On Marriage, Part 1

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

My dear friends, we shall try to approach an exceedingly great and important subject: the Mystery of Marriage. It is a subject we must come to understand, whether marriage concerns us directly or seems far removed from us. So I earnestly ask you not to miss these talks, so that we may gain a complete picture and learn to take the position God desires of us regarding this matter. In marriage, we stand before the deepest mystery

among all the mysteries of both the natural and the supernatural worlds. Marriage truly is a Mystery that embraces not only natural but also supernatural dimensions. It is not confined to the narrow bounds of this present life, nor merely to relationships between human beings. It is something that joins Heaven to earth and God to humanity. We shall see this as we proceed. Marriage is the Mystery of love.

This Mystery of love overshadows and encompasses the whole created order, both visible and invisible. As universal attraction—the law of gravity—governs the material, inanimate world, so love is the law governing living beings. Love has God Himself as its source, and the purpose of creation is that, through the attraction of love, all things should return to their Creator. Love and attraction. That love is one of the deepest mysteries

is revealed to us in the Mystery of God’s Incarnation. My dear friends, if we sit and ask ourselves why God became man, there is no rational answer—absolutely no other logic can explain it. Indeed, attempts to explain the great event of the Incarnation through human reason led to heresy. Arianism, for example—the heresy that denies the divinity of Jesus Christ—arose precisely because Arius tried to subject this mystery to human logic. And, admittedly, many people today think like Arians. This is especially true of much of the Protestant world, which does not accept the divinity of Jesus Christ, simply because human reason cannot explain this great event: that God becomes man.

This event can be understood only through love. And that is precisely why love is a mystery. What is love? Let us try to look into its unfathomable depths. We shall not succeed, because God is love; and just as God is infinite, love too is infinite. Just as God is a mystery, so love is also a mystery. This does not mean, of course, that the divine essence is love—no; love is an attribute of God. Yet love remains, I repeat, a profound mystery. We feel it and experience it, but we cannot explain it, just as we can delight in the light of the sun without being able to explain it fully.

We can rejoice in the sunlight. Whether there is complete scientific knowledge about the nature of light is another question. Anyone who is a physicist will understand what I mean. There are theories, attempts, and explanations concerning what light is. Yet our inability to explain light does not prevent us from feeling it, enjoying it, and rejoicing in it. The same is true of love. Love, then, is the law, so to speak, that governs living beings, and its purpose is to draw them all near to God. Humanity represents creation—the visible, created order—and through love humanity

must return, and is called to return, to God. In his Epistle to the Romans, the Apostle Paul tells us: “For from Him and through Him and to Him are all things. To Him be glory unto the ages. Amen.” Everything, he says—all things—comes from God, exists through God, and is for God. And glory belongs to Him eternally. You see, then, that all things proceed from God, all things come to be through God, and all things will return again to God. This movement of creation—its going forth and returning—was disrupted when the Fall of our first parents carried the created order away from God as well,

and we see this portrayed in both the Old Testament and the New Testament through the image of marriage. The Old Testament, for example, presents Israel, the people of God, as the bride and God as the Bridegroom. In the same way, it portrays each human soul as the bride and God as the Bridegroom. More precisely, God desires both His people and every soul to be united with Him, and this union is likened to marriage. At times this is expressed in a manner that may seem rather stark to us today, living as we do within the world of the New Testament. God tells the Prophet Hosea, for example, to marry a woman who is a harlot and to have children by her, and so forth. There is a whole story behind this. Through this vivid and tangible image, God wishes to show that the people who have gone far from Him must return to Him. This is why, in the New Testament, Christ calls His generation adulterous, faithless, and perverse. Why adulterous? Because every generation ought to be joined to God as in marriage, through the Mystery of love

that reigns within marriage. Therefore, when a human being departs from God, that person is called an adulterer or adulteress, because the human soul is the bride. Every person, every soul, that departs from God is described as adulterous; and a generation that turns away from God is called adulterous, just as a wife who leaves her husband for another is called an adulteress. In a wondrous and deeply moving way, a book of the Old Testament called the Song of Songs reveals the personal relationship between the soul and God. The book is a love poem. Strangely, it scandalizes many people, though I do not know why. All our Fathers and ecclesiastical writers interpreted it, pouring

the very breath of their souls and all the lyricism of their hearts into their interpretations. More than a few Fathers even composed verses and poems of interpretation: they interpreted the Song of Songs poetically, because it is itself a poem. There we see, throughout every stage of love, the beloved woman awaiting the one she loves. Above all, it portrays the relationship of the soul with God and of the Church with Christ. We see this again in another poetic book—for it is indeed poetic—the Apocalypse, the Book of Revelation. Its images are profoundly poetic. Let no one say that I am exaggerating. There, in that idyllic and most grace-filled scene, we find what is written

in the Song of Songs: “I sleep and await my beloved. I wait for him, but he is late—late in coming. I have grown drowsy; I shall lie down to sleep. I sleep, but my heart keeps watch.” In other words, I shall sleep because my body needs rest, but my heart remains awake, waiting for him. Then the Apocalypse takes up and completes this image: the Beloved knocks at the door. “Behold, I stand at the door and knock. If anyone opens to Me, I will come in and dine with him, and he with Me.” This is a personal relationship. There is no room for a third—no room for a third. There are only two. It is a relationship of friendship, a nuptial relationship,

a relationship of love. My dear friends, I shall say something very serious. If today we are not Christians in the fullest depth of our being, it is because we live a Christianity without ardent love—a Christianity without yearning for God. Our hearts are not in love with God. I am not afraid to use these words. If someone misunderstands me because of them, I do not know what to say; I am not afraid of the words. This is precisely why all the great Fathers—the neptic Fathers, the Fathers of nepsis and watchfulness, who intensely experienced the love of God within themselves—interpreted, loved, explained, and spoke about the Song of Songs in a special way. These neptic Fathers cultivated a deeply personal relationship with Jesus Christ as the Bridegroom of the soul. All of them truly

lived a Christianity whose very heart was ardent, nuptial love. That is the word: ardent love. Do not be scandalized by it. I do not mean merely affection, but ardent, nuptial love. This is why I told you that the tragedy of modern man, of the modern Christian, is that he lives a Christianity without this love—a Christianity without yearning, without ardent love. We also see that the whole creation will become the bride of the Lamb who was slain, the Bridegroom of the Church. “Behold, the Bridegroom comes in the middle of the night.” What is this night? It is this present life. It is the night of history.

When we reach the end of history, the royal wedding feast will take place, as Holy Scripture expresses so beautifully in the parable of the royal wedding feast. Then the Lamb who was slain, the Bridegroom of the Church, will wed His creation. This wedding is nothing other than union—the union of God with creation. The depth of this union can be seen through the Incarnation. “A great Mystery, a great Mystery,” the Apostle Paul calls it, “in Christ and in the Church.” A great Mystery indeed. We see how divinity is united with humanity in the Incarnation. So profound is this Mystery. And this means that, by virtue of the Incarnation and of Christ’s divinised flesh,

which He took with Him in the Ascension, He will wed and unite Himself with material creation and with humanity. This will be the wedding feast of the Kingdom of God unto the ages of ages. My dear friends, as you can see from these few introductory words, marriage is an exceedingly profound Mystery of love: God’s love for creation and the love of created beings for one another. Marriage has a deep theology—a very deep theology. It is not merely something natural, something dictated by physical nature, or something passing, but something fundamental.

Virginity also belongs within this Mystery: virginity, celibacy, and celibacy in Christ. We shall not speak about it now, of course; perhaps it does not directly concern us at the moment, although one should discuss it in order to treat the subject fully.

Celibacy in Christ is a form of marriage, because everything we have said reveals precisely this: a person remains unmarried with regard to union in the flesh—that is, unmarried in relation to other human beings—but is not unmarried in relation to Christ the Bridegroom. This is why celibacy is also a form of marriage, though a distinctive one. But take care...

I mean celibacy in the Lord, celibacy in Christ—not remaining unmarried out of personal whim. I do not mean the celibacy of someone who remains unmarried simply to enjoy life, or because he says that he has such an unusual personality that he cannot live in harmony with anyone else. No. That is selfish and has nothing to do with celibacy in Christ.

We must understand that the great Mystery of Marriage—I repeat what I said earlier—has a theological foundation. Do not be alarmed by the word “theological”; we do not need to be theologians. Holy Scripture always weaves moral life together with doctrine, even when it does so very simply. Only if we understand the theological foundation of marriage can our marriage truly succeed. All its other benefits flow from that theological foundation as secondary fruits. What are they? They are social, personal, national, and psychological benefits, and so forth. All these are secondary. What comes first is the theological foundation: that my Mystery,

the Mystery of my marriage, is an icon of another Mystery, which we shall examine as these talks continue—the Mystery of the union of Christ and the Church, of God and creation. Only if I live the Mystery of Marriage in this way can I speak of it on a wholly Christian foundation. If I fail to grasp its theological depth, I hardly need tell you that the result will be divorce, driven like a wedge into what God has made indivisible and indissoluble.

Then there is also the demographic problem. What is the demographic problem? Two people have two children; those two children have two children; and those two children have two children. So the nation withers, societies wither, and the Kingdom of God is not filled with citizens—not filled with citizens according to the will of God—and national and social problems arise, and so on. Problems upon problems. When does this happen? When the theological foundation of marriage, and the awareness of that foundation, are absent. I must also point out—and all this is an introduction to our subject—that our aim is, first of all, to rescue the great Mystery of Marriage from the gutter. My dear friends, that is where marriage has ended up: in the gutter. That is why you will see people speaking about marriage with such...

such carelessness and such filth. We must also rescue marriage from ridicule. “Are you getting married, Kostas? Poor man, you’ve put a noose around your neck.” What does that mean? What does it mean? This is a mockery of marriage. People think marriage is a gallows, a noose, this or that. There are words and expressions which neither this place nor the present occasion allows me to repeat. We must also rescue marriage from vulgarity and from casualness. We cannot marry today and go to seek a divorce tomorrow. I recently read about something—I do not remember where it happened; I believe it was in South America.

