On Marriage, Part 2

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Last time, we had reached the order prescribed for the service of betrothal, or engagement. Allow me to remain a little longer on one point that I would not want us to pass over, because the facts themselves are already crying out, and so we must keep this in mind as well. In a codex—and I explained last time what a codex is, namely, one of the ancient books preserved on parchment; paper as we know it did not yet exist. All these surviving books are extremely valuable because they hand down to us a wealth of material from across the centuries. Some things have changed and are no longer said, while others have been added, and so forth. These codices enable us to undertake very good work—scholarly work, if you like—and to see how the Mysteries, Holy Scripture, and other things began. In Codex 1070 of the Patriarchate of Alexandria, we read the following in the prescribed order. The language may sound a little strange to you: ‘Do you will it, bridegroom? Do you desire it? Do you love her? Take Lady So-and-so as your wife in the light of day, as it has been from the beginning of the world.’

Take note that freedom is an absolutely fundamental condition for entering into the communion of Holy Matrimony. But there is another point we must emphasize, my dear friends: its public character. The words ‘in the light of day’ show that betrothal is not merely a private act, but a public one, and it must receive the witness of the whole body of the Church. A long time ago, I once gave a Sunday sermon when a memorial service was to be held, and usually those who have no personal connection with the memorial leave. I asked that

no one leave, because a memorial service is not a private matter but a public one; it concerns the entire community of God. When someone departs from this world, it is not a matter concerning only that person or that person’s family, but the whole Christian family. The same applies here. This is precisely why the memorial service is held after the Divine Liturgy, before the whole body of Christians. So it is with Holy Matrimony. Holy Matrimony is not a private matter in which two people simply decide to marry; it is a matter for the entire Christian, ecclesial community. That is why it must not take place in darkness, but ‘in the light of day.’ In the light of day—that is, in public—many facts will come

to the knowledge of the Christian body that might never have come to light if the wedding had taken place in secret: some family relationship, for example, of which the priest—the priest giving the blessing—is unaware, or anything else of that kind. This is why Saint Ignatius of Antioch reminds us in one of his letters to Saint Polycarp—Saint John, forgive me; Saint Ignatius of Antioch—saying: ‘The union must be made with the consent of the bishop, so that the marriage may be according to the Lord and not according to desire. Let all things be done to the honor of God.’ The bishop, he says, must also be consulted. Of course, the bishop will not act as a matchmaker, but he will offer his judgment. He will consider, broadly speaking,

whether these two people who intend to marry meet the necessary conditions, and then offer his judgment. Saint Ignatius says this so that the marriage will not be made merely according to desire: ‘I ran away with him,’ ‘he carried her off,’ and so forth, or other ugly situations in which the man liked the woman and the woman liked the man, so they took one another and that was the end of it. No. Then comes divorce. This is precisely why it must be done with the judgment of the Church. Not long ago, a man collected his divorce decree from the Metropolitan’s office. He was young, a very young man. He had struggled for eight years to obtain that divorce. And what was the reason? Listen. He had gone to work in one of the small towns in our region, just after being discharged from the army.

They saw that he was a good man, and perhaps a little naive—there is no other way to explain it—and they arranged a match for him with a young woman. He saw her and agreed. Indeed, they told him about her on a Monday, I believe, and by Thursday they had arranged for the wedding to take place—within two or three days. And it was to be held at night, if you please. That was the agreement. He went early to the bride’s house. They gave him a small glass of wine, then a little ouzo, then a little tsipouro. After all, a wedding was about to take place. And so, as things unfolded, one drink followed another, and when they set out for the Church, the prospective bridegroom was completely drunk.

They reached the Church, and the wedding took place. But all of this had been arranged by the father-in-law, because instead of presenting the younger daughter, he presented the elder. And, of course, the marriage was performed. When the man sobered up, however, he faced an enormous shock. She was not the woman he had chosen. He left the house that very moment and filed for divorce. This is why marriage must take place ‘in the light of day.’ We find something similar in Holy Scripture. Jacob had deceived his brother Esau and taken the birthright, and he had received the blessing first—a gentleman submitted a related question in the question box. My dear friends, I am not disregarding your questions. I am collecting them; there is simply a great pile of them. Jacob went far away from his father’s house to escape the wrath of his brother Esau. He came to his uncle Laban, the brother of his mother, Rebekah. Laban had two daughters, Leah and Rachel, and Jacob wanted to marry the younger one, Rachel. His uncle told him, ‘Work for me for seven years, and I will give you Rachel.’ He did indeed work for seven years, and the time came for the wedding. But her father brought the elder daughter, Leah, into the bridal chamber.

He had covered her there with a veil, and he sent in the elder daughter, Leah, not Rachel. Jacob was naturally astonished by this unexpected turn of events, but by then it was too late. He complained to his father-in-law: ‘Why did you do this to me? Why did you deceive me?’ You see? He himself had deceived another, and now he was deceived. ‘Why did you deceive me?’ ‘I did not deceive you,’ his father-in-law replied. ‘Here in our country, it is our custom to marry off the elder daughters before the younger ones.’ Of course, that was only an excuse, because they had already agreed on the younger daughter. ‘Very well,’ he told him, ‘work for me for another seven years, and you may have the elder one as well.’ Polygamy existed at that time, of course; I mention this by way of explanation. The younger one, forgive me—Rachel.

So Jacob worked another seven years in order to receive the younger daughter, Rachel, as well. What I want to show you, my dear friends, is that deception in marriage is not an uncommon phenomenon. The prescribed order is therefore right to say that marriage must take place ‘in the light of day.’ Once this whole procedure is completed, the deacon turns to the priest and says, ‘Master, bless.’ The priest begins with, ‘Blessed is our God.’ Notice: not ‘Blessed is the Kingdom,’ because this is still the service of betrothal, or engagement. ‘Blessed is our God,’ and immediately afterward comes the Great Litany, the Litany of Peace, which is said by the deacon or, in his place, by the priest. These are the familiar petitions: ‘For the peace from above...’

‘For the peace of the whole world, for every Orthodox Christian, for our father and Archbishop, and for all the clergy and the people.’ And immediately afterward: ‘That perfect and peaceful love and help may be sent down upon them, let us pray to the Lord.’ We see that the service places Holy Matrimony—the matter concerning these two newlyweds—within the broader concerns of the Church. Otherwise, how could we explain the priest praying for the peace of the world and all the rest? That is the reason. The newlyweds are not to be left suspended in midair or isolated—that is, outside the life and bounds of the Church. They must therefore be incorporated into the Church’s common concerns.

For this very reason, the priest proceeds from the broader concerns to the particular needs of the newlyweds. I shall remain with just one point, which we must examine fully this evening: ‘That perfect love may be sent down upon them.’ Let us pray for this. The whole Church will pray. When we attend a wedding, my dear friends, we do not go there to admire the bride and the bridegroom. We do not go merely out of social obligation because the bridegroom or bride is a friend or acquaintance, or whatever the case may be. Nor do we go simply to receive sugared almonds or to make a commotion, so that the priests are often forced to call out and ask for quiet. My dear friends,

we attend a Mystery in order to offer our prayers and to pray to God for those who are celebrating it. We pray for the newlyweds, asking God to grant them what the priest or deacon requests on our behalf when he prays that perfect love may be sent down to them from heaven. We will say, ‘Lord have mercy.’ We will say, ‘Grant this, O Lord.’ We will say, ‘Amen.’ In other words: ‘Lord, have mercy; Lord, grant it; Lord, may what the priest has asked on our behalf come to pass.’ At a wedding, therefore, there should be complete silence, complete stillness, and above all prayer—prayer. Here, then, we see that perfect love is to come down

from heaven. Perhaps the newlyweds will object and say, ‘But the very reason we are here, in this position at this moment, is precisely that love exists between us. Why, then, are you asking for perfect love? We already have love.’

It is well worth dwelling at length on this point—at great length. We must examine it fully. My dear friends, despite the newlyweds’ insistence that they love one another deeply, we must ask what love truly is. What, indeed, is love? One could say many things about love. Love... We cannot define the essence of love. John Chrysostom calls it a mystery—the mystery of love—and indeed, love is one of the deepest Mysteries. No one has ever been able, nor will anyone ever be able, to penetrate the innermost nature of love.

Love can only be lived. Love is an experience; it is not knowledge that can be passed from mouth to mouth or from book to book. Suppose I were to taste an unfamiliar fruit, an African or Australian fruit that does not grow in our climate, and someone asked me what it tasted like. Whatever I might say, the taste of that fruit would remain entirely foreign to my listeners. In the same way, a blind person might know perfectly well every theory explaining the nature of light. But if you said to him, ‘Green, red, yellow,’ he would ask you, ‘What does green mean? What does

red mean? What does yellow mean?’ He has never seen them with his own eyes. Whatever is perceived by the senses gives rise to experience. Love, too, is a matter of experience. It is something personal, something that can only be lived and cannot be transferred to another. Nevertheless, we can offer a few thoughts and expressions concerning this immense mystery of love. Love is the foundation of the Mystery of Holy Matrimony. It is the great starting point from which marriage comes into being. A Latin saying declares, ‘Amo, ergo sum’: ‘I love, therefore I am.’

