On Marriage, Part 3

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Last Tuesday, my dear friends, we considered the great subject of love: that it is the alpha and omega of marriage, and that without love it is impossible to lay the foundation for a happy and successful marriage. When the petitions for peace in the betrothal service are completed, three prayers follow. These three prayers form the whole structure—the very fabric, we might say—of the betrothal service. They serve several purposes. First, the prayers make reference to history.

They recall events in Holy Scripture concerning marriage, for there we see how God blesses couples who lived successful lives together. Frequent reference is made to Abraham and Sarah, Isaac and Rebekah, Jacob, Leah and Rachel, Joachim and Anna, and Zacharias and Elizabeth. These were all successful and happy couples whom God blessed. By recalling them, we too seek, on their account, to obtain God’s blessing for the marriage before us. But there is another reason as well.

There is another reason, a very important and truly vital one, why the prayers must be heard aloud. Unfortunately, this does not always happen, although it always should. The prayers must be spoken within the hearing of everyone; absolutely nothing should remain obscure or secret. The third reason is that the prayers set forth the doctrine of the Mystery. In them, one sees the doctrinal foundation of the Mystery of Marriage presented in a very beautiful, accessible, and yet profound way.

You will see this as we examine the three prayers of betrothal, and later as we examine the prayers of the Mystery of Marriage. And so, with God’s help, we come to the first prayer. This prayer is short; it does not contain many words. Its central passage is the one I shall read to you: “O eternal God, who hast brought together into unity those who were divided, and hast established an unbreakable bond of love, bless also these Thy servants.” That is: O eternal God, Thou hast gathered together all that was separated and divided, and hast brought it into unity and communion. In this way Thou hast created one indivisible body. We beseech Thee, O Lord and eternal God,

grant that these Thy servants also may receive this bond and this unity. Unity is such a fundamental element in the Mystery of Marriage, and that unity has its beginning and its source in God. God is the power and cause that holds all things together. Apart from God there is only dispersion. Our Lord said this clearly: “He who does not gather with Me scatters.” Whoever does not gather with Me is, in reality, scattering. Whatever it may be—wealth, health, learning, art, or...

even virtue. We must emphasize this point as well, because something very fashionable and characteristic of our own age is the separation of virtue from faith. It is also very ancient: it existed during the first three centuries, when Gnosticism flourished outside the Church. Today people can even speak of a “temple of virtue.” For example, I have learned that the local Masonic lodge was named the “Temple of Virtue.” That is what they called the English lodge, the temple of the Masons or Freemasons. But what virtue can there be without God? Christ spoke of this, as does a very beautiful little troparion from Sunday Matins (Orthros), which I have heard many times: “Unless the Lord builds the house of the soul, we labor in vain.” Those who build the house

of the virtues have labored in vain. Not even virtue itself can ever be founded apart from Jesus Christ. How much more is this true of marriage, which is, if I may put it this way, a delicate and precious plant, highly sensitive to every change in the weather. A little north wind, a little heat, a little drought—all these can harm the plant called marriage. Is it possible, then, to have a successful marriage apart from Jesus Christ? It is not. Therefore, God is the One who grants the bond and the unity. He alone can unite this new couple

with the bond of love. Sin divided mankind; ancestral sin in particular divided us, and ever since then sin has remained a force of dissolution. You see what happens in a family when the devil enters, when sin enters: each person goes his own way, moving farther and farther from the center called the family. We therefore ask God to reunite mankind, to gather together once more those who have been divided and separated. The Apostle Paul expresses this beautifully in his Epistle to the Ephesians: “Endeavoring to keep the unity of the Spirit in the bond of peace.” That word “endeavoring” shows eagerness, care, and the soul’s diligent effort to preserve this unity and the bond of peace. Yet we must say that unity and communion, as this passage makes very clear, are the fruit of the Holy Spirit alone. Therefore, we invoke God and ask Him to grant communion and unity to this new couple who are about to establish a family. John Chrysostom speaks most beautifully when he asks, concerning marriage:

What kinds of people have come together?

Thank you. They differ in education, financial circumstances, sex, and so forth. How can these two people now learn to fit together and become one? It is difficult. The young woman grew up in her own home, and the young man in his. He grew up under one set of circumstances, and she under another. How, then, will these two people fit together? What will enable them to do so? John Chrysostom says: “For this reason the Spirit is present here: to unite those who stand apart, differing in origin and manner of life.” This is why, he says, we ask for the Holy Spirit to be given: so that God Himself may unite those who come from different backgrounds and have different ways of life.

John Chrysostom goes on to exhort them, saying: “Be bound to one another—not merely living in peace, nor merely loving one another, but being one soul in all things. This bond will bind you both to one another and to God.” He is not speaking of the bond of some simple friendship or of merely being at peace with each other. No, he means a profound bond—a bond in the Lord. It is not a partnership or an agreement, nor merely what I once heard from two people who wanted a divorce: “We have come in a civilized and very friendly way to obtain our divorce,” they said, as though nothing were happening. He does not mean friendship of that kind, but something far deeper.

This profound bond, let us emphasize again, is the fruit of the Holy Spirit. Thus, in the first prayer we ask for this great gift: the bond and unity of the couple. How greatly married couples suffer today because this unity is lacking. This problem, my dear friends, is very much a modern one. Yet the prayer remembers something from the past. The first prayer of betrothal comes to us like an echo of another prayer of thanksgiving, which was said in the first century during the celebration of the Mystery of the Holy Eucharist. In the Didache, a book dating from the end of the first century or the beginning of the second, the priest says: “As this broken bread was scattered upon the mountains and, having been gathered together, became one, so may Thy Church be gathered together from the ends of the earth.” In other words: O Lord, this bread, from which we shall cut and take a portion to become Thy Body, was once grain scattered across the fields and mountains; then it was gathered and became one loaf. In the same way, may Thy Church gather people from their dispersion throughout this world and make them one. This prayer of thanksgiving shows how deep the bond is between marriage and the Mystery of the Holy Eucharist.

As we emphasized in an earlier talk, if husband and wife are always to preserve this bond of love and unity, they must remain united with and continually begin from the Cup of Life, the cup of the Holy Eucharist, which is the Body and Blood of Christ. The second prayer is said shortly before the giving of the rings, for the giving and exchanging of the rings is a central moment. This second prayer leads us immediately into the Mystery of Marriage. Here we see the marriage of these two people set before the archetype of marriage—that is, before Christ’s betrothal to the Church. I mentioned this in our introductory talk: marriage is an image of a Mystery, an image of another and deeper Mystery, the marriage of God and the Church. We shall speak of this more deeply when we interpret the epistle reading in the marriage service. “O Lord our God, who hast betrothed to Thyself as a pure virgin the Church from among the Gentiles, bless these rings of betrothal, and unite and preserve these Thy servants in peace and concord.” Here we hear an echo of another passage from Holy Scripture.

The Apostle Paul says in his Second Epistle to the Corinthians: “For I have betrothed you to one husband, that I may present you as a pure virgin to Christ.” “I have betrothed you,” he says. To betroth means to pledge someone in marriage. Whom, then, have I betrothed? You, as a pure virgin, to the Bridegroom, who is Christ. And who am I, says the Apostle Paul? I am the one who escorts the bride; I am the sponsor, the matchmaker, so to speak—the one who, having introduced the bride to the bridegroom, now leads her to him. The bridegroom desires the bride, and the bride desires the bridegroom. But she must be a pure virgin. I have often wondered, in connection with this passage, how the Church from among the Gentiles could be

a pure virgin, since those people had been idolaters and had lived immorally. Paul says this to the Corinthians so that, by living according to the moral commandments of the Gospel, they might become pure and through that purity be united inseparably with Jesus Christ. “What a wonder!” John Chrysostom exclaims when commenting on this passage. Before Christ came, only someone who had preserved his chastity before marriage was called a virgin. But now that Christ has come, behold: He has made all things new. Even if you were not a virgin before your marriage, now, even after marriage, you can become a virgin. Why?

Because my whole life is purified. This Mystery, my dear friends, is wondrous. It seems to me that if those preparing for marriage, and those already married, kept this Mystery constantly before their eyes—that I am an image of the Mystery of Christ’s union with the Church—it would truly prevent spouses from going astray in any way. Do not imagine that this has no relevance for those who are already married. We priests, too, ought once a year—I do not know whether we actually do—to look again at the ordination service, so that it may remind us of certain things. Especially those awe-inspiring words: “Guard this sacred trust until the consummation of the age.”

The bishop says this to the priest he is ordaining. That sacred trust is the Church, which is the Body of Christ. He places the Body of Christ in your hands and says: “Guard this sacred trust”—that is, this very Church, which is the Body of Christ. Guard her, shepherd her, and protect her, even at the cost of your own life. At the consummation of the age, you will give an account to God for what Christ Himself now entrusts to you: His bride. He departs far away and entrusts His bride to you. Woe to you if things do not go well. Woe to you if you fail this Church or abandon her. So it seems to me that married people likewise ought to study the marriage service. They may not have a Book of Needs at home and therefore may not have the opportunity to do so there,

but whenever we attend a wedding—and we attend them quite often as invited guests—we should listen very carefully to what is being said. In this way, my dear friends, we can correct those things which until now we did not understand and therefore were unable to put right. Immediately after this prayer has been said, the betrothal with the rings follows.

The priest takes the two rings and makes the sign of the Cross with them over the Holy Gospel. What does this mean? The proper and natural place of the Holy Gospel is upon the Holy Table. If we were to open the Royal Doors at this moment, you would see the Holy Gospel resting covered upon the Holy Table. The Gospel never leaves that place; that is its proper place. Therefore, if we make the sign of the Cross with the rings over the Gospel, it means that we do so over the Holy Table. And upon the Holy Table the Mystery of the Holy Eucharist is celebrated. Thus, the rings—and therefore the betrothal itself—have their beginning in the Eucharistic realm.

The betrothal begins from the Mystery of Life, from the Mystery of the Holy Eucharist. This is something we must not forget. Nowadays, however, marriage is no longer joined to the Divine Liturgy—this is how things developed over the centuries, and there is nothing we can do about it. So the Holy Table is replaced with a small table, though of course it is no longer truly the Holy Table. The Gospel, too, is brought outside, and there the sign of the Cross is made with the rings. The priest says: “In the name of the Father, and of the Son, and of the Holy Spirit. Amen.” He also says: “The servant of God, [name], is betrothed to the handmaid of God, [name], in the name of the Father, and of the Son, and of the Holy Spirit. Amen.” This Trinitarian formula reveals something further: marriage begins in God. But which God? The one true and particular God.

The Holy Triune God—the Father, the Son, and the Holy Spirit—apart from whom no foundation can be laid and nothing can be established. We should pay attention to these Trinitarian affirmations, with which every prayer concludes, both in the Divine Liturgy and in every other Mystery. They mean that at every moment we must return to the Holy Triune God. Let me make one very brief aside. When we pray—and we do pray—do we ever remember the Father? Are we conscious that, when we say the “Our Father,” we are addressing the first Person of the Holy Trinity? And when we say, “O Heavenly King,” are we conscious that we are addressing the Holy Spirit?

When we say, “All-Holy Trinity,” we are addressing the Triune God Himself. Please, let us do this in our prayer: let us distinguish the Persons and then unite them again. Let us pray distinctly to the Holy Spirit, distinctly to the Son, and distinctly to the Father. Of course, prayer addressed to the Father is also addressed to the Son and the Holy Spirit, and likewise with each of the other Persons, so that we never forget that our God is the Holy Triune God.

And so, the ring. The ring is an ancient symbol, used by every people in every age as a sign of authority, power, and nobility. In marriage, the ring symbolizes the offering of one spouse to the other. Did you hear that? It symbolizes the offering of one to the other. Someone writes: “The placing of the rings signifies that each entrusts himself to the other, and that from then on neither has authority over himself, but belongs to the other, his companion.” Through the ring, he says, a person no longer has authority over himself, but entrusts himself to his companion, and vice versa. The husband does not belong to himself, and the wife does not belong to herself.

Each one makes an offering, and this is not a passive offering. It is a free offering, a conscious offering, an active offering—an offering of love. The Armenian rite—for I have made a selection from many manuscripts, as I told you last time; I happened to have a book containing an excellent study based on a collection of manuscripts, and one can draw such riches from it, seeing what this rite says, what that rite says, and so forth—the Armenian rite, then, says the following, and the Syriac rite says the same. I shall translate it for you into Greek: “How many mysteries are veiled and

contained within the radiance of the rings! Our Lord Jesus Christ, who took the Church as His bride, endowed her with a dowry through His own blood.” He gave the Church a dowry, it says, and that dowry was His own blood; and He forged a ring for her with the nails of the Crucifixion. What a beautiful expression! With the hammer by which those who crucified Him drove in the nails—with that very hammer, it says, and with the nails driven through His hands and feet—He fashioned a ring for His bride, the Church. What a beautiful expression! Here we see the boundless love of Jesus Christ for the Church. This is why the Apostle Paul also says:

Husbands must love their wives as—as! That word “as” shows us the measure—as Christ loved the Church.

Truly... truly. Because the second part of the third prayer concerns the ring, I shall take it out of order and speak about it first. It gives four examples of the meaning of the ring. The first is Joseph. When Joseph interpreted Pharaoh’s dreams, Pharaoh showed his confidence in him by entrusting him with the great responsibility of administering the country’s economy, especially the immense task of gathering and storing the grain, and so forth.

To show his trust in Joseph and confirm his authority, Pharaoh gave him his ring and sealed his decision. The same thing happened with Daniel. When the king saw that the lions had not devoured Daniel—whom his enemies had accused and viciously slandered—and brought him up out of the den, he sealed the decree for Daniel’s release with his ring. Here, then, the ring is a sign of liberation. The prayer also reminds us of a third example: Tamar. The story of Tamar is very unusual, but perhaps it should be told briefly.

