On Prayer, Part 5 | 25-03-1974

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

My beloved, we now come to the third part of our discussion of prayer: the manner in which it is offered. We have considered the place of prayer, and we have examined the time of prayer. Now we come to the manner of prayer. How should we pray?

You understand that this is the most important part of prayer. Neither place nor time is of such great importance, especially in light of the command, “Pray without ceasing.” But the manner of prayer is certainly of the greatest importance, because it is ultimately what bears fruit for the person who knows how to pray. Thank you.

And prayer bears no fruit if a person does not know how to pray.

We said that prayer is a struggle—a struggle to encounter God and attain theoria, the vision of God. This struggle is portrayed in a truly wondrous way in Jacob’s wrestling with God, in the thirty-second chapter of Genesis. Jacob was returning to his homeland, Canaan, with his family, his household, and all his possessions. He was afraid that his brother Esau, even after so many years, might still bear a grudge and do him harm.

Jacob had taken the birthright from him, and this filled him with fear. Shortly before entering Canaan, he saw a vision, an apparition, during the night. Of course, we do not know precisely what it was—an apparition or a dream. It was probably an apparition, though some say it was a dream. In any case, Holy Scripture does not specify exactly what it was. He saw an encampment of many angels—an encampment means an army camp—and afterward, Scripture says, someone came and wrestled with him. And as they wrestled...

The one wrestling with him said, “Let me go,” meaning, release me, “for the dawn has risen”; day was beginning to break. Then Jacob said, “I will not let you go unless you bless me.” The one wrestling with Jacob then asked him, “What is your name?”—what are you called? “And he said, ‘Jacob.’” Then he answered him, “Your name shall no longer be called Jacob, but Israel.” From now on, you will not be called Jacob, but Israel, “because you have prevailed with God.”

That is, you have overcome God. Thus the name Israel means “the one who overcame God.” Therefore, the one with whom Jacob wrestled in this vision was God in human form. “And you shall also be mighty among men.” In other words: If you have overcome God, how much more will you be mighty among men. It was as though He were saying: Do not be afraid now, as you enter the land of Canaan, that your brother may still bear a grudge against you. If you have overcome Me, God, how much more will you overcome men. This is how Jacob received the name Israel, and why the Hebrews are called Israelites. Israel means “the one who overcame God.”

Then Jacob, in his turn, asked, “Tell me Your name”; that is, tell me what You are called. It is a curious exchange: a struggle and, at the same time, a profound tenderness. As far as the dialogue allows us to see, this wrestling has nothing hostile or harsh about it, but is something extraordinarily tender. Allow me to tell you something that has just come to mind. It is a little amusing, but also quite revealing.

My sister and I were very young—tiny children, really, still toddlers. We were playing with our father on the bed. In the morning he wanted to get up, leave, and go to work, but we would not let him go; we kept pulling him back. He tried to free himself so that he could leave, but we simply would not release him because we wanted to keep playing with him. I remember that as we pulled at him, he left his pajama top in our hands, freed himself, and went away. It was a struggle, but a very tender struggle. There was nothing in it that suggested harshness. So it is here: Jacob wrestles until morning, while this mysterious figure pleads, “Let me go”—he asks to be released—and then says that Jacob has overcome God. As though God could be overcome by man! Thus God Himself allows Himself to be overcome by man. Then Jacob, in his turn, asks, “What is Your name?”

He answers him. Please pay close attention to every phrase, because this matter of Jacob’s name is very important. “Why do you ask My name?” What concern is My name to you? “And He blessed him there.” What had Jacob required before he would let Him go? That He bless him. And He blessed him. Jacob obtained the blessing. “And Jacob called the name of that place the Form of God.” “Form of God” means Theophany. It is just as we call the feast of Theophany by that name: the Son is baptized in the Jordan, the Holy Spirit appears above Jesus in the form of a dove, and the Father speaks as a voice, saying, “This is My beloved Son, in whom I am well pleased.”

It is called Theophany because the Persons of the Godhead are manifested in perceptible forms: the Spirit as a dove; the Son among men—not merely as though He were among men, but truly among men; the Holy Spirit not actually a dove, but as a dove, for He did not become a dove; and the Father as a voice. The sacred text then continues: “For I have seen God face to face.” Why does Jacob call the place the Form of God? This place is called the Form of God, a Theophany. In Hebrew it is called Peniel—Peniel, Theophany—“for I have seen God face to face, and my soul was preserved.” As I told you yesterday, “my soul was preserved” means, “and I did not die,” for no one can see God and remain alive. This passage, my beloved...

...from the Old Testament gives us all the characteristics of persistent and fervent prayer. First of all, this struggle, this wrestling of man with God, is nothing other than the chief and most fundamental characteristic of prayer. For example, the Lord tells us to pray in these terms: “Ask, seek, knock.” In the older language, “ask” means what we today call making a request. But “seek” means to search earnestly, to ask insistently—with force and resolve, we might say. I must obtain what I seek.

Then “knock” means to strike repeatedly upon the door. In other words, it is as though someone were standing before a closed door that will not open. First you speak and call out; but if the person inside does not hear, then you cry aloud. And if he still does not hear, you knock upon the door. This is what the Lord urges us to do: “Ask, seek, knock.” As we shall see shortly, prayer requires tears, fervor, pain, and persistence. “Do not lose heart as you offer your prayers,” says the Lord. Do not grow weary. And He told the parable of the unjust judge and the widow who went to him every day, day after day, saying, “Vindicate me! Vindicate me!”

“Grant me justice.” And the judge said, “I do not fear God, nor do I respect men. But because this woman has wearied me, I will grant her justice.” You see, Christ says, how this man, the unjust judge, reasoned and gave her justice. Will not God, who is righteous, vindicate man? We see, then, that persistence, intensity, anguish, and spiritual struggle are essential elements of prayer. They are expressed beautifully in Jacob’s vision: he wrestles throughout the night, wrestling all night long, just as Saints pray with such intensity throughout the night and throughout the day.

They do not cease praying until they receive what they ask. I believe I have told you before about Saint Paul the Simple, the disciple of Saint Anthony. On one occasion Anthony the Great sent him someone possessed by a demon—probably a demon-possessed woman, if I remember correctly—

so that he might cast the demon out.

And then he began to pray in the Egyptian desert. It was hot, and there was no shade anywhere. With fervent prayer, he implored God to drive the demon out of the young woman. He prayed continually, but the demon would not leave. Then, we are told, he turned to God and said, “Lord, I will not cease praying beneath this scorching sun unless You cast out the demon. I will remain here; I will not leave unless You cast it out.” This is the wrestling we see in Jacob when he says, “I will not let You go unless You bless me.” This is persistence. Now, please, let us compare all this with our own prayer. Let us judge what our own prayer is like—how lukewarm and feeble it is. We can speak of our own prayer only as something watered down. We also see Jacob asking for the blessing. Pay attention: besides the manner of prayer—the struggle expressed in the Lord’s words, “Ask, seek, knock”—we also see in the passage I mentioned the content...

...of prayer. As to its content, Jacob says, “I will not let You go unless You bless me.” You see Jacob’s intense desire to receive the blessing. This was what led him to take the birthright, which he obtained for a bowl of lentils, and to deceive his father Isaac so that he himself might receive the blessing first. Was it because he would gain more fields? No. Did Jacob perhaps know that the Messiah would descend from him? Perhaps. I do not know; I cannot tell you. Perhaps he did, and perhaps he did not. The three Patriarchs were certainly prophets. But...

...he had learned from his father Isaac that the blessing was everything. Isaac had learned from Abraham that the blessing was everything. And Abraham had received from God the promise, “I will bless you and your seed.” The blessing contained the promise of continuity. Thus, in the words, “I will bless you and your seed,” Jacob would become the link through which the promised seed would continue, and the peoples descending from him would come forth from his own loins. For God had promised Abraham that He would give him a great people. This blessing is an exceedingly great thing—truly a very great thing—especially the blessing that, as I told you, the Messiah would come from him according to the flesh.

Esau was excluded. They were twins—twins—and Esau was born first, yet he was set aside entirely. Here, then, we find the characteristic expressed in the Lord’s command: seek the righteousness of God, seek holiness—something that, in this passage, could be summed up as blessing. But there is something more. We are not only to ask God persistently for holiness: “Lord, give me holiness; nothing else—give me holiness.” And there is another point, lest anyone suppose that holiness itself is the final purpose of prayer. No. I believe you already know this, especially since...

In the first three talks we gave on the spiritual life, we said that its purpose is not simply to remain at the level of the spiritual life, but through the spiritual life to acquire the Spirit of God. After all, this is what a spiritual person means: someone who has the Holy Spirit, the Spirit of God. And so, my beloved, we now come to the very heart of prayer. The most urgent and central petition of man is to ask God, “Tell me Your name.” This is the chief object of prayer: “Tell me Your name.” What does this mean? A name is, we might say...

A description of the person. When I say, “Father Athanasios Mytilinaios,” what does that mean? It means a particular person, with particular characteristics and particular facts connected with him. A name, then, is something fundamental. Holy Scripture repeatedly says, “And may we know Your name.” It speaks of the knowledge of God, the knowledge of God’s name. But to know the name of God means, in other words, to know God Himself. As I have told you before, this knowledge of God is identical with theoria, the divine vision of the person of God. Whether we speak of knowledge or of theoria—of beholding the person of God...

It is the same thing. The Apostle Paul says, “Then I shall know, even as I am known.” I shall know God just as I have been known by Him. He knew me first, and afterward I am called to know Him. When Paul says, “We know in part and we prophesy in part,” he means that now we know only partially, but then we shall know fully. What shall we know? God. And the Evangelist John says, “This is eternal life, that they may know You, the only true God, and Jesus Christ whom You have sent.” The words “that they may know You” could also be expressed as “that they may behold You.” Thus, both in Holy Scripture and in Patristic writings, we see that knowledge of God means theoria, the divine vision of God.

It does not mean the intellectual knowledge we have often spoken about, the kind we use in daily life when we say, “I know mathematics,” or, “I know chemistry.” That is something cerebral and conceptual. No. Knowledge of God is the beholding of His person, and this vision is attained by knowing the name of God. So when Jacob says, “Tell me Your name,” it is as though he were saying, “Let me see You; let me see You more clearly.” When someone appears before us and we do not know his name, he is a stranger to us. When he tells us who he is and introduces himself, he becomes one of our own, someone familiar. Yet, as this passage tells us, God did not reveal His name to Jacob. “Why does it concern you?” He says. “Why are you asking to learn My name?” For God reserves...

That knowledge for a later time. He would grant partial knowledge somewhat later to Moses. You may remember from our Sunday talks what He says in the sixth chapter of Exodus: “I did not reveal My name to your fathers, Abraham, Isaac, and Jacob; and My name is the Lord.” He had not revealed it. Jacob asks Him, “What is Your name?” and He answers, “Why does it concern you?” He had not revealed it. Now He reveals to Moses that His name is the Lord, but even then He had not yet revealed it fully. What, then, is His name? When Christ came, He said in His high-priestly prayer, “I have manifested Your name to men.” What name of God did He reveal? That God is Triune: the Father, the Son, and the Holy Spirit.