I love; I exist. Why do we exist? Why does the universe exist? Why does the world exist? Why do I exist? God willed us to come into being. Did He wish to display His power? Did He wish to display His wisdom? No, my dear friends. He wished to express His love. We exist because God loves. Thus existence itself is bound to love, to that other great and profound mystery of God’s love. In the same way, for Holy Matrimony to exist, love must first exist. Love and the existence of marriage are two realities inseparably interwoven. We cannot speak of Holy Matrimony if we remove love from it. It is sorrowful to remember that very many marriages take place without this foundation of love. How many people are joined as though in a commercial transaction, merely as an arrangement, one of those so-called arrangements! Christianity alone has never accepted such arrangements. Christianity, my dear friends, is not an arrangement, a convenient settlement, or a patching-up shop. What do many people say? ‘Let us cover things up,’ they say. ‘Let us marry them off and cover everything up.’ Is marriage a means of covering things up? How dreadful! Christ spoke the parable of the new wineskins

with the new wine, and He also taught that one cannot sew a new patch onto an old garment. What Christ offers, including through His Mysteries, is always something new, something made new. Therefore, here too, we cannot proceed to Holy Matrimony without love. Love. Yet love has two aspects. Please pay careful attention to this point. Love has two aspects—or, more precisely, we may speak of a first love and a second love. The characteristics of the first love are primarily outward ones: the face, for example, the voice, the complexion, the body—external features. A person sees someone and immediately feels something. This ‘something’ is what we call love, but it rests upon the external qualities of the beloved. Here we encounter something beautiful in the Old Testament. When Eleazar went to Mesopotamia and found Rebekah, and they had prepared for the long journey, as they were approaching the land of Canaan,

Isaac

was secluded somewhere nearby, praying. Holy Scripture says that he went out to meditate, to gather himself inwardly. This is another point that truly deserves a separate examination. But since I have mentioned the example, let us consider it. He is the prospective bridegroom. He is not out amusing himself or running here and there with his friends; instead, he gathers himself inwardly. He enters into recollection and serious reflection, because marriage is a serious matter, and he also prays. While he was praying, he saw the camels appearing in the distance—the caravan that was approaching.

Rebekah was sitting on a camel when she saw a young man behind some branches. At once, out of respect, she dismounted from the camel and asked Eliezer, “Who is that young man over there?” Eliezer smiled and said, “Well, he is the bridegroom.” And they went to the house. Now Rebekah was a very beautiful woman. Listen to how Holy Scripture puts it: “The maiden was exceedingly beautiful in appearance.” Exceedingly beautiful in appearance—that means a very beautiful woman. “She was a virgin; no man had known her.” And then it continues:

“And Isaac brought her into his mother’s house.” He took her to his mother’s house; Isaac’s mother had already died. “And he took Rebekah, and she became his wife, and he loved her.” He made her his wife and loved her. Notice these characteristics, then. She was very beautiful, and Isaac loved her. This is that first love, which, as I told you, is based on outward characteristics. But we must examine this first love closely. Strange as it may sound, what we have is a mirroring of the two egos. The man’s ego...

is reflected in the woman, who serves as a mirror.

The woman’s ego is reflected in the man, who serves as a mirror. Just as when I look at myself in a mirror, I see myself and not someone else, so each of the two, while this first love prevails, sees himself or herself.

This is something very important, and we must understand it. In other words, the foundation of this first love is self-centered. Each person wants to satisfy himself or herself, whether physically or emotionally, using the other person as the object of that satisfaction. Of course, if you tell two people who have just met and fallen in love that the foundation of their love is self-centered, they will certainly look at you with pity and say, “You are not well.” And yet, my dear friends, its foundation is self-centered. Often a man will ask for something that may not even be permitted, and when his fiancée refuses him, he becomes angry.

He becomes angry. Anger is the fruit of egotism. You did not get what you wanted; you did not have your way. So what is this? It is the fruit of egotism. And so, many times, we make an enormous leap from love into hatred and hostility. How is it possible, you may ask, for people who began with what is called love at first sight to end in divorce—and very quickly at that—or to end in indifference or hatred? Is it really so rare for a woman to take acid and throw it at a man? “Why did you do it?” she is asked in court. And she answers, “Because I loved him and did not want him to leave me.” But if she loved him...

my dear friends, why did she throw acid at him and blind him? “Why did you kill her?” a man is asked in court. “Because I loved her very much, Your Honor.” But if he loved her, why did he kill her? Here is the reason: quite simply, the foundation of this first love—I repeat—is self-centered. One of the two fails to win possession of the other, and because he or she cannot do so, the ego is wounded and leads the person to act as they do. In other words, this first love moves along an emotional axis. At one end is initial romantic love, and at the other is hatred. Hatred, too, is an emotion, and with one enormous leap we find ourselves at the opposite extreme: hatred.

Yet many times, the cases we encounter in the newspapers, which we hear about with astonishment, are not the most common outcome. Very often this first, romantic love ends in indifference. The couple does not divorce—no—but each becomes a stranger to the other. My dear friends, if you see a man and a woman walking down the street with the man two or three steps ahead of the woman, you can be sure they are husband and wife.

But they are a married couple into whose relationship indifference has sadly entered, because their first love has fled.

Their first love has faded away. It is a tragedy. Is this, then, the course marriage must take? Is love so swift, so quick to fly away? Oh, my dear friends, another love must be sought: love’s second aspect, the second love. For this to happen, the two egos—the man’s ego and the woman’s ego—must be melted down again in a common furnace called marriage. And from that furnace something new must emerge, something called “we.” Not “I” and “you,” but “we.”

Love means that the “I” goes out from itself to meet the “you.” When my “I” leaves itself to meet your “you,” and your “I” leaves itself to meet my “you,” then, within this mutual movement, the two egos—and, if you like, the two forms of egotism—are melted down together to form that wonderful fruit of the second love called “we.” We. There is no longer the expression “my child,” but “our child”; not “my house,” but “our house”; not “my family,” but “our family.”

Your mother becomes our mother—your mother, not your mother-in-law, but your mother, our mother. If, my dear friends... it is “WE” and not “I” and “YOU,” then surely we have what we might call the portrait of the second love. Let us draw a comparison.

The first love is individual satisfaction: I must get what I want, and you can do whatever you please. “I am ill.” “What do I care? Go and break your neck.” “But I cannot do this or that.” “What do I care?” Then the threats begin, and who knows what else. It is individual satisfaction: what matters is what I want to do. These are the marks of the first love. For the marks of the second, allow me to quote the Apostle Paul from Holy Scripture: “Love does not envy.” Love is not jealous. My dear friends, let us beware of jealousy. It is the worm that steadily eats away the very marrow of marriage. If there is one great calamity within marriage, it is jealousy. This jealousy...

can cling to a man like a germ, a leech, or a shellfish fastened to a rock, and sadly it does not come away easily. It can cling to either the woman or the man. “Where were you? Why were you late? What were you doing?” All these things begin to wither a marriage through suspicion and pursuit, with one spouse constantly chasing after the other. “What did I find in his pocket? What is this? Where did you spend that money?” and so on. It is a terrible, gnawing worm. So let those who are jealous understand this: love does not exist in the jealous person. The mark of true love is that it does not envy. Love is not jealous. One spouse may be at the North Pole and the other at the South Pole. They may be separated for years. Yet neither suspects the other. Each trusts the other. Each loves the other. And each remains steadfast, waiting for the other...

with longing and a beating heart. “Love does not boast.” Love does not brag about itself. One spouse does not begin saying, “Do you know who I was, and yet I married you? Do you know what kind of family I came from?” Such things have no place in marriage, I assure you. As we have said, there is now the “we.” Love does not boast. And notice this: “Love does not behave shamefully.” Love does not do shameful things. Oh yes, it does not do shameful things. Within marriage, love never asks for things that a person would be ashamed to mention openly, in the light of day. Alas, what spiritual fathers hear concerning this matter! Alas! One can only say that there are men who ask for, who demand...

things they might be ashamed to have revealed publicly, in the light of day. Such things do happen. But why? Because their love is not perfect. If you love your wife, if you love your husband, you will preserve your own dignity and respect the other person. My dear friends, within love and the intimacy of married life, respect is not destroyed. It is not destroyed; on the contrary, it grows. “Love does not seek its own.” It does not seek its own interests or insist that each person do whatever he or she wants. No. I will do what brings joy to you.

This is the hymn of love. It seems to me that every married couple should copy this passage from chapter 13 of First Corinthians and place it somewhere clearly visible in their home. Both should read it, study it, sit together and enter ever more deeply into its meaning. They should also examine themselves in the light of this text, this command of the Holy Spirit spoken through the Apostle Paul. How are we doing? Are we doing well? They should engrave it in their hearts as well.

At this point, listen to something wonderful about love. From the newspaper Kathimerini, dated February 20, 1966: “Agrinio. Ilias Zafyris, aged forty-three, carried his gravely ill wife Christina on his shoulders for fifteen hours, from the snowbound village of Agia Varvara in Trichonida to a clinic in the city.” He carried his gravely ill wife down from his village, Agia Varvara, on his back—a fifteen-hour journey. This is what it means to love the other person. Within this love...

deep down—and we have not yet spoken of this; we will do so when we reach the marriage service—lies the love between Christ and the Church. The marriage of human beings, the union of husband and wife, is most beautifully reflected there. Once, a married couple was quarreling, and the wife had fallen into such despair that she did not know how to relate to her husband. She was so desperate that she wanted to die. One day, while dusting some old, neglected cupboards, she found a notebook written by her grandmother. She began to read it, and to her astonishment she found these words:

“Whenever I was troubled with my husband or by any other matter, I would always look at the icon of Christ the Bridegroom, wearing the cloak and the crown of thorns, and I would take courage. For thirty years I followed this same course, and by saying the Our Father three times before the icon of Christ, I was able to dissolve within myself every bad feeling toward my husband.” The young woman, the granddaughter, tried it too and found the remedy. Indeed, my dear friends, why did Christ wear a crown of thorns? Why did He put on the mock royal robe? Why was He crucified? For the sake of His own Church, which was humanity. You see, then, how a bridegroom...

suffers for his bride, the Church. This is why husband and wife must look toward that Mystery: the Mystery of the union of Christ and the Church, of Bridegroom and bride. Both husband and wife should say, “Let me wear a crown of thorns,” because marriage is a partnership in one another’s shortcomings. Married life cannot be simply a path strewn with roses and jasmine. It is a hard road; it is a yoke, and they must bear that yoke together so that they may reach their common destination: the Kingdom of God.

Love, then. Every kind of knowledge.

It begins, as a wise man once said: “All knowledge is the child of great love.” Do you want to learn something? Do you want truly to know something—not intellectually, but through lived experience? Then you need only love. Christ loved, and He learned through what He suffered.