Judah, the son of Jacob, had three sons, and his first son married. Forgive me, but we are in the year 1800 BC. Please do not forget that as I tell this story: 1800 BC. The Mosaic Law did not yet even exist. We are at the beginning of Israel’s history, and the laws chiefly governing people’s family and social relations, especially in Abraham’s household, were those of Babylonian law. Keep this in mind as you listen to what follows. But the first son

left no descendants, and according to Babylonian family law, the second son had to take the woman as his wife. But the second son, Scripture says, acted wickedly before God. He committed an evil deed, and God put him to death. This was Onan. Since the subject has arisen, God put him to death because he deliberately prevented conception. Onan’s actions appeared wicked before God, Scripture says, and He put him to death. Tamar was then widowed for a second time. She was supposed to marry the third son. But Judah, the father, seeing that two of his children had died, feared that he might lose the third as well. He promised Tamar that he would give her his third son, but he broke his word. The years passed, and the third son grew up, yet Judah still did not give him to her. What do you think she did? She had to marry the third son in order to leave descendants, for the need to preserve one’s line was extraordinarily important in those days. Tamar dressed as a prostitute, covered her face, and sat very conspicuously outside the city, waiting for her father-in-law to return from his flocks. As Judah, her father-in-law, was entering the city,

she enticed him. Judah was a widower; his wife had died. In a moment of weakness, he allowed himself to be led astray with her. With her face still covered, she said to him, “I will consent on one condition: that you give me your staff—excuse me, that you give me a young goat.” “I do not have one with me now,” he replied. “Very well,” she said, “then give me your staff and your ring as a pledge.” And indeed, he gave her those two objects, promising that he would send her the young goat and receive the pledges back. But when he sent men to take her the goat, they found no woman there at the gate.

The matter was forgotten. Some time passed, and people came to Judah and said, “Your daughter-in-law Tamar is pregnant. We will put her out of the house and cast her away.” A trial was held, and there seemed no possible way for Tamar to escape condemnation. But at the trial she produced her father-in-law’s staff and ring and said, “The child I bear is by the man to whom these two objects belong—the staff and the ring.” When Judah saw them, he had nothing to say. He realized that he had not kept his promise to his daughter-in-law to give her

his third son. And because preserving the family line was considered absolutely necessary—remember what I told you: we are in 1800 BC, so please do not misunderstand any of this—Tamar did what she did. In this case, then, the ring symbolizes the obligation to keep one’s promises. And I would like to say something here. When a match is arranged, when the two young people—or rather, their two households—finally come to an agreement, meet together, and make promises, what happens? Suppose they promise the bride, “We shall give you that house,” but after the young woman marries, her parents give her nothing. Why do we do this?

Why do people so often place the couple in a difficult position in this way? Sometimes it even leads to divorce when the spouses are not firmly grounded and have no fear of God. A husband who has no fear of God may leave his wife and go away because he was deceived by his in-laws, who were not honest in keeping their promises. What is going on, I ask you? Let us pay close attention to this. The ring is also a symbol of promises. Whatever a person promises, that is what he must give. Otherwise, disorder arises and disturbs the peace and happiness of the spouses.

Finally—finally, the fourth example is the ring given to the Prodigal Son.

The Father said, “Give him a ring.” Here the prayer recalls why God commanded that a ring be given to the Prodigal Son, who represents humanity. My dear friends, in this fourth example especially, the ring contains the whole history of humanity in summary. It shows man, the child of God, who departs from the Father through sin; and when he returns in metanoia, in repentance, God forgives him and promises something more: restoration. When our first parents fell into sin, God promised them that He would send someone to redeem them. And God did not prove false to His promise.

All these things, then, are symbolized by the ring.

Once the rings have been given, they are exchanged. The sponsor takes the rings and exchanges them. This exchange signifies the mutual completion of the spouses. It shows that each one makes up for what the other lacks. I found a saying of John Chrysostom that is astonishing. It seems to me that even biology could marvel at it, because it has a biological basis as well. Psychology, too, could marvel at it. “Woman and man,” says John Chrysostom, “are not two human beings, but one human being—one person.”

“They are like two halves,” he says—two halves. The man is one half, and the woman is one half. Thus, one half plus one half makes a whole. This is astonishing. It shows that there must certainly be mutual completion biologically—which biology confirms today—psychologically, and above all morally. The abilities of one will make up for the deficiencies of the other, and vice versa. The Syrians and Armenians—I shall return to them once more—have a very beautiful custom that vividly symbolizes this truth. In their wedding service...

Each person wears the baptismal cross placed upon them when they were baptized as an infant. Then the sponsor takes the crosses and exchanges them. He places the husband’s baptismal cross on the wife, and the wife’s baptismal cross on the husband. This shows—listen to how beautiful this is—that each must bear the other’s cross. Did you hear that? The other’s cross. Similarly, manuscript 780 of the Monastery of Saint Panteleimon on Mount Athos says that the priest places in the hands of the betrothed, together with the rings, two loaves of bread. Along with the exchange of the rings, the loaves are also exchanged. Another manuscript speaks of...

There is also an exchange of candles. But let us not dwell on that. Let us consider only the loaves. What do the loaves symbolize? They symbolize the goods each person possesses. Naturally, the husband has his occupation and therefore the means to live. The wife likewise has her dowry and whatever her father will give her. So she too has certain means. Therefore, what we have here is...

a common offering. Since they are one person, one family, their possessions must also be held in common. At that moment, each offers what belongs to him or her, but these things are exchanged. This means that within Holy Matrimony, their individual possessions must belong equally to both of them. In other words, the husband must not say, “My money,” nor the wife, “My dowry, my house, my fields.” And when they quarrel, they must not throw their property in each other’s face, saying that one supports the other, or uttering any of those other foolish expressions that have no place and no foundation within a Christian marriage.

The Acts of the Apostles tells us this very thing: the Christians held everything in common—“they had all things in common.” If Christians within the Church held everything in common, how much more should these two people hold everything in common within the Mystery of Holy Matrimony? I would like to emphasize this point, my beloved, though without dwelling on it too long.

It is a tragedy when, for example, a wife knows nothing about the state of her husband’s finances. This does not mean that he must sit down and give her a detailed account of whether this or that customer has paid him. No, that would be foolish; leave such details aside. But she should know where they stand. At times a wife may spend without realizing that her husband is facing financial difficulty, because the man has not told her. Then, suddenly, they find themselves in an unforeseen situation. Likewise, the wife may spend without accounting for it, and he too may find himself exposed. It seems to me that there should be a common fund and a shared...

understanding of the finances. It is a very bad thing for the husband to keep all the money and give his wife a small sum to get through the day, and when she protests, saying, “But this is not enough to cook a meal,” for him to reply, “That is all you are getting.” The husband imagines that his wife will be wasteful, and that with this small sum she must somehow provide the day’s food. My dear man, your wife manages the entire household—do you think she will steal from you? Will she put her hand into your pocket or your wallet? She will not steal from you. Why should there not be agreement and love between them concerning this matter? The wife must also understand; she must manage the household wisely and not spend more than necessary. She must not. Someone may object, of course, “But what if the wife is wasteful?”

It seems that this problem will not arise among the ladies and gentlemen who come here. It will not. Those who spend recklessly are not here. At least those who hear me should understand this. In this matter, I ask that there be more humanity and greater understanding. Many couples suffer because their household finances are managed badly. And now, finally, we come to the third prayer. The third prayer is exceedingly rich: “O Lord our God, who accompanied the servant of the Patriarch Abraham into Mesopotamia when he was sent to find a wife for his master Isaac...”

“and who, through the drawing of water, revealed that he should betroth Rebekah: do You Yourself bless the betrothal of these Your servants,” and so forth. Here the prayer recalls how the match was arranged, so to speak, for Jacob—forgive me, for Isaac, Abraham’s son. It is worth telling the story, for it is one of the most beautiful and delightful accounts in the Old Testament. Abraham did not want his son to marry a Canaanite woman. He had seen that the Canaanite women were not good women. He wanted him to take a wife from his homeland, from the land of Haran. But the distance separating them from Beersheba was...

roughly the distance from the Evros region to Crete. Someone therefore had to travel all that way—on foot, of course—to find a bride. And how was he to find her? You understand how difficult the matter was. Abraham summoned his finest and most trusted servant, Eliezer, and said to him, “You must swear to me.” He made him swear that he would find a good wife for his son—not from among the Canaanites, mind you, but from Abraham’s homeland, the land of Haran. The servant was a faithful man who also believed in the true God. He loaded ten camels with gifts, took several servants with him, and set out on his long journey. He reached the city of Nahor. As he approached, he saw several young women coming from the city to the well. Then a thought came to him: “I must discover what these young women are like and whether one of them is good. But how can I know this easily? How can one person truly come to know another? I will pray.” My beloved, Eliezer knelt and turned to God, the great Arranger of marriages, and offered a wonderful prayer.

“O Lord, the God of my master Abraham.” He does not simply say, “O Lord,” but speaks with humility: “O Lord, who are the Lord of my master Abraham.” What a beautiful beginning, filled with humility. “Grant me success this day, and show mercy to my master Abraham.” Grant me success—make the circumstances favorable and arrange them well, so that a suitable young woman may be found for Abraham’s son.

Show mercy to Abraham; help him and bring his undertaking to a good conclusion. “Behold, I am standing beside the spring of water, and the daughters of those who dwell in the city are coming out to draw water.” See, O Lord, I am here by the spring, beside the well, and the young women of the city are coming to draw water.

Could the future wife of Isaac perhaps be among them? “Then, O Lord, if she is, show me a sign. I entrust this entire matter to You,” he continues in the prayer. “I will say to her, ‘My child, give me some water to drink.’ If she gives me water, that will be enough—a good sign, showing that she is kind. Then I will say, ‘My child, now give water to the camels as well.’ And if she also gives water to the camels, it will mean that all is going well. Therefore, O Lord, I beseech You, let it happen in this way, and by this I shall know that You have shown mercy to my master Abraham.” By this sign, I shall understand that You will...

show this mercy, this grace, to my master Abraham. Eliezer’s prayer stood precisely at the crossroads where the two future spouses would come to know one another. And behold, my children, just as he finished his prayer, the young women arrived. He approached the first and said, “My child, please, now that you have drawn this jar of water, give me some to drink.” “Gladly, sir,” the young woman replied. Listen to this detail: “She lowered her water jar,” it says, “upon her arm,” so that he could drink as much as he wished. Eliezer drank. Then he said to her, “Please, my child, let us water the camels as well.” “Gladly, sir.” Camels, as we know, can go a long time without water. They may pass even ten days without drinking, which is why they are so well suited to crossing deserts. But if a camel is to go ten days without water, it must drink a great deal when it does drink. The account tells us in detail that there was a trough there for the animals. How many jars of water must that young woman have drawn to water ten camels! How many full loads! Once the camels had drunk, she said to Eliezer, “I see that you are strangers.”

“Come to our home. We have plenty of straw for your animals, and we can give you lodging for the night.” Eliezer began to tremble inwardly. What kindness! What a wonderful young woman! Remember, this was around 1800 BC. What kindness! He did not judge her by her beauty, although she was indeed a very beautiful young woman. That was not his criterion. His criterion was her inward gifts, the qualities of her soul: her kindness, her graciousness, and her generosity. The young woman ran home to announce that strangers had arrived and that they should offer them hospitality. Her brother came, saw the strangers, and said, “Why are you still sitting here? Come to our home, and let us receive you.”

So they went to the house. They were immediately given water to wash their feet—I linger over these details so that we may see what a beautiful image Holy Scripture gives us here. Straw was given to the animals, and the household prepared to eat bread, that is, to serve the evening meal. But Eliezer said, “I will not put a morsel into my mouth until I have spoken about the matter for which I undertook this very long journey.” “What matter?” they asked. “Let him tell us.” He said, “I come from the land of Canaan. My master’s name is Abraham.”

“Abraham?” those at the table exclaimed. “And his son?” “My master Abraham has a son named Isaac. He wishes him to marry, and I have come to find a young woman for him. This young woman here, your daughter, is the one God revealed to me through her graciousness and generosity. Would she be willing to become the wife of Isaac, my master’s son?” The moment he spoke those names, everything became clear: they were relatives of Abraham. They rejoiced beyond measure and called the young woman. Her name was Rebekah. “Rebekah, are you willing to go to the land of Canaan with this man?” “Yes, I am willing.” This is what I told you in an earlier talk: Rebekah was asked freely. “Yes, I am willing.”

Then they brought gifts out of the bags carried by the loaded camels—objects of silver and gold, and garments—and showered them with gifts. They ate, and Rebekah’s family asked to keep her at home for another ten days. “I am in haste,” Eliezer said. “I am in haste.” So he took Rebekah and departed on the long journey. Isaac was a wonderful young man. Naturally, he was waiting for his bride to arrive. What was he doing during that time? Holy Scripture tells us that he was praying. On the day the caravan was approaching Beersheba, Isaac went apart into the countryside to pray. When a person leaves the town or settlement—there was no city there—what does this reveal? It reveals a need for recollection, a need for reflection, a need to ask God’s help in a matter so great that it becomes a decisive moment in a person’s life. Isaac was behind a bush. Rebekah caught sight of him and, out of modesty, jumped down from the camel. It was not considered proper for a young woman to remain seated upon a camel when she might meet someone on the road; it would have been regarded as shameful. Do you hear this? She jumped down from the camel and asked Eliezer:

“Who is that young man behind the bush?” Eliezer smiled. “That is Isaac.” And there they met for the first time. Rebekah lowered her veil, the covering over her face, for she was overcome with modesty. Then they went home, and Scripture says beautifully that...

Isaac loved Rebekah, who was very beautiful, and she became his wife. The words “Isaac loved Rebekah” reveal the full depth of two thoughtful people setting out upon their married life. Let us make an observation here. My beloved, what is it that will bring two people together? Is it perhaps a party? Should a mother let her daughter keep going—not merely go once, but keep going—to parties solely in order to catch a prospective husband there? Is a husband to be caught on the street or at the cinema?

Is this, after all, a matter of hunting or fishing? Is that where a husband is to be caught? And when a man sets out fishing for a wife, is that where he will find her? Let us not deceive ourselves. Such places never lead to a happy marriage. This passage has shown the matter vividly. The essential thing that helps one find the other person is God and prayer. Through prayer, God will give the person who is sought. The Book of Proverbs says clearly, “A wife is joined to a man by the Lord.” She is joined and brought into harmony with him. It is God, it says, who joins the woman to the man.