How much more privileged we are than Jacob, for we have come to know the Holy Triune God. But is this knowledge merely a matter of reading it in an elementary-school catechism, or hearing the name of God mentioned on the street? If so, someone might say that we should do away with prayer. We already know God’s name: the Father, the Son, and the Holy Spirit. That is a mistake. This name means nothing if you merely hear it. You must acquire—and you are obliged to acquire—an experiential awareness of what this name of God means, and that begins when you pray. Consequently, true knowledge of the name of God comes only through prayer. And all of man’s yearning, all his urgent longing...

Centers upon this one point: “Lord, make Your name known to me.” This is why, in the form of blessing God gave to Moses, with which the Levites, the priests, were to bless the Israelites, He says what is expressed in condensed form in a verse from the Psalms: “May God have compassion on us and bless us; may He cause His face to shine upon us and have mercy on us.” “May He cause His face to shine upon us” means: may He reveal His face. “Lord, show me Your face.” This is the central point of prayer. You can now understand how impoverished it is to ask for other things. Seek first the Kingdom of God.

The other things will be added to you. This is what matters. This is our struggle, my beloved. But let us continue. In what manner, then, should this prayer be made? In what manner? For this is our main subject. Do not forget that we began by speaking about the manner of prayer. You heard the words: “The manner of prayer is to have a watchful understanding.” We shall examine these points. I will state them very briefly now, simply to give you an outline, and naturally we shall analyze only a few of them, because we would need many more weeks to continue speaking about prayer, and that is impossible. So we shall consider only a few elements.

Do not tell me that we have already said many things about prayer. It may be our fifth topic, yet we have said extraordinarily little—extraordinarily little. I am fully aware of this. So I shall merely mention these points, and we shall examine only a very few of them. What, then, is the manner of the prayer? First, “to have a watchful understanding”: to keep your understanding watchful and clear. Then, “to have a contrite soul”: to have a soul filled with penthos, mourning for sin. “To approach Him with fountains of tears”: to draw near to God with streams of tears. “To ask for nothing belonging to this present life”: to seek nothing worldly.

“To love the things to come”: to yearn for the future blessings, such as the Kingdom of God and the glory of God. This is akin to desiring to behold the face of God. And so: “to love the things to come, and to make your supplication for spiritual things.” Your supplication, your prayer, the object of your petitions, should concern nothing but spiritual things. “Not to pray against your enemies”: do not pray for harm to come upon your enemies, saying, “Lord, send evil upon them. Lord, may they lose their sight. Lord, punish them.” There are people who pray like this. Yes, indeed: “My God, punish them.”

This is a fundamental and truly elementary point that everyone must understand: “to bear resentment against no one.” If you bear resentment, you cannot pray; tears will not come. Such tears would not be the tears of which we shall speak in a separate chapter. “To cast all the passions out of the soul”: to have driven all the passions from your soul. Prayer leads you to cast out the passions, yet at the same time, in order to pray well, you must have cast them out. You must be a person with spiritual awareness. This, in brief, is an outline of the proper manner of prayer. At the heart of good prayer is humility. I ask you: who was justified? This brings us to the saying...

Saint Nilus of Sinai says—and you may consult the first volume of the Philokalia, where his 153 chapters on prayer are found—“Pray in the sacred place of prayer, not like the Pharisee but like the publican, so that you too may be justified by the Lord.” If you are to be justified, your prayer must always be the prayer of the publican, not that of the Pharisee. Before the Lord, we must always be governed by a most profound awareness of our littleness. We must always feel that, before God, I am nothing. We must remember that Moses...

Removed his sandals. There was a charming illustration in last year’s calendar from the National Bank, which contained images from Sinai. Near the beginning there was a small picture of Moses before the burning bush, removing his sandals before going forward. This reverence and humility must prevail within our souls. My beloved, we must remove, as it were, the sandals of pride before we draw near to God, the God who sets all things aflame. We must also possess the awareness of Abraham, who said that he was earth and ashes.

Not merely earth—as one commentator explains, lest anyone suppose that this is something important, since the earth is indeed something of substance—but earth and ashes, dust and ashes. In other words, nothing. “I am nothing,” he says, “but dust and ashes, nothing more.” Let me remind you of these words, “dust and ashes.” When the kings, the emperors of Byzantium, were given the scepter, they were also handed a little pouch containing earth, so that they would remember that, however high the office they held, one day they would certainly become earth. Saint Isaac the Syrian, whom we shall quote frequently later—and whom I regularly consult—recommends the following:

“In the hour of blessed transformations.” What are these transformations? “This is the transformation wrought by the right hand of the Most High.” During prayer, the heart undergoes a transformation. Take note: when we speak of prayer, this prayer may never even reach our home. It may happen on a bus, in the street, anywhere. Indeed, even in such places—on the bus or in the street—the heart may undergo a transformation. For a moment, you may feel that you love every human being, as though you had two enormous arms with which to embrace them all. For a moment, you may feel that people are not sinners—or that it does not matter whether they are sinners—and you love them very deeply.

You will not feel that... Why does God love sinners? Why does He love them? Because prayer makes you like God. At that moment, you feel that every human being is wonderful. What does it even mean that they sin? You do not understand what it means that they sin. Why do they sin? No—you simply love people very deeply. This may happen to you on the street or on a bus. Then you will understand that, for this to happen, the heart has undergone a transformation, a change. By transformation, of course, we do not mean an organic alteration, but a turning, a certain inward change. Holy Scripture says somewhere, “This is the transformation wrought by the right hand of the Most High.” In other words, this transformation within the heart is the work...

Of God’s right hand—that is, the work of God. When He touches the heart, it bursts into flame, just as Scripture says of Him, “He touches the mountains, and they smoke.” God touches the mountains, as the prophetic Psalm says, and the mountains are set aflame. In the same way, the hand of God comes to bless and touch the human heart. The heart then undergoes this blessed transformation, and you begin to see as God sees—to see as God sees. We would call these moments gifts of grace. Why are they called gifts of grace? Because at that moment God gives you a gift, a grace. Through this grace, your heart becomes—to put it in simple language—a flourishing garden.

The heart becomes so wondrous that you would not exchange what you feel at that moment for all the good things of the earth. What you experience then is nothing other than the Kingdom of God, which “is within us.” It is a small portion, a foretaste. We put out our tongue, so to speak, and taste a little of the Kingdom of God. Saint Isaac the Syrian therefore says that, in this hour of blessed transformations, you must not become proud. This is why God does not readily give such experiences to someone who is inexperienced: there is a danger that he will become proud. If we ask God to give us one thing or another, while He judges that we are unable to preserve what He gives us, we may end up in Hell. Why? So that we may become proud? So that we may fall away?

To keep us from becoming proud—for the demon of conceit, the demon of pride, will come knocking at our door—Saint Isaac says: “Then, in the face of the subtlety of this conceit, earnestly reveal to the Lord in prayer your weakness and your lack of understanding, lest you be abandoned to temptation in shameful things. For fornication follows pride, and delusion follows conceit.” When this temptation of pride comes, he says, take care to show something to your Lord. What must you show Him? Your weakness and your lack of understanding. What is your weakness? Your vulnerable points. And what are those vulnerable points? Who among us has none?

Is that not so? We all have them—those points at which, if we are not watchful, we fall very badly. And then he says, “Show them.” This strikes me deeply: “Show them to the Lord.” Does God not already know what you are like? Yet show Him your wounds and say to Him, “Lord, You know who I am. The temptation has come—the evil of pride. Ah, my heart now feels this way. I must have become someone important.”

It means ignorance—your lack of wisdom, your lack of learning, your thick-headedness. Show these things to God, and then you will escape the demon of conceit. Take care, he says, take care, because if you persist in conceit, God will allow you to fall into shameful things, into shameful logismoi—intrusive thoughts—and the temptation of fornication will come. It seems strange, but yes: Saint Isaac the Syrian particularly emphasizes this elsewhere as well. He says that the temptation of fornication usually results from our having been defeated by the temptation of pride. You should know this. You should know it. This is a distinctive point, and it is very important.

He gives us the key to understanding all these things through what we might call this spiritual anatomy: fornication follows pride, and it also follows conceit. Conceit means wanting to appear important, thinking that I am someone great. We can sum it all up in one word: pride. Yet within pride there is also this particular form of conceit, and then you will fall into temptations of fornication. But if you display conceit—if you think yourself important, that you accomplish and understand many things, that you enter into the Mysteries of God—oh, then spiritual delusion comes. Have you ever met people who have fallen into delusion? May God preserve us. Comparatively speaking, I would say this:

It is often preferable for someone to fall into shameful temptations, where there is still hope of salvation, than to fall into spiritual delusion, where there is no hope of salvation. A person in delusion believes that he has entered into the Mysteries of God, that he sees Christ and the Most Holy Theotokos, that the Most Holy Theotokos speaks to him, that Christ or a priest speaks to him, and that he himself is someone extraordinary. He will accept no counsel at all. None. He thinks he is someone important, and so he falls into delusion. Let us take care. May God preserve us. In any case, what helps us toward humility...

is true self-knowledge and a proper appreciation of true prayer. We must truly know ourselves. We must know what we are and, as I told you, see our weak point. But we must also know what true prayer means. What does it mean to know what true prayer is? Pay attention: instead of becoming people of prayer, we must not become dreamers. Conceit leads us in the direction of fantasy. We begin to imagine that we are someone important or that we have achieved something. For the purpose of our prayer is not to see angels.

It is not to see lights, nor to see all manner of visions. Many people seek such things when they pray: “Oh, if only I could see something!” Often there is self-suggestion at work, or God permits the devil to appear as one of the things we are seeking, and demonic lights appear. We shall also speak about this among the various delusions that can arise during prayer, though there is not enough time to cover everything. Still, we shall say something about it, and about other things capable of leading us astray. Thus, instead of seeking an encounter with God, the peace of God, and the love of God, these are no longer the objects of our prayer. Once, an ascetic was walking along the road and praying.

He became aware that two angels were following him. He did not turn around to look at them, because he judged that the work of prayer, which leads to an encounter with God, was incomparably greater than turning to see angels. If we had been in his place, my dear friends, I do not know what we would have done, or how much we would have boasted that we had seen angels and had reached such heights as to behold them. This means that, alongside self-knowledge, we must also have a true appreciation of prayer. Saint Isaac the Syrian therefore says succinctly: “He who has been counted worthy to see himself”—that is, the one who has been granted the grace to see himself clearly and acquire self-knowledge—“is greater than the one counted worthy to see...”

the angels.” Such a person, he says, is in a far better state than one who has been counted worthy to see angels. That is enough concerning humility in our prayer. Let us now come to another aspect of the manner of prayer, of how we should pray: attentiveness in prayer. Attentiveness in prayer is nothing other than the basic manner in which we present ourselves before the face of the Lord. How are we to appear before Him?