The couple were married amid laughter and rejoicing and entered their carriage. But passers-by immediately noticed that they were both in a state. The lady was holding a bouquet with all the flowers torn apart, while the man’s hair was dishevelled. The whole affair lasted twenty minutes. Instead of setting off on their honeymoon, they went straight from there to seek a divorce. What does this show? Carelessness, my dear friends—sheer carelessness. We must also rescue marriage—and this is an important point—from pansexualism and carnality. Marriage is not legalized fornication. Marriage is not legalized fornication, nor is marriage hedonism. Marriage has...

health and soundness. Marriage is something entirely different, as we shall see. My dear friends, we must understand what is permitted and what is not. Let me tell you from the outset how wisely the Church appoints the great fasting seasons, as well as Wednesdays and Fridays, and says to you: “Here, take care. Be watchful; exercise restraint.” This restraint protects the very essence of marriage. From what? From a dreadful worm that eats away at it, called hedonism, called carnality. It comes to protect you. For if you fall into hedonism and carnality, know that marriage has fallen and is lost. Carnality and hedonism are, so to speak, the fifth column within marriage.

If we wish to follow a properly Orthodox course—and please note, an Orthodox course, not a Catholic, meaning Roman Catholic, or a Protestant one—the best approach is not to offer our own free reflections, but to take the two services of betrothal and marriage and analyse them. They are here in the Euchologion, the Small Book of Needs, which the priest opens before the couple to read the services of betrothal and marriage. Following this course, we shall try to draw our conclusions. You will see what riches are found there—riches that perhaps we have not yet discovered. I do not conceal from you that I have settled on this method because I struggled greatly with how to present the subject. I kept asking myself, “How should I explain this subject to you? In the form of a lecture, perhaps divided into several themes?” I could not find a satisfactory way. In the end, I chose this one. I base this method on the opinion of a foreign Orthodox theologian, Saint Justin Popovich, a Serbian, who says: “Whoever has understood the Divine Liturgy has understood Christianity.” We might say this by extension, because the Divine Liturgy contains...

from beginning to end the whole meaning and essence of Christianity—all of it, entirely. By extension, then, we could say that anyone wishing to understand the Mystery of Marriage need only open the services of betrothal and marriage and there drink deeply of all their theology and all their practical teaching. For they contain much praxis—the active and practical life—as we shall see. The Church even prays that the newlyweds’ storerooms may be full. This is what the Church prays: “Lord, bless them as You blessed Abraham, Isaac, and Jacob, and let their storerooms be filled with wine, wheat, and every good thing.” What is this? It is praxis, something thoroughly practical. We might even call it quite down-to-earth. And yet whoever studies these two services truly comes to understand...

the depth of marriage from an Orthodox perspective. These few things are what I wished to tell you by way of introduction to our great subject. And now we shall enter into our main theme: the service of betrothal. Let us open the Euchologion.

You see that on this page—the page on the left—there are red letters, while over here the letters are black. These red letters are called the liturgical rubrics. They are instructions given to the priest for celebrating the Mystery. At once we read: “After the Divine Liturgy,” and so on. After the Divine Liturgy. We immediately see that the rubrics specify both the time and the place. What is the place? The church. What is the time? After the Divine Liturgy. So the first point is the designation of place and time. But I must tell you that originally...

Originally, marriage was not celebrated in this way. When we say “originally,” we should note that until as late as the tenth century—and, if you like, even until the fifteenth century—marriage was not celebrated as it is today. It was incorporated into the Divine Liturgy. It therefore took place not after the Divine Liturgy but during it, just as the Mystery of Ordination does today. At a certain point we interrupt the Divine Liturgy, the Mystery of Ordination takes place, and then we continue the Divine Liturgy. Once the deacon, priest, or bishop has been ordained, he takes part from the appointed point onward:

the deacon, after the celebration of the Mystery of the Holy Eucharist, in order to serve; the priest, before it, in order to take part in the Holy Eucharist; and the bishop, before the Gospel, in order to teach the people, for this is the bishop’s principal work. Marriage, then, was also incorporated into the Divine Liturgy. We find this beautifully expressed by Tertullian, an ecclesiastical writer of the third century. He tells us: “How can one describe the happiness of the marriage which the Church joins together and the offering of the Holy Eucharist confirms?” You see, then, that the natural setting, the proper sphere in which marriage takes place, is the Divine Liturgy,

the Mystery of the Holy Eucharist. My dear friends, this is not a minor detail. It is something fundamental. I would say it is the most fundamental point of all that we shall explain concerning marriage. Why? Quite simply, because from the beginning the Church establishes that the sphere of marriage must be Eucharistic. Eucharistic. What does this mean? It means that marriage must take place within the sphere where the Mystery of the Holy Eucharist is celebrated—that is, where the Kingdom of God is made visibly manifest. Why? Because, as I told you...

marriage is the prelude—it too is a Mystery, but a prelude—to a great Mystery: the Mystery of the union of Christ and the Church. The faithful see before them the marriage of two people so that they may understand more deeply that other Mystery, the union of each soul with Jesus Christ. Faith, Church, and Liturgy. But what has been preserved from the ancient order? This remnant has been preserved: the Mystery of Marriage does not begin with, “Blessed is our God.” The service of betrothal does begin with “Blessed is our God,” but that is introductory; it is a separate part. The Mystery itself, the principal Mystery, is the marriage—the service of marriage.

It begins with: “Blessed is the Kingdom of the Father and of the Son and of the Holy Spirit.” Yet only the Divine Liturgy begins with “Blessed is the Kingdom.” This means that, although we separated marriage from the Divine Liturgy, we have retained a sign showing where marriage was taken from. Further down in the rubrics we read: “Their two rings are placed on the right side of the Holy Table.” The priest takes the two rings and places them close together, one beside the other, upon the Holy Table. Today this is not observed in the cities, though perhaps it is in the villages. You may have seen it yourselves. What does this reveal? Thank you.

Although we have separated the Mystery of Marriage from the Divine Liturgy, we still show indirectly that marriage must ultimately possess a Eucharistic character. When we say “Eucharistic,” we mean that it comes from the Holy Eucharist and must be bound to the Holy Eucharist. Since the Mystery of the Holy Eucharist is celebrated upon the Holy Table, we place the rings there. This means that the newlyweds, having been married during the Divine Liturgy—or at least after the Divine Liturgy—must receive Holy Communion. A marriage in which the newlyweds do not receive Holy Communion is unthinkable. Yes, my dear friends, I remember when I was a newly ordained clergyman, only a few days into my ministry, and was celebrating a few Mysteries—marriages and Baptisms—in order to learn and gain experience...

in celebrating them. Someone approached me and said, “Listen, Father, don’t read all the words. Go through them quickly, because the train is leaving and the young couple are in a hurry.” My dear friends, let them stay. How many times do people marry in their lives? Let them stay, experience their marriage, take in all those wonderful prayers, and receive Holy Communion. The Mystery of Baptism likewise begins with “Blessed is the Kingdom,” because Baptism too was once celebrated during the Divine Liturgy. A remnant of this remains when, on the great feasts of Theophany, Christmas, and Pascha, instead of the Trisagion Hymn we sing: “As many as have been baptized into Christ have put on Christ. Alleluia.” This is sung in honour of those who were baptized. Thus, just as the newly baptized received Holy Communion...

those who marry must receive Holy Communion immediately after the wedding. Something of the ancient order has been preserved. His Eminence baptized a little child at the Church of the Forty Martyrs and gave the child Holy Communion immediately afterward. Likewise, when we baptized a Muslim a short time ago, he received Holy Communion immediately afterward. It was at such an hour—he had fasted for more than five or six hours. He had just been baptized, a grown young man of twenty-two or twenty-three, and he received Holy Communion. In fact, he had eaten absolutely nothing since morning. He had eaten nothing all day and had likewise fasted the previous day. This is what it means to bind your Baptism—and, as concerns our subject, your marriage—to bind your marriage to the Cup of Life,

the Mystery of the Holy Eucharist. In other words, your marriage must take place within the Eucharistic sphere.

The rubrics continue: “And the priest, having come into the narthex...” Since the Divine Liturgy is no longer being celebrated at that moment, the priest comes there and gives the couple who are to be married lighted candles. He gives them two candles: the bride takes one and the bridegroom takes the other. What does this candle signify? My dear friends, these two candles signify... Since the couple have received Holy Communion, or are preparing to receive it—they are preparing to receive it—this means that, within the Mystery, in which the Holy Spirit will be invoked, the two of them are preparing to experience their own personal Pentecost. Just as the Holy Spirit...

was divided into tongues of fire to reveal the distinctness of each person—not an undifferentiated mass or collective, but each person—so too the two shall become one flesh, while the Holy Spirit comes personally to each of them. Truly, the two spouses must experience their own Pentecost. They must beseech God now, as the Holy Spirit comes and blesses them to become one flesh. “This Mystery is great,” says the Apostle Paul, “but I speak concerning Christ and the Church.” What will they have to say? What else can they say but to pray that their Pentecost may remain with them until their final breath...

that it may remain until their grave and beyond the grave, into the eternal marriage of the Lamb with creation and the Church. We now come to one final point in the rubrics. The priest asks them to declare whether the bride desires the bridegroom and, likewise, whether the bridegroom desires the bride. The priest asks the bridegroom whether he desires the bride and the bride whether she desires the bridegroom. Indeed, the older service books worded this in a particular way, especially those dating from the period of Ottoman rule.

“Bridegroom, do you want this lady here?” That is how it was worded in the service books from the period of Ottoman rule.