God is the Arranger of marriages. Eliezer said it plainly: “This is the woman whom the Lord has prepared for His servant.” This is the woman the Lord prepared. Therefore, the Lord prepares the future marriage. Let us not deceive ourselves. The husband or wife is not to be found in the places I mentioned earlier. Nor—and I say this because it weighs heavily upon me—will a mother find a husband for her daughter by dressing her in revealing clothes. Let us not deceive ourselves. Nor should she marry her daughter off young in order to avoid providing a dowry. All these are very bad solutions; they are satanic solutions. In the end, the daughter will return home to her mother. You understand in what condition she will return.

For God’s sake, that is no solution. It is integrity, modesty, purity, and prayer that will lead us where we ought to go. Here is something revealing. Our rather wild young men, the ones who go out dancing and want wild young women, when the time comes for them to think seriously about marriage, never choose a wife and mother for their children from among their girlfriends. They will always seek—and this is telling—even the most immoral young men will always seek the most moral woman. For amid their own filth, they have learned what an immoral woman means. So a young woman should not harm herself in this way. It is a matter of unbelief for her to imagine that, if she remains modest, no bridegroom will be found for her.

Indeed, a bridegroom such as God desires. Please take heed of this, girls. It is a wound that afflicts our Greek families and Christian families more generally. We must therefore approach this carefully. I would say: Young man, has the girl you want as your wife been born? Of course. Is she breathing? Of course. Does she dream of her future husband? Of course. And if God cares for you and has numbered even the hairs of your head, will He not care about your whole being and about the great matter of marriage, which He blessed at Cana and raised to the dignity of a Mystery?

He raised it to the dignity of a Mystery—will He not care about this matter of such great importance to you? Well then, if this girl is alive and truly exists, surely she too will be praying. You also should pray, and the great Matchmaker, Jesus Christ, will certainly bring your paths together at the crossroads where you will meet. But it must be a meeting in Christ Jesus and in the Holy Spirit. Before we conclude our discussion of the betrothal service, allow me to make two points. You will see that they are very important. The first concerns the length of the engagement. How long should the betrothed couple remain engaged? Experience teaches us:

the period of engagement should be neither too short nor too long. If it is too short, dangers may arise—for example, the couple may not have enough time to come to know one another’s character, and you understand that their marriage afterward may not be successful. But it should not be too long either, because an excessively long engagement tires the betrothed couple, causes them considerable hardship, and also brings the danger of falling into sin. Rather, it should last for such a period of time that it gives them the freedom to come to know one another somewhat...

more deeply, while also preventing potentially unpleasant situations. I believe that you too, with the experience you have—and all of us, with whatever experience we possess—will agree on this point. It has been observed that prolonged engagements never contribute to the happiness of a marriage. Never. I do not know; a kind of withering sets in when difficulties keep arising between these two young people and they continually postpone their wedding, and so forth. It simply does not work. It does not. In a sense, the relationship grows cold. But something else must also happen here: they must certainly come to know one another. If they find that they are incompatible, they should separate. Of course they should separate. I say this without reservation.

I do not know why a strange attitude on this point persists in the provinces. The girl is considered compromised, and people think she must under no circumstances break off the engagement, even at the risk of living a life of martyrdom beside such a man. Because the engagement has been made public and the matter has become widely known, every girl hesitates over it. Allow me to tell you that this is not a sound position. First, our Church does not solemnize an engagement by a sacred rite. If the Church did solemnize the engagement, then, if the couple no longer wished to remain together, they would have to separate by obtaining a divorce—even from the engagement itself. For this reason, our Church forbids priests to

perform the betrothal service or solemnize an engagement on its own. A priest can be imprisoned if he solemnizes an engagement in this way. He may attend as a friend and may simply exchange the rings for them informally. But he may not perform the sacred rite. What does this mean? It means that no binding union exists—nothing at all. Therefore, if these two young people find that they are incompatible, it seems to me that they should separate. For, as we say again, this is not a sin. Indeed, it is a greater sin if these two young people eventually marry and then separate within marriage. In that case, my dear friends, if someone came to me and said, ‘I am thinking of advising my child—my daughter or my son—to separate,’ I would always say, ‘No. No. No.’ But at this stage, there is nothing preventing them from separating. This is precisely why this period exists: so they may come to know one another and, if they are incompatible...

each may go back to his or her own home. Nothing more. They should part with love and friendship, without shouting, without tears, without anything of the sort. That is how it seems to me. The second and final point concerns the purity of the two betrothed persons. This purity, not only within marriage but also during the engagement, is already proclaimed in the betrothal service in these words: ‘For their preservation in a blameless life and manner of living, let us pray to the Lord.’ ‘For their preservation in a blameless life and manner of living.’ Their life, their conduct, and their way of living must be blameless.

Unfortunately, there is a dreadful custom of letting the relationship go further during the engagement. This matter conceals terrible dangers, which I shall mention briefly. First of all, since the engagement has not even been solemnized by the Church, every sexual relationship before marriage is plainly an act of fornication. People are greatly surprised when you tell them this. ‘But Father, he is my fiancé.’ My child, it is an act of fornication. And what a dreadful thing it is to embark upon so great a matter, for which you so deeply need God’s blessing, and then to find yourself

on the threshold of the great Mystery of Marriage while committing fornication. Is it possible that God, who so greatly hates this sin, will bless such a marriage? In such a case, God does not preserve it. Let us say it again: it is an act of fornication. There are foolish claims that this creates bonds, attachment, and emotion—‘so that my wife will not leave me,’ and so on and so forth. All of this is foolish and senseless. Faithfulness and unity can never be founded upon sin. ‘He who does not gather with Me scatters,’ as we said earlier. Second, the engagement may be broken off. And if the engagement is broken off, then what happens? To what suffering the young woman is exposed! And there are no few stories surrounding this matter, my dear friends.

If a child is also born, the child is then born out of wedlock, because the engagement was broken off and never reached marriage. Third, children who may be conceived before marriage have neither the blessing of the Church nor a good reputation in the eyes of society. People notice and scrutinize them. Fourth, because this social concern—‘What will people say?’—is so strong, betrothed couples who have already fallen into sin may then choose to have an abortion. What does this mean? It means that, alongside the very grave sin of fornication, they add the sin and crime of deliberately taking a life. There is also another very great danger: the young woman may die. I remember a young woman at the General Hospital of Larissa some years ago. She must have been about twenty years old. They had rushed her in after she attempted to have an abortion. Fortunately, she made her Holy Confession there in the ward. But everyone was truly weeping. The young woman was in a wretched condition. She had met a man with marriage in view and entered into sexual relations with him. Of course, he did not marry her; he abandoned her. She then underwent an abortion, and now her life was in danger. In the end, the young woman died. She died. This happened several years ago. And let us not forget something else: after an abortion, married couples are often left childless within their marriage because some injury may have occurred.

Consequently, they may pay a terrible price for this sin as well. And there is a fifth point: there are psychological reasons too. A woman who very readily yields to a man’s demands, even if in doing so she wishes to show him that she loves him,

and even if the man’s ego is gratified, may lose his respect once they are married. The woman herself is then often in danger of becoming the object of serious suspicion. The husband may say to himself, ‘If my wife did not hesitate to consent to this before marriage, what would prevent her...?’ I do not know—the devil plants many such thoughts.

‘What would prevent her from falling into sin with someone else when I am away?’ Suspicion enters, suspicion grows and becomes jealousy, and the worm of jealousy eats away at the household. And, of course, even if the woman has never once thought or imagined such a thing, jealousy has nevertheless entered. Thus, in the end, the family becomes unhappy. Therefore, my dear friends, the period of engagement should be, for both betrothed persons, a time of deep reflection, as it was for Isaac; a time of preparation, mutual understanding, and mutual discovery. Each should seek out the soul of the other, so that from what first brought them together—the first love—there may also be born that second love of which we spoke last time. They have so much to discuss, and they must learn to become accustomed to one another.

They should train themselves in patient endurance, purity, faith, and prayer. And let us not forget that love, purity, faith, and prayer are the essential foundation of marriage—a foundation laid during the period of engagement. Here we conclude the subject of engagement, and, with God’s help, next Tuesday we shall enter into the Mystery of Marriage.

Περασμένη Τρίτη, αγαπητοί μου, είδαμε το μεγάλο κεφάλαιο της αγάπης, ότι είναι το άλφα και το ωμέγα του γάμου και ότι χωρίς την αγάπη είναι αδύνατον να θεμελιωθεί και να ξεκινήσει γάμος ευτυχισμένος και επιτυχημένος. Όταν τελειώσουν τα ειρηνικά στην ακολουθία του αρραβώνος, ακολουθούν τρεις ευχές. Όλη η δομή, το δέσιμο θα λέγαμε, της ακολουθίας των μνήστρων είναι οι τρεις ευχές. Ο σκοπός των ευχών είναι πολλαπλός. Καταρχάς, με τις ευχές γίνεται μια ιστορική αναφορά.

Γεγονότα της Αγίας Γραφής σχετικά με τον γάμο, διότι βλέπουμε εκεί πως ο Θεός ευλογεί ζεύγη τα οποία επέτυχαν στην ζωή των. Πολύ συχνά γίνεται αναφορά εις τον Αβραάμ, τον Ισαάκ, Αβραάμ και Σάρα, Ισαάκ και Ρεβέκκα, Ιακώβ, Λία και Ραχήλ, Ιωακείμ και Άννα, Ζαχαρίας και Ελισάβετ. Όλα αυτά τα επιτυχημένα, τα ευτυχή ζεύγη, τα οποία ευλόγησε ο Θεός, και διά της αναφοράς αυτής ζητούμε και εμείς, ως μίαν αιτία, να αποσπάσουμε την ευλογία εκ μέρους του Θεού και εις τον προκείμενον γάμον. Ακόμη υπάρχει κι άλλη μία αιτία.

Άλλος ένας λόγος, σημαντικός και σπουδαιότατος, που πρέπει οι ευχές να ακούονται. Αυτό το να ακούονται, φυσικά, δυστυχώς δεν γίνεται πάντοτε, ενώ πρέπει να γίνεται πάντοτε. Οι ευχές πρέπει να είναι εις επήκοον πάντων, να μη μείνει τίποτε απολύτως σκοτεινό ή μυστικό. Ο τρίτος λόγος είναι ότι με τις ευχές γίνεται μία δογματική τοποθέτηση του μυστηρίου. Βλέπει κανείς εκεί, κατά έναν πολύ ωραίον, άνετον αλλά και σημαντικό τρόπο, την δογματική θεμελίωση του μυστηρίου του γάμου.

Θα το δείτε αυτό κατά την ανάλυση των τριών ευχών του αρραβώνος, όπως και στην ανάλυση των ευχών του Μυστηρίου του Γάμου παρακάτω. Έτσι, με τη βοήθεια του Θεού, προχωρούμε στην πρώτη ευχή. Η πρώτη ευχή είναι μικρή, δεν έχει πολλά λόγια. Το κύριό της σημείο είναι αυτό που θα σας διαβάσω: «Ὁ Θεὸς ὁ αἰώνιος, ὁ τὰ διῃρημένα συναγαγὼν εἰς ἑνότητα καὶ σύνδεσμον διαθέσεως τιθεὶς ἄρρηκτον, εὐλόγησον καὶ τοὺς δούλους σου τούτους». Δηλαδή, ο Θεός ο Αιώνιος, Συ ο οποίος συνήγαγες, εμάζεψες ό,τι ήταν χωρισμένο και διηρημένο και το οδήγησες στην ενότητα και στον σύνδεσμον. Και με τον τρόπον αυτόν δημιούργησες ένα άρρηκτο σώμα. Σε παρακαλούμε, Κύριε, αιώνιε Θεέ,

και τους δούλους σου αυτούς να τύχουν αυτού του συνδέσμου και αυτής της ενότητος. Η ενότητα, τόσο βασικό στοιχείο μέσα εις το μυστήριο του γάμου. Και η ενότητα την αρχή της, την αφετηρία της, την έχει εις τον Θεόν. Ο Θεός είναι η συνεκτική δύναμις, συνεκτική αιτία των πάντων. Έξω από τον Θεόν υπάρχει ο σκορπισμός. Ο Κύριός μας το είπε σαφώς αυτό: «Ὁ μὴ συνάγων μετ’ ἐμοῦ σκορπίζει». Εκείνος ο οποίος δεν μαζεύει μαζί μου, στην πραγματικότητα σκορπίζει. Οτιδήποτε, είτε πλούτος είναι αυτό, είτε υγεία είναι, είτε επιστήμη, είτε τέχνη, είτε...