In the Divine Liturgy, the Church gives us this command: “Let us stand aright.” This has both an inward and an outward dimension. Inwardly, it means that our nous, the spiritual intellect, must be attentive. We shall look at this shortly. Outwardly, it means that our bodily posture must be attentive. When a superior or distinguished person speaks to us, and we have known beforehand that we will meet him, we take care to appear properly before him and then to listen very attentively to what he says. How much more should we do this before God! Because the mind so easily wanders, the Church’s hymnography emphasizes...

the need for this attentiveness in prayer, with an analysis of the matter that is truly admirable: “Often, while performing the hymnody, I found myself carrying out sin. With my tongue I uttered hymns, but in my soul I entertained improper logismoi—intrusive thoughts,” that is, thoughts that had no place there. “Correct both of these, O Christ our God, through repentance, and save me.”

For prayer to succeed, the Lord gives us the familiar command: “But when you pray, enter into your inner room, and when you have shut your door, pray to your Father who is in secret.” He says this not only to warn us against showing off—though He certainly means that too—but also so that our prayer may succeed and we may be able to concentrate. As we said last time, if the inner room is the innermost depth of our soul, and the door represents our senses, then we must close those senses so that they do not communicate with the world outside us. The key with which I lock the door is undistracted attention.

The Prophet Jeremiah told us, and still tells us, that “death entered through the windows.” Have you left your door unlocked? Thieves will come in. Will they not rob you? If you have not placed the lock of attentiveness upon your prayer, the devil will steal away your nous and your heart while you are praying. How easily the devil steals our attention, and our mind wanders here and there! We often say, “Did I just say the Our Father? Did I say it? Did I say, ‘Glory to You, O God’? Or did I not?” The mind wanders so far that we do not remember whether we have said a prayer. We do not even remember or understand—no, we do not understand, because we are not paying attention—we do not...

remember anything of the prayer’s content. We say the prayer and then ask, “Did I say that prayer? What did I say? What did I ask for?” The nous has been stolen away. One of the Fathers says that it is also stolen by worldly matters and worldly thoughts. Or rather, he gives four ways in which the nous is stolen away, though I cannot remember them all. The other day I searched everywhere for that passage. I saw it somewhere but cannot remember where. Of the four cases, I remember only two. He says that when foreign logismoi—intrusive thoughts—come, this simply steals away our attention. But when we think about worldly things, this destroys prayer. Worldly things are questions such as what we shall eat, what we shall cook, where we shall go, and what we shall do.

We think about how we shall meet this person or that person, and about all the other cares of life. Then we truly understand nothing of the prayer we have offered. It has gone by without even touching our heart, like rain falling upon a shelter while the earth beneath it receives not a single drop of its life-giving presence.

I must tell you that acquiring attentiveness is one of the most difficult aspects of good prayer. It is exceedingly difficult to gather in our mind. It requires very long ascesis—very long ascetic discipline—without ever growing weary. I have a very tangible example to give you. I shall speak about it in general terms as well.

Someone may say, “I am tired of gathering my mind. It keeps wandering, so let it wander.” No. If your wallet falls to the ground, you will pick it up. If it falls again, you will pick it up again. If it falls yet again, you will pick it up yet again. Would you ever say, “My wallet keeps slipping from my fingers. I am tired of picking it up, so let it lie on the ground. Must I keep bending down to retrieve it?” Of course not. It is the same here. We must never grow weary of gathering in our mind. Has it wandered? Gather it back. Has it wandered again? Gather it back again. Someone may say, “But I cannot.” Gather your mind again, and keep gathering it again and again. It is a matter of spiritual struggle. I assure you sincerely: it is a matter of struggle. I shall mention only one example. It is not, of course, related to Christian ascesis, but it does show how great and difficult a task it is to acquire attention and concentration, to focus our mind on one thing alone. In yoga—that is, in yogic or Buddhist ascetic discipline—concentrating oneself and focusing the attention is a central point. One of its exercises is this: the practitioner sits cross-legged and...

with his legs positioned in that way, he looks at his big toe. He must keep looking at it continuously for one, two, or three hours, thinking of nothing except his toe. Do you think that is easy? It is extremely difficult. This shows that attentiveness truly requires ascetic discipline. In any case, we must not forget that only one object should be present in our nous: the object of our supplication, and nothing else. Only what we are asking for, nothing else. Saint Nilus of Sinai says, “When we stand in prayer, let us permit no logismos—no intrusive thought—to enter our heart...”

except the petition we are directing to God. We must not allow any other logismos—any other intrusive thought—to enter apart from the thing we are asking for in prayer. Abraham’s sacrifice, when he took his son Isaac with him, gives us a very beautiful image of attentiveness in prayer and the renunciation of every other logismos. Along with Isaac, Abraham took the donkey, which he loaded with wood and the other things needed for the sacrifice. He also took servants with him, and they traveled for three days to offer the sacrifice. When they reached the foot of the mountain, Abraham left behind both the donkey...

and the servants, and took only Isaac and the wood. In other words, when he went to offer his sacrifice, he took only the object of the sacrifice and nothing else. He left everything else behind. We should pray in the same way. In our prayer we should have only the object of our prayer, and nothing else. Everything else must remain outside us. Yet what you should especially notice here—something that preserves attentiveness in a wonderful way—is prayer offered with spiritual awareness. What is this kind of prayer? It is prayer offered with an inward sense and awareness of what we are saying. Before I explain a wonderful passage from Saint Isaac the Syrian, I would like to mention the following point.

Allow me to continue speaking a little longer, so that we can complete another half hour. We shall finish next time, and otherwise we will not have time to say much more.

Ah, I am not tiring you. So, what is this awareness, this prayer offered with feeling? Suppose, my dear friends, someone is telling us a story, and we have a full grasp of it. We understand very well what he is telling us—I emphasize, we understand very well what he is telling us—and we are deeply interested in it. Pay attention; recall your own experience. Does your mind then wander to other things? No. You watch television, you watch a film, or a play—whatever it may be. You keep your eyes fixed on the subject before you.

Is it a performance? Whatever it may be, the mind goes nowhere else; it remains on what you are watching. How was this achieved? Through two things. You pay attention because you have an inner sense of what is before you; you feel it. Therefore, if you also feel your prayer, your mind will not wander. Here lies the whole secret—I would say, the greatest of all the secrets. This is prayer offered with feeling. But let us see how Saint Isaac the Syrian speaks about this. Forgive me; first Saint Nilus of Sinai says something: “Whether you pray with the brethren or by yourself, pray not from habit, but with feeling.” In other words, he says, do not pray merely by force of habit, but with conscious feeling.

Saint Isaac the Syrian now says: “Do you wish to delight in the recitation of your office?” Do you wish to savor and delight in the verses of your prayer, in the work of your prayer—for here “office” means the work of prayer—“and to gain a sense of the words of the Spirit that you yourself are saying?” Do you wish to become inwardly aware of what you are saying? “Abandon quantity altogether, and meditate on the meaning and measure of what you recite.”

Set aside the question of quantity. Do not say, “I must say this much; I must say that much.” Leave quantity aside. Pay attention to quality. If quantity comes at the expense of quality, you have gained nothing. What benefit is there in saying that you prayed for one hour or five hours, if you received nothing from the prayer? On the contrary, there is also the danger of becoming proud because you pray for five hours. So, leave quantity aside; pay attention to this. Leave quantity aside. We shall consider what the Lord means when He says, “Do not use vain repetitions in your prayers.” What does “Do not use vain repetitions” mean? It means speaking many words—not many in terms of time, but many in terms of content. That is...

you say many things that scatter your mind, whereas the time itself may be long. This is what he means: leave quantity aside. The time may be long while the quantity is very small. If, for example, you were to say, “My Lord Jesus, have mercy on me,” the quantity is very small. There is no vain repetition at all. This may be said for one hour or for five hours. Here you do not have quantity; you have quality. But he also speaks of the measure: “Meditate on the knowledge of its measure.” Here he also means time. That is, do not decide beforehand, “I shall pray for one hour or two hours.” Do not say that. You may have a strong desire to pray for an hour...

or you may have little desire and pray for five minutes. We should never fix the duration of our prayer beforehand. We should leave the matter open and say, “If God grants the grace of prayer.” Prayer is grace; prayer is a gift. I wish we had time to examine this as well. The Fathers emphasize precisely this: prayer is grace; it is a gift. You cannot pray unless you have the gift of prayer. Saint John Climacus marveled at the fathers of his monastery on Sinai. He wondered how they could so easily and immediately enter into ecstatic prayer. At once they left everything behind, detached themselves from worldly concerns, and immediately entered into deep prayer.

Someone might say, “I could set a time: I shall pray for five minutes or for one hour.” Yes, as for...

the verses you may recite, avoid turning prayer into the habitual repetition of words learned by heart. This customary recitation from memory—parroting the words, rattling them off like a sewing machine—is mechanical prayer. It means simply saying things by heart. And then, as you see, our mind wanders; it truly goes here and there. The mind has learned the words, the tongue says them mechanically, and nothing more happens. Leave this rote recitation aside, he says. Reciting by heart like a parrot is the very opposite of prayer offered with feeling. “Let your understanding contemplate what you are meditating upon, until your soul is awakened to the great meanings contained within it.”

“In wonder at the divine economy,” he says. Let your mind contemplate what you are saying as you meditate upon it. “Our Father, Who art in Heaven”—our Father, You Who are in Heaven. Let your mind follow the words you are saying. Or perhaps you are reading the Psalter, reading the Psalms from the book; let your mind follow what you read. Do not say, “I shall recite one, two, or three kathismata.” I would tell you—and I have Saint Isaac the Syrian’s blessing to say it; it is from him that I dare to speak this way—that it is better to recite one Psalm, spend fifteen minutes with it, and savor it. This is something I have often practiced privately. It is better to say one Psalm and truly feel it than to say twenty Psalms and understand nothing. I usually suggest the following: if you have the...

Book of Psalms together with Mr. Trembelas’s short commentary—the small, very fine edition published by Sotir—or the Archigeion edition published by Zoe, which has Mr. Kolitsaras’s rendering of the Psalms on the facing page, I believe, then use it in this way: if you understand the verses you are reading, well and good. If you do not understand one of them, or perhaps several, glance at the commentary beside it. See how it is explained, and try to savor and understand what you are reading. Once you understand it, Saint Isaac says here, great awakenings arise within the soul.