The bridegroom is asked whether he wants the young woman. “Do you want her?” “Yes, reverend father,” the old service books say, “yes, reverend father.” This is just how a man being tonsured a monk answers the questions of the one tonsuring him, whether the bishop or the abbot. The candidate for tonsure—excuse me—is asked, “Do you accept that you will remain in the monastery?” “Yes, reverend father.” So it is here as well: “Yes, reverend father.” Then he asks the bride, “Do you want the bridegroom?” “Yes, reverend father,” she too replies. What does this reveal? A fundamental condition: freedom. Holy Scripture established this condition from the very beginning. Thus, in the Book of Genesis, the first book of the Old Testament, we read how Eliezer departed—

Abraham’s servant—to go to Mesopotamia, Abraham’s homeland, and find a bride for his son Isaac. There he found Rebekah. Her story is very beautiful, and perhaps, as this series of talks unfolds, we shall tell it again in greater detail. For now, I will dwell on only one point. He was welcomed into the home and eventually asked for the young woman to become the bride of his master’s son, Isaac. After discussing the matter with her mother, father, and brothers, they called Rebekah and asked her, “Will you go with this man?” And she said, “I will go.” Look, if you please, at this beautiful moment—

so moving, so simple, and so full of family warmth. They called Rebekah. The elders did not settle the matter by themselves. They called the young woman and asked her, “Will you go with this man?” Do you want to go with him and marry Isaac? And she replied, “I will go.” I will go; I want to go. It was that simple. What, then, is happening here? There must be mutual, uncoerced, and sincere consent. This mutual and sincere consent must be a fundamental condition of marriage—as fundamental as the wine and bread through which, in the Mystery of the Holy Eucharist, we receive the Body and Blood of Christ. It is that fundamental. What do we see? We see that the Church—

from the very beginning respects the freedom of each person. She does nothing that violates freedom. Indeed, this is true to such a degree that, if we say there are three people involved in the Mystery of Marriage—the bridegroom, the bride, and the priest—and even one of the three is forced either to celebrate the Mystery or to consent to its celebration, then the Mystery is invalid.

If they drag me out of bed at night, point a revolver at me, and order me to perform a wedding, and I perform it, my dear friends, that marriage is invalid. How, then, should we describe the pressure that is placed upon those intending to marry, whether—

upon the bridegroom or upon the bride, by third parties—relatives, parents, or any other influential people—whether directly or indirectly? It may be direct because this is simply what they want. A father wants his son to marry this particular young woman, or his daughter to marry this particular young man. Why? Because that is what he wants, out of pride, because that is how he sees things—even though the young woman does not want it. It is dreadful. Or the pressure may be indirect, through psychological coercion. He does not openly force her; he persuades her in such a way that she is compelled.

He says, “Listen, my child. Yes, he may be thirty years older than you, but he has a good position and he is wealthy. You are poor; where will we find a dowry?” And so the young woman went into the marriage halfheartedly.

She is persuaded, compelled, and married off. Such methods, I tell you, are not good. I remember a young woman I once knew; she had been my catechism teacher. She was terribly unfortunate in this regard. During the occupation, her parents forced her to marry a man much older than she was and, worse still, he had tuberculosis. He was an employee—a toll collector. In those days, the toll stations belonged to the municipalities and local communities, and the municipalities operated them. They had placed him there. Since it was wartime, people in such positions had some money; merchants brought food through the toll station and so forth, and somehow they managed. Her parents therefore found this man and gave him their daughter so that they would not starve to death.

And he had tuberculosis—advanced tuberculosis. Naturally, the young woman objected, and objected strongly. But who listened to her? Of course, she married the man. A few months after the wedding, he died. The man died. Later, this young woman married a second time, and that marriage also ended unhappily. Nevertheless, she married a third time, and the third marriage ended in divorce. I will not tell you the rest of her story, because it is truly very sad. This, then, was how that young woman’s life began. Who was responsible? Her parents. They forced their daughter to marry someone she did not want.

Furthermore—sadly—the dowry is brought forward as a decisive consideration. The dowry is now treated as a fundamental element, turning marriage into a commercial transaction. In this way, people marry dowries and social positions, not human beings. A young woman may marry a man thirty years older than she is simply because he holds an important position or has money. Or a man may marry a fifty-year-old woman simply because she has a great deal of money. And I do not know what other strange and monstrous things happen in marriage. Let us not be surprised, then, if marriage is held up to ridicule today, or if marriage has become a source of failure in our social life, when we begin from motives such as these. Marriage must begin with the free and uncoerced consent—

of both those intending to marry. Both must say “I do” from the heart: a mature “I do,” and one to which, above all, God has first said, “I will.” Something characteristic comes to mind just now. I once read it in Saint Ignatius the God-bearer. In his counsel to Saint Polycarp, he says, “Marriage must not be according to man, but according to God.” That is, he says, the bishop should also be consulted—and, by extension, we would say, the priest as well. “What is your opinion of this marriage, Father? Or what is your opinion, Your Eminence? How do you see it? Will these people fare well together? What are the circumstances under which they intend to marry?” And the bishop should say yes or no.

Since this train of thought has come to mind, another incident occurs to me. A few months ago, His Eminence was either away—or rather, he was away in Athens—or perhaps he had not yet come to Larissa. No, I believe he was away in Athens. For quite some time—I do not remember exactly what had happened—I was alone here in Larissa, at the Metropolis. A priest came to tell me that he was refusing to issue a document, that is, a marriage license, to one of his parishioners in a village, because he had realized that the bridegroom had an intellectual disability. The young woman was from another region. Somehow, arrangements had been made for them to marry, but neither the young woman knew the bridegroom nor had her parents properly seen and met him. As a result, the bridegroom’s brother came to complain to me that the priest would not issue the license. And I said, “Yes...”

“The bishop should be consulted.” And I showed him this passage from Saint Ignatius. “Why,” he asked me, “must the bishop be consulted?” Because I understood that this marriage ought not to take place. In the end, it was called off. The marriage did not happen, because during the delay the bride realized what the situation truly was. They made further inquiries and saw that this bridegroom was not a suitable match for the young woman, so they gathered themselves together and left. The outcome was that the man filed a lawsuit against the priest. He filed a lawsuit! My good man, if this young woman had married a man who was not fit for marriage, what did you expect to happen afterward? Do you see how we think? And yet, I tell you, the bishop and the priest must be consulted. “Father, we are considering this marriage.” Go to your parish priest and speak sensibly and thoughtfully.

“This is the young man we have found; this is his occupation, this is his age, and this is the young woman. How do you see the matter?” And if the priest sees no obstacle, let him say, “May the blessing of God come upon you,” and then they may proceed with God’s blessing. “As far as I can judge as a human being, this is how I see it.” In this way, one also receives the blessing of God from above through the Church. This, my dear friends, is how we must proceed: with God’s blessing and in freedom. Freedom, I tell you, is an absolutely fundamental condition. This is what the rubrics teach us as we prepare to enter the service of betrothal and the service of marriage.

Αγαπητοί μου, θα προσπαθήσουμε να πλησιάσουμε ένα πάρα πολύ σπουδαίο, σημαντικότατο θέμα, όπως είναι το μυστήριο του γάμου. Είναι ένα θέμα το οποίο πρέπει να συνειδητοποιήσουμε, είτε βρισκόμεθα κοντά του είτε μακριά του. Γι' αυτό ακριβώς θα παρακαλέσω πάρα πολύ, μην παραλείψουμε στα θέματα αυτά να ευρισκόμεθα εδώ, ώστε να πάρουμε μια ολοκληρωμένη εικόνα και να μπορέσουμε να σταθούμε όπως ο Θεός θέλει απέναντι στο ζήτημα αυτό. Με το φαινόμενο του γάμου βρισκόμαστε μπροστά στο πιο βαθύ μυστήριο

από τα μυστήρια που έχουμε, και του φυσικού και του μεταφυσικού κόσμου. Και πράγματι, ο γάμος είναι ένα μυστήριο που αγκαλιάζει όχι μόνο διαστάσεις φυσικές, αλλά και διαστάσεις μεταφυσικές. Δηλαδή, είναι ένα θέμα το οποίο δεν περιορίζεται μόνο εις τα στενά όρια της παρούσης ζωής ή μόνο εις τα στενά όρια μεταξύ των ανθρώπων, αλλά είναι ένα θέμα που συνδέει τον Ουρανό με τη Γη, τον Θεό με τους ανθρώπους. Θα το δούμε αυτό στη συνέχεια. Ο γάμος είναι το μυστήριον της αγάπης.

Το μυστήριο αυτό της αγάπης κατακαλύπτει ολόκληρη την κτιστή δημιουργία, τόσο την ορατή όσο και την αόρατον. Ό,τι είναι η παγκόσμια έλξη, ο νόμος της παγκοσμίου έλξεως, εις τον υλικόν κόσμον, εις τον άψυχον υλικόν κόσμον, έτσι είναι η αγάπη, ο νόμος εκείνος ο οποίος κυβερνά τα έμψυχα. Η αγάπη έχει ως πηγή της αυτόν τον Θεόν και ο σκοπός της δημιουργίας είναι, διά της αγάπης-έλξεως, τα πάντα να επιστρέψουν πίσω εις τον Δημιουργόν των. Αγάπη, έλξη. Ότι η αγάπη είναι ένα από τα πιο βαθιά μυστήρια

βλέπουμε εις το μυστήριον της Ενανθρωπίσεως του Θεού. Αν καθόμαστε και αναλογιζόμαστε γιατί ο Θεός έγινε άνθρωπος, αγαπητοί μου, δεν υπάρχει καμία απάντηση, απολύτως καμία άλλη λογική δεν υπάρχει. Γι' αυτό ακριβώς η λογική εξήγηση του μεγάλου γεγονότος της Ενανθρωπίσεως οδήγησε σε αίρεση, σε αίρεση. Ο Αρειανισμός, επί παραδείγματι, αυτή η αίρεση που αρνείται τη θεότητα του Ιησού Χριστού, ακριβώς εκεί έφτασε, διότι προσπάθησε ο Άρειος. Και πολλοί σήμερα αρειανίζουν, ομολογουμένως. Ιδίως ο πιο πολύς προτεσταντικός κόσμος αρειανίζει, δεν δέχεται δηλαδή τη θεότητα του Ιησού Χριστού, μόνο και μόνο διότι αυτή η λογική δεν μπορεί να εξηγήσει το μέγα αυτό γεγονός, ότι ο Θεός γίνεται άνθρωπος.