Do not... Moreover, every person is a terra incognita, an unknown land, an unknown country. Husband and wife are called to explore each other’s worlds. The wife will explore the world of her husband, and the husband the inner world of his wife. And precisely within this mutual exploration...

what wealth there is, and what profound interest! In an unknown country, an unknown land, they seek to discover themselves; and through mutual help—as we shall see later, this matter of help has a very special significance—each seeks to help the other toward the common purpose for which our first-created parents were made. That purpose, I repeat, is the Kingdom of God; it is theosis, divinisation. The second love, therefore, is the love of souls. Bodies will begin to wither; the first wrinkles will appear, the hair will begin to turn white, and beauty will begin to leave their faces. Yet where the first love dies, the second love begins to rise and be born.

If, as the first love is dying, a person has not taken care to raise the second love to life, he will find himself in chaos, suspended in emptiness, with no inner substance. For him, marriage will no longer have any meaning. But for this second love to be born, Christ must first have been born within us. I shall say it again, because this is the key to success: for this second love to be born, Christ must have been born within us. This is why our Church prays, “That perfect love may be sent down upon them.” These words are not redundant.

Nor is this something self-evident, so that the newlyweds could say, “Why do you pray for that? We already have love.” It is something that must come from above. It is sent down from on high, and this love is the presence of Christ Himself. This love, perfect love, is a fruit of the Holy Spirit, a gift of the Holy Spirit, and therefore the fruit of the spiritual life itself. When husband and wife set out hand in hand upon the spiritual life—“which will bring us to theosis,” as the poet says—the fruit of that beginning will certainly be perfect love. This perfect love...

has existed only among the Saints. I have an icon here. If I explain it to you, someone who has never understood what love means within holiness may be scandalized. Fortunately, however, it is an ecclesiastical icon. It is Byzantine, from the sixteenth century, and painted in the Cretan style. I shall show it to you. It depicts the Nativity of the Theotokos. It is an icon containing several scenes. Here it shows Joachim inside a house, receiving a message from the angel...

who tells him that he will bear a child—what am I saying, that he will bear a child!—who gives him this joyful message. Joachim receives it and comes, in the second scene, to another dwelling over here, where he announces it to Anna. Notice something: if you examine this icon closely, you will see that this announcement is not cold or impersonal. A lady once told me:

“When... When my doorbell rings at a quarter past one, I know it is my husband coming home after closing the shop. But I feel absolutely nothing. I feel exactly as I would if the bell rang at nine in the morning and the grocer’s delivery boy had come to bring me the groceries.”

“Yet I wash his clothes, iron them, and take care of him; nothing is lacking in our home.” But what do I care about him as a person? What does either spouse care about the other? These are frozen relationships. If you look at the announcement in this icon, however, it is not merely an announcement. It is something far greater. It is precisely the Mystery of love, which the iconographer portrays wonderfully here. The icon is one of four published by the Bank in last year’s calendar. Perhaps you have them at home and can examine it more closely there. After not merely an announcement but an offering of true love, the third scene shows Saint Anna here, reclining after giving birth.

Then, in a fourth scene below, it shows the Most Holy Theotokos as an infant. This cycle has at its center the maidservants attending to everything. From the angel’s announcement, through the Mystery of love and the birth, to the fruit shown here—the Theotokos—this wondrous cycle is the cycle of love found only in holy families. I have said this so that people will not be scandalized and ask, “What is this man talking about?” Quite simply, these things are the very heart of the spiritual life. My beloved, love is a school.

It is a school in which one learns how to live, how to speak, and how to conduct oneself. But every school always involves effort, toil, and pain. Therefore, only the person who does not fear effort and pain can struggle onward and graduate from this school. Love also opens the eyes, while egotism blinds them; egotism cannot see. Love alone can see—and it sees so far and so deeply.

A certain Künkel, a foreign psychiatrist, says that if the man and the woman had two hands between them—not four hands, but two—since they are a new being, one flesh, and therefore a being greater than the individual human person, with two great hands: if those two great hands were folded together, he said, they would offer a wonderful image of marriage. They are not two people, but one person. And precisely within this union of love, they present the finest image of marriage. Naturally, in this marriage—forgive me, in this love, the second love—the first love must certainly also be present. The first love is not something to be avoided. I must emphasize this. The mistake many people make is that they remain with the first love, exhaust it, and end up where they do. No. We shall begin with the first love. It is not without meaning. We encounter it in the very nature of things. God makes flowers very beautiful. He gives them many colors and varied forms, and He gives them different fragrances. Why do you suppose He does this? So that insects will be attracted, carry pollen from flower to flower, bring about pollination, and afterward fertilization. Why does God do this? To accomplish this purpose. But the flower’s beauty is fleeting. Before long...

the flower has passed away; it has withered and dried up. Yet what was accomplished remains—what was accomplished deep within the flower, where the seeds are, and those seeds will produce the true fruits. The first love is like this. It too must exist. God forbid that we should cast it aside. The difference is that we must not remain there. Thus, as the one love is dying, the other love comes to the forefront: spiritual love, the love of souls. The first is the love of bodies; the other is the love of souls. It is clear that both are necessary. For if we had only the love of bodies, we would fall into brutishness. If we had only the love of souls, we would...

fall into mere friendship. Consequently, neither one by itself is marriage. Marriage is the perfect union, the perfect union of both souls and bodies, embracing both the first love and the second. This is why a line from one of the prayers in the marriage service says, “O Lord, grant them harmony of souls and bodies.” Not harmony of souls alone, but of bodies as well. This line might scandalize many, who would ask, “Why does it speak of harmony of bodies?” Those who remove the body from the nature of things, from marriage, and from Christianity are out of touch with reality.

Christianity embraces not only souls; it also embraces matter. It embraces the entire universe, down to its last electron. Perfect marriage, therefore, means the union of both souls and bodies. “O Lord, grant them harmony of souls and bodies.” God willing, we shall continue next time.

Την περασμένη φορά είχαμε μείνει στην τυπική διάταξη της ακολουθίας των μνήστρων, του αρραβώνος. Θα μου επιτρέψετε να μείνω λίγο ακόμη, λίγο ακόμη σε ένα σημείο, το οποίο δεν θα ήθελα να παρατρέξουμε, διότι ήδη τα πράγματα βοούν και, συνεπώς, θα πρέπει και αυτό να το έχουμε υπόψη. Σ' έναν κώδικα —τα είπα και την περασμένη φορά τι σημαίνει κώδικας—, δηλαδή παλαιά βιβλία τα οποία έχουν διασωθεί επί μεμβρανών. Χάρτης δεν υπήρχε, ο χάρτης ο γνωστός μας. Και όλα αυτά τα βιβλία που διασώζονται έχουν πολλή αξία, διότι μας παραδίδουν πολλά στοιχεία μέσα στους αιώνες, τα οποία μεν έχουν αλλάξει, δεν λέγονται πλέον, άλλα έχουν προστεθεί και λοιπά. Και με τους κώδικες αυτούς μπορούμε να κάνουμε μια πολύ καλή εργασία, αν θέλετε μια επιστημονική εργασία, και βλέπουμε ποιο ήταν το ξεκίνημα των μυστηρίων, της Αγίας Γραφής και λοιπά. Στον 1070 κώδικα του Πατριαρχείου της Αλεξανδρείας διαβάζουμε το εξής στην τυπική διάταξη. Θα παραξενευτείτε λίγο για τη γλώσσα. «Θέλεις, γαμβρέ; Ορέγεσαι; Αγαπάς; Έπαρε την κυρά δείνα γυναίκα εν τω φωτί της ημέρας, καθώς γέγονεν απ' αρχής κόσμου».

Σημειώστε ότι η ελευθερία είναι μια βασικότατη προϋπόθεση, προκειμένου να έλθει κανείς εις γάμου κοινωνίαν. Αλλά και ένα άλλο σημείο πρέπει να τονίσουμε, αγαπητοί μου: τη δημοσιότητα. Αυτό το «εν τω φωτί της ημέρας» φανερώνει ότι η μνηστεία δεν αποτελεί μια πράξη απλώς ιδιωτική, αλλά μια πράξη δημοσία και πρέπει να τύχει αυτής της μαρτυρίας, αυτού του εκκλησιαστικού πληρώματος. Είναι πολύς ο καιρός που είχα κάποτε πει ένα κυριακάτικο κήρυγμα, όταν ήταν κάποιο μνημόσυνο, και συνήθως οι μη ενδιαφερόμενοι διά το μνημόσυνο φεύγουν. Παρεκάλεσα να

μη φύγει κανείς, διότι το μνημόσυνο δεν είναι μια ιδιωτική υπόθεση, αλλά μια υπόθεση δημοσία· αφορά εις ολόκληρη την κοινότητα του Θεού. Δεν είναι, δηλαδή, κάποιος ο οποίος θα φεύγει του κόσμου τούτου, μια υπόθεση που αφορά εις τον εαυτόν του ή εις την οικογένειά του, αλλά ολόκληρη τη χριστιανική οικογένεια. Έχει λοιπόν και εδώ. Γι' αυτό ακριβώς και το μνημόσυνο γίνεται μετά τη Θεία Λειτουργία, ενώπιον ολοκλήρου του χριστιανικού πληρώματος. Έτσι και ο γάμος. Ο γάμος δεν είναι μια υπόθεση ιδιωτική, που αποφασίζουν δύο άνθρωποι να παντρευτούν, αλλά μια υπόθεση ολοκλήρου της χριστιανικής, της εκκλησιαστικής κοινότητας. Γι' αυτό δεν πρέπει να είναι εις το σκότος, αλλά «εν τω φωτί της ημέρας». Μέσα στο φως της ημέρας, δηλαδή μέσα στη δημοσιότητα, θα έλθουν πολλά σημεία