“Your soul will be awakened to their great meanings”—great meanings, forgive me. The soul awakens. This is what we have often seen in people whose souls have awakened to matters of faith. They begin to grow warm within. You can see it plainly; it is obvious. Think of a stove: it may be cold or warm, lit or extinguished. We can very easily tell whether the stove is burning or has gone out. In the same way, we can tell whether faith has set a person’s heart aflame or whether his heart remains cold. “In wonder,” he says, “at the divine economy.” You are filled with wonder at all that God does. My God, what are You doing? Who are You? What have You given to mankind? You are wondrous! You want to go on speaking, but you cannot, because wonder has taken possession of the heart. And often, at such a moment, the mouth falls silent.

In this wonder before God, before God’s love and His divine economy—a wonder arising from understanding, I emphasize, from understanding what we study and what we pray—we have prayer offered with feeling, and we also receive its fruits. “And being moved by this”—moved by the wonder that comes from understanding—“you are led either to glorification or to beneficial sorrow.” You may glorify God: “Oh Lord, You are wondrous; glorified be Your name.” Or you may be moved to beneficial sorrow and say, “Lord, who am I? Who am I? I am such-and-such a person.” Saint Isaac explains: “For it is impossible for the understanding to be at peace while engaged in servile labor.”

What is this servile labor? Servile labor, my dear friends, is rote recitation: saying the words by heart without understanding anything. It is merely rattling them off. This is servile labor. It is called servile because the nous—the spiritual intellect—does not participate. The nous does not take possession of what it is saying; it has no share in it and consequently will have no peace. Do you want to have peace? Learn to pray with feeling. “And from this,” he says, “you will understand things beyond comprehension.” Through this prayer offered with feeling, you can understand what many others cannot: the hidden things of God, the Mysteries of God. “For the Holy Spirit moves within each person according to his measure.” Each person responds in his own way...

and according to the measure of feeling he possesses; and the Spirit of God is the One Who grants him revelations, gives him peace, and bestows all the gifts that a person receives in prayer. But to conclude this chapter on attention without leaving it incomplete, let me add two more words. As we know, the services of our Church, as well as the prayers in our prayer books, have a set form. In other words, we offer our prayer from prayer books composed by someone else. The services too—for example, the Trisagion prayers, which are usually as far as we go, Compline, a Paraklesis...

the Akathist Salutations, or whatever else we may say; and in the Church, Matins (Orthros) and the other ecclesiastical services, with prayers taken from the Menaion, the Octoechos, the Horologion, and so forth—all these were written and composed by others. Therefore, for us, they are set prayers. This fixed form has one enormous advantage and one enormous disadvantage. I would like us to consider both. The great advantage is that a set prayer guides the person praying along the right path regarding the content of prayer. It keeps him on the right path. He will not ask God for things he ought not to ask for.

The Apostles asked Christ for a prayer: “Teach us how to pray.” This “how” does not refer to the method of prayer, but to its content. That is why the Lord gave them the Our Father.

The Our Father is a set prayer. When Christ gave us the Our Father, He gave us these six articles, so to speak—the six points or petitions of the Our Father. This means that, on the strength and foundation of these petitions, you may ask for anything you wish in your prayer—anything at all. The Protestants accuse us of using prayers learned by heart, while they supposedly have...

their extemporaneous prayers. And while I have the opportunity—let me not forget; it has just come to mind—I do not know whether a certain sect will hear this, but allow me a brief parenthesis. A Pentecostal sect has just come to mind.

The Pentecostals. These Pentecostals—that is, the Pentecostal church—believe the following. They are a branch of Protestantism. I do not think that we have such a church, such a Pentecostal sect, here in Larissa. I do not think so. We have Evangelicals, yes, but I do not believe we have Pentecostals.

I learned—I learned that a young man has come here to one of the many schools we have in this area. He is not from Larissa, but from somewhere else in Greece, and he is a Pentecostal.

and that his family will also be coming here to Larissa. May God protect us, lest they come and sow the seed of the Pentecostals here among us. What kind of heresy is this? These people imagine that they possess Pentecost.

They believe that they can repeat it, just as it happened then in the upper room. They all gather together and offer improvised prayers; supposedly they fall into ecstasy, and each one begins uttering whatever comes into his head—inarticulate, absurd, and foolish things. The others imagine that the person speaking such nonsense is speaking in foreign tongues, just as the Apostles spoke in foreign tongues on the day of Pentecost. About three months ago, around Christmas, I had occasion to meet a visitor at the monastery—not here in Larissa—a Pentecostal who was also an educated man. We spoke with him, and he gave us a full description of what takes place

in their so-called church, in their gathering there. These were absurd, strange, and peculiar things. I warn you: be very careful. Do not imagine that there we shall find true life, find ourselves and our hearts, or that the Spirit of God is there. And please tell those around you as well, so that if these people come here—and of course they will begin their work, for the heretic does not sit idle; only the sons of God sit idle. The sons of God sit and rest, while the sons of the devil do not sit idle but work—be very careful, I warn you, so that this seed may not be sown here, find soil, and be cultivated. The troubles we already have are enough; let us not have yet another one come upon us. And now, my dear friends, I return to our subject. I told you that the Lord Himself gave us a set prayer: the Our Father.

This means that we may use set prayers. What is their advantage? They keep us from departing from the proper content of prayer. We shall pray for the right things. When we say, “Give us this day our daily bread,” we shall not say, “Give us gold sovereigns.” We ask for “our daily bread.” And when we say, “Forgive us our debts, as we forgive our debtors,” we include something that we might otherwise leave out of our prayer: “My God, forgive our sins, just as we have forgiven the sins others have committed against us.” Set prayer, then, gives us the proper measure. But set prayer also has a great disadvantage. What is it? Because the prayer was composed by someone else, it may fail to touch our heart.

It may feel foreign to us: someone else composed it, we do not understand it, and it does not touch us. And because it does not touch us, you see people turning instead to improvised prayers. There is no sin in offering an improvised prayer. No, we may do so, but always following the pattern of the Our Father and the prayers of the Saints—always. Yet to confine myself solely to improvised prayer and not use the so-called set prayers of the Church is wrong. There is certainly a danger of spiritual delusion. The disadvantage, however, is that we often recite these prayers without understanding them, and they pass our lips merely from habit and nothing more. Or we think that because someone else wrote them, they do not apply to us. David wrote the Psalms, including Psalm 50,

the psalm of repentance. “I am not a sinful man. David fell into adultery and murder; let him concern himself with his psalm. I am not sinful. Why should I understand and acknowledge that this psalm also concerns me?” This is a terrible disadvantage. What, then, does Saint Isaac the Syrian say? “When you chant the Psalms, do not receive the words as though they came from someone else.” When you chant or speak the words of your prayer, do not regard them as words that someone else wrote or spoke, “and so pass entirely by the compunction and joy contained within them,” losing both their joy and their katanyxis, their compunction. “Rather, speak the words of your supplication as though they came from within you.” Whatever you say, say it as something of your own. Yes, another person wrote it, but you must make it your own, your own possession, and speak it as arising from within yourself.

We have come to one final point. Many complain that they do not receive what they ask for in prayer. The reason is that they themselves are inattentive in prayer. Their mind and heart are scattered. John Chrysostom answers such people. Suppose I tell someone, “Call upon God; pray to Him; entreat Him. Do you have some problem? Call upon God and offer your prayer.” He replies, “I called upon Him once, twice, three times, ten times, twenty times. I said it and said it again; I pleaded and pleaded. Father, I have been praying for years,” as he might answer, “and I have received nothing. God has not given me what I ask.”

John Chrysostom replies: “Many enter the Church and recite countless verses of prayer, then leave without knowing what they have said.” The chanter sings the whole of Matins and the Divine Liturgy—three hours of prayer. Now do not tell me that we do not understand, or that the language is ancient. Do not tell me such things, or say that the chanters draw out the words in such a way that we cannot understand them. Very well, I will grant that the language is ancient.

Do not readily say to me, “Perhaps you can understand it, but someone else cannot.” Do not say that so easily. I know many people who have little education, but their desire to pay attention

has borne the fruit of understanding. That is chiefly where understanding is found, and not so much in extensive learning. And after all, even if many things pass us by without our understanding them, the spiritual intellect is still praying. Of course, when chanters place the emphasis not on the meaning but on the melody, that is wrong. It is wrong and unacceptable—certainly. Yet so many things are said, and we leave the Church having understood nothing and attended to nothing. “The lips move, but the hearing does not hear.” The lips speak, yet the ears hear nothing. “You who do not listen to your own prayer—do you expect God to listen to it?” You yourself do not understand what you are saying, yet you want God to hear what you say, to hear your prayer. What a fine argument!

“I bent my knees,” you say; “I knelt down.” Yes, very well, you knelt and prayed, “but your mind was flying about outside.” “Your body was inside the Church,” yes, your body was inside the Church, “but your purpose was outside. Your mouth was saying the prayer, while your mind was calculating interest, contracts, transactions, estates, fields”—that is, properties—“and gatherings with friends.” That was where your mind wandered. How, then, can you complain, when you did not possess the attentiveness needed to attain true prayer? But we shall continue, my dear friends, with the different ways of prayer. And I believe, as I promised you two or three talks ago, that

we shall say a few things about prayer, especially about the ways of prayer as our Fathers teach them, for these teachings are truly very helpful. We shall continue and, God willing, bring our year to a close next Monday.

Ερχόμεθα, αγαπητοί μου, στο τρίτο μέρος περί της προσευχής ως προς τον τρόπο αυτής. Είδαμε τον τόπο της προσευχής, αναλύσαμε τον χρόνο της προσευχής και ερχόμεθα τώρα στον τρόπο της προσευχής. Με ποιο τρόπο θα κάνουμε την προσευχή μας;

Αντιλαμβάνεστε ότι το τμήμα αυτό αποτελεί το κυριότατο μέρος της προσευχής. Διότι, αν ούτε ο τόπος έχει σημασία πολύ, ούτε ο χρόνος με το «αδιαλείπτως προσεύχεσθε», οπωσδήποτε όμως έχει πάρα πολύ μεγάλη σημασία ο τρόπος της προσευχής. Διότι εκείνος είναι ο οποίος τελικά αποδίδει εις εκείνον ο οποίος ξέρει να προσεύχεται. Σας ευχαριστώ.

Και δεν αποδίδει, εάν δεν γνωρίζει τον τρόπο με τον οποίο θα προσευχηθεί.

Προσευχή, ελέγαμε, ότι είναι ένας αγών. Ένας αγών προς συνάντηση και θεωρία αυτού του Θεού. Αυτός ο αγών, κατά θαυμαστόν πραγματικά τρόπον, περιγράφεται εις την πάλη του Ιακώβ μετά του Θεού, εις το τριακοστόν δεύτερον κεφάλαιον της Γενέσεως, όπου κατά την επιστροφή του ο Ιακώβ, μετά της οικογενείας του και των οικογενών του και της περιουσίας του, πίσω εις την πατρίδα του, τη Χαναάν, φοβείται ότι ο αδελφός του, ο Ησαύ, αν και πέρασαν τόσα χρόνια, όμως ενδεχομένως να μνησικακήσει και να του κάνει κακό.