Το γεγονός αυτό ερμηνεύεται μόνο με την αγάπη. Και γι' αυτό ακριβώς η αγάπη είναι μυστήριον. Τι είναι η αγάπη; Ας κάνουμε μια προσπάθεια να δούμε στα απύθμενα βάθη της. Δεν θα καταφέρουμε τίποτα, διότι ο Θεός αγάπη εστί και, όπως ο Θεός είναι άπειρος, και η αγάπη είναι άπειρος. Κι όπως ο Θεός είναι μυστήριον, έτσι και η αγάπη είναι μυστήριο. Όχι βεβαίως ότι η ουσία του Θεού είναι η αγάπη, όχι· είναι ιδιότητα του Θεού. Αλλά η αγάπη όμως, ωστόσο, παραμένει, επαναλαμβάνω, ένα βαθύ μυστήριο. Το αισθανόμαστε, το ζούμε, δεν μπορούμε να το εξηγήσουμε, όπως ακριβώς μπορούμε θαυμάσια να απολαύσουμε το φως του ήλιου.

Να το χαρούμε το φως του ήλιου. Άλλο θέμα ότι δεν υπάρχει επιστημονική γνώση πάνω στο θέμα του φωτός. Όποιος είναι φυσικός θα με καταλάβει. Θεωρίες υπάρχουν, προσπάθειες, ερμηνείες του τι είναι το φως. Αυτό όμως δεν μας εμποδίζει καθόλου, αν δεν ξέρουμε τι είναι το φως, να το νιώθουμε, να το απολαμβάνουμε, να το χαιρόμαστε. Το ίδιο πράγμα συμβαίνει και με την αγάπη. Η αγάπη, λοιπόν, είναι εκείνος ο νόμος, θα λέγαμε για μια στιγμή, που κυβερνά τα έμψυχα όντα και που σκοπό έχει να τα φέρει όλα κοντά στον Θεό. Ο άνθρωπος αντιπροσωπεύει τη δημιουργία, την ορατή κτιστή δημιουργία, και ο άνθρωπος με την αγάπη

να ξαναγυρίσει, και οφείλει να ξαναγυρίσει, πίσω εις τον Θεό. Μας λέγει στην προς Ρωμαίους Επιστολή ο Απόστολος Παύλος ότι «εξ αυτού και δι' αυτού και εις αυτόν τα πάντα· αυτώ η δόξα εις τους αιώνας. Αμήν». Όλα, λέγει, τα πάντα είναι από τον Θεό, με τον Θεό και για τον Θεό. Και εις Αυτόν ανήκει η δόξα αιωνίως. Βλέπετε, λοιπόν, ότι τα πάντα φεύγουν από τον Θεό, με τον Θεό τα πάντα γίνονται και στον Θεό πάλι θα ξαναγυρίσουν. Αυτό το πήγαινε-έλα της δημιουργίας, το πήγαινε-έλα, και που στάθηκε αιτία η πτώση των πρωτοπλάστων να συμπαρασύρει και την κτιστή δημιουργία μακριά από τον Θεό,

το βλέπουμε να σκιαγραφείται τόσο εις την Παλαιάν όσο και εις την Καινή Διαθήκη. Σκιαγραφείται με την εικόνα του γάμου. Βλέπουμε να εμφανίζει η Παλαιά Διαθήκη, επί παραδείγματι, τον Ισραήλ, τον λαό του Θεού, ως νύμφην και τον Θεόν ως νυμφίον, ως γαμβρόν. Λοιπόν, όπως ομοίως σκιαγραφεί και την κάθε μία ψυχή ως νύμφη και τον Θεό ως νυμφίο. Και καλύτερα, ο Θεός θέλει τόσο τον λαό του όσο και τις ψυχές να ενωθούν μαζί του. Και αυτή η ένωση παρομοιάζεται με γάμον. Μάλιστα κατά έναν τρόπο ίσως, στα μάτια σήμερα τα δικά μας, ζούμε μέσα στο κλίμα της Καινής Διαθήκης, λίγο ωμόν. Παρουσιάζει τον προφήτην Ωσηέ, επί παραδείγματι, να του λέγει ότι θα παντρευτείς την τάδε πόρνη γυναίκα και θα κάνεις παιδιά κλπ., κλπ. Είναι μια ολόκληρη ιστορία. Θέλει να δείξει εκεί ο Θεός, με έναν τρόπο πλέον απτόν, χειροπιαστόν, ότι ο λαός που στέκεται μακριά του πρέπει να ξαναγυρίσει κοντά του. Γι' αυτό και ο Χριστός πλέον στην Καινή Διαθήκη αποκαλεί τη γενεά Του μοιχαλίδα και άπιστον και διεστραμμένη. Γιατί μοιχαλίδα; Διότι η γενεά, κάθε γενεά, οφείλει να είναι συνδεδεμένη διά γάμου, διά του μυστηρίου της αγάπης

που επικρατεί μέσα εις τον γάμο, με τον Θεό. Εφόσον, λοιπόν, ο άνθρωπος φεύγει από τον Θεό, χαρακτηρίζεται μοιχός, μοιχαλίς, διότι είναι η νύμφη. Ο κάθε άνθρωπος, η ψυχή, χαρακτηρίζεται μοιχαλίς και η γενεά που φεύγει από τον Θεό λέγεται μοιχαλίς, όπως και η γυναίκα που φεύγει από τον άνδρα της λέγεται μοιχαλίς. Υπέροχα δε, κατά έναν τρόπο που μας κατασυγκινεί, ένα βιβλίο που λέγεται Άσμα Ασμάτων, βιβλίον της Παλαιάς Διαθήκης, εκεί μας αποκαλύπτει θαυμάσια την προσωπική πλέον σχέση της ψυχής με τον Θεό. Είναι ένα ερωτικό ειδύλλιον αυτό το βιβλίο. Σκανδαλίζει πολλούς, περιέργως, δεν ξέρω γιατί. Όλοι οι Πατέρες και οι εκκλησιαστικοί μας το ερμήνευσαν και του έδωσαν

την πνοή της ψυχής τους, όλον τον λυρισμό της καρδιάς τους, στην ερμηνεία αυτή. Όχι λίγοι δε Πατέρες έκαναν και στίχους, ποιήματα, ερμηνευτικά ποιήματα, δηλαδή ερμηνεύουν το Άσμα Ασμάτων κατά τρόπον ποιητικόν, διότι όντως και αυτό είναι ένα ποίημα. Βλέπει κανείς εκεί, σε όλες τις φάσεις της αγάπης, την αγαπημένη να περιμένει τον αγαπημένο της. Κυρίως σχέσεις ψυχής και Θεού, Εκκλησίας και Χριστού. Αυτό το βλέπουμε στη συνέχεια σε ένα άλλο ποιητικό βιβλίο, γιατί ποιητικό είναι, στο βιβλίο της Αποκαλύψεως. Έχει τόσο ποιητικές εικόνες. Μη μου πει κανείς ότι υπερβάλλω. Εκεί βλέπει κανένας, σε εκείνη την ειδυλλιακή, τρισχαριτωμένη σκηνή, που λέγει

μέσα εις το βιβλίο Άσμα Ασμάτων: «Εγώ κοιμούμαι και περιμένω τον αδελφιδόν, τον αγαπημένο μου. Και περιμένω, αλλά αργεί, αργεί να 'ρθει, νύσταξα, θα πέσω να κοιμηθώ. Εγώ καθεύδω και η καρδία μου αγρυπνεί». Δηλαδή, εγώ θα κοιμηθώ, διότι έχω την ανάγκη του ύπνου, αλλά η καρδιά μου τον περιμένει αγρυπνούσα. Και λέγει τώρα το βιβλίο της Αποκάλυψης, συμπληρώνει και λέγει: ο αγαπημένος χτυπάει την πόρτα. «Ιδού έστηκα επί την θύραν και κρούω· κι αυτός που θα μου ανοίξει, θα μπω μέσα να φάω μαζί του κι αυτός μαζί μου». Προσωπική σχέση. Δεν χωράει τρίτος, δεν χωράει τρίτος. Δύο μόνο. Φιλική σχέση, σχέση γάμου,

σχέση αγάπης. Αγαπητοί, θα σας πω μια μεγάλη κουβέντα. Σήμερα, αν δεν είμαστε χριστιανοί σε όλο το βάθος, είναι γιατί ζούμε έναν ανέραστον χριστιανισμό. Έναν χριστιανισμό χωρίς έρωτα προς τον Θεό. Γιατί η καρδιά μας δεν είναι ερωτευμένη με τον Θεό. Δεν φοβάμαι τις λέξεις. Όποιος θα με παρεξηγούσε με τις λέξεις αυτές, δεν ξέρω· δεν φοβάμαι τις λέξεις. Γι' αυτό ακριβώς όλοι οι μεγάλοι Πατέρες, νηπτικοί Πατέρες, εκείνοι που έζησαν μέσα τους έντονα την αγάπη του Θεού, όλως ιδιαιτέρως ερμήνευσαν, αγάπησαν, εξήγησαν, μίλησαν πάνω στο Άσμα Ασμάτων. Γι' αυτό βλέπει κανένας, όλοι οι νηπτικοί Πατέρες, εκείνοι δηλαδή που καλλιέργησαν ιδιαίτερες σχέσεις με τον Ιησού Χριστό ως τον νυμφίο της ψυχής, όλοι αυτοί πραγματικά

έζησαν αυτόν τον χριστιανισμό που στον πυρήνα του έχει τον έρωτα. Η λέξη αυτή, έρωτα. Μην σας σκανδαλίζει η λέξη, έρωτα. Όχι αγάπη, έρωτα. Γι' αυτό σας είπα, το δράμα του σημερινού ανθρώπου, του σημερινού χριστιανού, είναι ότι ζει έναν ανέραστον χριστιανισμό, έναν χριστιανισμό χωρίς έρωτα. Χωρίς έρωτα. Ακόμη βλέπουμε ότι η ολόκληρη δημιουργία θα σταθεί η νύφη του εσφαγμένου Αρνίου, που είναι ο νυμφίος της Εκκλησίας. «Ιδού ο νυμφίος έρχεται εν τω μέσω της νυκτός». Ποια είναι αυτή η νύχτα; Αυτή της παρούσης ζωής. Είναι η νύχτα της ιστορίας.