Ακόμη και αρετή, διότι πρέπει να το τονίσουμε και αυτό το σημείο, είναι ένα κάτι πολύ της μόδας, πολύ της εποχής μας, όπως ήταν και πολύ παλιά, τους τρεις πρώτους αιώνες, τότε που μεσουρανούσε έξω από την Εκκλησία ο γνωστικισμός: ο χωρισμός της αρετής από την πίστη. Και σήμερα μπορούμε να μιλάμε περί ναού αρετής, όπως επί παραδείγματι η λέσχη διά την στοά εδώ των μασόνων ονομάστηκε «Ναός της Αρετής». Έτσι ονόμασαν την αγγλική στοά, όπως έμαθα, ναόν των μασόνων, των τεκτόνων. Αλλά ποια αρετή χωρίς τον Θεό; Είπε ο Χριστός, το λέγει ένα πολύ πολύ ωραίο τροπαριάκι στον όρθρον της Κυριακής, πολλάκις το έχω ακούσει: «Ἐὰν μὴ Κύριος οἰκοδομήσῃ οἶκον τῆς ψυχῆς, μάτην κοπιῶμεν». Των αρετών,

μάτην εκοπίασαν οι οικοδομούντες. Ούτε και αυτή ακόμη η αρετή δεν είναι δυνατόν ποτέ να θεμελιωθεί έξω του Ιησού Χριστού. Πόσο περισσότερο, λοιπόν, ο γάμος, που είναι ένα, να το πω έτσι, ένα επίζηλον φυτόν, που έχει τόση ευαισθησία σε κάθε καιρική μεταβολή. Λίγο βοριά, λίγο η ζέστη, λίγο η ξηρασία, όλα αυτά είναι ικανά να βλάψουν το φυτό που λέγεται γάμος. Είναι δυνατόν, λοιπόν, έξω από τον Ιησού Χριστό να μπορέσουμε να έχουμε έναν γάμον επιτυχημένο; Δεν είναι. Γι’ αυτό, λοιπόν, ο Θεός είναι εκείνος ο οποίος δίδει τον σύνδεσμον και την ενότητα. Αυτός, συνεπώς, μπορεί να ενώσει και το καινούργιο αυτό ζεύγος με

τον δεσμόν της αγάπης. Η αμαρτία εχώρισε τους ανθρώπους και μάλιστα η προπατορική αμαρτία τούς εχώρισε, και από τότε η αμαρτία στέκεται ένα διαλυτικό στοιχείο. Βλέπετε, μέσα σε μια οικογένεια, όταν μπει ο διάβολος, μπει η αμαρτία, τότε ο καθένας τραβάει το δικό του δρόμο. Ένα δρόμο που ο καθένας απομακρύνεται από το κέντρο που λέγεται οικογένεια. Ζητούμε, λοιπόν, από τον Θεό να ξαναενώσει τους ανθρώπους. Τα διηρημένα, τα χωρισμένα, να τα επανασυναγάγει, να τα ξαναμαζέψει. Ωραία το λέγει αυτό ο Απόστολος Παύλος στην προς Εφεσίους επιστολή του. Λέγει: «Σπουδάζοντες τηρεῖν τὴν ἑνότητα τοῦ Πνεύματος ἐν τῷ συνδέσμῳ τῆς εἰρήνης». «Σπουδάζοντες»· εκείνο το «σπουδάζοντες» δείχνει την σπουδήν, δείχνει την φροντίδα, δείχνει την επιμέλεια της ψυχής, προκειμένου να τηρηθεί αυτή η ενότητα και ο σύνδεσμος της ειρήνης. Αλλά η ενότητα και ο σύνδεσμος, πρέπει να το πούμε, μας το λέγει εδώ πολύ καλά, είναι καρπός μόνον του Αγίου Πνεύματος. Γι’ αυτό και, συνεπώς, θα επικαλεστούμε αυτόν τον Θεόν να δώσει τον σύνδεσμον και την ενότητα εις το καινούριο ζεύγος που πρόκειται να συμπήξουν οικογένεια. Λέγει ωραιότατα ο Ιερός Χρυσόστομος, όταν λέγει μέσα εις τον γάμο:

Ποιοι άνθρωποι συναντήθηκαν;

Ευχαριστώ. Μορφώσεως, οικονομικών συνθηκών, φύλου και λοιπά. Πώς είναι δυνατόν αυτοί οι δύο άνθρωποι να μπορέσουν τώρα να ταιριάσουν, να συνταυτιστούν; Δύσκολο πράγμα. Στο σπίτι της μεγάλωσε η κοπέλα, στο σπίτι του μεγάλωσε ο νέος. Κάτω από άλλες συνθήκες ο νέος, κάτω από άλλες συνθήκες η κοπέλα. Πώς τώρα αυτοί οι δύο άνθρωποι θα ταιριάξουν; Τι είναι εκείνο που θα τους κάνει να ταιριάξουν; Λέγει ο Ιερός Χρυσόστομος: «Διὰ τοῦτο γὰρ τὸ Πνεῦμα ἐνταῦθα, ἵνα τοὺς γένει καὶ τρόπῳ διαφόρους διεστηκότας ἑνώσῃ». Γι’ αυτό, λέγει, ζητούμε να δοθεί το Πνεύμα το Άγιον, ώστε εκείνους που έχουν διαφορετικό γένος, διαφορετικούς τρόπους ζωής, να τους ενώσει αυτός ο ίδιος ο Θεός.

Προτρέπει παρακάτω ο Ιερός Χρυσόστομος και λέει: «Ἀλλήλοις προσδέδεσθε, οὐχ ἁπλῶς εἰρηνεύειν, οὐδὲ ἁπλῶς φιλεῖν, ἀλλ’ ἐν πᾶσιν εἶναι μίαν ψυχήν. Τοῦτο τὸ δεσμὸν καὶ ἀλλήλοις καὶ πρὸς τὸν Θεὸν συνδήσει ἑαυτούς». Όχι, λέγει, ένας σύνδεσμος μιας κάποιας απλής φιλίας ή μιας κάποιας απλής ειρήνης μεταξύ τους. Όχι, αλλά ένας βαθύς σύνδεσμος. Σύνδεσμος εν Κυρίω, ένας σύνδεσμος, όχι συνεταιρισμός, όχι μία συμφωνία, όχι απλώς, όπως το έχω ακούσει και αυτό κάποτε: ήθελαν δύο άνθρωποι να πάρουν διαζύγιο και είπαν «Ήρθαμε πολιτισμένα», λέγει, «και πολύ φιλικά να πάρουμε το διαζύγιό μας», σαν να μη συνέβαινε τίποτε. Όχι τέτοιας φιλίας, αλλά κάτι πολύ βαθύ.

Αυτό το πολύ βαθύ, ξανατονίζομε, είναι καρπός αυτού του Αγίου Πνεύματος. Ώστε, λοιπόν, εκείνο ζητάμε, το σπουδαίο, στην πρώτη ευχή: τον σύνδεσμο και την ενότητα του ζεύγους. Πόσο υποφέρουν σήμερα τα ζεύγη μες στον γάμο από την έλλειψη αυτής της καταστάσεως. Είναι, αγαπητοί μου, σύγχρονος. Όμως η ευχή θυμάται. Θυμάται κάτι. Έρχεται σαν μία ηχώ η ευχή, η πρώτη του αρραβώνος, από μίαν άλλη ευχαριστηριακή ευχή που ελέγετο τον πρώτον αιώνα κατά την τέλεση του μυστηρίου της Θείας Ευχαριστίας. Εκεί που ο ιερεύς λέγει — είναι στο βιβλίο της Διδαχής, τέλη πρώτου αιώνος, αρχές δευτέρου αιώνος — «Ὥσπερ ἦν τοῦτο τὸ κλάσμα διεσκορπισμένον ἐπάνω τῶν ὀρέων καὶ συναχθὲν ἐγένετο ἕν, οὕτω συναχθήτω σου ἡ Ἐκκλησία ἀπὸ τῶν περάτων τῆς γῆς». Κύριε, λέει, όπως το ψωμί αυτό τώρα, από το οποίο θα κόψουμε και θα βγάλουμε ένα κομμάτι για να γίνει το δικό σου το σώμα, και το ψωμί αυτό που ήταν στάχια πάνω στα χωράφια, στα βουνά, και μαζεύτηκε και έγινε ένας άρτος, έτσι να συναχθεί από το σκόρπισμα που έχουν οι άνθρωποι στον κόσμο αυτόν, να συναχθεί η Εκκλησία σου και να αποτελέσει ένα. Αυτή η ευχή είναι ευχαριστηριακή, που δείχνει πόσο σύνδεσμος υπάρχει μεταξύ του γάμου και του μυστηρίου της Θείας Ευχαριστίας.

Όπως ετονίσαμε και σε προηγούμενο θέμα μας, ότι οι σύζυγοι, προκειμένου να έχουν πάντα τον σύνδεσμον αυτόν της αγάπης και της ενότητος, θα πρέπει πάντοτε να είναι ενωμένοι και να ξεκινούν από το ποτήρι της ζωής, το ποτήρι της Θείας Ευχαριστίας, που είναι το σώμα και το αίμα του Χριστού. Η δευτέρα ευχή λέγεται λίγο πριν από την επίδοση των δακτυλιδιών, που είναι ένα κεντρικό σημείο, η επίδοση και η ανταλλαγή των δακτυλιδιών. Αυτή η δευτέρα ευχή μάς εισάγει αμέσως στον χώρο του μυστηρίου του γάμου. Βλέπει κανείς να τοποθετείται ο γάμος των δύο αυτών ανθρώπων μπροστά εις το αρχέτυπον του γάμου, δηλαδή, με άλλα λόγια, τους αρραβώνας του Χριστού με την Εκκλησία. Σας το είχα πει αυτό στο εισαγωγικό μας θέμα, ότι ο γάμος είναι εικόνα μυστηρίου και εικόνα ενός άλλου, βαθυτέρου μυστηρίου, του γάμου του Θεού με την Εκκλησία, που θα το πούμε ακόμη βαθύτερα στην ερμηνεία της αποστολικής περικοπής μέσα εις τον γάμο. «Κύριε ὁ Θεὸς ἡμῶν, ὁ τὴν ἐξ ἐθνῶν προμνηστευσάμενος Ἐκκλησίαν Παρθένον ἁγνήν, εὐλόγησον τὰ μνῆστρα ταῦτα καὶ ἕνωσον καὶ διαφύλαξον τοὺς δούλους σου τούτους ἐν εἰρήνῃ καὶ ὁμονοίᾳ». Εδώ έχουμε μια απήχηση από ένα άλλο σημείο της Αγίας Γραφής.

Λέγει ο Απόστολος Παύλος στην Δευτέρα του προς Κορινθίους Επιστολήν: «Ἡρμοσάμην γὰρ ὑμᾶς ἑνὶ ἀνδρὶ παρθένον ἁγνὴν παραστῆσαι τῷ Χριστῷ». «Ἡρμοσάμην» εγώ. Αρμόζω θα πει αρραβωνιάζω. Εγώ, λοιπόν, ηρμοσάμην ποιον; Εσάς, ως παρθένον αγνήν, εις τον Νυμφίον που είναι ο Χριστός. Εγώ ποιος είμαι, λέγει ο Απόστολος Παύλος; Είμαι ο νυμφαγωγός, είμαι ο κουμπάρος, ο προξενητής τρόπον τινά, εκείνος ο οποίος οδηγεί την νύμφη, αφού συνέστησε εις τον γαμβρόν, οδηγεί τώρα εις την νύμφη, και ο γαμβρός θέλει την νύφη και η νύφη τον γαμβρόν. Αλλά παρθένον αγνήν. Σκεφτόμουν πολλές φορές, πάνω στην ευκαιρία, πώς μπορεί να είναι

παρθένος αγνή η εξ εθνών Εκκλησία, αφού ήσαν οι άνθρωποι ειδωλολάτρες, ήσαν ανήθικοι; Τους το λέει αυτό στους Κορινθίους, για να φροντίσουν, με βάση των ηθικών νόμων του Ευαγγελίου, να μπορέσουν να κατασταθούν αγνοί άνθρωποι και έτσι, με την αγνότητά τους, να ενωθούν αδιασπάστως με τον Ιησού Χριστό. «Πω πω», λέγει ο Ιερός Χρυσόστομος, αναφωνώντας το σημείο αυτό. Πριν έρθει ο Χριστός, παρθένος λεγόταν μόνον εκείνος, πριν τον γάμο, που είχε φυλάξει τον εαυτό του. Τώρα που ήρθε ο Χριστός, κοίταξε, τα έκανε όλα καινούργια. Και αν ακόμη δεν ήσουν παρθένος πριν τον γάμο σου, τώρα και μετά τον γάμο σου ακόμη γίνεσαι παρθένος. Γιατί;

Καθαρίζει ολόκληρη η ζωή μου. Αυτό το μυστήριο, αγαπητοί μου, είναι καταπληκτικό. Μου φαίνεται ότι οι μέλλοντες να νυμφευθούν και εκείνοι που παντρεύτηκαν, εάν ανά πάσα στιγμή το έχουν στα μάτια τους μπροστά, αυτό το μυστήριο, ότι εγώ αποτελώ εικόνα του μυστηρίου της ενώσεως του Χριστού με την Εκκλησία, αλήθεια, θα τους εμπόδιζε να κάνουν οποιοδήποτε παραστράτημα οι σύζυγοι. Μη νομίσετε ότι δεν ενδιαφέρει εκείνους που έχουν ήδη παντρευθεί. Όπως εμείς θα πρέπει μια φορά τον χρόνο, δεν ξέρω αν το κάνουμε, να ρίχνουμε μια ματιά, να βλέπουμε την ακολουθία της χειροτονίας, για να μας υπενθυμίζει μερικά πράγματα. Εκείνο το φοβερό: «Τὴν παρακαταθήκην φύλαξον ἕως τῆς συντελείας τῶν αἰώνων».

Ο επίσκοπος εις τον ιερέα που χειροτονεί, την παρακαταθήκη, την Εκκλησία που είναι το σώμα του Χριστού. Σου βάζει στα χέρια το σώμα του Χριστού και σου λέει: «Τὴν παρακαταθήκην», δηλαδή αυτήν ταύτην την Εκκλησία που είναι το σώμα του Χριστού, φύλαξέ τη, ποίμανέ τη, προστάτευσέ τη, διά της ιδίας σου ακόμη ζωής. Έως της συντελείας του αιώνος θα δώσεις λόγο στον Θεό για εκείνο που σου εμπιστεύεται τώρα αυτός ο ίδιος ο Χριστός, που είναι η νύμφη Του. Φεύγει εκείνος μακριά και σου εμπιστεύεται εσένα την νύμφη Του. Αλίμονό σου εάν τα πράγματα δεν πάνε καλά. Αλίμονό σου αν εσύ βρεθείς με αυτήν την Εκκλησίαν λειψόν, την εγκαταλείψεις. Έτσι μου φαίνεται. Και οι έγγαμοι άνθρωποι πρέπει, αν δεν έχουν την ευκαιρία στο σπίτι τους να μελετήσουν, γιατί δεν θα έχουν ευχολόγιο,

την ακολουθία του γάμου, όταν πηγαίνουμε όμως σε κάποιο γάμο — και πηγαίνουμε τόσο τακτικά και παρακολουθούμε ως καλεσμένοι — να προσέχουμε πολύ εκείνα τα οποία λέγονται, για να μπορούμε να διορθώνουμε, αγαπητοί μου, εκείνα που δεν καταφέραμε μέχρι τώρα να γνωρίζουμε και, συνεπώς, να διορθώσουμε. Και αμέσως μετά, αφού ειπωθεί αυτή η ευχή, ακολουθεί ο αρραβών με τα δαχτυλίδια.