εις γνώσιν του χριστιανικού πληρώματος, τα οποία ενδεχομένως δεν θα μπορούσαν να είχαν έλθει, εάν υποτεθεί ότι έγινε κρυφά ο γάμος. Μία συγγένεια, επί παραδείγματι, την οποία αγνοεί ο ιερεύς, ο ευλογών ιερεύς, ή ό,τι άλλο. Γι' αυτόν τον λόγο λέγει και θυμίζει ο Άγιος Ιωάννης —συγγνώμη— ο Άγιος Ιγνάτιος Αντιοχείας, σε μία του επιστολή προς τον Άγιο Πολύκαρπο, λέγει: «Μετά γνώμης, πρέπει μετά γνώμης του επισκόπου την ένωσιν ποιείσθαι, ίνα ο γάμος η κατά Κύριον και μη κατ' επιθυμίαν. Πάντα εις τιμήν Θεού γινέσθω». Πρέπει, λέει, να ερωτηθεί και ο επίσκοπος. Βεβαίως ο επίσκοπος δεν θα είναι ο προξενητής, αλλά θα δώσει μια γνώμη. Θα δει πάνω κάτω

τις προϋποθέσεις αυτών των δύο ανθρώπων που πρόκειται να παντρευτούν, για να δώσει μια γνώμη, και λέγει τούτο διά να μη γίνει ο γάμος κατ' επιθυμίαν. «Τον έκλεψα, την έκλεψε» κλπ., κλπ., ή άλλες άσχημες καταστάσεις, μόνο και μόνο διότι άρεσε στον άνδρα, άρεσε στη γυναίκα, πάρθηκαν και τέλειωσε. Όχι. Και μετά έχουμε το διαζύγιο. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο πρέπει να γίνεται κατόπιν γνώμης της Εκκλησίας. Προ ολίγου καιρού επήρε κάποιος από το γραφείο της Μητροπόλεως το διαζύγιο. Νέος άνθρωπος, πολύ νέος άνθρωπος. Ύστερα από αγώνα οκτώ ετών για να πάρει το διαζύγιο. Η αιτία ποια; Ακούσατέ την. Επήγε σε κάποια κωμόπολή μας, στις επαρχίες μας, να δουλέψει. Μόλις είχε απολυθεί από στρατιώτης.

Τον είδαν καλόν, τον είδαν και λίγο αφελή ίσως, γιατί δεν εξηγείται αλλιώτικα, και του προξένεψαν μια κοπέλα. Αυτός την είδε και εδέχθη. Και πράγματι, του το είπαν κάπου ημέρα Δευτέρα, μου φαίνεται, ημέρα Πέμπτη κλείσαν να γίνει ο γάμος, μέσα σε δύο-τρεις μέρες. Και θα εγίνετο και βράδυ, παρακαλώ. Έτσι είχαν συμφωνήσει. Πήγε από νωρίς αυτός στο σπίτι της νύμφης, του έδωσαν ένα ποτηράκι κρασί, ένα ουζάκι, ένα τσιπουράκι· γάμος θα εγίνετο, παρακαλώ, και συνεπώς, αφού τα πράγματα έτσι θα είχαν, το ένα ποτηράκι διαδέχθηκε το άλλο και, όταν ξεκίνησε διά την εκκλησία, ο υποψήφιος γαμβρός ήταν ολότελα μεθυσμένος.

Έφτασαν στην εκκλησία και εκεί έγινε ο γάμος. Αλλά όλα αυτά ήρθαν στο πρόγραμμα του πεθερού, διότι αντί να βάλει τη μικρή, έβαλε τη μεγάλη. Και έγινε ο γάμος, φυσικά. Όταν ξεμέθυσε όμως αυτός, βρέθηκε μπροστά στη μεγάλη έκπληξη. Δεν ήταν η γυναίκα την οποία είχε διαλέξει και την ίδια στιγμή έφυγε από το σπίτι και υπέβαλε αγωγή διαζυγίου. Γι' αυτόν τον λόγο πρέπει να γίνεται «εν τω φωτί της ημέρας». Κάτι ανάλογο· έρχομαι και στην Αγία Γραφή. Ο Ιακώβ, ο οποίος είχε εξαπατήσει τον αδελφό του τον Ησαύ και είχε πάρει τα πρωτοτόκια, είχε πάρει αυτός πρώτος την ευλογία —κύριος υπέβαλε και μια σχετική απορία στο κουτί. Αγαπητοί μου, δεν τις περιφρονώ τις απορίες σας. Τις μαζεύω, απλώς είναι σωρός— και έφυγε μακριά από το σπίτι το πατρικό, για να αποφύγει τη μήνιν του αδελφού του, του Ησαύ. Και έφτασε εις τον θείο του, τον Λάβαν, τον αδελφό της μητέρας του, της Ρεβέκκας. Εκεί είχε δυο κόρες αυτός, τη Λεία και τη Ραχήλ, και ήθελε να παντρευτεί τη μικρή, τη Ραχήλ. Του λέει ο θείος του: «Θα μου δουλέψεις επτά χρόνια και θα σου τη δώσω τη Ραχήλ». Πράγματι, εδούλεψε επτά χρόνια και ήρθε η ώρα να γίνει ο γάμος. Αλλά ο πατέρας εισήγαγε εις τον νυμφικόν κοιτώνα τη μεγάλη, τη Λεία.

Την είχε κουκουλώσει εκεί, με μία καλύπτρα, και έβαλε τη μεγάλη, τη Λεία, και δεν έβαλε τη Ραχήλ. Εξεπλάγη βεβαίως ο Ιακώβ. Διά τούτο αναπάντεχον, αλλά ήτο πλέον αργά. Και παρεπονέθη εις τον πεθερό του: «Γιατί μου το έκανες αυτό; Γιατί με εξηπάτησες;» Είδατε; Εξηπάτησε εκείνος, εξαπατείται τώρα. «Γιατί με εξηπάτησες;» «Δεν σε εξηπάτησα», λέει ο πεθερός. «Εδώ στον τόπο μας είναι η συνήθεια πρώτα να παντρεύουμε τις μεγάλες και μετά τις μικρές». Βέβαια αυτό είναι μια δικαιολογία, διότι είχαν ήδη συμφωνήσει για τη μικρή. «Καλά», του λέει, «δούλεψέ μου άλλα επτά χρόνια και να πάρεις και τη μεγάλη». Τότε βεβαίως ήτο η πολυγαμία, σας το εξηγώ αυτό. Τη μικρή, συγγνώμη, τη Ραχήλ.

Έτσι εδούλεψε άλλα επτά χρόνια, για να πάρει και τη Ραχήλ τη μικρή. Δηλαδή, θέλω να σας δείξω ότι το θέμα της απάτης εις τον γάμο δεν είναι, αγαπητοί μου, ασύνηθες φαινόμενο. Έχει δίκιο λοιπόν αυτό το τυπικό που λέγει εκεί ότι πρέπει ο γάμος να γίνεται «εν τω φωτί της ημέρας». Και αφού τελειώσει όλη αυτή η διαδικασία, ο διάκονος στρέφεται προς τον ιερέα και λέγει: «Ευλόγησον, δέσποτα». Και ο ιερεύς αρχίζει με το «Ευλογητός ο Θεός». Προσέξτε, όχι «Ευλογημένη η Βασιλεία», διότι τώρα είναι η ακολουθία των μνήστρων, δηλαδή του αρραβώνος. «Ευλογητός ο Θεός» και αμέσως μετά ακολουθεί η Μεγάλη Συναπτή, τα ειρηνικά, τα οποία λέγει ο διάκονος ή, αντ' αυτού, ο ιερεύς. Τα γνωστά μας ειρηνικά. «Υπέρ της άνωθεν ειρήνης».

«Της ειρήνης του σύμπαντος κόσμου, υπέρ παντός ορθοδόξου χριστιανού, υπέρ του πατρός και αρχιεπισκόπου ημών και παντός του κλήρου και του λαού». Και αμέσως μετά: «Υπέρ του καταπεμφθήναι αυτοίς αγάπην τελείαν, ειρηνικήν και βοήθειαν, του Κυρίου δεηθώμεν». Βλέπουμε ότι τοποθετεί τον γάμο, τοποθετεί την υπόθεση των δύο νεονύμφων μέσα εις τα γενικότερα συμφέροντα της Εκκλησίας. Γιατί αλλιώτικα πώς εξηγείται να εύχεται ο ιερεύς υπέρ της ειρήνης του κόσμου και λοιπά; Αυτά. Ύστερα οι νεόνυμφοι δεν θα είναι ξεκρέμαστοι, δεν θα είναι ξεκάρφωτοι, δεν θα είναι έξω δηλαδή από τα πλαίσια της Εκκλησίας. Συνεπώς, πρέπει να ενταχθούν μέσα εις τα γενικά συμφέροντα της Εκκλησίας.

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και εκ των γενικότερων συμφερόντων προχωρεί ο ιερεύς προς τα ειδικότερα συμφέροντα των νεονύμφων. Θα μείνω μόνο σε ένα σημείο, το οποίον και θα πρέπει να εξαντλήσουμε απόψε. «Υπέρ του καταπεμφθήναι αυτοίς αγάπην τελείαν». Ας ευχηθούμε. Όλη η Εκκλησία θα ευχηθεί. Όταν πηγαίνουμε σε έναν γάμο, αγαπητοί μου, δεν πηγαίνουμε για να θαυμάσουμε τη νύφη και τον γαμβρό. Δεν πηγαίνουμε από μια κοινωνική υποχρέωση, διότι είναι φίλος, γνωστός ο γαμβρός, η νύμφη, δεν ξέρω ποιος. Δεν θα πάμε ακόμη ίσως να πάρουμε κουφέτα ή να κάνουμε ακόμη φασαρία και αναγκάζουμε πολλές φορές τους ιερείς να φωνάζουν και να θέλουν την ησυχία. Αγαπητοί,

πηγαίνουμε εις ένα μυστήριο διά να ευχηθούμε, διά να προσευχηθούμε εις τον Θεόν υπέρ εκείνων οι οποίοι τελούν το μυστήριο αυτό, υπέρ των νεονύμφων θα προσευχηθούμε, να τους δώσει ο Θεός ό,τι εξ ονόματός μας ο ιερεύς ή ο διάκονος εύχεται, όταν λέγει να τους στείλει από τον ουρανό αγάπη τελεία. Εμείς θα πούμε «Κύριε, ελέησον», θα πούμε «Παράσχου, Κύριε», θα πούμε «Αμήν», δηλαδή: «Κύριε, να ελεήσεις, Κύριε, να παράσχεις, Κύριε, είθε να γίνει αυτό το οποίο είπε εξ ονόματός μας ο ιερεύς». Σε έναν γάμο λοιπόν, άκρα σιωπή, άκρα ησυχία και προπαντός προσευχή, προσευχή. Κοιτάμε λοιπόν εδώ να φτάνει τελεία αγάπη

από τον ουρανό. Ίσως διαμαρτυρηθούν οι νεόνυμφοι και πουν: «Καλά, ο λόγος διά τον οποίον βρισκόμεθα εις τη θέση αυτή, τη στιγμή τούτη, είναι ακριβώς διότι υπάρχει μεταξύ μας αγάπη. Γιατί λοιπόν ζητάτε τελείαν αγάπη; Έχουμε αγάπη».