Όταν θα φτάσουμε στο τέλος της ιστορίας, τότε θα γίνουν οι γάμοι οι βασιλικοί, όπως θαυμάσια μας το εκφράζει η Αγία Γραφή με την παραβολή των βασιλικών γάμων. Εκεί, στο εσφαγμένον Αρνίον, ο νυμφίος της Εκκλησίας θα νυμφευτεί αυτήν τη δημιουργία του. Η νύμφευση αυτή δεν είναι τίποτε άλλο παρά η ένωση, η ένωση του Θεού με τη δημιουργία. Δυνάμει της Ενανθρωπήσεως, πόσο βαθιά είναι αυτή η ένωση, μπορούμε να το δούμε. «Μυστήριον μέγα, μυστήριον μέγα», έτσι το αποκαλεί ο Απόστολος Παύλος, «εις Χριστόν και εις την Εκκλησίαν». Μυστήριον μέγα. Το βλέπει κανείς, πώς ενούται η Θεότητα με την ανθρωπότητα κατά την Ενανθρώπηση. Τόσο βαθύ μυστήριο είναι. Ε, αυτό σημαίνει, λοιπόν, δυνάμει της Σαρκώσεως, της θεωμένης Σαρκός,

την οποίαν πήρε μαζί του διά της Αναλήψεως, δυνάμει αυτής της σαρκός, θα νυμφευθεί, θα ενωθεί μετά της υλικής δημιουργίας, μετά των ανθρώπων, και θα είναι οι γάμοι της Βασιλείας του Θεού εις τους αιώνας των αιώνων. Αγαπητοί μου, όπως βλέπετε με αυτά τα πολύ λίγα εισαγωγικά λόγια που σας κάνω, ο γάμος είναι ένα βαθύτατο μυστήριο της αγάπης, της αγάπης του Θεού προς τη δημιουργία, της αγάπης των δημιουργημάτων μεταξύ των, και ότι έχει μια βαθιά θεολογία ο γάμος, μια πολύ βαθιά θεολογία· ότι δεν είναι κάτι φυσικό, δεν είναι κάτι φυσιώδες, δεν είναι κάτι παροδικόν, αλλά κάτι πολύ βασικό.

Εις αυτό το μυστήριο εντάσσεται και η παρθενία. Η παρθενία, η αγαμία, η κατά Χριστόν αγαμία. Δεν θα μιλήσουμε γι' αυτή βέβαια, ίσως για μια στιγμή δεν μας ενδιαφέρει, αν και θα έπρεπε να μιλήσει κανείς για να ολοκληρώσει το θέμα του.

Η κατά Χριστόν αγαμία είναι μία μορφή γάμου, διότι όλα αυτά που είπαμε ακριβώς αυτό φανερώνουν: ότι προς τη μνηστή σαρκός του Χριστού μένει ο άνθρωπος άγαμος, αλλά άγαμος ως προς τους ανθρώπους, όχι όμως άγαμος και ως προς τον νυμφίον Χριστόν. Γι' αυτό και η αγαμία είναι μία μορφή γάμου, ιδιότυπος. Αλλά προσέξτε όμως...

Η εν Κυρίω αγαμία, η εν Χριστώ αγαμία, όχι η αγαμία από ιδιοτροπία. Η αγαμία εκείνη που μένει κανείς για να διασκεδάζει τη ζωή του ή γιατί, μπορούσε να λέγει, ότι είναι ένας ιδιότυπος σαν άνθρωπος και δεν μπορεί να ταιριάξει με κανέναν άλλον άνθρωπο. Όχι. Αυτό είναι εγωιστικό και δεν έχει καμία σχέση με την εν Χριστώ αγαμία.

Πρέπει να καταλάβουμε ότι το μέγα μυστήριον του γάμου, θα το επαναλάβω, το είπα και προηγουμένως, έχει θεολογική βάση. Εάν τη θεολογική βάση —μην τρομάζουμε, ούτε χρειάζεται να είμαστε θεολόγοι· η Αγία Γραφή πάντοτε συμπλέκει την ηθική με το δόγμα, πάντοτε, έστω κατά έναν απλούν τρόπον— εάν μόνο γνωρίσουμε τη θεολογική βάση του γάμου, μόνο τότε θα είμαστε επιτυχημένοι στον γάμο. Όλα τα άλλα στοιχεία ξεπηδούν ως ωφέλειες πλέον, ως δευτερεύοντα στοιχεία από τη θεολογική βάση. Ποια είναι αυτά; Είναι οι κοινωνικές ωφέλειες, οι ατομικές, εθνικές, ψυχολογικές και λοιπά. Όλα αυτά τα στοιχεία είναι δευτερεύοντα. Πρωτεύουσα είναι η θεολογική βάση, ότι το μυστήριό μου,

το μυστήριο του γάμου μου, είναι εικόνα ενός άλλου μυστηρίου, το οποίον θα δούμε στη συνέχεια των θεμάτων, του μυστηρίου ενώσεως Χριστού και Εκκλησίας, Θεού και Δημιουργίας. Εάν μόνον έτσι ζήσω το μυστήριο του γάμου, τότε μπορώ να μιλώ για μυστήριον γάμου με βάση ολότελα χριστιανική. Αν δεν πάρω το θεολογικόν βάθος, νομίζω δεν είναι ανάγκη να σας πω ότι σαν αποτέλεσμα θα έχουμε το διαζύγιον, που είναι μια σφήνα εις τα αδιαίρετα και αδιάλυτα του Θεού.

Ακόμη... Ακόμη προβάλλει το δημογραφικό πρόβλημα. Ποιο είναι το δημογραφικό πρόβλημα; Δύο άνθρωποι κάνουν δύο παιδιά, τα δύο παιδιά κάνουν δύο παιδιά, τα δύο παιδιά κάνουν δύο παιδιά και το έθνος μαράζει, οι πολιτείες μαράζουν, η Βασιλεία του Θεού δεν γεμίζει από πολίτες, η Βασιλεία του Θεού δεν γεμίζει από πολίτες κατά το θέλημα του Θεού, και δημιουργούνται εθνικά προβλήματα, κοινωνικά προβλήματα και λοιπά. Προβλήματα επί προβλημάτων. Πότε; Όταν λείπει η θεολογική βάση, η συνείδηση της θεολογικής βάσεως του γάμου. Πρέπει ακόμη να σας σημειώσω —όλα αυτά είναι μία εισαγωγή στο θέμα μας— πρέπει να σας σημειώσω ακόμη ότι ο σκοπός του θέματός μας είναι να ανασύρουμε το μέγα μυστήριον του γάμου, πρώτον, από το πεζοδρόμιο. Αγαπητοί μου, εκεί έφτασε ο γάμος, στο πεζοδρόμιο έφτασε ο γάμος. Γι' αυτό θα δείτε ότι οι άνθρωποι μιλούν με τόση...

τόση προχειρότητα και με τόση βρωμιά για τον γάμο. Ακόμη πρέπει να βγάλουμε τον γάμο από τον διασυρμό. «Παντρεύεσαι, Κώστα; Καημένε, κρεμάστηκες». Τι θα πει κρεμάστηκες; Τι θα πει κρεμάστηκες; Τι είναι αυτό; Διασυρμός του γάμου είναι. Νομίζουν ότι ο γάμος είναι αγχόνη, ότι είναι θηλιά, ότι είναι τούτο, ότι είναι εκείνο. Είναι λόγια και εκφράσεις που ούτε ο τόπος ούτε ο τρόπος επιτρέπουν αυτή τη στιγμή να εκφραστεί κανείς. Ακόμη πρέπει να βγάλουμε τον γάμο από τη χυδαιότητα, να τον βγάλουμε από την προχειρότητα. Όχι να παντρευόμαστε σήμερα κι αύριο να πηγαίνουμε να ζητάμε διαζύγιο. Διάβαζα κάτι τώρα τελευταία, δεν θυμάμαι πού, πού έγινε· στη Νότια Αμερική, μου φαίνεται, έγινε.

Παντρεύτηκαν, λέει, με γέλια και χαρές, μπήκανε στην άμαξα και αμέσως αντελήφθησαν οι διαβάτες στον δρόμο ότι ήσαν αναστατωμένοι και οι δυο. Η κυρία κρατούσε μια ανθοδέσμη, λουλούδια μαδημένα, λέει, τα λουλούδια, ξεμαλλιασμένος αυτός. Είκοσι λεπτά κράτησε όλη η ιστορία. Και αντί να πάνε να περάσουν την ημέρα του μέλιτος, από εκεί πήγαιναν για διαζύγιο. Αυτό τι σημαίνει; Προχειρότητα, αγαπητοί μου, προχειρότητα. Ακόμη πρέπει να βγάλουμε τον γάμο —ένα σπουδαίο σημείο αυτό— από τον πανσεξουαλισμό και από τη σαρκικότητα. Ο γάμος δεν είναι νόμιμος πορνεία, δεν είναι νόμιμος πορνεία ο γάμος, δεν είναι ηδονισμός ο γάμος. Ο γάμος έχει

Υγεία. Ο γάμος είναι κάτι πολύ διαφορετικό. Θα το δούμε στη συνέχεια. Αγαπητοί μου, πρέπει να καταλάβουμε τι επιτρέπεται και τι δεν επιτρέπεται. Πόσο σοφά, σας το λέω εκ προοιμίου, πόσο σοφά η Εκκλησία μας βάζει τις μεγάλες Σαρακοστές, βάζει Τετάρτες και Παρασκευές και σου λέει: «Εδώ, πρόσεξε. Πρόσεξε, χαλινός». Αυτός ο χαλινός πάει να προστατεύσει αυτήν την ουσία του γάμου. Από τι; Από ένα τρομερό σαράκι που λέγεται ηδονισμός, που λέγεται σαρκικότητα, και έρχεται να σε προστατεύσει. Γιατί, αν πέσεις εις τον ηδονισμό και πέσεις εις την σαρκικότητα, ξέρε το, εξέπεσε, χάθηκε. Είναι, θα λέγαμε, η πέμπτη φάλαγγα του γάμου η σαρκικότης και ο ηδονισμός.