Ο ιερεύς παίρνει τα δαχτυλίδια, τα δύο, και τα σταυρώνει επάνω στο Ιερό Ευαγγέλιο. Τι σημαίνει αυτό; Η θέση, η φυσική θέση του Ιερού Ευαγγελίου, είναι πάνω στην Αγία Τράπεζα. Αυτή τη στιγμή, να ανοίξουμε την Ωραία Πύλη, θα δείτε επί της Αγίας Τραπέζης σκεπασμένο το Ιερό Ευαγγέλιο. Από εκεί ουδέποτε το Ευαγγέλιο φεύγει. Η φυσική θέση του Ευαγγελίου είναι εκεί. Εάν, λοιπόν, επί του Ευαγγελίου σταυρώνουμε τα δαχτυλίδια, σημαίνει ότι τα σταυρώνουμε επί της Αγίας Τραπέζης. Αλλά επί της Αγίας Τραπέζης τελείται το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας. Δηλαδή τα δαχτυλίδια, δηλαδή ο αρραβών, ξεκινάει από τον ευχαριστιακό χώρο.

Ξεκινάει από το μυστήριο της ζωής, από το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας. Και αυτό είναι ένα σημείο που δεν πρέπει να το ξεχνούμε. Αλλά επειδή τώρα δεν συνδέεται με τη Θεία Λειτουργία ο γάμος — έτσι εξελίχθηκε μέσα στους αιώνες, πώς να το κάνουμε — φεύγει και η Αγία Τράπεζα, με ένα τραπεζάκι. Δεν είναι όμως πια η Αγία Τράπεζα. Φεύγει και το Ευαγγέλιο έξω και απάνω εκεί τώρα γίνεται η σταύρωση των δακτυλιδιών. Και λέει και ο ιερεύς: «Εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος. Ἀμήν». Όπως και: «Ἀρραβωνίζεται ὁ δοῦλος τοῦ Θεοῦ, τάδε, τὴν δούλην τοῦ Θεοῦ, τάδε, εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος. Ἀμήν». Αυτή η τριαδική τοποθέτηση φανερώνει ακόμη κάτι άλλο: ότι ο γάμος ξεκινά από τον Θεό. Ποιον Θεό; Τον συγκεκριμένο Θεόν.

Άγιον Τριαδικόν Θεόν, τον Πατέρα και τον Υιόν και το Πνεύμα το Άγιον, έξω του οποίου Αγίου Τριαδικού Θεού δεν δύναται καμία βάσις, καμία τοποθέτηση. Αυτές οι τριαδικές τοποθετήσεις, όπως κάθε ευχή έτσι τελειώνει και στη Θεία Λειτουργία και σε οποιοδήποτε άλλο μυστήριο, να το προσέξουμε. Σημαίνει ότι ανά πάσα στιγμή πρέπει να επανερχόμεθα εις τον Άγιον Τριαδικόν Θεόν. Μια μικρή παρένθεση, μια πολύ μικρή. Όταν προσευχόμεθα, που προσευχόμεθα, θυμόμαστε καμιά φορά τον Πατέρα; Έχουμε τη συνείδηση ότι όταν λέμε το «Πάτερ ἡμῶν» αποτείνεται προς το πρώτο πρόσωπο της Αγίας Τριάδος; Ακόμη, όταν λέμε το «Βασιλεῦ Οὐράνιε», έχουμε τη συνείδηση ότι αποτείνόμεθα προς το Πνεύμα το Άγιον;

Όταν λέμε το «Παναγία Τριάς», αποτείνόμεθα εις αυτόν τον Τριαδικόν Θεόν. Παρακαλώ να το κάνουμε αυτό στην προσευχή μας, να διαχωρίσουμε τα πράγματα και να τα ενώνουμε πάλι. Να κάνουμε ξεχωριστή προσευχή στο Πνεύμα το Άγιο, ξεχωριστή στον Υιόν, ξεχωριστή στον Πατέρα. Βεβαίως, η προσευχή στον Πατέρα αποτείνεται και στον Υιόν και στο Πνεύμα το Άγιο και αντιστοίχως, για να μην ξεχνάμε ότι ο Θεός μας είναι ο Άγιος Τριαδικός Θεός.

Δακτυλίδι, λοιπόν. Το δακτυλίδι, πανάρχαιο σύμβολο, χρησιμοποιήθηκε από όλους τους λαούς σε κάθε εποχή σαν ένα σημάδι εξουσίας, δυνάμεως και ευγενείας. Μες στον γάμο, το δαχτυλίδι είναι ένα σύμβολο της προσφοράς του ενός προς τον άλλον. Ακούσατε; Σύμβολον προσφοράς του ενός προς τον άλλον. Λέγει κάποιος: «Ἡ τῶν δακτυλιδίων περίθεσις δηλοῖ ἑκάτερον ἑκατέρῳ ἑαυτὸν ἐγχειρίζειν καὶ μηδέτερον τοῦ λοιποῦ ἐξουσιάζειν ἑαυτοῦ, ἀλλ’ ἑτέρου τοῦ ἑταίρου». Με το δαχτυλίδι, λέγει, ο ένας δεν εξουσιάζει του λοιπού τον εαυτό του, αλλά του εταίρου, και αντιστρόφως. Ο άνδρας δεν εξουσιάζει τον εαυτό του, η γυναίκα δεν εξουσιάζει τον εαυτό της.

Ο καθένας έχει μία προσφορά και η προσφορά αυτή δεν είναι παθητική προσφορά, είναι ελευθέρα προσφορά, είναι συνειδητή προσφορά, είναι ενεργητική προσφορά, προσφορά αγάπης. Το αρμενικό τυπικό — γιατί έχω κάνει μια επιλογή από πολλούς κώδικες, σας το είπα και την περασμένη φορά, συνέπεσε να έχω ένα βιβλίο με μια πολύ καλή εργασία γύρω από συλλογή κωδίκων, λοιπόν, και φέρνει κανείς από εκεί πλούτον, πλούτον, βλέπει κανείς τι λέει το τυπικό εκείνο, τι λέει το τυπικό εκείνο και λοιπά — λέει, λοιπόν, το αρμενικό τυπικό, και το συριακό το ίδιο. Θα σας το μεταφράσω στα ελληνικά. «Πόσα μυστήρια είναι καλυμμένα και

περιεχόμενα εις την λαμπρότητα των δακτυλιδίων! Ο Κύριος ημών Ιησούς Χριστός, ο οποίος ενημφεύθη την Εκκλησία και ο οποίος, διά του αίματός Του, της συνέστησε μίαν προίκα». Της έκανε προίκα, λέει, της Εκκλησίας, και την προίκα την έκανε με το ίδιο Του το αίμα, και της εσφυρηλάτησε ένα δακτυλίδι με τους ήλους της Σταυρώσεως. Τι ωραία έκφραση αυτή! Της εσφυρηλάτησε, της έφτιαξε με το σφυρί που του έβαλαν οι σταυρωτές τα καρφιά, με το σφυρί αυτό, λέει, και με τις πρόκες που του επέρασαν στα χέρια και στα πόδια, έφτιαξε το δαχτυλίδι προς την νύμφην Εκκλησία. Τι ωραία έκφραση! Βλέπει κανείς την απέραντη αγάπη του Ιησού Χριστού προς την Εκκλησία. Γι’ αυτό και λέει και ο Απόστολος Παύλος.

Άνδρες, να αγαπούν τις γυναίκες των όπως, όπως, αυτό το «όπως», το «όπως», το μέγεθος, όπως ο Χριστός την Εκκλησία.

Πραγματικά... Πραγματικά, το δεύτερο μέρος της τρίτης ευχής, επειδή συνδέεται με το δαχτυλίδι, κάνω μία πρόταξη. Αναφέρει τέσσερα παραδείγματα ως προς τη σημασία του δαχτυλιδιού. Το πρώτο παράδειγμα είναι του Ιωσήφ. Όταν ο Ιωσήφ εξήγησε τα όνειρα εις τον Φαραώ και ο Φαραώ τού έδειξε την εμπιστοσύνη του, αναθέτοντάς του τη μεγάλη υπόθεση της οικονομικής διαχειρίσεως της χώρας του με το μέγα εκείνο θέμα της συλλογής του σίτου κ.λπ.

Για να του δείξει την εμπιστοσύνη του, την πιστότητά του, του έδωσε το δαχτυλίδι και εσφράγισε την απόφασή του αυτή. Το ίδιο πράγμα συνέβη και με τον Δανιήλ. Όταν ο βασιλεύς είδε ότι οι λέοντες δεν έφαγαν τον Δανιήλ, που οι εχθροί του τον κατηγόρησαν, τον κατασυκοφάντησαν, και τον έβγαλε μέσα από τον λάκκο, το διάταγμα υπέρ της απελευθερώσεως του Δανιήλ το εσφράγισε με το δαχτυλίδι του. Δείγμα, λοιπόν, εδώ απελευθερώσεως το δαχτυλίδι. Ακόμη ένα τρίτο σημείο μάς θυμίζει η ευχή. Μας θυμίζει τη Θάμαρ. Είναι μια πολύ περίεργη ιστορία η ιστορία της Θάμαρ. Αλλά δεν ξέρω αν κανείς πρέπει να την πει με δύο λόγια.

Ο Ιούδας, ο γιος του Ιακώβ, είχε τρεις γιους και παντρεύτηκε ο πρώτος γιος. Με συγχωρέσετε, βρισκόμαστε στο 1800 π.Χ. Θα παρακαλέσω μην το ξεχνάτε όσο διηγούμαι τη διήγηση αυτή, στο 1800 π.Χ. Δηλαδή, ούτε καν ο νόμος ο μωσαϊκός υπάρχει. Είμαστε εις το ξεκίνημα της ιστορίας του Ισραήλ και οι νόμοι που κυρίως διοικούν τις σχέσεις, τις οικογενειακές και κοινωνικές, των ανθρώπων, ιδίως της οικογενείας του Αβραάμ, είναι το βαβυλωνιακό δίκαιο. Αυτό μην το ξεχνάτε, ό,τι θα σας διηγηθώ παρακάτω. Αλλά ο πρώτος γιος

δεν άφησε απογόνους και, σύμφωνα με το οικογενειακό βαβυλωνιακό δίκαιο, έπρεπε να πάρει τη γυναίκα ο δεύτερος γιος. Ο δεύτερος γιος, όμως, φάνηκε πονηρός, λέει, απέναντι στον Θεό, έκανε μια κακή πράξη και ο Θεός τον εθανάτωσε. Ήτο ο Αυνάν. Τον εθανάτωσε διότι, μια που ήρθε η κουβέντα, έκανε μια παρεμπόδιση της συλλήψεως και τον εθανάτωσε. Εφάνησαν, λέει, πονηρές ενώπιον του Θεού οι πράξεις του Αυνάν και τον θανάτωσε. Και τότε η Θάμαρ έμεινε για δεύτερη φορά χήρα. Έπρεπε να πάρει τον τρίτο γιο. Ο Ιούδας, ο πατέρας, βλέποντας ότι τα δυο του παιδιά θανατώθηκαν, πέθαναν, φοβήθηκε μη χάσει τον τρίτον και της υπεσχέθη ότι θα της δώσει και τον τρίτον γιον, αλλά αθέτησε, όμως, τον λόγο του. Τα χρόνια πέρασαν, ο τρίτος μεγάλωσε, αλλά δεν της τον έδινε, όμως. Αυτή τι έκανε, λέτε; Διότι οπωσδήποτε έπρεπε να πάρει τον τρίτον για να αφήσει απογόνους. Λοιπόν, το θέμα του να αφεθούν απόγονοι ήτο τόσο ισχυρό την εποχή εκείνη. Ντύθηκε πόρνη γυναίκα η Θάμαρ, σκέπασε το πρόσωπό της και προκλητικότατα εκάθισε έξω από την πόλη, αναμένοντας τον πεθερό της να επιστρέψει από τα ποίμνιά του. Μπαίνοντας στην πόλη ο Ιούδας, ο πεθερός της,

τον προκαλεί. Και ο Ιούδας ήτο χήρος, η γυναίκα του είχε πεθάνει, και τότε έδειξε μία αδυναμία ο Ιούδας και παρασύρθηκε μαζί της. Αλλά εκείνη, όμως, πάντα σκεπασμένο το πρόσωπό της, του λέγει: «Με έναν όρο θα δεχθώ, με τον όρο ότι θα μου δώσεις το ραβδί σου — συγγνώμη, θα μου δώσεις ένα κατσίκι». «Δεν έχω τώρα», λέει αυτός. «Ε, καλά, για ενέχυρο θα μου δώσεις το ραβδί σου και το δαχτυλίδι σου». Και πράγματι εκείνος της έδωσε αυτά τα δύο αντικείμενα, με την υπόσχεση ότι θα της δώσει το κατσίκι και θα πάρει πίσω τα ενέχυρα. Όταν έστειλε ανθρώπους για να της πάνε το κατσίκι, δεν βρήκανε καμία εκεί στην πύλη.

Ξεχάστηκε τότε. Πέρασε λίγος καιρός και πάνε και λένε εις τον Ιούδα: «Η νύφη σου, η Θάμαρ, είναι έγκυος. Θα τη βγάλουμε από το σπίτι, θα την πετάξουμε». Και πράγματι έγινε δικαστήριο. Εκεί στο δικαστήριο, που δεν γλίτωνε δηλαδή οπωσδήποτε η Θάμαρ από την υπόθεση αυτή, παρουσιάζει το ραβδί και το δαχτυλίδι του πεθερού της και λέει: «Το παιδί που έχω είναι από τον άνδρα εκείνον στον οποίο ανήκουν αυτά τα δύο, το ραβδί και το δαχτυλίδι». Όταν τα είδε ο Ιούδας, τότε δεν είχε τίποτε να πει. Εσκέφθηκε ότι δεν είχε σταθεί εντάξει στην υπόσχεση της νύφης του, του να δώσει

τον τρίτο του γιο, και επειδή υπήρχε οπωσδήποτε η ανάγκη να αφεθούν απόγονοι — αυτό σας είπα, βρισκόμαστε στο 1800 και μην παρεξηγήσετε απολύτως τίποτε — έκανε αυτό που έκανε η Θάμαρ. Συνεπώς, το δαχτυλίδι στην περίπτωση αυτή είναι το σύμβολο ότι οι υποσχέσεις πρέπει να τηρούνται. Και θα ήθελα να πω εδώ κάτι. Όταν γίνεται το συνοικέσιο, όταν τέλος πάντων τα βρίσκουν μεταξύ των δύο νέων, δηλαδή μεταξύ των σπιτικών των δύο νέων, και κοιτάζονται και υπόσχονται κ.λπ., τι γίνεται; Δηλαδή, όταν τάξουν εις τη νύφη «θα σου δώσω εκείνο το σπίτι» και όταν παντρευτεί η κοπέλα, κατόπιν δεν δίνουν τίποτα οι γονείς, γιατί το κάνουμε αυτό;

Γιατί πολλές φορές με τον τρόπον αυτόν οδηγούν σε δυσκολία το ζεύγος και πολλές φορές ακόμη και εις το διαζύγιο οδηγούνται, όταν δεν είναι άνθρωποι θεμελιωμένοι, όταν δεν έχουν φόβο Θεού, ο σύζυγος δεν έχει φόβο Θεού και μπορεί να αφήσει τη γυναίκα του και να φύγει, διότι εξαπατήθη από τα πεθερικά του, και τούτο διότι δεν εστάθησαν ευθείς εις τις υποσχέσεις τους. Τι γίνεται, παρακαλώ; Λοιπόν, γι’ αυτό ας προσέξουμε το σημείο αυτό. Το δαχτυλίδι είναι και σύμβολο υποσχέσεων. Ό,τι υποσχεθεί κανείς, αυτό πρέπει και να δώσει. Διότι αλλιώς δημιουργούνται ανωμαλίες και ταράσσουν την ειρήνη και την ευτυχία των συζύγων.