Αξίζει ο κόπος να μείνουμε πολύ στο σημείο αυτό, πολύ να μείνουμε. Πρέπει να το εξαντλήσουμε. Αγαπητοί μου, παρόλη τη διαμαρτυρία των νεονύμφων ότι αγαπώνται πολύ, πρέπει να δούμε τι είναι η αγάπη. Αλήθεια, τι είναι η αγάπη; Θα μπορούσε κανείς να πει πολλά διά την αγάπη. Αγάπη... Ακριβώς διότι δεν μπορούμε να καθορίσουμε την ουσία της αγάπης. Ο Ιερός Χρυσόστομος την αποκαλεί μυστήριον, το μυστήριον της αγάπης, και πράγματι είναι ένα από τα πιο βαθιά μυστήρια η αγάπη. Κανείς ποτέ δεν μπόρεσε ή θα μπορέσει να μπει στην εσωτάτην υφή της αγάπης.

Η αγάπη μόνο βιούται. Η αγάπη είναι μια εμπειρία, δεν είναι μια γνώση η οποία μπορεί να μεταφερθεί από στόμα σε στόμα ή από βιβλίο σε βιβλίο. Όπως ακριβώς όταν δοκιμάσω ένα θεωρητικό φρούτο, ένα αφρικανικό ή ένα αυστραλέζικο φρούτο που δεν υπάρχει στα κλίματά μας, και με ρωτήσουν τι γεύση είχε, ό,τι να πω θα μένει η γεύση του φρούτου αυτού εντελώς ξένη εις τα αυτιά των ακροατών μου. Όπως ένας τυφλός θα μπορούσε θαυμάσια να γνωρίζει πάσα θεωρία που θα εξηγούσε την υφή του φωτός. Αλλά εάν του λέγατε «πράσινο, κόκκινο, κίτρινο», θα σας έλεγε: «Τι θα πει πράσινο; Τι θα

πει κόκκινο; Τι θα πει κίτρινο;» Γιατί δεν το είδε με τα μάτια. Ό,τι πέφτει στις αισθήσεις δημιουργεί εμπειρία. Και η αγάπη είναι μια υπόθεση εμπειρίας. Είναι μια υπόθεση προσωπική. Κάτι που μόνο βιούται, δεν μεταφέρεται. Ωστόσο, θα μπορούσαμε να πούμε μερικές μας σκέψεις και μερικές εκφράσεις γύρω από το πελώριο αυτό μυστήριον της αγάπης. Η αγάπη είναι η βάση του μυστηρίου του γάμου. Αποτελεί τη μεγάλη αφετηρία της υπάρξεως του γάμου. Λέει ένα λατινικό ρητό: «Amo, ergo sum», «αγαπώ, άρα υπάρχω».

Αγαπώ, υπάρχω. Γιατί υπάρχουμε; Γιατί υπάρχει το σύμπαν, γιατί υπάρχει ο κόσμος, γιατί υπάρχω εγώ; Ήθελε ο Θεός να γίνουμε. Ήθελε να κάνει επίδειξη δυνάμεως; Ήθελε να κάνει επίδειξη σοφίας; Όχι, αγαπητοί. Ήθελε να εκφράσει την αγάπη του. Υπάρχουμε διότι ο Θεός αγαπά. Η ύπαρξη λοιπόν, που θα υπάρξει, συνδέεται με την αγάπη, εις το άλλο, το μεγάλο εκείνο βαθύ μυστήριο της αγάπης του Θεού. Έτσι λοιπόν, για να υπάρξει ο γάμος, πρέπει προηγουμένως να έχει υπάρξει η αγάπη. Αγάπη και ύπαρξη γάμου είναι δύο πράγματα αδιάσπαστα συνυφασμένα. Δεν μπορούμε να μιλάμε για τον γάμο, εάν από αυτόν αφαιρέσουμε την αγάπη. Είναι θλιβερό να θυμηθούμε ότι πάρα πολλοί γάμοι γίνονται χωρίς το βάθρο αυτό της αγάπης. Πόσοι άνθρωποι παίρνονται σαν μια εμπορική συναλλαγή, σαν ένα τακτοποίημα, αυτά τα τακτοποιήματα. Μόνο ο Χριστιανισμός δεν γνώρισε τακτοποιήματα. Ο Χριστιανισμός, αγαπητοί μου, δεν είναι ούτε τακτοποίημα ούτε βόλεμα ούτε μπαλωματίδικο. Πώς το λένε πολλοί; «Να κουκουλώσουμε», λέει, «τα πράγματα, να τους παντρέψουμε, να τους κουκουλώσουμε». Κουκούλωμα είναι ο γάμος; Φοβερό! Ο Χριστός είπε την παραβολή των καινών ασκών

με το καινούριο κρασί και την παραβολή ότι δεν μπορείς στο παλιό ύφασμα να βάλεις μπάλωμα. Ό,τι προσφέρει ο Χριστός και με τα μυστήριά Του είναι πάντοτε κάτι καινούριο, κάτι νέο. Συνεπώς, έτσι και εδώ πέρα, δεν μπορούμε να προχωρήσουμε εις τον γάμον χωρίς την αγάπη. Αγάπη. Η αγάπη όμως έχει δύο όψεις. Αυτό το σημείο θα παρακαλέσω προσέξατέ το. Δύο όψεις έχει η αγάπη. Ή, καλύτερα, μπορούμε να μιλάμε για μια πρώτη αγάπη και για μια δεύτερη αγάπη. Χαρακτηριστικά της πρώτης αγάπης είναι κυρίως εξωτερικά χαρακτηριστικά, όπως επί παραδείγματι είναι το πρόσωπο η φωνή, είναι το χρώμα, είναι το σώμα, εξωτερικά γνωρίσματα. Βλέπει κανείς ένα πρόσωπο και αμέσως αισθάνεται ένα κάτι. Αυτό το κάτι είναι αυτό που λέμε αγάπη, αλλά που στηρίζεται πάνω στα εξωτερικά γνωρίσματα του αγαπωμένου αντικειμένου. Πάνω στο σημείο αυτό, συναντούμε κάτι όμορφο στην Παλαιά Διαθήκη. Όταν ο Ελεάζαρ επήγε εις τη Μεσοποταμία και βρήκε τη Ρεβέκκα και πλέον ετοιμάστηκαν διά το μεγάλο ταξίδι, όταν πλησίαζαν εις τη γη Χαναάν,

Ισάκ

κάπου εκεί κρυμμένος και έκανε την προσευχή του. Πήγε, λέει, να αδολεσχήσει, πήγε να αυτοσυγκεντρωθεί. Αυτό είναι ένα άλλο σημείο, το οποίον αλήθεια αξίζει ο κόπος μιας ιδιαίτερης αναλύσεως. Αλλά, μια που ανέφερα το παράδειγμα, ας το αναλύσουμε. Είναι ο υποψήφιος γαμβρός, δεν διασκεδάζει, δεν τρέχει από εδώ και από εκεί με τους φίλους του, αλλά μαζεύει τον εαυτό του. Πέφτει σε αυτοσυγκέντρωση, σε σκέψεις σοβαρές, διότι το θέμα του γάμου είναι σοβαρή υπόθεση, και ακόμη προσεύχεται. Εκεί που προσηύχετο, είδε να ξεχωρίζουν οι καμήλες, το καραβάνι που ερχόταν.

Η Ρεβέκκα εκάθητο επάνω σε μία καμήλα και είδε κάποιον νέον πίσω από κάτι κλαδιά. Και ευθύς, για λόγους σεβασμού, φεύγει από την καμήλα και ρωτάει τον Ελεάζαρο: «Τι είναι αυτός ο νέος εκεί;» Ο Ελεάζαρ χαμογέλασε και λέγει: «Ε, είναι ο γαμβρός». Και πήγαν στο σπίτι. Αλλά η Ρεβέκκα όμως ήταν μια πάρα πολύ ωραία γυναίκα. Ακούστε πώς το λέει η Αγία Γραφή: «Η δε παρθένος ην καλή τη όψει σφόδρα». Καλή τη όψει σφόδρα. Το «πάρα πολύ ωραία γυναίκα». «Παρθένος ην, ανήρ ουκ έγνω αυτήν». Άνδρας δεν την είχε γνωρίσει. Και στη συνέχεια:

«Εισήγαγε δε Ισαάκ αυτήν εις τον οίκον της μητρός αυτού». Πήγε στο σπίτι της μητέρας του· η μητέρα του Ισαάκ είχε ήδη πεθάνει. «Και έλαβε την Ρεβέκκαν και εγένετο αυτού γυνή και ηγάπησεν αυτήν». Την έκανε γυναίκα του και την αγάπησε. Να λοιπόν αυτά τα χαρακτηριστικά, παρακαλώ. Ήτο πολύ ωραία, την ηγάπησε ο Ισαάκ. Είναι αυτή η πρώτη αγάπη, η οποία στηρίζεται επάνω, όπως σας είπα, εις τα γνωρίσματα τα εξωτερικά. Την πρώτη αυτή αγάπη όμως θα πρέπει να κάνουμε μία ανατομία. Έχουμε, χωρίς να μας φανεί παράξενο, έχουμε έναν κατοπτρισμό των δύο εγώ. Το εγώ του ανδρός...