Αν θα θέλαμε να πάρουμε μία σωστή πορεία ορθόδοξον, παρακαλώ προσέξτε, ορθόδοξον, όχι καθολικήν, δηλαδή εννοείται ρωμαιοκαθολικήν, ούτε προτεσταντικήν, ορθόδοξον πορείαν εις το θέμα του γάμου, ο καλύτερος τρόπος είναι όχι να πούμε ελεύθερες σκέψεις, αλλά να πάρουμε τις δυο ακολουθίες των μνήστρων και του γάμου και να τις αναλύσουμε. Είναι εδώ μέσα, στο Ευχολόγιο, το Μικρό Ευχολόγιο, αυτό που ο ιερεύς ανοίγει προ των μελλονύμφων για να διαβάσει την ακολουθία των μνήστρων και του γάμου. Και με βάση αυτή την πορεία θα προσπαθήσουμε να βγάλουμε συμπεράσματα. Θα δείτε τι πλούτος υπάρχει, πλούτος τον οποίον ίσως δεν είχαμε μέχρι τώρα ανακαλύψει. Στηρίζομαι στη μέθοδο αυτή, δεν σας το κρύπτω, ότι πολύ με βασάνισε ο τρόπος προσφοράς του θέματος. Έλεγα: «Με ποιο τρόπο να σας το πω το θέμα αυτό; Υπό τη μορφή μιας διαλέξεως, έστω και σε μερικά θέματα;» Δεν μπορούσα να βρω έναν καλό τρόπο. Τελικά κατέληξα εις αυτόν. Λοιπόν, βασίζομαι σε μια γνώμη ενός Ορθοδόξου θεολόγου ξένου, του Ιουστίνου Πόποβιτς, Σέρβος είναι, ο οποίος λέγει: «Εκείνος που κατενόησε την Θεία Λειτουργία, κατενόησε τον Χριστιανισμό». Θα λέγαμε λοιπόν, κατ' επέκταση, διότι η Θεία Λειτουργία κλείνει

από την αρχή μέχρι το τέλος της όλο το νόημα και την ουσία του Χριστιανισμού. Όλο, όλο, όλο. Θα λέγαμε λοιπόν, κατ' επέκταση, εκείνος που θα ήθελε να κατανοήσει το μυστήριο του γάμου δεν θα είχε παρά να ανοίξει την ακολουθία των μνήστρων και του γάμου και εκεί να ρουφήξει όλη την θεολογία, όλη την πρακτική. Γιατί έχει και πολλή πράξη μέσα, όπως θα ιδούμε, όταν εύχεται ακόμη και τα κελάρια των νεονύμφων να είναι γεμάτα. Αυτό εύχεται η Εκκλησία. «Κύριε», λέει, «ευλόγησέ τους σαν τον Αβραάμ, τον Ισαάκ και τον Ιακώβ, και τα κελάρια τους να είναι γεμάτα με κρασί, με σιτάρι και με όλα τα αγαθά». Τι είναι αυτό; Πράξις. Πολύ πρακτικό πράγμα. Θα λέγαμε για μια στιγμή πολύ πεζό. Και όμως, εκείνος που μελετά αυτές τις δύο ακολουθίες ομολογουμένως κατανοεί και

το βάθος του γάμου από πλευράς Ορθοδόξου. Αυτά τα λίγα ήθελα να σας πω σαν μία εισαγωγή στο μεγάλο μας θέμα. Και τώρα θα μπούμε στο κύριό μας θέμα: η ακολουθία του αρραβώνος. Ανοίγουμε Ευχολόγιο.

Βλέπετε, στην από εδώ σελίδα, την αριστερή, έχει κόκκινα γράμματα. Από εδώ μαύρα. Αυτά τα κόκκινα γράμματα λέγονται τυπική διάταξη. Μερικές οδηγίες που δίνει στον ιερέα προκειμένου να τελέσει το μυστήριο. Αμέσως διαβάζουμε: «Μετά την Θείαν Λειτουργίαν», κτλ., κλπ. Μετά την Θεία Λειτουργία. Αμέσως βλέπουμε ότι μας καθορίζει η τυπική διάταξη τον χρόνον και τον τόπον. Τόπος ποιος είναι; Ο ναός. Χρόνος; Μετά τη Θεία Λειτουργία. Πρώτον, λοιπόν, στοιχείον: καθορισμός τόπου και χρόνου. Πρέπει όμως να σας πω ότι αρχικά...

Αρχικά... ο γάμος δεν εγίνετο έτσι. Όταν λέμε αρχικά, πρέπει να σημειώσουμε ότι μέχρι και αυτόν τον δέκατον αιώνα, ακόμη, αν θέλετε, και μέχρι και αυτόν τον δέκατον πέμπτον αιώνα, ο γάμος δεν εγίνετο όπως γίνεται σήμερα. Ήτο ενσωματωμένος με την Θεία Λειτουργία. Συνεπώς, όχι μετά τη Θεία Λειτουργία, αλλά κατά την Θεία Λειτουργία, όπως ακριβώς σήμερα γίνεται το Μυστήριον της Χειροτονίας. Διακόπτουμε σε ένα σημείο την Θεία Λειτουργία, λαμβάνει χώρα το Μυστήριον της Χειροτονίας και συνεχίζουμε την Θεία Λειτουργία. Όταν ο διάκονος ή ο ιερεύς ή ο επίσκοπος έχει χειροτονηθεί, λαμβάνει μέρος από το σημείο εκείνο και πέρα

που είναι καθορισμένο: ο διάκονος μετά την τέλεση του Μυστηρίου της Θείας Ευχαριστίας, για να υπηρετήσει, ο ιερεύς προ, δια να λάβει μέρος στην Θεία Ευχαριστία, και ο επίσκοπος προ του Ευαγγελίου, δια να διδάξει τον λαόν, διότι αυτό είναι το κατεξοχήν έργον του επισκόπου. Συνεπώς, και ο γάμος ήτο ενσωματωμένος, παρακαλώ, με την Θεία Λειτουργία. Αυτό βλέπουμε θαυμάσια να μας το λέγει ένας εκκλησιαστικός συγγραφέας, ο Τερτυλλιανός, του τρίτου αιώνα. Μας λέγει: «Πώς μπορεί να περιγράψει κανείς την ευτυχία του γάμου που συνάπτει η Εκκλησία και επιβεβαιώνει η προσφορά της Θείας Ευχαριστίας;» Είδατε, παρακαλώ, το φυσικό πλαίσιο, ο φυσικός χώρος εντός του οποίου λαμβάνει μέρος ο γάμος είναι η Θεία Λειτουργία,

το Μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας. Αυτό, αγαπητοί μου, δεν είναι μία λεπτομέρεια. Είναι κάτι πάρα πολύ βασικό. Θα έλεγα ότι είναι το βασικότερο σημείο από όσα εφεξής θα αναπτύξουμε από τον γάμο. Διατί; Γιατί, απλούστατα, από την αρχή η Εκκλησία καθορίζει ότι ο χώρος του γάμου πρέπει να είναι ο ευχαριστιακός. Ο ευχαριστιακός. Τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει ότι ο χώρος που λαμβάνει μέρος το Μυστήριον της Θείας Ευχαριστίας, δηλαδή η φανέρωσις κατά τρόπον αισθητόν της Βασιλείας του Θεού, εκεί πρέπει να λάβει μέρος και ο γάμος. Διατί; Μα σας είπα ότι...

ο γάμος είναι το προανάκρουσμα, μυστήριο και αυτό, αλλά το προανάκρουσμα ενός μεγάλου μυστηρίου, του μυστηρίου ενώσεως Χριστού και Εκκλησίας. Οι πιστοί βλέπουν μπροστά τους τον γάμο δύο ανθρώπων για να κατανοήσουν βαθύτερα το άλλο μυστήριο, της ενώσεως της κάθε μιας ψυχής με τον Ιησού Χριστό. Πίστις, Εκκλησία και Λειτουργία. Τι διασώζει όμως από την αρχαίαν τάξιν; Διασώζει τούτο το απομεινάρι, ότι το μυστήριον του γάμου δεν αρχίζει με το «Ευλογητός ο Θεός». Βέβαια, η ακολουθία των μνήστρων αρχίζει με το «Ευλογητός», αλλά αυτό είναι εισαγωγικό, είναι άλλο σημείο. Το μυστήριον, το κυρίως μυστήριον, είναι του γάμου, η ακολουθία του γάμου.

Αρχίζει, αρχίζει με το «Ευλογημένη η Βασιλεία του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». Με το «Ευλογημένη η Βασιλεία» όμως αρχίζει μόνον η Θεία Λειτουργία, που σημαίνει ότι απεσπάσαμε μεν από την Θεία Λειτουργία τον γάμον, αλλά διατηρούμε όμως ένα σημάδι από πού απεσπάσθη ο γάμος. Και διαβάζουμε πιο κάτω εις την τυπική διάταξη: «Απόκειται δε, εν τω δεξιώ μέρει της Αγίας Τραπέζης, δακτύλιοι αυτών δύο». Παίρνει ο ιερεύς τα δύο δακτυλίδια και τα βάζει, λέει, συνεγγύς αλλήλων, το ένα κοντά στο άλλο, τα βάζει επάνω στην Αγία Τράπεζα. Αυτό σήμερα στις πόλεις δεν τηρείται, ίσως στα χωριά ναι. Ίσως να το έχετε δει και εσείς. Τι φανερώνει αυτό; Ευχαριστώ.