Τέλος! Τέλος, ένα τέταρτο σημείο είναι το δαχτυλίδι που εδόθηκε στον Άσωτο Υιό.

Είπε ο Πατέρας: «Δώσατε αυτώ», λέει, «δαχτυλίδι». Εκεί θυμάται η ευχή για ποιο σκοπό ο Θεός είπε να δοθεί το δαχτυλίδι στον Άσωτο Υιό, που αντιπροσωπεύει την ανθρωπότητα. Αγαπητοί μου, το δαχτυλίδι στο τέταρτο κυρίως σημείο είναι η συνοπτική ιστορία της ανθρωπότητας. Δείχνει τον άνθρωπο, το παιδί του Θεού, που φεύγει από τον Πατέρα με την αμαρτία και, όταν μετανιωμένος γυρίζει πίσω, ο Θεός συγχωρεί και ακόμη κάτι άλλο υπόσχεται: να αποκαταστήσει. Υπεσχέθη ο Θεός εις τους πρωτοπλάστους, όταν έπεσαν στην αμαρτία, ότι θα στείλει κάποιον για να τους λυτρώσει. Και της υποσχέσεώς του αυτής ο Θεός δεν εφάνηκε ψεύτης.

Λοιπόν, το δαχτυλίδι όλα αυτά συμβολίζει.

Όταν δοθούν τα δαχτυλίδια, γίνεται η ανταλλαγή των δαχτυλιδιών. Παίρνει ο παράνυμφος και ανταλλάσσει τα δαχτυλίδια. Αυτή η ανταλλαγή δείχνει την αλληλοσυμπλήρωση των συζύγων. Δείχνει ότι ο ένας αναπληροί τις ελλείψεις του άλλου. Έχω βρει μια γνώμη του Ιερού Χρυσοστόμου που είναι καταπληκτική. Μου φαίνεται ότι η βιολογία θα μπορούσε να τη θαυμάσει, τη γνώμη αυτή, γιατί υπάρχει και βιολογικό έρεισμα ακόμη. Και ψυχολογικό, και η ψυχολογία θα μπορούσε να θαυμάσει. «Γυνή και ανήρ», λέγει ο Ιερός Χρυσόστομος, «ουκ εισίν άνθρωποι δύο, αλλ’ άνθρωπος εις, ένας άνθρωπος».

«Ώσπερ ημίτομα δύο εισίν». Όπως λέει, δύο, δύο ημίτομα. Δηλαδή ο άνδρας είναι ένα δεύτερον. Η γυναίκα είναι ένα δεύτερον. Και συνεπώς ένα δεύτερον και ένα δεύτερον ίσον μονάδα. Αυτό είναι καταπληκτικό, είναι καταπληκτικό, που δείχνει ότι οπωσδήποτε πρέπει να υπάρξει και βιολογική — η βιολογία το βεβαιώνει αυτό σήμερα — και ψυχολογική και, προπαντός το τελευταίο, ηθική αλληλοσυμπλήρωση. Οι ικανότητες του ενός θα βοηθήσουν τις ελλείψεις του άλλου και αντιστρόφως. Οι Σύροι και οι Αρμένιοι, θα επανέλθω πάλι σε αυτούς, έχουν ένα πάρα πολύ ωραίο έθιμο που συμβολίζει πολύ παραστατικά αυτήν την αλήθεια. Στον γάμο τους...

Καθένας φοράει τον βαπτιστικό του σταυρό, εκείνον που του έβαλαν όταν νήπιο τον βάφτισαν. Και τότε ο ανάδοχος παίρνει τους σταυρούς και τους ανταλλάσσει. Βάζει στη γυναίκα τον βαπτιστικό σταυρό του άνδρα και στον άνδρα τον βαπτιστικό σταυρό της γυναίκας. Για να δείξει, ακούστε τι ωραίο, ότι ο καθένας πρέπει να σηκώσει τον σταυρό του άλλου. Ακούσατε; Τον σταυρό του άλλου. Ομοίως, ο κώδικας 780 της Μονής Παντελεήμονος του Άθωνος αναφέρει ότι ο ιερεύς βάζει στα χέρια των αρραβωνιασμένων, μαζί με τα δαχτυλίδια, και δύο άρτους, δύο ψωμιά. Και μαζί με την ανταλλαγή των δαχτυλιδιών γίνεται ανταλλαγή και των ψωμιών. Ένας άλλος κώδιξ λέγει...

και ανταλλαγή κεριών. Αλλά ας μη μείνουμε εις αυτό το σημείο. Μόνο εις τους άρτους να μείνουμε. Οι άρτοι τι συμβολίζουν; Συμβολίζουν τα αγαθά που έχει ο καθένας. Φυσικά, ο άνδρας έχει το επάγγελμά του, άρα έχει πόρους να ζήσει. Η γυναίκα έχει και εκείνη την προίκα της και ό,τι θα της δώσει ο πατέρας. Άρα και εκείνη έχει κάποιους πόρους. Συνεπώς, εδώ τώρα...

κοινή προσφορά. Αφού είναι ένας άνθρωπος, μία οικογένεια, θα πρέπει και τα αγαθά να σταθούν κοινά. Και όπως, λοιπόν, ο καθένας σε εκείνη τη στιγμή προσφέρει τα δικά του, αλλά ανταλλάσσονται, σημαίνει ότι μέσα εις τον γάμο θα πρέπει οπωσδήποτε τα ατομικά αγαθά να είναι και για τους δυο τα ίδια. Να μη λέει, με άλλα λόγια, ο άνδρας: «Τα λεφτά μου», η γυναίκα «η προίκα μου, το σπίτι μου, τα χωράφια μου» και, όταν τσακώνονται, ο ένας να πετάει στον άλλον τα περιουσιακά του στοιχεία και ότι ο ένας τρέφει τον άλλον και δεν ξέρω τι άλλες ανόητες εκφράσεις, που δεν έχουν καμία θέση και βάση μέσα σε έναν χριστιανικό γάμο.

Μας το λέγει αυτό το βιβλίο των Πράξεων των Αποστόλων, ότι οι Χριστιανοί τα είχαν όλα κοινά: «ην αυτοίς άπαντα κοινά». Εάν οι Χριστιανοί μες στην Εκκλησία τα είχαν όλα κοινά, πόσο περισσότερο οι δύο αυτοί άνθρωποι μέσα εις το μυστήριο του γάμου δεν θα πρέπει να τα έχουν κοινά; Σε αυτό το σημείο θα ήθελα να επιμείνω, χωρίς όμως και να χρονοτριβήσω, αγαπητοί μου.

Δυστύχημα όταν δεν ξέρει η γυναίκα, επί παραδείγματι, την πορεία των οικονομικών του ανδρός της. Όχι ότι θα πρέπει να καθίσει να δώσει λεπτομερή λογαριασμό αν πλήρωσε ο τάδε πελάτης ή όχι. Όχι, είναι ανόητο, άσ’ τα εκεί. Αλλά να ξέρει, όμως, πού βρισκόμαστε. Μπορεί κάποτε η γυναίκα να ξοδεύει χωρίς να σκέπτεται ότι ο άντρας της μπορεί να είναι σε μια οικονομική δυσκολία. Γιατί δεν το ανακοινώνει ο άνθρωπος. Και κάποτε βρισκόμεθα μπροστά σε απρόοπτες καταστάσεις. Όπως και η γυναίκα μπορεί να ξοδεύει και να μη δίνει λογαριασμό, και εκείνος ομοίως να βρεθεί εκτεθειμένος. Μου φαίνεται ότι πρέπει να υπάρχει ένα κοινό ταμείο και μία κοινή

γνώση των οικονομικών. Είναι πολύ κακό πράγμα να κρατάει ο άνδρας τα χρήματα και να δίνει ένα δεκάρικο στη γυναίκα για να περάσει την ημέρα της και, όταν εκείνη διαμαρτύρεται και λέει «Μα δεν φτάνει αυτό για να μαγειρέψω», να λέγει «Τόσο είναι». Γιατί θα πιστεύει ο άνδρας ότι η γυναίκα του θα κάνει σπατάλη και ότι, δίνοντάς της το δεκάρικο, εκείνη θα βγάλει το φαγητό της ημέρας. Ανθρωπέ μου, επειδή η γυναίκα σου κρατάει ολόκληρο το σπίτι, θα σε κλέψει; Θα βάλει το χέρι στο παντελόνι, θα βάλει στο πορτοφόλι; Δεν θα σε κλέψει. Γιατί να μην υπάρχει εδώ μια συμφωνία, μια αγάπη πάνω στο ζήτημα; Να καταλαβαίνει η γυναίκα, πρέπει να είναι νοικοκυρά, δεν θα ξοδέψει κάτι παραπάνω. Δεν πρέπει. Θα μου πει κάποιος, κυρίως, ότι «μα εάν η γυναίκα είναι σπάταλη...».

Φαίνεται ότι όσοι έρχονται εδώ, και οι κυρίες και οι κύριοι, αυτό το θέμα δεν θα υπάρχει. Δεν θα υπάρχει. Σπάταλη... Εκείνοι που σπαταλούν αλόγιστα δεν είναι εδώ μέσα. Και τουλάχιστον εκείνοι που με ακούνε, ας το καταλάβουν αυτό. Στο σημείο αυτό θα παρακαλέσω να υπάρχει μια πιο πολλή ανθρωπιά, μια πιο πολλή κατανόηση. Πολλά ζευγάρια υποφέρουν εξαιτίας μιας κακής τοποθετήσεως της οικονομικής διαχειρίσεως του σπιτιού. Τέλος, πηγαίνουμε στην τρίτη ευχή. Η τρίτη ευχή είναι πλουσιοτάτη. «Κύριε ο Θεός ημών, ο τω παιδί του Πατριάρχου Αβραάμ συμπορευθείς εν τη Μεσοποταμία, στελλομένω νυμφεύσασθαι τω κυρίω αυτού Ισαάκ γυναίκα».

«Δια μεσιτείας υδρεύσεως αρραβωνίσασθαι την Ρεβέκκαν αποκαλύψας, Αυτός ευλόγησον τον αρραβώνα των δούλων σου τούτων» και λοιπά. Εδώ η ευχή θυμάται το πώς έγινε το προξενιό, το συνοικέσιο, τρόπον τινά, του Ιακώβ — συγγνώμη, του Ισαάκ, του παιδιού του Αβραάμ. Αξίζει να το διηγηθούμε, λοιπόν. Είναι μία από τις πάρα πολύ ωραίες και χαριτωμένες διηγήσεις της Παλαιάς Διαθήκης. Δεν ήθελε ο Αβραάμ να πάρει το παιδί του Χαναναία. Ναι, είδε ότι οι Χαναναίες δεν ήσαν καλές γυναίκες. Ήθελε να πάρει από την πατρίδα, από τη γη Χαρράν. Η απόσταση, όμως, που τους εχώριζε από τη Βηρσαβεέ ήταν

χιλιόμετρα, από τον Έβρο στην Κρήτη πάνω κάτω, και έπρεπε να πάει, λοιπόν, κάποιος εκεί, με τα πόδια φυσικά, για να βρει νύφη. Και πώς θα την έβρισκε; Καταλαβαίνετε, το θέμα δύσκολο. Καλεί τον δούλο του, τον καλύτερο και πιο έμπιστό του, τον Ελιέζερ, και του λέει: «Θα μου ορκιστείς». Τον όρκισε ότι θα πας να μου βρεις καλή γυναίκα, όχι από τους Χαναναίους, πρόσεξέ το, αλλά θα πας εις την πατρίδα μου, τη γη Χαρράν. Ο δούλος, πιστός άνθρωπος, κι αυτός πίστευε στον αληθινό Θεό, φορτώνει δέκα καμήλες δώρα, παίρνει και μερικούς δούλους και ξεκινάει το μακρινό του ταξίδι. Έφτασε στην πόλη Ναχώρ. Όμως, την ώρα που πλησίαζε, είδε κάποιες κοπέλες να έρχονται από την πόλη στο πηγάδι. Και τότε έκανε μια σκέψη. Είπε: «Θα πρέπει να δω αυτές τις κοπέλες τι είναι, αν καμιά από αυτές είναι καλή. Πώς, όμως, μπορώ να ξέρω εύκολα; Ένας άνθρωπος πώς μπορεί να γίνει γνώστης των άλλων; Γι’ αυτό θα προσευχηθώ». Εγονάτισε, αγαπητοί μου, ο Ελιέζερ και αποτείνεται εις τον μεγάλο νυμφαγωγό, τον Θεόν. Και είπε μια υπέροχη προσευχή.

«Κύριε, ο Θεός του κυρίου μου Αβραάμ». Δεν λέει «Κύριε» απλώς, αλλά από ταπείνωση: «Κύριε, που είσαι ο Κύριος του κυρίου μου Αβραάμ». Ωραία αρχή, με πολλή ταπείνωση. «Ευόδωσον εναντίον εμού σήμερον και ποίησον έλεος μετά του κυρίου μου Αβραάμ». Ευόδωσον. Φέρ’ τα ευνοϊκά, φέρ’ τα βολικά, ώστε να βρεθεί μια κατάλληλη κοπέλα για το παιδί του Αβραάμ.