καθρεπτίζεται επί της γυναίκας, η οποία παίζει τον ρόλο ενός καθρέπτη.

Το εγώ της γυναικός καθρεπτίζεται επάνω εις τον άνδρα, ο οποίος παίζει τον ρόλο ενός καθρέπτη. Όπως ακριβώς όταν θα προβάλλω τον εαυτό μου σε έναν καθρέπτη, θα δω τον εαυτό μου, δεν θα δω άλλον. Έτσι λοιπόν και ο καθένας εκ των δύο, εκείνων που επικρατεί αυτή η πρώτη αγάπη, ο καθένας βλέπει τον εαυτό του.

Είναι κάτι πολύ βασικό και πρέπει να το γνωρίζουμε. Η βάση δηλαδή, με άλλα λόγια, της πρώτης αγάπης είναι εγωιστική. Ο καθένας θέλει να ικανοποιήσει είτε σωματικά είτε συναισθηματικά τον εαυτό του, με αντικείμενο τον άλλον. Λοιπόν, βεβαίως, αν πείτε σε δύο τέτοιους ανθρώπους που πρωτογνωρίστηκαν και αγαπούνται ότι είναι εγωιστική η βάση της αγάπης των, ομολογουμένως θα σας κοιτάξουν με συμπάθεια, θα πουν «δεν είσαι καλά». Και όμως, αγαπητοί μου, είναι εγωιστική η βάση. Πολλάκις θα ζητήσει ο άνδρας κάτι που ίσως ακόμη δεν επιτρέπεται και, όταν δεν του το δώσει η μνηστή του, τότε θυμώνει.

Θυμώνει. Ο θυμός είναι καρπός του εγωισμού. Δεν σου έγινε, δεν σου πέρασε, άρα λοιπόν αυτό τι είναι; Είναι καρπός του εγωισμού. Και έτσι πολλές φορές καταλήγουμε από την αγάπη, με ένα πελώριο άλμα, και πάμε στο μίσος, πάμε στην εχθρότητα. Αν είναι δυνατόν, παρακαλώ, άνθρωποι οι οποίοι εξεκίνησαν με κεραυνοβόλο έρωτα, όπως χαρακτηρίζεται, να καταλήξουν στο διαζύγιο, και μάλιστα ταχύτατα, ή να καταλήξουν στην αδιαφορία ή το μίσος. Ακόμη, σπάνιο είναι να πάρει η γυναίκα το βιτριόλι και να το ρίξει στον άνδρα; «Γιατί το έκανες;» ερωτάται στο δικαστήριο αυτή. Και απαντάει: «Διότι τον αγαπούσα και δεν ήθελα να μου φύγει». Μα αν τον αγαπούσε...

μου, γιατί του έριξε βιτριόλι και τον ετύφλωσε; «Γιατί την σκότωσε;» ερωτάται εκείνος στο δικαστήριο. «Διότι την αγαπούσα πολύ, κύριε Πρόεδρε». Μα εάν την αγαπούσε, γιατί την σκότωσε; Να γιατί, λοιπόν: διότι, απλούστατα, η βάση, η βάση αυτής της πρώτης αγάπης, επαναλαμβάνομαι, είναι εγωιστική. Δεν κατορθώνει ο εις εκ των δύο να κερδίσει τον έτερον και, εφόσον δεν το καταφέρνει, ο εγωισμός θίγεται και προβαίνει σε ό,τι προβαίνει. Με άλλα λόγια, η πρώτη αγάπη κινείται επάνω στον συναισθηματικό άξονα, του οποίου ο μεν ένας πόλος είναι η πρώτη ερωτική αγάπη, ο δε άλλος πόλος είναι το μίσος. Και το μίσος είναι συναίσθημα και, με ένα πελώριο άλμα, βρισκόμεθα στο άλλο άκρον, το μίσος.

Πολλές φορές όμως, αυτά που συναντάμε βέβαια στις εφημερίδες και τα ακούμε και εκπλησσόμεθα, δεν είναι τα πολλά. Πολλές φορές αυτή η πρώτη, η ερωτική αγάπη, καταλήγει στην αδιαφορία. Δεν παίρνουν διαζύγιο, όχι, αλλά ο ένας είναι ξένος απέναντι στον άλλον. Εάν θα δείτε, αγαπητοί μου, έναν άνδρα και μία γυναίκα στον δρόμο και ο άνδρας να είναι δύο-τρία βήματα πιο μπροστά από τη γυναίκα και να περπατούν, να είστε σίγουροι, είναι ανδρόγυνο.

Ανδρόγυνο όμως που εμπήκε, δυστυχώς, η αδιαφορία, και τούτο διότι εδραπέτευσε η πρώτη αγάπη.

Ξεθύμανε η πρώτη αγάπη. Είναι δυστύχημα. Ώστε ο γάμος, λοιπόν, αυτή την πορεία έχει; Τόσο γρήγορη, τόσο πτερόεσσα η αγάπη; Ω, αγαπητοί μου, θα πρέπει να αναζητηθεί μια άλλη αγάπη, η δεύτερη όψη της αγάπης, η δεύτερη αγάπη. Για να γίνει αυτό, πρέπει να αναχωνευτούν τα δύο εγώ, το εγώ του ανδρός και το εγώ της γυναικός, μέσα σε ένα κοινό χωνευτήρι που λέγεται γάμος, και μέσα στο χωνευτήρι αυτό να βγει ένα καινούργιο πράγμα, αυτό που λέγεται «εμείς». Όχι εγώ και εσύ, αλλά εμείς.

Αγάπη σημαίνει έξοδος του εγώ προς συνάντηση του ΣΥ. Όταν το δικό μου εγώ φεύγει για να έρθει να συναντήσει το δικό σου ΣΥ και το δικό σου εγώ φεύγει για να συναντήσει το δικό μου ΣΥ, τότε ασφαλώς, μέσα σε αυτή την αμοιβαία κίνηση, έχουμε την αναχώνευση των δύο εγώ και, αν θέλετε, των δύο εγωισμών, για να αποτελέσουμε αυτόν τον θαυμάσιο καρπό της δεύτερης αγάπης που λέγεται «εμείς», εμείς. Δεν υπάρχει εκείνη η έκφραση «το παιδί μου»· «το παιδί μας», «το σπίτι μου»· «το σπίτι μας», «η οικογένειά μου»· «η οικογένειά μας».

Η μητέρα σου, η μητέρα μας, και η μητέρα σου. Δεν είναι η πεθερά σου· η μητέρα σου, η μητέρα μας. Εάν, αγαπητοί μου... το ΕΜΕΙΣ και όχι το ΕΓΩ και το ΣΥ, τότε ασφαλώς έχουμε αυτήν την προσωπογραφία, θα λέγαμε, της δεύτερης αγάπης. Ας κάνουμε έναν παραλληλισμό.

Η πρώτη αγάπη είναι η ατομική ικανοποίηση. Εγώ να πετύχω εκείνο που θέλω και εσύ κάνε ό,τι θέλεις. «Είμαι άρρωστη, είμαι άρρωστος». «Τι με νοιάζει εμένα; Να κόψεις το λαιμό σου». «Μα δεν μπορώ αυτό ή εκείνο». «Τι με νοιάζει εμένα;» Και αρχίζουν οι απειλές και δεν ξέρω τι άλλα. Είναι η ατομική ικανοποίηση: εγώ τι θα κάνω. Αυτά της πρώτης αγάπης τα γνωρίσματα. Της δεύτερης θα μου επιτρέψετε να αντιγράψω από τον Απόστολο Παύλο, από την Αγία Γραφή. «Η αγάπη ου ζηλοί». Δεν ζηλεύει η αγάπη. Αγαπητοί μου, ας προσέξουμε τη ζήλεια. Είναι το σαράκι που τρώει εκ του ασφαλούς τον μυελό του γάμου. Αν υπάρχει ένα δυστύχημα μέσα στο γάμο, είναι η ζήλεια. Αυτή η ζήλεια...

στον άνδρα μπορεί να κολλήσει σαν μικρόβιο, σαν βδέλλα, σαν όστρακο, και δεν φεύγει, δυστυχώς, εύκολα. Είτε στη γυναίκα είτε στον άνδρα, είτε στη γυναίκα. «Πού ήσουν; Γιατί άργησες; Τι έκανες;» Όλα αυτά αρχίζουν να μαραίνουν το γάμο με την καχυποψία, με το κυνηγητό, ο ένας να τρέχει πίσω από τον άλλον. «Τι βρήκα στην τσέπη του; Τι από εδώ; Πού τα ξόδεψες τα λεπτά από εκεί;» κλπ. Είναι φοβερό σαράκι. Ε, λοιπόν, όσοι ζηλεύουν να το ξέρουν: αγάπη δεν υπάρχει μέσα εις τον ζηλεύοντα. Το γνώρισμα της αληθούς αγάπης είναι ότι ου ζηλοί. Δεν ζηλεύει η αγάπη. Ας είναι ο ένας στο βόρειο πόλο και ο άλλος στο νότιο πόλο. Ας είναι χωρισμένοι χρόνια. Ο ένας δεν υποπτεύεται τον άλλο. Ο ένας έχει εμπιστοσύνη στον άλλον. Ο ένας αγαπά τον άλλον. Και ο ένας προσκαρτερεί και περιμένει τον άλλον.