Του είχε υφαρπάσει τα πρωτοτόκια, γι’ αυτό και τον καταλαμβάνει μία δειλία. Λίγο πριν εισέλθει στην Χαναάν, είδε ένα όραμα, μία οπτασία. Η οπτασία αυτή ήταν τη νύχτα. Βέβαια, ακριβώς δεν γνωρίζομεν πώς ήτο, οπτασία, όνειρο· μάλλον οπτασία ήτο, μάλλον. Άλλοι λέγουν ότι είναι όνειρο. Πάντως, η Αγία Γραφή δεν μας καθορίζει τι ακριβώς. Είδε μία παρεμβολήν αγγέλων πολλών και μετά ταύτα —παρεμβολή θα πει στρατόπεδο— και μετά ταύτα κάποιος, λέγει, ήρθε να παλέσει μαζί του. Και ενώ επάλαιε...

Αυτόν τον κάποιον, είπε ο παλαίων: «Ἀπόστειλόν με», δηλαδή άφησέ με, «ἀνέβη γὰρ ὁ ὄρθρος», άρχισε να ξημερώνει. Τότε είπε ο Ιακώβ: «Οὐ μή σε ἀποστείλω, ἐὰν μή με εὐλογήσῃς», δεν θα σε απολύσω, εάν δεν με ευλογήσεις. Τότε τον ερωτά ο παλαίων μετά του Ιακώβ: «Τί τὸ ὄνομά σού ἐστιν;» Ποιο είναι το όνομά σου, πώς σε λένε; «Ὁ δὲ εἶπεν· Ἰακώβ». Και είπεν αυτώ, του απαντάει: «Οὐ κληθήσεται ἔτι τὸ ὄνομά σου Ἰακώβ, ἀλλ’ Ἰσραήλ». Από δω και μπρος δεν θα λέγεσαι Ιακώβ, αλλά Ισραήλ. «Ὅτι ἐνίσχυσας μετὰ τοῦ Θεοῦ».

Εμείς... Ενίκησες τον Θεόν. Ώστε η λέξη, το όνομα Ισραήλ, σημαίνει αυτός που ενίκησε τον Θεό. Άρα εκείνος με τον οποίο επάλαιε ήταν ο Θεός, υπό μορφήν ανθρώπου, στην οπτασία αυτή. «Καὶ μετὰ ἀνθρώπων δυνατὸς ἔσῃ». Εάν ενίκησες δηλαδή τον Θεό, πολύ παραπάνω θα είσαι δυνατός και με τους ανθρώπους, σαν να του έλεγε: μη φοβείσαι τώρα που θα εισέλθεις στην γη Χαναάν τον αδελφό σου, μήπως μνησικακεί, διότι εάν εμένα τον Θεόν ενίκησες, πολύ παραπάνω θα ενικήσεις ανθρώπους. Από εδώ έλκει το όνομά του ο Ιακώβ, που λέγεται Ισραήλ, και οι Εβραίοι λέγονται Ισραηλίτες. Από εδώ και Ισραήλ θα πει αυτός που ενίκησε τον Θεόν.

Ὁ δὲ Ἰακὼβ εἶπεν, με τη σειρά του τώρα και ο Ιακώβ ρωτά: «Ἀνάγγειλόν μοι τὸ ὄνομά σου», δηλαδή πες μου το όνομά σου. Ένας περίεργος διάλογος, μία πάλη και ταυτοχρόνως μία τρυφερότητα. Οπωσδήποτε αυτή η πάλη, όπως τουλάχιστον μας αφήνει να φανεί ο διάλογος, δεν έχει τίποτε το εχθρικό, τίποτε το σκληρό, αλλά κάτι το απολύτως εξαιρετικά τρυφερό. Θα μου επιτρέψετε να σας πω κάτι που αυτή τη στιγμή θυμήθηκα. Είναι λίγο αστείο, είναι λίγο αστείο, αλλά είναι χαρακτηριστικό.

Ήμουν πολύ μικρός με την αδελφή μου, πολύ μικρά παιδάκια, πάρα πολύ μικρά, νήπια. Παίζαμε στο κρεβάτι με τον πατέρα. Το πρωί ήθελε να σηκωθεί, να φύγει, να πάει στη δουλειά και δεν τον αφήναμε να φύγει, τον τραβούσαμε. Εκείνος όμως προσπαθούσε να απαλλαγεί για να φύγει και εμείς αδύνατον να τον αφήσουμε να φύγει, γιατί είχαμε διάθεση να παίξουμε πολύ μαζί του. Και τότε θυμούμαι, όπως τον τραβούσαμε, μας άφησε την πιτζάμα του στα χέρια μας και εκείνος ελευθερώθηκε και έφυγε. Ήταν μία πάλη αυτό, αλλά μία πάλη πάρα πολύ τρυφερή. Δηλαδή δεν είχε τίποτε που να δίδει την εικόνα μιας σκληράδας. Έτσι και εδώ, ενώ παλεύει μέχρι το πρωί και τον παρακαλεί αυτός ο κάποιος, «Ἀπόστειλόν με», παρακαλεί, άφησέ με να φύγω, και να λέγει ότι ενίκησες τον Θεόν. Αν είναι δυνατόν να νικηθεί ο Θεός από τον άνθρωπο! Συνεπώς, αφήνει εδώ ο ίδιος ο Θεός τον εαυτό του να νικηθεί από τον άνθρωπο. Τώρα με τη σειρά του ο Ιακώβ ερωτά: ποιο είναι το όνομά σου;

Του απαντάει. Προσέξτε, παρακαλώ, κάθε φράση, γιατί έχει πολύ σημασία αυτό το όνομα του Ιακώβου. «Ἱνατί τοῦτο ἐρωτᾷς τὸ ὄνομά μου;» Τι σε ενδιαφέρει το δικό μου το όνομα; «Καὶ εὐλόγησεν αὐτὸν ἐκεῖ». Τι ζητούσε για να άφηνε ο Ιακώβ να φύγει; Να τον ευλογήσει. Και τον ευλόγησε. Επέτυχε την ευλογία. «Καὶ ἐκάλεσεν Ἰακὼβ τὸ ὄνομα τοῦ τόπου ἐκείνου Εἶδος Θεοῦ». Είδος Θεού θα πει Θεοφάνεια. Όπως ακριβώς λέμε την εορτή των Θεοφανείων που έχουμε ότι ο Υιός βαπτίζεται στον Ιορδάνην, το Πνεύμα το Άγιον εν είδει περιστεράς άνωθεν του Ιησού και ο Πατήρ ως φωνή λέγει: «Οὗτός ἐστιν ὁ Υἱός μου ὁ ἀγαπητός, ἐν ᾧ εὐδόκησα».

Λέγεται Θεοφάνεια, διότι έχουμε είδη της Θεότητος. Το Πνεύμα ως περιστερά, ο Υιός εν ανθρώποις —όχι ως εν ανθρώποις, εν ανθρώποις— ενώ το Πνεύμα το Άγιον όχι περιστερά, ως περιστερά, γιατί δεν έγινε περιστέρι, και ο Πατήρ ως φωνή. Και λέγει παρακάτω το ιερόν κείμενον: «Εἶδον γὰρ Θεὸν πρόσωπον πρὸς πρόσωπον». Γιατί το λέει Είδος Θεού; Αυτός ο τόπος ονομάζεται Είδος Θεού, Θεοφάνεια. Φανουήλ λέγεται εβραϊκά, Φανουήλ, Θεοφάνεια. Γιατί είδα τον Θεό πρόσωπο με πρόσωπο «καὶ ἐσώθη μου ἡ ψυχή». Όπως σας έλεγα και χθες, «ἐσώθη μου ἡ ψυχή» σημαίνει και δεν πέθανα. Διότι δεν μπορεί κανείς να δει τον Θεό και να μην πεθάνει. Αυτή, αγαπητοί μου, η περικοπή...

Στην Παλαιά Διαθήκη, μας δίνει όλα τα χαρακτηριστικά μιας επιμόνου και θερμής προσευχής. Καταρχάς, αυτός ο αγών, αυτή η πάλη του ανθρώπου με το Θεό, δεν είναι τίποτε άλλο παρά κυριότατον και βασικότατον χαρακτηριστικόν της προσευχής. Όταν, επί παραδείγματι, ο Κύριος μας λέγει να προσευχόμεθα με τα εξής στοιχεία: «Αἰτεῖτε, ζητεῖτε, κρούετε». Αιτώ θα πει αυτό που σήμερα στη γλώσσα μας λέμε ζητώ. Ζητώ όμως στην αρχαία γλώσσα θα πει ζητώ, αιτώ επίμονα. Δηλαδή με νεύρο, θα λέγαμε. Ζητώ οπωσδήποτε.

Εν συνεχεία, «κρούετε» σημαίνει χτυπάτε πολύ την πόρτα. Είναι, με άλλα λόγια, σαν να είναι κανείς μπροστά σε μια κλειστή πόρτα και αυτή η κλειστή πόρτα να μην ανοίγει, παρά μόνο για να πεις, να φωνάξεις. Μιλήσουμε, αλλά εάν δεν ακούει ο έσω, ο ένδοθεν, τότε να φωνάξουμε και, αν δεν ακούει πάλι, να χτυπήσουμε την πόρτα, και αυτό κατά προτροπή του Κυρίου. «Αἰτεῖτε, ζητεῖτε, κρούετε». Όπως θα δούμε λίγο πιο κάτω, τα δάκρυα, η θέρμη, ο πόνος, η επιμονή. «Μὴ ἐκκακεῖτε λέγοντες τὰς προσευχὰς ὑμῶν», λέει ο Κύριος. Μη αποκάμνετε. Εκκακώ, αποκάμνω. Και είπε παραβολή, την παραβολή του αδίκου κριτού με τη χήρα που πήγαινε κάθε μέρα, κάθε μέρα. «Ἐκδίκησόν με», λέει, «ἐκδίκησόν με».

Δώσ’ μου το δίκιο μου. Και είπε ο δικαστής ότι τον Θεό, λέει, δεν τον φοβούμαι, τους ανθρώπους δεν τους ντρέπομαι. Αλλά επειδή τη βαρέθηκα τη γυναίκα, θα της δώσω το δίκιο. Βλέπετε, λέγει ο Χριστός, ο άνθρωπος αυτός, ο άδικος κριτής, πώς σκέφτηκε και τη δικαίωσε. Ο Θεός, που είναι δίκαιος, δεν θα δικαιώσει τον άνθρωπο; Άρα βλέπουμε αυτό το επίμονο, το έντονο, το αγωνιώδες και αγωνιστικόν είναι στοιχεία κύρια της προσευχής, που εκφράζονται υπέροχα με το όραμα του Ιακώβ, ο οποίος παλεύει, παλεύει όλη τη νύχτα, όλη τη νύχτα παλεύει, όπως Άγιοι προσεύχονται τόσο πολύ δυνατά όλη τη νύχτα, όλη τη μέρα.