το έλεος, δηλαδή του Αβραάμ, βοήθησέ τον, ευόδωσε την υπόθεσή του. Ιδού, εγώ έστηκα επί της πηγής του ύδατος. Να, είμαι κοντά στην πηγή, κοντά στο πηγάδι. Αι δε θυγατέρες των οικούντων την πόλη εκπορεύονται αντλήσαι ύδωρ. Να, Κύριε, οι κοπέλες της πόλεως έρχονται να αντλήσουν νερό.

Άραγε, μήπως ανάμεσα σε αυτές μπορούσε να είναι η μελλοντική γυναίκα του Ισαάκ; Ε, λοιπόν, Κύριε, αν είναι, δείξε μου ένα σημάδι. Σε σένα αναθέτω όλη την υπόθεση, λέει παρακάτω η ευχή. Θα της πω: «Κοπέλα μου, δώσ' μου νερό να πιω». Κι αν εκείνη μου δώσει νερό, τότε αρκεί. Καλός οιωνός. Σημαίνει, έχει καλοσύνη. Θα της πω: «Κοπέλα μου, τώρα να ποτίσουμε και τις καμήλες». Και αν δώσει και στις καμήλες νερό, σημαίνει ότι τα πράγματα πάνε καλά. Λοιπόν, Κύριε, σε παρακαλώ, δώσε να γίνει έτσι το πράγμα, και εν τούτω γνώσομαι ότι εποίησας έλεος μετά του κυρίου μου Αβραάμ. Και με το σημάδι αυτό θα καταλάβω ότι θα

κάνεις το έλεος, δηλαδή τη χάρη αυτή, εις τον κύριόν μου τον Αβραάμ. Η προσευχή αυτή του Ελιέζερ εστάθηκε ακριβώς στο σταυροδρόμι της γνωριμίας των δύο μελλόντων να παντρευτούν. Και ιδού, αφού ετελείωσε την προσευχή του, πλησιάζει, παιδιά μου, έφθασαν και οι κοπέλες. Αποτείνεται στην πρώτη: «Κοπέλα μου, σε παρακαλώ πολύ, τώρα που έβγαλες αυτή τη στάμνα με το νερό, δώσε μου να πιω». «Ευχαρίστως, κύριε», λέει η κοπέλα. Και εδώ ακούστε λεπτομέρεια. «Και έκλινε», λέγει, «την υδρία της», τη στάμνα της, «εις τον βραχίονά της», για να πιει όσο νερό ήθελε. Ήπιε ο Ελιέζερ. Κατόπιν της λέγει: «Παρακαλώ, κοπέλα μου, να ποτίσουμε και τις καμήλες». «Ευχαρίστως, κύριε». Είναι γνωστό ότι οι καμήλες κρατάνε πολύ στο νερό. Μπορούν να περάσουν και δέκα μέρες και να μην πιουν νερό. Γι' αυτό και είναι τα κατάλληλα ζώα που διασχίζουν τις ερήμους. Αλλά, για να κρατήσει δέκα μέρες η καμήλα χωρίς νερό, όταν θα πιει, πίνει πολύ νερό. Έτσι, λοιπόν, λέγει εκεί λεπτομερειακώς ότι υπήρχε ένα ποτιστήριο, μία γούρνα για τα ζώα. Πόσες κουβαδιές θα πρέπει να έβγαλε η κοπέλα αυτή για να ποτίσει δέκα καμήλες! Πόσες κουβαδιές ολόκληρες! Και αφού ήπιανε και οι καμήλες, μετά λέγει στον Ελιέζερ: «Σας βλέπω ξένους.

Έρχεστε σπίτι μας. Έχουμε και πολύ σανό για τα ζωντανά σας και να σας φιλοξενήσουμε απόψε». Ο Ελιέζερ άρχισε μέσα του να δονείται. Τι καλοσύνη! Τι υπέροχη κοπέλα είναι αυτή! Βρισκόμαστε στο 1800 π.Χ. Μην το ξεχνάτε αυτό! Τι καλοσύνη είναι αυτή! Δεν παίρνει ως κριτήριό του την ομορφιά της, γιατί η κοπέλα αυτή ήταν πάρα πολύ ωραία κοπέλα. Δεν παίρνει ως κριτήριο αυτό, αλλά κριτήριο παίρνει τα εσωτερικά χαρίσματα, τα ψυχικά, την καλοσύνη της, την ευγένειά της, την προσφορά της. Και τρέχει η κοπέλα στο σπίτι της να αναγγείλει ότι υπάρχουν ξένοι και να τους φιλοξενήσουν. Ήρθε πράγματι ο αδελφός της κοπέλας, είδε τους ξένους. «Εδώ ακόμη κάθεστε; Ελάτε στο σπίτι μας να σας φιλοξενήσουμε».

Πράγματι, επήγαν στο σπίτι. Αμέσως έδωσαν νερό να πλύνουν τα πόδια τους οι άνθρωποι —μένω στις λεπτομέρειες για να δει κανείς πόσο όμορφη εικόνα μάς δίνει εδώ η Αγία Γραφή—, έδωσαν σανό στα ζωντανά και εκάθισαν να φάγουν άρτον, δηλαδή επεφύλαξαν αυτό το δείπνο. Ο Ελιέζερ όμως λέει: «Δεν θα βάλω μπουκιά στο στόμα μου, εάν δεν συζητήσω ένα θέμα, χάριν του οποίου ανέλαβα ένα πολύ μακρινό ταξίδι». «Τι θέμα;» λένε. «Ας μας πει». «Έρχομαι από τη γη Χαναάν. Το αφεντικό μου λέγεται Αβραάμ».

«Αβραάμ;» είπαν εκεί στο τραπέζι. «Και ο γιος;» «Ο κύριός μου Αβραάμ έχει ένα παιδί, τον Ισαάκ, και θέλει να τον παντρέψει, και ήρθα να βρω μια κοπέλα. Λοιπόν, η κοπέλα αυτή, εδώ η κόρη σας, στάθηκε η κοπέλα που μου απεκάλυψε ο Θεός, με την ευγένεια και με την προσφορά. Θα ήθελε η κοπέλα αυτή να γίνει γυναίκα του Ισαάκ, του γιου του κυρίου μου;» Τι ήταν να πει τα ονόματα αυτά! Συγγενείς ήσαν με τον Αβραάμ. Εχάρηκαν μέχρι τον ουρανό. Φωνάζουν την κοπέλα. Την έλεγαν Ρεβέκα. «Ρεβέκα, θέλεις να πας εις τη γη Χαναάν με τον άνθρωπο αυτόν;» «Βεβαίως θέλω». Είναι εκείνο που σας είπα σε ένα προηγούμενο θέμα μας, ότι ελευθέρως ερωτήθηκε η Ρεβέκα. «Βεβαίως θέλω».

Τότε έβγαλαν από τα σακιά που είχαν οι φορτωμένες καμήλες δώρα, ασημένια αντικείμενα, χρυσά αντικείμενα και ιματισμόν, και τους καταγέμισαν με δώρα. Έφαγαν, ζήτησαν δέκα μέρες να κρατήσουν ακόμη τη Ρεβέκα στο σπίτι. «Βιάζομαι», λέγει ο Ελιέζερ, «βιάζομαι». Και πήρε τη Ρεβέκα και έφυγε για το μακρινό του ταξίδι. Ο Ισαάκ ήταν ένας υπέροχος νέος. Ο Ισαάκ, βεβαίως, επερίμενε να έρθει η νύφη. Τι έκανε τον καιρό αυτόν; Μας το λέγει η Αγία Γραφή, ότι προσηύχετο εκεί. Εκείνη την ημέρα, εκεί που επλησίαζε το καραβάνι προς τη Βηρσαβεέ, βγήκε απόμερα εκεί στην εξοχή ο Ισαάκ για να προσευχηθεί, και αυτός. Αλλά, όταν βγει κανείς έξω από την πόλη, έξω από τον συνοικισμό του —δεν υπήρχε πόλη—, τι φανερώνει αυτό; Μια ανάγκη περισυλλογής, μια ανάγκη στοχασμού, μια ανάγκη να ζητήσει κανείς τη βοήθεια του Θεού για ένα τόσο μεγάλο θέμα που στέκεται σταθμός στη ζωή του ανθρώπου. Ήταν πίσω από ένα θάμνο. Η Ρεβέκα, το μάτι της πήρε τον Ισαάκ και από ντροπή επήδησε από την καμήλα. Δεν ήταν σωστό μια κοπέλα να είναι πάνω σε μια καμήλα, όταν μπορούσε να συναντήσει κάποιον άνθρωπο στο δρόμο, που θα ήταν λόγος ντροπής να είναι πάνω εκεί. Δεν τα ακούτε; Πήδηξε από την καμήλα και λέει στον Ελιέζερ:

«Ποιος είναι εκείνος ο νέος που είναι πίσω από εκείνον τον θάμνο;» Χαμογέλασε ο Ελιέζερ. «Είναι ο Ισαάκ». Και τότε έγινε εκεί η γνωριμία. Κατέβασε, λέει, το φερετζέ, ένα κάλυμμα στο πρόσωπό της. Εντράπηκε η Ρεβέκα. Και πήγαν στο σπίτι και λέγει εκεί θαυμάσια ότι

ο Ισαάκ ηγάπησε τη Ρεβέκα, η οποία ήταν πολύ ωραία, και έγινε η γυναίκα του. Εκείνο το «ηγάπησε τη Ρεβέκα» δείχνει όλο το βάθος δύο στοχαστικών ανθρώπων που ξεκινούν για τον γάμο τους. Ας δούμε μία παρατήρηση στο σημείο αυτό. Αγαπητοί μου, ποιο είναι το στοιχείο που, κατά κάποιο τρόπο, θα φέρει σε μία συνάντηση δύο ανθρώπους; Μήπως είναι το πάρτι; Δηλαδή θα αφήσει η μητέρα την κόρη να πηγαίνει —όχι να πάει, να πηγαίνει— στο πάρτι, μόνο και μόνο για να αγρεύσει κάποιον γαμπρό από εκεί; Μήπως θα αγρευτεί ο γαμβρός από το πεζοδρόμιο ή από τους κινηματογράφους;

Εν πάση περιπτώσει, είναι υπόθεσις αγρεύσεως, ψαρέματος; Εκεί θα ψαρευτεί ο γαμβρός; Ή ακόμη και η νύφη, όταν ο γαμβρός ξεκινά να ψαρέψει, εκεί θα βρει τη νύφη; Μην απατώμεθα. Οι τόποι αυτοί δεν οδηγούν ποτέ σε ευτυχισμένο γάμο. Η περικοπή μάς το έδωσε ανάγλυφο. Το βασικό εκείνο στοιχείο που θα βοηθήσει στην εύρεση του άλλου ανθρώπου είναι ο Θεός, η προσευχή, που διά της προσευχής ο Θεός θα δώσει τον ζητούμενον άνθρωπον. Λέγει σαφώς το βιβλίο των Παροιμιών ότι «παρά Κυρίου αρμόζεται γυνή ανδρί». Ότι αρμόζεται, αρμονιάζεται. Από τον Θεό, λέγει, γίνεται η αρμογή της γυναίκας προς τον άνδρα.

Ο Θεός είναι ο νυμφαγωγός. Ο Ελιέζερ το είπε χαρακτηριστικά: «Αύτη η γυνή είναι ην ητοίμασε Κύριος τω εαυτού θεράποντι». Αυτή είναι η γυναίκα που ετοίμασε ο Κύριος. Συνεπώς, ο Κύριος ετοιμάζει τον μελλοντικό γάμο. Μην απατώμεθα. Δεν είναι, λοιπόν, στους τόπους που ανέφερα προηγουμένως ούτε ο γαμβρός εκεί ούτε η νύφη. Ούτε —θα το πω αυτό γιατί το έχω μέσα μου, με καίει— ούτε εάν θα βάλει η μητέρα στην κόρη μίνι ρούχα, με τον τρόπο αυτόν θα βρει τον γαμβρό. Μην απατώμεθα. Ή θα την παντρέψει μικρή για να αποφύγει την προίκα. Είναι όλες αυτές οι λύσεις πολύ κακές, είναι σατανικές λύσεις, διότι, στο τέλος τέλος, θα της γυρίσει πίσω η κόρη. Καταλαβαίνετε πώς θα της γυρίσει πίσω, στη μάνα.

Προς Θεού, δεν είναι λύση αυτό, αλλά η εντιμότητα, η σεμνότητα και η αγνότητα και η προσευχή είναι εκείνα που θα οδηγήσουν εκεί που πρέπει. Είναι χαρακτηριστικό. Οι παλαβούτσικοι νέοι μας, εκείνοι που χοροπηδούν και θέλουν παλαβούτσικες κοπέλες, όταν κάποτε πρέπει να σκεφτούν για τον γάμο τους σοβαρά, δεν διαλέγουν ποτέ από το ρεπερτόριο των φιλενάδων των γυναίκα και μητέρα των παιδιών. Πάντα θα ζητήσουν —και είναι χαρακτηριστικό αυτό— οι πιο ανήθικοι νέοι θα ζητήσουν πάντοτε την πιο ηθική γυναίκα. Γιατί μέσα στη βρομιά τους εγνώρισαν τι σημαίνει ανήθικη γυναίκα. Συνεπώς, μη ζημιώνεται η κοπέλα με τον τρόπον αυτόν. Είναι θέμα απιστίας να νομίζει ότι, με το να μείνει σεμνή κοπέλα, δεν θα βρεθεί ο γαμβρός.