Με λαχτάρα, με καρδιοχτύπι. «Η αγάπη ου περπερεύεται». Δεν περιαυτολογεί η αγάπη. Δεν αρχίζει να λέγει ο ένας: «Ξέρεις εγώ ποιος ήμουν και σε πήρα; Ξέρεις κι εγώ από ποιο τζάκι κρατούσα;» Τέτοια πράγματα δεν υπάρχουν, παρακαλώ, μες στον γάμο. Είπαμε, υπάρχει το εμείς. Δεν περιαυτολογεί η αγάπη. Η αγάπη, προσέξατε, «ουκ ασχημονεί». Η αγάπη δεν κάνει άσχημα πράγματα. Ω, ναι, δεν κάνει άσχημα πράγματα. Δεν ζητάει η αγάπη ποτέ μέσα στον γάμο πράγματα που θα εντρέπεται κανείς να τα πει εις το φως της δημοσιότητας. Ω, αλίμονο τι ακούν οι πνευματικοί πάνω στο σημείο αυτό, ω, αλίμονο! Και να λέει κανένας: υπάρχουν άνδρες που ζητούν, απαιτούν...

καταστάσεις που ίσως θα εντρέποντο να αποκαλυφθούν έξω, εις το φως της δημοσιότητας. Υπάρχουν, υπάρχουν. Μα γιατί; Δεν είναι τελεία η αγάπη. Αν αγαπάς τη γυναίκα σου, εάν αγαπάς τον άντρα σου, θα έχεις αξιοπρέπεια στον εαυτό σου και θα σέβεσαι και τον άλλον. Αγαπητοί μου, μέσα στην αγάπη και μέσα στην οικειότητα της συζυγικής ζωής ο σεβασμός δεν καταστρέφεται, δεν καταστρέφεται· αντιθέτως, αναπτύσσεται. «Η αγάπη ου ζητεί τα εαυτής». Δεν ζητάει τα δικά της, δεν ζητάει να κάνει εκείνα που ο καθένας θα ήθελε, όχι. Τι εσένα ευχαριστεί, αυτό θα κάνω.

Ύμνος της αγάπης. Μου φαίνεται πως θα έπρεπε όλοι οι έγγαμοι... Αυτό το κομμάτι είναι Α΄ Κορινθίους, 13ο κεφάλαιο, να το αντιγράψουν και να το βάλουν σε ένα εμφανές μέρος του σπιτιού τους και να το διαβάζουν και να το μελετούν και οι δυο και να κάθονται να βαθαίνουν πάνω σε αυτό, να βαθαίνουν, και ακόμη να κάνουν την αυτοκριτική τους ως προς το κείμενο, την παραγγελία του Αγίου Πνεύματος διά στόματος Αποστόλου Παύλου. Πώς πηγαίνουμε; Πάμε καλά; Να το χαράξουνε και μέσα στις καρδιές.

Στο σημείο αυτό, ακούστε κάτι υπέροχο. Αγάπη. Από την εφημερίδα «Καθημερινή», 20 Φεβρουαρίου 1966: «Αγρίνιον. Ο Ηλίας Ζαφύρης, ετών 43, μετέφερε μετά 15 ωρών πορείαν επί των ώμων του, από το αποκλεισμένο χωρίο Αγία Βαρβάρα Τριχωνίδος, την βαρέως ασθενούσαν σύζυγόν του Χριστίναν, εις κλινικήν της πόλεως». Από το χωριό του, Αγία Βαρβάρα, κατέβασε τη γυναίκα του βαριά άρρωστη στην πλάτη του, δεκαπέντε ώρες πορεία. Αυτό θα πει αγαπώ τον έτερον, τον άλλον. Μέσα σε αυτή την αγάπη...

υπάρχει στο βάθος —ακόμη δεν μιλήσαμε, θα μιλήσουμε όταν θα φτάσουμε στην ακολουθία του γάμου— υπάρχει στο βάθος η αγάπη του Χριστού με την Εκκλησία. Εκεί ωραιότατα καθρεπτίζεται ο γάμος των ανθρώπων, των συζύγων. Κάποτε ένα ανδρόγυνο μάλωνε και η γυναίκα είχε πάρα πολύ απελπιστεί και δεν ήξερε τι θέση να πάρει έναντι του συζύγου της. Τόσο είχε απελπιστεί, που επιθυμούσε να πεθάνει. Κάποτε, ξεσκονίζοντας κάτι εκεί παλιά, εγκαταλελειμμένα ντουλάπια, βρήκε ένα τετράδιο. Ήταν γραμμένο από τη γιαγιά της. Άρχισε να διαβάζει. Με έκπληξή της, εδιάβασε τα εξής λόγια:

«Όταν ήμουν στεναχωρημένη με το σύζυγό μου ή με οποιοδήποτε άλλο θέμα, κοιτούσα πάντοτε την εικόνα του Νυμφίου Χριστού με την χλαμίδα και το ακάνθινο στεφάνι και έπαιρνα θάρρος. Και τριάντα χρόνια, τηρώντας την ίδια τακτική και λέγοντας μπροστά στην εικόνα του Χριστού τρεις φορές το Πάτερ ημών, μπορούσα να λιώνω μέσα μου κάθε αίσθημα κακό προς το συζυγό μου». Το εδοκίμασε και η νέα κοπέλα, η εγγονή, και βρήκε το φάρμακο. Πράγματι, αγαπητοί μου, γιατί ο Χριστός έβαλε ακάνθινο στεφάνι και γιατί έβαλε ψευδή πορφύρα και γιατί εσταυρώθη; Δια την ιδίαν Εκκλησία, που ήταν η ανθρωπότης. Είδατε λοιπόν ένας γαμβρός...

κακοπαθεί δια την νύμφη του, την Εκκλησία. Να γιατί οι σύζυγοι πρέπει να προσβλέπουν προς εκείνο το μυστήριο, το μυστήριο της ενώσεως Χριστού και Εκκλησίας, νυμφίου και νύμφης. Και θα πρέπει να λέει ο σύζυγος και η σύζυγος: «Ας φορέσω ακάνθινο στεφάνι», διότι ο γάμος είναι συνεταιρισμός ελαττωμάτων. Δεν είναι δυνατόν στο γάμο μέσα να υπάρχει απλώς πορεία η οποία θα είναι στρωμένη με ρόδα και τριαντάφυλλα και γιασεμιά, αλλά είναι μία σκληρή πορεία, είναι ζυγός, και τον ζυγόν αυτόν πρέπει να τον σηκώσουν από κοινού, για να φτάσουν σε ένα κοινό τέρμα, που είναι η Βασιλεία του Θεού.

Αγάπη, λοιπόν. Κάθε γνώση.

Ξεκινά, όπως έλεγε ένας σοφός: «Κάθε γνώση είναι το παιδί της μεγάλης αγάπης». Θες να μάθεις κάτι; Θες να γνωρίσεις κάτι; Όχι διανοητικώς, αλλά βιωματικώς; Δεν έχεις παρά να αγαπήσεις. Ο Χριστός αγάπησε και έμαθεν αφ' ων έπαθεν.

Μην... Ακόμη, κάθε άτομο είναι μια terra incognita, μια άγνωστη γη, μια άγνωστη χώρα. Οι δύο σύζυγοι καλούνται να κάνουν αμοιβαία εξερεύνηση των κόσμων των. Η γυναίκα θα εξερευνήσει τον κόσμο του ανδρός και ο άνδρας τον ψυχικό κόσμο της γυναικός. Και μέσα ακριβώς εις αυτήν την αμοιβαίαν εξερεύνηση...

τόσος πλούτος και τόσο ενδιαφέρον! Σε μια άγνωστη χώρα, σε μια άγνωστη γη, ψάχνουν να βρουν τους εαυτούς τους και, με την αμοιβαία βοήθεια —όπως θα δούμε παρακάτω, το θέμα βοήθεια έχει κάτι το εντελώς ξεχωριστό— ψάχνει ο ένας να βοηθήσει τον άλλον δια τον κοινόν σκοπόν, δια τον οποίον επλάστησαν οι πρωτόπλαστοι, που είναι, πάλι ξαναλέγω, η Βασιλεία του Θεού, είναι η θέωση. Η δεύτερη αγάπη, συνεπώς, είναι η αγάπη των ψυχών. Τα σώματα θα αρχίζουν να μαραίνονται, θα αρχίσουν οι πρώτες ρυτίδες, θα αρχίσει το άσπρισμα των μαλλιών, θα αρχίσει η ομορφιά να εγκαταλείπει τα πρόσωπα. Και όμως, εκεί που πεθαίνει η πρώτη αγάπη, αρχίζει να ανασταίνεται και να γεννιέται η δεύτερη αγάπη.

Αν κανείς δεν έχει φροντίσει κατά τη νέκρωση της πρώτης αγάπης να αναστήσει τη δεύτερη αγάπη, θα βρεθεί μέσα εις το χάος, θα βρεθεί μετέωρος, θα βρεθεί χωρίς περιεχόμενο. Γι' αυτόν ο γάμος δεν έχει πλέον καμία έννοια. Αλλά για να γεννηθεί αυτή η δεύτερη αγάπη, θα πρέπει προηγουμένως να έχει γεννηθεί μέσα μας αυτός ο Χριστός. Θα το ξαναπώ, γιατί είναι το κλειδί της επιτυχίας. Για να γεννηθεί αυτή η δεύτερη αγάπη, πρέπει να έχει γεννηθεί μέσα μας αυτός ο Χριστός. Γι' αυτό η Εκκλησία μας έρχεται: «υπέρ του καταπεμφθήναι αυτοίς αγάπην τελείαν». Δεν είναι πλεονασμός, λοιπόν.