Δεν σταματούν τις προσευχές των, εάν δεν τους δοθεί αυτό που ζητούν. Μου φαίνεται, σας έχω ξαναπεί για τον Όσιον Παύλο τον Απλούν, τον μαθητήν του Αγίου Αντωνίου, ότι κάποτε του είχε στείλει ο Μέγας Αντώνιος κάποιο δαιμονισμένο, κάποια δαιμονισμένη μάλλον γυναίκα, αν θυμάμαι καλά,

βγάλει!

Και τότε άρχισε να προσεύχεται στην έρημο της Αιγύπτου. Ζέστη, δεν υπήρχε τίποτα σκιά. Να παρακαλεί με θερμή προσευχή τον Θεόν να διώξει τον δαίμονα από την κοπέλα. Προσηύχετο διαρκώς, αλλά ο δαίμων δεν έφευγε. Και τότε, λέει, γύρισε στον Θεόν: «Κύριε...» Δεν θα σταματήσω την προσευχή κάτω από τον καυτερό ήλιο, εάν δεν βγάλεις τον δαίμονα. Εδώ θα καθίσω, δεν θα φύγω, εάν δεν βγάλεις τον δαίμονα. Αυτή είναι η πάλη, όπως λέει εδώ ο Ιακώβ: «Δεν θα σε αφήσω, εάν δεν μου δώσεις ευλογία». Αυτή η επιμονή. Δηλαδή εδώ τώρα, παρακαλώ, ας κάνουμε αντιπαραβολή των όσων λέμε με την προσευχή μας. Να κρίνουμε πώς είναι η δική μας προσευχή, η νερόβραστη. Γιατί μόνο περί νεροβράστου προσευχής μπορούμε να μιλάμε για τον εαυτό μας. Ακόμα βλέπουμε εδώ τον Ιακώβ να ζητά την ευλογία. Προσέξτε, εκτός από τον τρόπο της προσευχής, ο αγών, «αἰτεῖτε, ζητεῖτε, κρούετε», που είπε ο Κύριος, βλέπουμε στην περικοπή που σας ανέφερα και το περιεχόμενο...

προσευχής. Λέγει ως προς το περιεχόμενο ο Ιακώβ: «Δεν θα σε αφήσω, εάν δεν με ευλογήσεις». Βλέπετε αυτή την έντονη επιθυμία του Ιακώβ να ευλογηθεί. Αυτό τον κάνει να υποκλέψει και τα πρωτοτόκια, τα οποία μάλιστα υπέκλεψε αντί πινακίου φακής, και με εκείνη την απάτη που δημιούργησε και στον πατέρα του, τον Ισαάκ, για να κερδίσει την ευλογία πρώτος αυτός. Θα έπαιρνε πιο πολλά χωράφια; Όχι. Μήπως δεν γνώριζε ο Ιακώβ ότι από αυτόν θα κατήγετο ο Μεσσίας; Ίσως. Δεν ξέρω. Δεν μπορώ να σας πω. Ίσως. Ίσως και όχι. Γιατί υπήρξαν οι τρεις Πατριάρχες προφήτες, οπωσδήποτε. Αλλά...

Μόνο πήρε από τον πατέρα, τον Ισαάκ, ότι το παν είναι η ευλογία. Και ο Ισαάκ από τον Αβραάμ, ότι το παν είναι η ευλογία. Και ο Αβραάμ το εδέχτηκε από τον Θεόν, ότι θα σε ευλογήσω και εσένα και το σπέρμα σου. Και η ευλογία ενείχε το στοιχείο της συνεχίσεως. Ώστε εκείνο «θα ευλογήσω εσένα και το σπέρμα σου», ότι ο Ιακώβ θα αποτελέσει τον κρίκον της συνεχίσεως ως προς το σπέρμα των λαών που θα ήρχετο από αυτόν, από την οσφύ του. Επειδή του υπεσχέθη ο Θεός του Αβραάμ ότι θα του έδινε λαόν πολύν. Είναι τόσο μεγάλο πράγμα αυτή η ευλογία, πολύ μεγάλο πράγμα, πολύ μεγάλο, ιδίως η ευλογία ότι θα ήρχετο, όπως σας είπα, από αυτόν κατά σάρκα ο Μεσσίας.

Απεκλείσθη ο Ησαύ. Δίδυμοι ήσαν, δίδυμοι ήσαν. Και πρώτος γεννήθηκε ο Ησαύ, αλλά παραμερίστηκε ολότελα. Έχουμε λοιπόν τώρα εδώ αυτό το χαρακτηριστικό που λέγει ο Κύριος: ζητείτε την δικαιοσύνη του Θεού, την αγιότητα, που θα μπορούσε να συνοψιστεί στην προκειμένη περικοπή ως ευλογία. Αλλά και κάτι ακόμη. Όχι μόνο δηλαδή να ζητούμε επίμονα την αγιότητα από τον Θεό. «Κύριε, δώσ’ μου αγιότητα, τίποτα άλλο, δώσ’ μου αγιότητα». Και ένα άλλο, για να μην θεωρηθεί ότι η αγιότητα θα αποτελεί σκοπόν της προσευχής. Όχι. Πιστεύω πλέον το γνωρίζετε, όταν και μάλιστα...

Εις τα τρία πρώτα θέματα που μιλήσαμε περί της πνευματικής ζωής, ότι ο σκοπός αυτής δεν είναι να μείνουμε στην πνευματική ζωή, αλλά διά της πνευματικής ζωής να αποκτήσουμε το Πνεύμα του Θεού. Εξάλλου, αυτό θα πει πνευματικός άνθρωπος: ο έχων το Πνεύμα το Άγιον, το Πνεύμα του Θεού. Λοιπόν, αγαπητοί μου, εδώ τώρα ερχόμεθα εις την καρδία της προσευχής. Εκείνο το οποίο θα αποτελεί το αγωνιώδες και κεντρικότατο αίτημα του ανθρώπου, να ερωτά τον Θεόν: «Πες μου το όνομά σου». Αυτό αποτελεί το κύριο αντικείμενο της προσευχής. «Πες μου το όνομά σου». Τι σημαίνει αυτό; Το όνομα αποτελεί, θα λέγαμε...

Περιγραφή του προσώπου. Όταν πω πατήρ Αθανάσιος Μυτιληναίος, τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει ότι έχω το συγκεκριμένο πρόσωπο, με τα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά και τα συγκεκριμένα δεδομένα. Το όνομα, λοιπόν, είναι βασικό στοιχείο. Εκείνο το οποίο επανειλημμένως λέγεται στην Αγία Γραφή: «Καὶ γνωρίσωμεν», λέγει, «ἡμεῖς τὸ ὄνομά σου». Η γνώσις του Θεού, η γνώσις του ονόματος του Θεού. Αλλά γνωρίζω το όνομα του Θεού σημαίνει, με άλλα λόγια, γνωρίζω τον Θεό. Αυτή η γνώση του Θεού, σας έχω και άλλοτε πει, ταυτίζεται με τη θεωρία του προσώπου του Θεού. Είτε για γνώση μιλάμε είτε για θεωρία, όψη του προσώπου του Θεού...

Το ίδιο πράγμα. Εκείνο το «γνώσομαι καθὼς καὶ ἐπεγνώσθην», που λέει ο Απόστολος Παύλος: θα γνωρίσω όπως και γνωρίστηκα από τον Θεό. Πρώτος εκείνος με γνώρισε, μετά εγώ καλούμαι να τον γνωρίσω. Όταν λέγει «ἐκ μέρους γινώσκομεν καὶ ἐκ μέρους προφητεύομεν», τώρα μερικώς γνωρίζουμε, τότε θα γνωρίσουμε πλήρως. Τι θα γνωρίσουμε; Τον Θεό. Και όταν λέγει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης: «Αὕτη ἐστὶν ἡ αἰώνιος ζωή, ἵνα γινώσκωσί σε τὸν μόνον ἀληθινὸν Θεὸν καὶ ὃν ἀπέστειλας Ἰησοῦν Χριστόν». Αυτό το «ἵνα γινώσκωσί σε» θα μπορούσε να ειπωθεί «για να σε βλέπουν». Ώστε το βλέπουμε και στην Αγία Γραφή και στην Πατερική Φιλολογία ότι γνώσις Θεού σημαίνει θεωρία Θεού.

Δεν σημαίνει εκείνο το εγκεφαλικό που πολλάκις έχουμε πει, που έχουμε στη ζωή μας και λέμε γνωρίζω μαθηματικά ή γνωρίζω χημεία. Κάτι δηλαδή που είναι εγκεφαλικό, νοητικό. Όχι. Η γνώσις του Θεού είναι η όψις του προσώπου Του. Και αυτή η όψις επιτυγχάνεται με το να γνωρίσω το όνομα του Θεού. Όταν, λοιπόν, ο Ιακώβ λέγει «πες μου το όνομά σου», σαν να του λέγει «να σε δω, να σε δω πιο καλά». Όταν κάποιος μας παρουσιαστεί και δεν ξέρουμε το όνομά του, για μας είναι ξένος. Όταν μας πει ποιος είναι και μας συστηθεί, είναι δικός μας άνθρωπος, γίνεται οικείος. Δεν του απήντησε, όπως μας λέγει εδώ η περικοπή, το όνομά του ο Θεός. «Τι σε νοιάζει;» του λέγει. «Τι σε νοιάζει να μάθεις το όνομά μου;» Γιατί αφήνει ο Θεός...

Τη γνώση για κατοπινά. Θα δώσει μερική γνώση, θα πει λίγο αργότερα εις τον Μωυσέα. Ενθυμείσθε από τα θέματα της Κυριακής, το όνομά μου, στο έκτο κεφάλαιο της Εξόδου, το όνομά μου στους πατέρες σου, Αβραάμ, Ισαάκ, Ιακώβ, δεν φανέρωσα, και το όνομά μου είναι Κύριος. Δεν φανέρωσα. Το ρωτάει ο Ιακώβ: «Ποιο είναι το όνομά σου;» «Τι σε νοιάζει;» Δεν φανέρωσα. Τώρα το φανερώνω εσένα ότι είναι Κύριος, αλλά και ακόμη δεν το είχε φανερώσει πλήρως. Ποιο το όνομα; Όταν ήρθε ο Χριστός και είπε στην αρχιερατική Του προσευχή: «Τὸ ὄνομά Σου ἐφανέρωσα τοῖς ἀνθρώποις». Ποιο όνομα φανέρωσε του Θεού; Ότι ο Θεός είναι τριαδικός: Πατήρ, Υιός και Άγιον Πνεύμα.