Μάλιστα, γαμβρός όπως ο Θεός θέλει. Ας το προσέξομε, παρακαλώ, κορίτσια. Είναι μια πληγή η οποία μαστίζει τις ελληνικές μας οικογένειες και γενικότερα τις χριστιανικές μας οικογένειες. Πρέπει, λοιπόν, να γίνει προσεκτικά. Θα έλεγα: η κοπέλα, νέε μου, την οποία θέλεις για γυναίκα σου, έχει γεννηθεί; Βεβαίως. Αναπνέει; Βεβαίως. Πλάθει όνειρα για κάποιον μελλοντικό της σύζυγο; Βεβαίως. Κι αν ο Θεός ενδιαφέρεται και έχει μετρημένες και τις τρίχες της κεφαλής σου, για σένα ολόκληρον, για τη μεγάλη υπόθεση του γάμου, που τον ευλόγησε εις την Κανά και σε μυστήριο τον ανέβασε,

σε μυστήριο τον ανέβασε, δεν θα ενδιαφερθεί για το τόσο μεγάλο σου θέμα; Ε, λοιπόν, αν η κοπέλα αυτή ζει και υπάρχει, και αυτή ασφαλώς θα προσεύχεται. Προσευχήσου κι εσύ, κι ο μεγάλος νυμφαγωγός, ο Ιησούς Χριστός, οπωσδήποτε θα φέρει στη συνάντηση της πορείας της ζωής, στο σταυροδρόμι της γνωριμίας. Αλλά σταυροδρόμι γνωριμίας εν Χριστώ Ιησού και εν Πνεύματι Αγίω. Πριν κλείσουμε την ακολουθία του αρραβώνος, θα μου επιτρέψετε δύο σημεία. Θα δείτε ότι είναι πολύ σημαντικά. Το πρώτο σημείο είναι ως προς τον χρόνο της μνηστείας. Πόσο καιρό πρέπει οι μνηστευμένοι να μείνουν έτσι; Η πείρα μάς διδάσκει:

ο χρόνος της μνηστείας δεν πρέπει να είναι ούτε πολύ βραχύς ούτε πολύ μακρύς. Εάν ο χρόνος είναι πολύ βραχύς, τότε ενδεχομένως να υπάρξουν κίνδυνοι, όπως θέμα χαρακτήρων, που να μην προλάβει ο ένας να γνωρίσει τον άλλον, και καταλαβαίνετε ότι ο γάμος τους κατοπινά δεν θα είναι επιτυχημένος. Αλλά ούτε και πολύ μακρύς, διότι ο χρόνος ο πολύ μακρύς κουράζει τους μνηστευμένους, πολύ τους ταλαιπωρεί, και υπάρχει και ο κίνδυνος να πέσουν εις την αμαρτία. Αλλά μια χρονική περίοδος τόση και τέτοια, ώστε και άνεση να δοθεί μιας κάποιας...

βαθυτέρας γνωριμίας, αλλά και να προληφθούν ενδεχομένως καταστάσεις δυσάρεστες. Πιστεύω κι εσείς, με κάποια πείρα που έχετε, όλοι μας με κάποια πείρα που διαθέτουμε, ότι θα συμφωνείτε στο σημείο αυτό. Έχει παρατηρηθεί ότι παρατεταμένες μνηστείες ουδέποτε ευοδούν των γάμων την ευτυχία. Ποτέ. Δεν ξέρω, ένα μαράζωμα δημιουργείται, όταν στους δύο αυτούς νέους δημιουργούνται ζητήματα, ζητήματα, και όλο αναβάλλουν τον γάμο τους κ.λπ. Δεν έκανε παρά... Δεν έκανε. Τρόπον τινά, σαν να κρυώνει. Αλλά εδώ θα πρέπει να γίνει και κάτι άλλο. Η γνωριμία αυτή πρέπει οπωσδήποτε να γίνει. Αν υποτεθεί ότι δεν συμφωνούν, θα πρέπει να χωρίσουν. Βεβαίως πρέπει να χωρίσουν. Το λέω ανεπιφυλάκτως.

Στην επαρχία δεν ξέρω γιατί διατηρείται μία περίεργος αντίληψη πάνω στο σημείο αυτό. Θεωρείται η κοπέλα εκτεθειμένη, ότι δεν πρέπει οπωσδήποτε να διαλύσει τον γάμο, έστω και με τον κίνδυνο να περάσει μία ζωή μαρτυρική με έναν τέτοιο άνθρωπο δίπλα της. Διότι υπάρχει δημοσίευσις, μάλιστα, που το πράγμα παίρνει κάποια έκταση, και κάθε κοπέλα το σκέφτεται. Θα μου επιτρέψετε να σας πω ότι δεν είναι σωστή τοποθέτηση. Πρώτον, διότι η Εκκλησία μας δεν ιερολογεί τη μνηστεία. Εάν υποτεθεί ότι η Εκκλησία ιερολογούσε τη μνηστεία, τότε θα πρέπει, εάν υποτεθεί ότι δεν θέλουν μαζί, να χωρίσουν, να πάρουν διαζύγιο, και με τη μνηστεία να πάρουν διαζύγιο. Γι' αυτόν τον λόγο απαγορεύει η Εκκλησία μας στους ιερείς να

κάνουν τη μνηστεία, να ιερολογήσουν τη μνηστεία. Ο ιερεύς πηγαίνει φυλακή αν κάνει ιερολόγηση της μνηστείας. Μπορεί να παρευρεθεί φιλικώς, μπορεί να τους ανταλλάξει απλώς έτσι τα δαχτυλίδια. Αλλά η ιερολόγηση όμως όχι. Τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει ότι δεν υπάρχει κανένας δεσμός, τίποτα. Αν, λοιπόν, υποτεθεί ότι οι δύο αυτοί νέοι δεν συμφωνούν, μου φαίνεται ότι θα πρέπει να χωρίσουν. Διότι, το ξαναλέμε, δεν είναι αμάρτημα. Είναι δηλαδή μεγαλύτερο αμάρτημα εάν τελικά οι δύο αυτοί νέοι παντρευτούν και χωρίσουν στον γάμο. Εκεί, αγαπητοί μου, αν έρθει κάποιος και μου πει ότι «είμαι συμβουλευτής να χωρίσει το παιδί μου, το κορίτσι μου, το αγόρι μου», θα έλεγα πάντοτε: «Όχι. Όχι. Όχι». Ενώ τώρα εδώ δεν υπάρχει τίποτα, θέμα να χωρίσουν. Γι' αυτό ακριβώς υπάρχει αυτή η περίοδος, να γνωριστούν, ώστε, αν δεν συμφωνούν...

καθένας να πορευτεί εις τα ίδια. Στο σπίτι, τίποτα. Με αγάπη, με φιλία, χωρίς φωνές, χωρίς κλάματα, χωρίς τίποτα. Έτσι μου φαίνεται. Αλλά και ένα δεύτερο σημείο, και τελευταίο, είναι το σημείο της αγνότητας των δύο μνηστευμένων. Ήδη από την ακολουθία του αρραβώνος προαναγγέλλεται αυτή η αγνότης, όχι μόνο μέσα στον γάμο, αλλά και κατά την περίοδο της μνηστείας, ως εξής: «Υπέρ του διαφυλαχθήναι αυτούς εν αμέμπτω βιοτή και πολιτεία, του Κυρίου δεηθώμεν». «Υπέρ του διαφυλαχθήναι αυτούς εν αμέμπτω βιοτή και πολιτεία». Η ζωή τους, η βιοτή τους, η πολιτεία τους να είναι άμεμπτος.

Υπάρχει μια φρικτή συνήθεια, δυστυχώς, τα πράγματα να προχωρούν από την περίοδο της μνηστείας. Το θέμα κρύβει τρομερούς κινδύνους, τους οποίους εν συντομία θα σας αναφέρω. Πρώτα πρώτα, κάθε σχέσις προ του γάμου, εφόσον δεν έχουμε ούτε καν την ιερολόγηση της μνηστείας, κάθε σχέσις προ του γάμου είναι καθαρά πράξις πορνείας. Πολύ εκπλήσσονται άμα τους το πεις. «Μα, πάτερ, με τον αρραβωνιαστικό μου είμαι». Παιδί μου, είναι πράξις πορνείας. Και τι φοβερό πράγμα να ξεκινάς για ένα τόσο μεγάλο θέμα, που έχεις τόσο ανάγκη την ευλογία του Θεού, και να βρεθείς

στα πρόθυρα του μεγάλου μυστηρίου του γάμου, πορνεύων ή πορνεύουσα. Είναι δυνατόν ποτέ, που ο Θεός τόσο μισεί την αμαρτία αυτή, να ευλογήσει έναν τέτοιον γάμο; Λοιπόν, ο Θεός δεν φυλάγει. Το ξαναλέμε, είναι πράξις πορνείας. Εκείνες οι ανόητες τοποθετήσεις, ότι με τον τρόπον αυτόν δημιουργούνται δεσμοί και δεσίματα και συναισθηματισμοί, να μη μου φύγει η γυναίκα μου, κι εγώ, και τα λοιπά και τα λοιπά, είναι όλα ανόητα και βλακώδη. Με την αμαρτία δεν θεμελιώνεται ποτέ μία πίστις και μία ενότητα. «Ο μη συνάγων μετ' εμού σκορπίζει», αυτό που λέγαμε προηγουμένως. Δεύτερον, δυνατόν να διαλυθεί ο αρραβών. Και άμα διαλυθεί ο αρραβών, τότε τι γίνεται; Σε ποια ταλαιπωρία εκτίθεται η κοπέλα! Αλλά δεν είναι λίγες οι ιστορίες, αγαπητοί μου, γύρω από το θέμα αυτό.

Αν έρθει και παιδί στον κόσμο, είναι και νόθο τότε, γιατί διελύθη ο αρραβών και δεν έφτασε μέχρι τον γάμο. Τρίτον, παιδιά που ενδεχομένως θα συλληφθούν προ του γάμου ούτε την ευλογία της Εκκλησίας έχουν ούτε την καλή φήμη του κόσμου έχουν. Ο κόσμος τα προσέχει και τα παρατηρεί. Τέταρτον, πολλές φορές, επειδή ακριβώς υπάρχει αυτό το κοινωνικό αίσθημα ανεπτυγμένο, «τι θα πει ο κόσμος;», οι μνηστευμένοι, αφού προχώρησαν στην αμαρτία τους, τώρα προτιμούν να προβούν εις έκτρωσιν. Τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει ότι δίπλα εις το αμάρτημα το πολύ μεγάλο της πορνείας προσθέτουν το αμάρτημα, το έγκλημα του εκουσίου φόνου. Ακόμη εγκυμονεί ένας πολύ μεγάλος κίνδυνος: να πεθάνει η κοπέλα. Θυμούμαι κάποτε, στο Γενικό Νοσοκομείο της Λαρίσης, μία κοπέλα, γύρω από είκοσι χρονών θα ήταν, την είχανε φέρει κακήν κακώς, που είχε αποπειραθεί να κάνει μία έκτρωση. Ευτυχώς εξομολογήθηκε, ήταν εκείνος ο θάλαμος. Όμως όλοι έκλαιγαν πραγματικά. Ήταν σε αθλία κατάσταση η κοπέλα. Είχε γνωρίσει κάποιον προς σκοπόν γάμου, προχώρησε στις σχέσεις της, δεν την παντρεύτηκε φυσικά, την άφησε αυτός, η κοπέλα προχώρησε σε έκτρωση και τώρα κινδύνευε η ζωή της. Τελικά απέθανε η κοπέλα. Απέθανε. Είναι μερικά χρόνια που συνέβη αυτό. Και μην ξεχνάμε και κάτι άλλο: ότι όταν συμβεί η έκτρωση, πολλάκις

ανδρόγυνα, τα ζεύγη, μένουν στον γάμο άκληρα, διότι μπορεί να συνέβη κάποια βλάβη. Επομένως, και την αμαρτία τους αυτή θα την πληρώσουν τρομερά. Και ένα πέμπτο σημείο: υπάρχουν λόγοι ψυχολογικοί. Δηλαδή, γυναίκα που με πολλή ευκολία μπορεί να παραδοθεί στις απαιτήσεις του ανδρός, έστω κι αν με τον τρόπο αυτό θα ήθελε να του δείξει ότι τον αγαπά,

κι αν ακόμη ικανοποιήθηκε ο εγωισμός του ανδρός, μέσα στον γάμο η υπόληψη της γυναίκας μπροστά στον άνδρα ξεπέφτει και κινδυνεύει πολλές φορές η ίδια η γυναίκα να γίνει αντικείμενο σοβαρής καχυποψίας. Να λέγει καθ' εαυτόν ο άνδρας: «Εάν δεν δυσκολεύτηκε η γυναίκα μου να δεχτεί αυτό προ του γάμου, τι θα την εμπόδιζε; Δεν ξέρω, ο διάβολος βάζει πολλές τέτοιες σκέψεις».

θα την εμπόδιζε να προχωρήσει στην αμαρτία και με κάποιον άλλον, όταν εγώ θα απουσιάσω; Και μπαίνει η υποψία, η υποψία μεγαλώνει, γίνεται ζηλοτυπία, το σαράκι της ζηλοτυπίας κατατρώγει το σπιτικό. Και φυσικά, έστω κι αν η γυναίκα ούτε ποτέ δεν σκέφτηκε ή διανοήθηκε κάτι τέτοιο, όμως η ζηλοτυπία μπήκε. Και έτσι η οικογένεια τελικά καταντάει δυστυχισμένη. Συνεπώς, ο χρόνος, αγαπητοί μου, της μνηστείας πρέπει να είναι και διά τους δύο μνηστευμένους χρόνος πολλής περισυλλογής, όπως έκανε και ο Ισαάκ, χρόνος προετοιμασίας και χρόνος αλληλοκατανοήσεως, αλληλοεξερευνήσεως. Να βρει ο ένας την ψυχή του άλλου, ώστε εκείνο που τους έφερε, την πρώτη αγάπη, εκεί κάπου να γεννηθεί και η δεύτερη αγάπη που λέγαμε την περασμένη φορά. Έχουν τόσα πράγματα να πουν, έχουν να συνηθίσουν ο ένας τον άλλον.

Να ασκηθούν στην υπομονή, να ασκηθούν στην αγνότητα, στην πίστη, την προσευχή. Και μην ξεχνούμε ότι η αγάπη, η αγνότητα, η πίστη και η προσευχή είναι το βασικό θεμέλιο του γάμου, που θεμελιούται κατά την περίοδο της μνηστείας. Εδώ τελειώνουμε το θέμα της μνηστείας και, με τη βοήθεια του Θεού, την ερχομένη Τρίτη εισερχόμεθα εις το μυστήριον του γάμου.