Μεν... Απεσπάσαμε το μυστήριο του γάμου από τη Θεία Λειτουργία, αλλά κατά τρόπον έμμεσον δείχνομεν ότι τελικά ο γάμος οπωσδήποτε πρέπει να έχει ευχαριστιακό χαρακτήρα. Όταν λέμε ευχαριστιακό, σημαίνει από τη Θεία Ευχαριστία, πρέπει να είναι δεμένο με την Θεία Ευχαριστία. Γι' αυτό, επειδή επί της Αγίας Τραπέζης τελείται το Μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας, γι' αυτό βάζουμε τα δαχτυλίδια εκεί, που σημαίνει ότι οι νεόνυμφοι, αφού θα παντρευτούν κατά τη Θεία Λειτουργία, έστω μετά από τη Θεία Λειτουργία, πρέπει να κοινωνήσουν. Δεν νοείται γάμος χωρίς να κοινωνήσουν οι νεόνυμφοι. Ναι, αγαπητοί μου, θυμούμαι κάποτε, ήμουν καινούριος κληρικός, ολίγων ημερών, και έκανα μερικά μυστήρια για να μάθω, να εξασκηθώ

στα μυστήρια, γάμους, βαπτίσεις, και με πλησιάζει κάποιος και μου λέει: «Κοίταξε, παπά, μην τα πεις όλα τα γράμματα. Πες τα γρήγορα, γιατί το τρένο φεύγει και οι νέοι βιάζονται». Ε, αγαπητοί μου, να μείνουν. Πόσες φορές παντρεύονται οι άνθρωποι στη ζωή τους; Να μείνουν, να νιώσουν τον γάμο τους, να νιώσουν όλες εκείνες τις υπέροχες ευχές και να κοινωνήσουν. Όπως και το μυστήριο του βαπτίσματος αρχίζει με το «Ευλογημένη η Βασιλεία», διότι και αυτό εγίνετο κατά την Θεία Λειτουργία. Απομεινάρι, όταν λέμε στις μεγάλες γιορτές, Φώτων, Χριστουγέννων, Πάσχα, αντί του Τρισαγίου Ύμνου λέμε: «Όσοι εις Χριστόν εβαπτίσθητε, Χριστόν ενεδύσασθε. Αλληλούια». Είναι προς τιμήν εκείνων που εβαπτίστησαν. Και έτσι λοιπόν, όπως οι βαπτιζόμενοι κοινωνούσαν,

και εκείνοι που θα παντρευτούν πρέπει να κοινωνήσουν αμέσως μετά το γάμο. Κάτι που διατηρήθη από την αρχαία τάξη: ο Σεβασμιώτατος, ένα παιδάκι που εβάπτισε στους Αγίους Τεσσαράκοντα, αμέσως μετά το κοινώνησε. Και έναν Μωαμεθανό που εβαπτίσαμε προ λίγου καιρού, αμέσως μετά —ήταν τέτοια ώρα, πιο νωρίς από πέντε-έξι ώρες— κοινώνησε ομοίως. Μόλις βαπτίστηκε, μεγάλο παιδί, είκοσι δύο-είκοσι τριών χρονών παλικάρι, βαπτίστηκε, κοινώνησε και μάλιστα δεν είχε φάει απολύτως τίποτε από το πρωί. Όλη την ημέρα δεν είχε φάει τίποτα και την προηγουμένη ημέρα είχε ομοίως νηστέψει. Αυτό θα πει να δένεις τη βάπτισή σου, τον γάμο σου, που έχουμε το θέμα μας, να τον δένεις τον γάμο σου με το ποτήριον της ζωής,

το Μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας. Δηλαδή ο γάμος σου να λαμβάνει χώρα εις τον χώρον τον ευχαριστιακόν.

Στη συνέχεια το τυπικό: «Ο δε ιερεύς, ελθών εν τω νάρθηκι», αφού δεν είναι παρούσα η Θεία Λειτουργία πλέον, έρχεται εκεί και δίδωσιν αυτοίς, σε εκείνους που πρόκειται να παντρευτούν, κηρούς αναμμένους. Τους δίνει δυο λαμπάδες. Παίρνει μια λαμπάδα η νύμφη και μια λαμπάδα ο νυμφίος. Τι είναι αυτή η λαμπάδα; Βέβαια, αγαπητοί μου, αυτές οι δυο λαμπάδες είναι... Αφού κοινώνησαν ή ετοιμάζονται να κοινωνήσουν —ετοιμάζονται να κοινωνήσουν— σημαίνει, ετοιμάζονται μέσα στο μυστήριο, που θα επικαλεστούν το Πνεύμα το Άγιο, να ζήσουν και οι δυο τους την προσωπική τους Πεντηκοστή. Όπως το Πνεύμα το Άγιο, ενώ

το Πνεύμα τώρα διηρέθη σε πύρινες γλώσσες για να δείξει ανάδειξη της προσωπικότητας, όχι της μάζης, όχι του συνόλου, αλλά της προσωπικότητας, έτσι λοιπόν και οι δύο θα γίνουν σάρκα μία, αλλά το Πνεύμα το Άγιο έρχεται δια τον καθέναν προσωπικά. Και ομολογουμένως οι δυο σύζυγοι πρέπει να ζήσουν την Πεντηκοστή τους. Πρέπει να παρακαλέσουν τον Θεό, τώρα που θα έλθει το Πνεύμα το Άγιο και θα τους ευλογήσει εις σάρκα μία. «Το μυστήριον τούτο εις Χριστόν και εις την Εκκλησίαν λέγω», λέγει ο Απόστολος Παύλος, «μέγα εστίν». Τι θα έχουν να πουν; Τι άλλο θα πουν, παρά να παρακαλέσουν η Πεντηκοστή τους να μείνει μέχρι την τελευταία τους πνοή,

να μείνει μέχρι τον τάφο τους και πέρα από τον τάφο, εις τον αιώνιον γάμον Αρνίου και δημιουργίας και Εκκλησίας. Και προχωρούμε σε ένα τελευταίο σημείο της τυπικής διατάξεως. Και ρωτά αυτούς ο ιερεύς προς ομολογίαν, εάν θέλει η νύμφη τον νυμφίον, ομοίως και ο νυμφίος την νύμφη. Και ρωτά, λέγει, ο ιερεύς τον γαμβρόν εάν θέλει την νύμφην και αν η νύμφη θέλει τον γαμβρόν. Τα δε, μάλιστα, παλαιότερα τυπικά το είχανε κατά έναν τρόπο έτσι, μάλιστα τυπικά της Τουρκοκρατίας.

«Γαμπρέ, θέλεις την κυρά από εδώ;» Έτσι, με τον τρόπο αυτόν. Δηλαδή, τυπικά της Τουρκοκρατίας.

Τον νυμφίον, εάν θέλει την κοπέλα. «Τη θέλεις;» «Ναι, τίμιε πάτερ», λένε τα παλαιά τυπικά, «ναι, τίμιε πάτερ», όπως ακριβώς απαντάει και εκείνος ο οποίος χειροθετείται μοναχός εις τις ερωτήσεις του κείροντος, του επισκόπου ή του ηγουμένου, ότι του χειροθετουμένου —συγγνώμη— «δέχεσαι να μείνεις στο μοναστήριο;» «Ναι, τίμιε πάτερ». Έτσι και εδώ: «Ναι, τίμιε πάτερ». Ρωτά κατόπιν την νύμφη: «Θέλεις τον γαμβρόν;» «Ναι, τίμιε πάτερ», απαντάει και εκείνη. Τι φανερώνει αυτό; Μία βασική προϋπόθεση, την προϋπόθεση της ελευθερίας. Η Αγία Γραφή την έθεσε από την πρώτη στιγμή την προϋπόθεση αυτή. Γι' αυτό διαβάζουμε στο βιβλίο της Γενέσεως, το πρώτο βιβλίο της Παλαιάς Διαθήκης, όταν έφυγε ο Ελιέζερ,

δούλος του Αβραάμ, να πάει στην Μεσοποταμία, στην πατρίδα του Αβραάμ, να βρει νύφη για τον γιο του, τον Ισαάκ, και εκεί ευρήκε την Ρεβέκα. Η ιστορία της είναι πολύ ωραία, ίσως μέσα στη σειρά των θεμάτων να την ξαναπούμε σε κάτι λεπτομέρειες. Τώρα μένω σε ένα μόνο σημείο. Όταν φιλοξενήθηκε στο σπίτι και εζήτησε τελικά την κοπέλα για νύφη του γιου του αφεντικού του, για τον Ισαάκ, και τα κουβέντιασε με τη μάνα, με τον πατέρα και με τα αδέλφια, τότε εκάλεσαν την Ρεβέκαν και είπαν αυτοί: «Πορεύσῃ μετά του ανθρώπου τούτου;» Η δε είπε: «Πορεύσομαι». Κοιτάξτε, παρακαλώ, μια ωραία στιγμή,

συγκινητική, οικογενειακή και απλή. Και εκάλεσαν τη Ρεβέκα. Δεν έλυσαν οι μεγάλοι το θέμα. Και τώρα καλούν την κοπέλα και της λένε, και είπαν αυτοί: «Πορεύσῃ μετά του ανθρώπου τούτου;» Θες να πας μαζί του, να παντρευτείς τον Ισαάκ; Και η δε είπε, απήντησε: «Πορεύσομαι». Θα πάω, θέλω να πάω. Απλά. Τι γίνεται εδώ δηλαδή; Εδώ χρειάζεται μία αμοιβαία, μία αβίαστη, μία ειλικρινής συγκατάθεση, παρακαλώ, ώστε να αποτελεί αυτή η αμοιβαία, θα λέγαμε, και η ειλικρινής συγκατάθεση βασική προϋπόθεση διά τον γάμον. Τόσο βασική όσο είναι το κρασί και το ψωμί προκειμένου να γίνει Σώμα και Αίμα Χριστού εις το Μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας. Τόσο βασικό είναι. Τι βλέπουμε; Βλέπουμε ότι η Εκκλησία

από την πρώτη στιγμή σέβεται την ελευθερία των ατόμων. Δεν προβαίνει σε κάτι ανελεύθερον, μάλιστα σε τέτοιο βαθμό ώστε, εάν υποτεθεί ότι τρεις είναι εις το μυστήριον του γάμου, ο γαμβρός, η νύφη και ο ιερεύς, ο ένας εκ των τριών με το ζόρι τελεί το μυστήριο ή δέχεται την τέλεσιν, το μυστήριο είναι άκυρον.