Σε πόσο πλεονεκτικότερη θέση είμεθα εμείς έναντι του Ιακώβ, που γνωρίσαμε τον Άγιο Τριαδικό Θεόν. Αλλά είναι θέμα γνώσεως να το διαβάσουμε σε μια κατήχηση σχολική του Δημοτικού Σχολείου ή να ακούσουμε το όνομα του Θεού στον δρόμον; Θα έλεγε κανείς τότε να καταργήσουμε την προσευχή. Γνωρίσαμε το όνομα του Θεού. Είναι Πατήρ, Υιός και Άγιον Πνεύμα. Λάθος. Αυτό το όνομα δεν λέει τίποτα, αν το ακούσεις μόνο. Θα αποκτήσεις και οφείλεις να αποκτήσεις αίσθηση αυτής της ονομασίας του Θεού, όταν αρχίζεις να προσεύχεσαι. Συνεπώς, η αληθής γνώση του ονόματος του Θεού γίνεται μόνο μέσα στην προσευχή. Και όλη η αγωνία του ανθρώπου, όλη η αγωνία...

Στρέφεται γύρω από αυτό το σημείο: «Κύριε, γνώρισέ μου το όνομά Σου». Γι' αυτό και ο Θεός λέγει στην ευλογία που δίνει, τον τύπο της ευλογίας, στον Μωυσέα, για να ευλογούν οι Λευίτες, οι ιερείς, τους Ισραηλίτας. Λέγει εκείνο που κατά σύμπτυξη περιέχει ένας ψαλμικός στίχος: «Ὁ Θεὸς οἰκτειρήσαι ἡμᾶς καὶ εὐλογήσαι ἡμᾶς, ἐπιφάναι τὸ πρόσωπον αὐτοῦ ἐφ' ἡμᾶς καὶ ἐλεήσαι ἡμᾶς». «Ἐπιφάναι τὸ πρόσωπον αὐτοῦ ἐφ' ἡμᾶς». Επιφάναι θα πει να φανερώσει το πρόσωπό Του. Κύριε, δείξε μου το πρόσωπό Σου. Αυτό είναι το κύριο σημείο της προσευχής. Καταλαβαίνετε τώρα πόσο φτωχό είναι να ζητάει κανείς άλλα πράγματα. Ζητείτε τη Βασιλεία του Θεού πρώτον.

Τα άλλα θα προστεθούν. Αυτό είναι το σημαντικό. Αυτός είναι ο αγών μας, αγαπητοί μου. Αλλά ας προχωρήσουμε. Τίνι τρόπω όμως θα γίνει αυτή η προσευχή; Τίνι τρόπω; Γιατί αυτό αποτελεί το κύριό μας θέμα. Μην ξεχνάτε, ξεκινήσαμε να πούμε τρόπο. Ακούσατε εδώ: «Ὁ τῆς εὐχῆς τρόπος· τὸ νήφουσα ἡ διάνοια». Αυτά θα τα αναλύσουμε, που θα πούμε τόσο περιληπτικά, αλλά σας δίνω το διάγραμμα και φυσικά θα αναλύσουμε λίγα, γιατί θέλουμε πολλές εβδομάδες ακόμη για να συνεχίσουμε για την προσευχή, που είναι αδύνατον. Αδύνατον. Μερικά στοιχεία.

Μη μου πείτε ότι πολλά πράγματα έχουμε στην προσευχή. Μπορεί να αποτελεί το πέμπτο θέμα και έχουμε πει εκτάκτως λίγα πράγματα. Εκτάκτως. Έχω συναίσθηση του πράγματος. Εκτάκτως λίγα. Γι' αυτό μόνο θα τα αναφέρω και ελάχιστα από αυτά θα αναλύσουμε. Λοιπόν, ποιος είναι ο τρόπος της ευχής; «Τὸ νήφουσα ἡ διάνοια». Πρώτον λοιπόν αυτό, το να έχεις διάνοια νήφουσα, καθαρά. «Τὸ συντετριμμένη ψυχή», το να έχεις ψυχή συντετριμμένη, δηλαδή πενθούσα ψυχή. «Τὸ μετὰ πηγῶν δακρύων αὐτῷ προσίεσθαι», το να προσέρχεσαι εις τον Θεόν με κρουνούς δακρύων. «Τὸ μηδὲν τῶν βιωτικῶν», το να μην ζητάς τίποτε το βιωτικό.

«Μελλόντων ἐρᾶν», το να ερωτεύεσαι τα μελλοντικά πράγματα, όπως είναι η Βασιλεία του Θεού, η Δόξα του Θεού. Είναι κάτι ανάλογο με το να επιθυμείς να δεις το πρόσωπο του Θεού. Λοιπόν, «τὸ μελλόντων ἐρᾶν, τὸ ὑπὲρ τῶν πνευματικῶν ποιεῖσθαι τὴν ἔντευξιν». Η έντευξή σου, η προσευχή σου, το αντικείμενο των αιτημάτων σου να μην είναι τίποτα άλλο παρά πνευματικά πράγματα. «Τὸ μὴ κατεύχεσθαι τῶν ἐχθρῶν», να μην εύχεσαι εναντίον των εχθρών σου: «Κύριε, δώσ' τους κακά. Κύριε, να τους βγουν τα μάτια. Κύριε, να τους τιμωρήσεις». Είναι άνθρωποι που κάνουν την προσευχή τους έτσι. Ναι, ναι, «Θεέ μου, να τους τιμωρήσεις».

Αυτό είναι βασικό στοιχείο και μάλιστα στοιχειώδες, να το καταλάβει κανείς. «Τὸ μηδενὶ μνησικακεῖν», το να μην μνησικακεί κανείς εναντίον άλλου. Αν μνησικακείς, δεν μπορείς να προσευχηθείς, δεν έρχονται δάκρυα. Δεν είναι δάκρυα, περί των οποίων θα μιλήσουμε σε ιδιαίτερο κεφάλαιο. «Τὸ πάντα ἐκβάλλειν ἀπὸ τῆς ψυχῆς τὰ πάθη», το να έχεις βγάλει από την ψυχή σου όλα τα πάθη. Ενώ δηλαδή η προσευχή οδηγεί στο να βγάλεις τα πάθη σου, ταυτοχρόνως, για να κάνεις καλή προσευχή, πρέπει να έχεις βγάλει τα πάθη σου. Το να είσαι συναισθανόμενος άνθρωπος. Το ποια είναι εν ολίγοις ένα διάγραμμα του τρόπου της προσευχής. Καλού τρόπου προσευχής είναι η ταπείνωση. Είπε, ερωτώ, ποιος εδικαιώθη; Το λόγο.

Ο Άγιος Νείλος ο Σιναΐτης —ανατρέξατε, εις τον πρώτον τόμο της Φιλοκαλίας βρίσκονται τα 153 κεφάλαια του Αγίου Νείλου του Σιναΐτου περί προσευχής—: «Μὴ φαρισαϊκῶς», λέγει, «ἀλλὰ τελωνικῶς προσεύχου ἐν τῷ ἱερῷ τόπῳ τῆς προσευχῆς, ἵνα καὶ σὺ δικαιωθῇς ὑπὸ Κυρίου». Για να δικαιωθείς και εσύ, να έχεις πάντα τελωνική προσευχή, όχι φαρισαϊκή. Έναντι του Κυρίου μας πρέπει οπωσδήποτε πάντοτε να επικρατεί μια βαθύτατη συναίσθηση της μικρότητός μας. Πάντα να αισθανόμεθα ότι είμαι ένα τίποτα έναντι του Θεού. Πρέπει να ενθυμούμεθα ότι ο Μωυσής

έβγαλε τα σανδάλια του. Μια χαριτωμένη εικόνα υπάρχει στο ημερολόγιο της Τραπέζης παρελθόντος έτους, της Εθνικής Τραπέζης, που έχει εικόνες από το Σινά, και έχει μια μικρή στην αρχή εικόνα του Μωυσέως, προ της φλεγομένης βάτου, που βγάζει τα σανδάλια του για να προχωρήσει. Πρέπει αυτή η ευλάβεια και αυτή η ταπείνωση να επικρατεί μες στην ψυχή μας. Να βγάζουμε, αγαπητοί μου, θα λέγαμε, τα σανδάλια της υπερηφανίας, προκειμένου να προσεγγίσουμε τον Θεόν, τον πυρπολούντα Θεόν. Λοιπόν, πρέπει να έχουμε ακόμη τη συναίσθηση του Αβραάμ, ο οποίος έλεγε ότι είναι γη και σποδός.

Όχι μόνο γη, όπως ερμηνεύει κάποιος ερμηνευτής, για να μην υποτεθεί ότι είναι κάτι σημαντικό, που η γη είναι κάτι σημαντικό πράγμα, αλλά γη και σποδός, χώμα και στάχτη. Δηλαδή τίποτα. «Εγώ», λέει, «δεν είμαι παρά χώμα και στάχτη, τίποτε άλλο». Σας θυμίζω αυτό το «στάχτη και χώμα» που τώρα λέγω. Όταν στους βασιλείς, στους αυτοκράτορες του Βυζαντίου, έδιναν το σκήπτρο, μαζί με το σκήπτρο τούς έδιναν και ένα σακουλάκι με χώμα μέσα, για να θυμούνται ότι όσο κι αν κατέχουν υψηλά αξιώματα, μια μέρα οπωσδήποτε θα γίνουν χώμα. Λέγει ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος, τον οποίον παρακάτω πολύ συχνά θα αναφέρουμε —σταθερά τον συμβουλεύομαι—, συνιστά το εξής:

«Ἐν τῇ ὥρᾳ τῶν καλῶν ἀλλοιώσεων». Όταν έχεις καλές αλλοιώσεις. Τι είναι αυτές οι αλλοιώσεις; «Αὕτη ἡ ἀλλοίωσις τῆς δεξιᾶς τοῦ Ὑψίστου». Την ώρα της προσευχής η καρδιά υφίσταται μία αλλοίωση. Προσέξτε, όταν λέμε προσευχή, μπορεί να μην γνωρίζει το σπίτι μας αυτή η προσευχή. Μπορεί να είναι στο λεωφορείο, στον δρόμο, οπουδήποτε. Μάλιστα σ' αυτούς τους τόπους, στο λεωφορείο, στον δρόμο, και να υποστεί η καρδία αλλοίωση. Να αισθανθείς για μια στιγμή ότι αγαπάς όλους τους ανθρώπους, να έχεις δύο πελώρια χέρια, να τους αγκαλιάσεις όλους. Να αισθανθείς για μια στιγμή ότι οι άνθρωποι δεν είναι αμαρτωλοί ή δεν έχει σημασία αν αμαρτωλοί, και τους αγαπάς πάρα πολύ.