Δεν είναι κάτι που είναι αυτονόητο, που θα μπορούσαν να πούνε οι νεόνυμφοι: «Γιατί το λέτε; Έχουμε αγάπη». Είναι κάτι που πρέπει να έρθει άνωθεν. Καταπέμπεται από πάνω να έρθει κάτω, και αυτή η αγάπη είναι η παρουσία αυτού του ιδίου του Χριστού. Αυτή η αγάπη, η τελεία αγάπη, είναι καρπός του Αγίου Πνεύματος, είναι δώρον του Αγίου Πνεύματος, είναι καρπός, συνεπώς, αυτής ταύτης της πνευματικής ζωής. Όταν οι δύο σύζυγοι ξεκινούν χέρι με χέρι —«που στη θέωση θα μας φέρει», λέει και ο ποιητής— ξεκινούν χέρι με χέρι την πνευματική ζωή, οπωσδήποτε καρπός αυτού του ξεκινήματος θα είναι η τελεία αγάπη. Αυτή η τελεία αγάπη...

υπήρξε μόνον εις τους Αγίους. Έχω μια εικόνα εδώ. Αν σας την εξηγήσω, ένας άνθρωπος που δεν ένιωσε τι σημαίνει αγάπη μέσα στην αγιότητα θα σκανδαλιστεί. Ευτυχώς όμως είναι εκκλησιαστική εικόνα, είναι βυζαντινή, είναι του 16ου αιώνα, κρητικής τεχνοτροπίας. Θα σας τη δείξω. Είναι η Γέννηση της Θεοτόκου. Είναι πολλαπλή εικόνα αυτή, έχει ως εξής: και στο σημείο αυτό δείχνει τον Ιωακείμ μέσα σε ένα σπίτι, που δέχεται το μήνυμα από τον άγγελο...

που του λέγει ότι θα γεννήσει παιδί —τι λέω τώρα, που θα γεννήσει παιδί— το χαρούμενο αυτό μήνυμα. Ο Ιωακείμ το παίρνει και έρχεται, δεύτερη σκηνή, σε ένα άλλο οίκημα, από εδώ, και το αναγγέλλει εις την Άννα. Προσέξτε κάτι. Αν θα δείτε την εικόνα αυτή λεπτομερώς, θα δείτε ότι αυτή η ανακοίνωση δεν είναι ψυχρή ανακοίνωση. Κάποτε μου έλεγε μία κυρία:

«Όταν...» Όταν στη μία και τέταρτο χτυπάει το κουδούνι της πόρτας μου, ξέρω ότι είναι ο άνδρας μου που εσχόλασε από το μαγαζί. Αλλά δεν αισθάνομαι τίποτε απολύτως. Αισθάνομαι ό,τι θα αισθανόμουν όταν χτυπούσε το κουδούνι κατά τις εννέα το πρωί, που θα ερχόταν το μπακαλόπαιδο να μου φέρει τα πράγματα από το μπακάλικο.

Όμως, τον πλένω, τον σιδερώνω, τον περιποιούμαι, δεν λείπει τίποτε από το σπίτι. Τι με νοιάζει ως άνθρωπος εκείνος, τι με νοιάζει η γυναίκα κι εγώ; Παγωμένες καταστάσεις. Εάν δείτε, λοιπόν, αυτή την ανακοίνωση, δεν είναι απλώς ανακοίνωση. Είναι κάτι πολύ παραπέρα. Είναι ακριβώς το μυστήριον της αγάπης. Θα το δείτε αυτό θαυμάσια να το απεικονίζει ο ζωγράφος στο σημείο αυτό. Τέσσερις εικόνες είναι της Τραπέζης, που ήταν το περσινό ημερολόγιο. Ίσως θα τις έχετε σπίτι σας, μπορείτε να τη δείτε εκεί καλύτερα. Και αφού έγινε όχι απλώς η ανακοίνωση, αλλά μία προσφορά αληθούς αγάπης, κατόπιν τρίτη εικόνα παρουσιάζει την Αγία Άννα εδώ σε ένα ανάκλιντρο.

η οποία είναι πλέον λεχωίδα, και σε μία τετάρτη εικόνα εδώ κάτω δείχνει την Παναγία βρέφος. Αυτός ο κύκλος, που στο κέντρο είναι οι αβρές, οι υπηρέτριες που υπηρετούν όλη αυτή την υπόθεση, αυτός ο κύκλος από την ανακοίνωση του Αγγέλου, το μυστήριο της αγάπης, τη γέννηση και ο καρπός εδώ, η Θεοτόκος, αυτός ο θαυμάσιος κύκλος είναι ο κύκλος της αγάπης που επικρατεί μόνον εις τις άγιες οικογένειες. Το είπα αυτό για να μην σκανδαλίζονται πολλοί και λέγουν: «Μα τι θα λέει αυτός ο άνθρωπος;» Απλούστατα, διότι αυτά είναι ακριβώς ο μυελός, παρακαλώ, μιας πνευματικής ζωής. Αγαπητοί μου, η αγάπη είναι ένα σχολείο.

Ένα σχολείο που μαθαίνει κανείς πώς να ζει, μαθαίνει κανείς πώς να ομιλεί, μαθαίνει πώς να συμπεριφέρεται. Αλλά σε κάθε σχολείο υπάρχει πάντοτε το στοιχείο του κόπου και του μόχθου και του πόνου. Έτσι, λοιπόν, εκείνος ο οποίος δεν φοβάται τον κόπο και τον πόνο, μόνον αυτός μπορεί, αγωνιζόμενος, να τελειώσει τη σχολή αυτή. Ακόμη, η αγάπη ανοίγει τα μάτια, ο εγωισμός τυφλώνει, ο εγωισμός δεν βλέπει. Η αγάπη μόνη βλέπει και βλέπει τόσο μακριά, βλέπει τόσο βαθιά.

Κάποιος, ο Κούνκελ, ένας ξένος ψυχίατρος, λέει ότι αν ο άνδρας και η γυναίκα είχαν δύο χέρια, και αυτά τα χέρια, όχι τέσσερα, δύο χέρια, αλλά εφόσον έχουμε ένα καινούριο ον που είναι σάρκα μία και, συνεπώς, ένα υπερανθρώπινο ον με δύο μεγάλα χέρια, έλεγε, αν αυτά τα δύο μεγάλα χέρια δίπλωναν, θα έδιναν θαυμάσια την εικόνα του γάμου. Δεν είναι δύο άνθρωποι, είναι ένας άνθρωπος. Και μέσα ακριβώς εις αυτήν την ένωση της αγάπης δίνουν την καλύτερη εικόνα του γάμου. Φυσικά, εις τον γάμονα αυτόν, συγγνώμη, εις την αγάπη αυτή, τη δεύτερη αγάπη, πρέπει οπωσδήποτε να υπάρξει και η πρώτη αγάπη. Η πρώτη αγάπη δεν είναι προς αποφυγήν. Αυτό πρέπει να το τονίσω. Αλλά το λάθος των πολλών είναι ότι μένουν στην πρώτη αγάπη, την εξαντλούν και φτάνουν εκεί που φτάνουν. Όχι. Θα ξεκινήσουμε από την πρώτη αγάπη. Δεν είναι άνευ περιεχομένου. Το συναντάμε και εις αυτήν ταύτην τη φύση των πραγμάτων. Ο Θεός κάνει τα λουλούδια πολύ ωραία. Τα κάνει πολύχρωμα, με ποικίλα σχήματα. Τα κάνει με ποικίλες μυρωδιές. Γιατί, λέτε; Να προσελκυστούν τα έντομα, για να μεταφέρουν τη γύρη από λουλούδι σε λουλούδι, να γίνει η επικονίαση και μετά ταύτα η γονιμοποίηση. Γιατί το κάνει αυτό ο Θεός; Για να πετύχει αυτόν τον σκοπό. Αλλά αυτό είναι φευγαλέον. Σε λίγο

το λουλούδι πέρασε, μαράθηκε, ξεράθηκε. Έμεινε όμως ό,τι ήδη επετελέσθη, επετελέσθη εις το βάθος του λουλουδιού, εκεί που είναι οι σπόροι και θα δώσουν τους πραγματικούς καρπούς. Έτσι, λοιπόν, μοιάζει και η πρώτη αγάπη. Πρέπει να υπάρξει και αυτή. Δεν θα την πετάξουμε, προς Θεού, αλλά με τη διαφορά ότι δεν θα μείνουμε εις αυτήν. Έτσι, όταν η μία αγάπη θα πεθαίνει, στο προσκήνιο θα μπαίνει η άλλη αγάπη: η πνευματική αγάπη, η αγάπη των ψυχών. Η πρώτη είναι η αγάπη των σωμάτων, η άλλη η αγάπη των ψυχών. Ότι και οι δύο είναι απαραίτητες είναι φανερό. Διότι αν είχαμε μόνο αγάπη σωμάτων, θα πέφταμε στην κτηνωδία. Αν είχαμε αγάπη ψυχών μόνον, θα

πέφταμε εις τη φιλίαν. Και, συνεπώς, ούτε το ένα είναι ο γάμος ούτε το άλλο. Ο γάμος είναι η τελεία ένωσις, η τελεία ένωσις και των ψυχών και των σωμάτων, και η πρώτη αγάπη και η δεύτερη αγάπη. Γι’ αυτό λέει ένας στίχος από μία ευχή μέσα εις τον γάμο: «Κύριε, δος αυτοίς ομόνοιαν ψυχών και σωμάτων». Όχι μόνον ομόνοιαν ψυχών, αλλά και σωμάτων. Αυτός ο στίχος ίσως πολλούς θα σκανδάλιζε και θα έλεγαν πολλοί: «Γιατί λέγει ομόνοια σωμάτων;» Εκείνοι που βγάζουν τα σώματα έξω από τη φύση των πραγμάτων, έξω από τον γάμο και έξω από τον Χριστιανισμό, είναι έξω από την πραγματικότητα.

Ο Χριστιανισμός δεν αγκαλιάζει μόνο τις ψυχές, αγκαλιάζει και την ύλη, αγκαλιάζει το σύμπαν ολόκληρο, μέχρι το τελευταίο του ηλεκτρόνιο. Και, συνεπώς, γάμος τέλειος σημαίνει ένωση και ψυχών και σωμάτων. «Κύριε, δος αυτοίς ομόνοιαν ψυχών και σωμάτων». Θα συνεχίσουμε, πρώτα ο Θεός, την ερχομένη φορά.