Εάν εμένα με σηκώσουν νύχτα, με το περίστροφο εις τα χέρια, και μου πουν να τελέσω έναν γάμον, και τον τελέσω, αγαπητοί μου, ο γάμος αυτός είναι άκυρος. Συνεπώς, πώς να χαρακτηρίσουμε, παρακαλώ, εκείνη τη βία που ασκείται εις τους νεονύμφους, άλλοτε

εις τον γαμβρόν, άλλοτε εις την νύμφη, από τρίτα πρόσωπα, είτε συγγενείς είτε γονείς είτε πρόσωπα που επηρεάζουν, τέλος πάντων, είτε κατ' άμεσον τρόπον είτε κατ' έμμεσον τρόπον; Κατ' άμεσον, διότι αυτοί έτσι θα ήθελαν. Θα ήθελε ο πατέρας να παντρευτεί ο υιός του αυτή την κοπέλα ή η κόρη του αυτόν τον νέον. Γιατί; Έτσι το θέλει, από εγωισμό, γιατί έτσι το καταλαβαίνει, και η κοπέλα να μην θέλει. Είναι φοβερό. Ή εμμέσως, με ψυχαναγκασμόν. Δεν αναγκάζει, πείθει και αναγκάζει.

Λέει, «Άκουσε, παιδάκι μου, αυτός, καλά, μπορεί να είναι τριάντα χρόνια πιο μεγάλος από σένα, αλλά τέλος πάντων έχει μία θέση, είναι πλούσιος, εσύ είσαι φτωχιά, πού θα βρούμε προίκα;» Και η κοπέλα με μισή καρδιά πήγε.

Πείθεται και αναγκάζεται και παντρεύεται. Αυτοί οι τρόποι, παρακαλώ, δεν είναι καλοί. Ενθυμούμαι κάποτε μία κοπέλα γνωστή μου, υπήρξε η κατηχήτριά μου η κοπέλα αυτή, ήτο ατυχεστάτη στο σημείο αυτό. Στην Κατοχή οι γονείς της την εβίασαν να παντρευτεί κάποιον πολύ μεγαλύτερό της και, το χειρότερο, ότι ήταν φυματικός. Επειδή δε ήτο υπάλληλος, φορατζής, δηλαδή ήταν τότε τα διόδια που ήσαν των δήμων και κοινοτήτων, τα διόδια τα οποία εξεμεταλλεύοντο οι δήμοι, και τον είχαν εκεί, και επειδή Κατοχή ήταν, αυτοί οι άνθρωποι κάπως είχαν χρήματα, ξέρω εγώ, περνούσαν τρόφιμα οι έμποροι και τα λοιπά, τα βόλευαν. Βρήκαν αυτόν λοιπόν, για να μην πεθάνουν της πείνας, να δώσουν την κόρη τους εις τον άνθρωπον αυτόν.

Και φυματικός, και προχωρημένη η φυματία του. Η κοπέλα φυσικά είχε τις αντιρρήσεις της, τις εντόνους αντιρρήσεις. Αλλά ποιος την άκουγε; Παντρεύτηκε φυσικά τον άνθρωπο αυτόν. Το αποτέλεσμα ήταν, ύστερα από λίγους μήνες μετά τον γάμον, να πεθάνει. Πέθανε ο άνθρωπος. Μετά η κοπέλα αυτή παντρεύτηκε για δεύτερη φορά. Ατύχησε και τη δεύτερη φορά. Παρά ταύτα παντρεύτηκε τρίτη φορά, χώρισε και την τρίτη φορά, και μη σας πω την παρακάτω ιστορία της, γιατί είναι ομολογουμένως πολύ θλιβερή. Αυτό, παρακαλώ, ήταν το ξεκίνημα αυτής της κοπέλας. Ποιοι ήσαν οι αυτουργοί; Ήσαν οι γονείς. Εβίασαν το κορίτσι τους να παντρευτεί πρόσωπο που δεν ήθελε.

Ακόμη... Ακόμη, δυστυχώς, προβάλλουν την προίκα. Η προίκα θεωρείται πλέον σαν ένα βασικό στοιχείο και μεταβάλλουν τον γάμο σε αγοραπωλησία, και με τον τρόπον αυτόν οι άνθρωποι παντρεύονται προίκες, αξιώματα, όχι ανθρώπους όμως. Και μπορεί να πάρει η κοπέλα τριάντα χρόνια μεγαλύτερόν της, μόνο και μόνο γιατί έχει αξιώματα ή έχει χρήματα, ή ο άνδρας να πάρει μια γυναίκα πενήντα χρονών, μόνο και μόνο διότι έχει πολλά λεφτά, και δεν ξέρω τι άλλα πράγματα, τέρατα και σημεία, που συμβαίνουν στο γάμο. Μην λοιπόν παραξενευόμεθα εάν σήμερα ο γάμος διασύρεται, εάν ο γάμος είναι ένα στοιχείο αποτυχίας μέσα στην κοινωνική μας ζωή, εάν ξεκινούμε με τέτοιου είδους αφετηρίες. Ο γάμος πρέπει να ξεκινά από την ελεύθερη, αβίαστη συγκατάθεση.

Αμφοτέρων των μελλονύμφων. Να πουν και οι δυο με την καρδιά τους το «θέλω». Ένα «θέλω» ώριμο, ένα «θέλω» που να έχει πει πρώτα απ’ όλα ο Θεός το «θέλω». Είναι χαρακτηριστικό, το θυμήθηκα αυτή τη στιγμή. Το διάβαζα κάποτε εις τον Άγιον Ιγνάτιον τον Θεοφόρον. Λέγει εκεί, συνιστώντας εις τον Άγιον Πολύκαρπον: «Ο γάμος», λέγει, «να μην είναι κατ’ άνθρωπον αλλά κατά Θεόν», δηλαδή να ερωτάται, λέγει, και ο επίσκοπος, να ερωτάται, θα λέγαμε κατ’ επέκταση, και ο ιερεύς. «Τι γνώμη θα είχατε, πάτερ, εσείς ή, Σεβασμιώτατε, εσείς γι’ αυτόν τον γάμο; Πώς το βλέπετε; Θα πάνε καλά οι άνθρωποι αυτοί; Ποιες είναι οι προϋποθέσεις που παντρεύονται;» Και ο επίσκοπος να πει το ναι ή το όχι.

Μια που θυμήθηκα αυτόν τον συνειρμό, ήρθε και μια άλλη σκέψη. Προ λίγων μηνών ο Σεβασμιώτατος ή έλειπε, μάλλον έλειπε στην Αθήνα, ή ακόμη δεν είχε έρθει στην Λάρισα. Μάλλον έλειπε στην Αθήνα. Και για πολύ καιρό, δεν θυμάμαι τι είχε συμβεί, πάντως ήμουν μόνος στη Λάρισα, εδώ στη Μητρόπολη, και ήρθε ένας ιερεύς να μου πει ότι δεν έδινε χαρτί, δηλαδή άδεια γάμου, σε κάποιον ενορίτη του, σε κάποιο χωριό, διότι αντελήφθη ότι ο μεν γαμβρός είχε ιδιωτεία, δηλαδή βλακεία. Η δε κοπέλα ήταν από ένα ξένο τόπο. Τέλος πάντων, τα φτιάξανε εκεί να τους παντρέψουνε, αλλά ούτε η κοπέλα ήξερε τον γαμβρόν ούτε οι γονείς της τον είχανε δει καλά-καλά. Και το αποτέλεσμα ήταν να έρθει ο αδελφός του γαμβρού να μου παραπονεθεί εμένα ότι ο ιερεύς δεν δίδει την άδεια. Και λέγω, «Ναι...»

Να ερωτηθεί ο επίσκοπος». Και του έδειξα αυτό από τον Άγιο Ιγνάτιο. Γιατί, μου λέει, πρέπει να ερωτηθεί ο επίσκοπος; Γιατί κατάλαβα ότι δεν έπρεπε να γίνει ο γάμος αυτός. Τελικά ματαιώθηκε, δεν έγινε ο γάμος, διότι εν τω μεταξύ, από αυτήν την κωλυσιεργία, αντελήφθη η νύμφη περί τίνος πρόκειται. Ρώτησαν περισσότερο και είδαν ότι δεν έκανε αυτός ο γαμπρός για την κοπέλα, και σηκώθηκαν και έφυγαν οι άνθρωποι. Το αποτέλεσμα ήταν ότι έκανε μήνυση αυτός εις βάρος του ιερέως. Έκανε μήνυση! Άνθρωπέ μου, κι αν παντρευόταν η κοπέλα αυτή αυτόν τον άνθρωπο, που δεν είναι για γάμον, τι θέλατε να γίνει παρακάτω; Βλέπετε πώς ακριβώς σκεφτόμαστε; Και όμως πρέπει να ερωτάται, παρακαλώ, ο επίσκοπος και ο ιερεύς. «Πάτερ μου, να, πάτε στον εφημέριό σας, συνετά και μυαλωμένα πράγματα. Αυτό το γάμο σκεφτόμαστε να κάνουμε.»

Το παλικάρι βρέθηκε, αυτή τη θέση έχει, αυτή την ηλικία έχει, αυτή είναι η κοπέλα. Πώς τα βλέπετε τα πράγματα; Και αν δεν βλέπει τίποτα ο ιερεύς, να πει: «Η ευλογία του Θεού να έρθει», και με την ευλογία του Θεού προχωρεί. Όσο μπορώ να βλέπω σαν άνθρωπος, αυτό βλέπω. Κι έτσι πλέον κανείς έχει και την ευλογία του Θεού άνωθεν, δια της Εκκλησίας. Έτσι, αγαπητοί μου, πρέπει να προχωρούμε με την ευλογία του Θεού και με ελευθερία. Παρακαλώ, και η ελευθερία είναι βασικοτάτη προϋπόθεσις. Αυτά μας λέγει η τυπική διάταξη, προκειμένου να μπούμε στην ακολουθία των μνήστρων και στην ακολουθία του γάμου.