Δεν θα νιώσεις ότι... Γιατί ο Θεός αγαπάει τους αμαρτωλούς; Γιατί τους αγαπά; Γιατί η προσευχή σε κάνει να μοιάζεις με τον Θεό. Γιατί εσύ αισθάνεσαι τώρα ότι όλοι οι άνθρωποι είναι υπέροχοι. Δηλαδή, τι θα πει αμαρτάνουν; Δεν το καταλαβαίνεις τι θα πει αμαρτάνουν. Γιατί αμαρτάνουν; Όχι, τους αγαπάς πάρα πολύ τους ανθρώπους. Αυτό μπορεί να το πάθεις στον δρόμο, μπορεί να το πάθεις στο λεωφορείο. Τότε θα έχεις αντιληφθεί ότι, για να το πάθεις αυτό, η καρδιά έχει υποστεί μια αλλοίωση, μια αλλαγή. Όταν λέμε αλλοίωση, όχι βεβαίως οργανική αλλοίωση, αλλά μια τροπή, ένα κάτι. Λέει κάπου η Αγία Γραφή: «Αὕτη ἡ ἀλλοίωσις τῆς δεξιᾶς τοῦ Ὑψίστου». Δηλαδή αυτή η αλλοίωση που γίνεται μες στην καρδιά είναι έργον

δεξιού χεριού του Θεού, δηλαδή έργον του Θεού. Όταν αγγίζει την καρδία και πυρπολείται, όπως «ὁ ἁπτόμενος τῶν ὀρέων καὶ καπνίζονται». Αγγίζει τα βουνά ο Θεός, όπως λέγει ο προφητικός ψαλμός, και πυρπολούνται τα βουνά. Έτσι λοιπόν έρχεται και το χέρι του Θεού να ευλογήσει, να αγγίξει την καρδιά του ανθρώπου, και η καρδία του ανθρώπου να υποστεί αυτή την ευλογημένη αλλοίωση και να βλέπεις όπως βλέπει ο Θεός. Και να βλέπεις όπως βλέπει ο Θεός. Αυτά θα τις λέγαμε χαρισματικές στιγμές. Χαρισματικές. Και γιατί λέγονται χαρισματικές; Επειδή εκείνη την ώρα ο Θεός σου δίνει ένα χάρισμα, μια χάρη. Μια χάρη που η καρδιά σου γίνεται, να το πω απλοελληνικά, γίνεται περιβόλι.

Τόσο υπέροχη η καρδιά... Θα έλεγες ότι δεν θα αντάλλασσες με όλα τα αγαθά της γης αυτό που αισθάνεσαι την ώρα εκείνη. Αυτό που αισθάνεσαι την ώρα εκείνη δεν είναι παρά η Βασιλεία του Θεού, η οποία «ἐντὸς ἡμῶν ἐστι». Αυτό είναι ένα κομματάκι, μια γεύση. Βάζουμε τη γλώσσα μας, τρόπον τινά, και γευόμεθα λίγο Βασιλεία του Θεού. Ε, λοιπόν, λέει ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος, αυτή την ώρα των καλών αλλοιώσεων μην υπερηφανευτείς. Γι' αυτό ο Θεός δεν δίνει εύκολα τέτοια πράγματα σε εκείνον που είναι άπειρος, γιατί υπάρχει ο κίνδυνος να υπερηφανευτεί. Διότι, αν ζητούμε από τον Θεό να μας δώσει τούτο ή εκείνο και κρίνει ότι δεν είμαστε σε θέση να τα κρατήσουμε αυτά που μας δίνει ο Θεός, θα πάμε στην κόλαση. Γιατί; Να υπερηφανευτούμε; Να ξεπέσουμε;

Για να μην υπερηφανευτούμε, επειδή θα έρθει ο δαίμων της οιήσεως, της υπερηφανίας, θα έρθει να μας χτυπήσει την πόρτα. «Τότε τὴν ἀσθένειάν σου καὶ τὴν ἰδιωτείαν σου πρὸς τὴν λεπτότητα αὐτῆς τῆς οἰήσεως ἐν προσευχῇ σπουδαίως δείξον τῷ Κυρίῳ, ἵνα μὴ καταλειφθῇς πειραθῆναι ἐν τοῖς αἰσχροῖς. Ἡ πορνεία γὰρ ἀκολουθεῖ τῇ ὑπερηφανίᾳ καὶ τῇ οἰήσει ἡ πλάνη». Όταν έρθει αυτός ο πειρασμός της υπερηφανίας, τότε, λέγει, φρόντισε να δείξεις εις τον Κύριό σου. Τι να δείξεις; Την ασθένειά σου και την ιδιωτεία σου. Τι είναι η ασθένεια; Τα αδύνατά σου σημεία. Ποια είναι τα αδύνατα σημεία; Ποιος δεν έχει αδύνατα σημεία;

Δεν είναι έτσι; Όλοι έτσι. Εκείνα που, αν δεν προσέξουμε, πέφτουμε πάρα πολύ άσχημα. Και τότε λέει, «δείξον». Μου κάνει εντύπωση αυτό. «Δείξον εις τον Κύριον». Δηλαδή δεν ξέρει πώς είσαι ο Θεός; Αλλά δείξε όμως τις πληγές σου και πες Του: «Κύριε, ξέρεις ποιος είμαι εγώ. Ήρθε ο πειρασμός, το κακό, η υπερηφάνεια. Α, η καρδιά μου αισθάνεται έτσι. Πρέπει λοιπόν να έχω γίνει σπουδαίος».

Θα πει αγραμματοσύνη, δηλαδή την ασοφία σου, την αγραμματοσύνη σου, τη χοντροκεφαλιά σου. Δείξε τα αυτά εις τον Θεόν και τότε θα γλιτώσεις από τον δαίμονα της οιήσεως. Πρόσεξε, λέγει, πρόσεξε, γιατί αν επιμείνεις εις την οίησιν, πονηρών, θα επιτρέψει ο Θεός να πέσεις εις τα αισχρά, εις τους αισχρούς λογισμούς, και θα έρθει, λέγει, ο πειρασμός της πορνείας. Δηλαδή, παράξενο. Ναι, το τονίζει ιδιαιτέρως αυτό ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος και αλλού και λέγει ότι ο πειρασμός της πορνείας είναι αποτέλεσμα συνήθως της νικήσεώς μας, της ήττας μας, εις τον πειρασμό της υπερηφανίας. Να το ξέρετε αυτό. Να το ξέρετε. Αυτό είναι ένα χαρακτηριστικό σημείο. Είναι πολύ σημαντικό.

Μας δίνει το κλειδί να καταλάβουμε όλα τα πράγματα από την ανατομία, θα λέγαμε, που λέγει ότι η πορνεία ακολουθεί την υπερηφάνεια, αλλά και την οίηση. Οίηση, όμικρον-γιώτα, οίηση, το να θέλω να φαίνομαι, είμαι κάτι, ότι είμαι σπουδαίος. Όλα με μια λέξη μπορούμε να τα πούμε υπερηφάνεια. Αλλά εντός της υπάρχει μία... Τότε θα πέσεις στους πειρασμούς της πορνείας. Εάν όμως δείξεις οίηση, ότι είσαι σπουδαίος, ότι καταφέρνεις και καταλαβαίνεις πολλά πράγματα, ότι μπαίνεις στα μυστήρια του Θεού, πω πω, τότε έρχεται η πλάνη. Έχετε συναντήσει πλανεμένους ανθρώπους; Να μας φυλάει ο Θεός. Θα έλεγα συγκριτικά.

Προτιμότερο πολλές φορές να πέσει κανείς στους πειρασμούς τους αισχρούς, έχει ελπίδα να σωθεί, παρά να πέσει στην πλάνη, που δεν έχει ελπίδα να σωθεί. Η πλάνη, επειδή πιστεύει ο άνθρωπος αυτός ότι μπήκε στα μυστήρια του Θεού, ότι βλέπει τον Χριστό, βλέπει την Παναγία, του μιλάει η Παναγία, του μιλάει ο Χριστός, ο πρεσβύτερος, τι σπουδαίος που είναι ο άνθρωπος, δεν δέχεται καμία συμβουλή. Καμία. Νομίζει ότι είναι κάτι. Και έτσι πέφτει στην πλάνη. Ας προσέξουμε. Ο Θεός να μας φυλάξει. Πάντως, εκείνο το οποίο θα βοηθήσει την ταπείνωση είναι η αληθής αυτογνωσία και η εκτίμηση της αληθούς προσευχής. Όταν πραγματικά έχουμε αληθή... Πάντως, εκείνο το οποίο θα βοηθήσει στην ταπείνωση

είναι η αληθής αυτογνωσία και η εκτίμηση της αληθούς προσευχής. Όταν πραγματικά έχουμε αληθή αυτογνωσία, όταν ξέρουμε τι είμαστε, όπως σας είπα, να βλέπουμε το ασθενές μας σημείο, αλλά και όταν ξέρουμε τι σημαίνει αληθινή προσευχή. Τι σημαίνει αυτό, όταν ξέρω τι σημαίνει αληθινή προσευχή; Προσέξατέ το, μη γίνουμε, αντί προσευχόμενοι, ονειροπαρμένοι. Αντί προσευχόμενοι, ονειροπαρμένοι οι άνθρωποι. Και στην κατεύθυνση της ονειροπάρσεως, θα έλεγα, θα μας οδηγεί η οίηση. Θα νομίζαμε κάτι ότι είμαστε ή κάτι ότι πετύχαμε. Διότι ο σκοπός μας εις την προσευχή δεν είναι να δούμε αγγέλους.

Να δούμε φώτα, ούτε να δούμε δεν ξέρω τι οράματα. Πολλοί άνθρωποι, όταν κάνουν την προσευχή τους, επιδιώκουν κάτι τέτοιο. «Αχ, να έβλεπα κάτι». Και μάλιστα πολλές φορές υπάρχει μια αυθυποβολή ή ο Θεός επιτρέπει στον διάβολο, επιτρέπει να εμφανιστεί αυτός ως κάτι από εκείνα που ζητάμε και να έρθουν διαβολικά φώτα. Θα το δούμε και αυτό από τις πλάνες που υπάρχουν μέσα στην προσευχή, μόνο που δεν υπάρχει όλος ο χρόνος. Κάτι θα πούμε, ωστόσο. Και ακόμη και άλλα πράγματα τα οποία θα ήταν ικανά να μας πλανήσουν. Και έτσι, αντί να ζητούμε τη συνάντηση του Θεού, την ειρήνη του Θεού και την αγάπη του Θεού, δεν είναι αυτά αντικείμενα της προσευχής μας. Κάποτε ένας ασκητής προχωρούσε στον δρόμο προσευχόμενος.

Αντελήφθη ότι τον ακολουθούν δύο άγγελοι. Δεν γύρισε να τους κοιτάξει, διότι έκρινε ότι το έργον της προσευχής, προς συνάντηση του Θεού, ήταν ασυγκρίτως ανώτερο από το να στραφεί να δει αγγέλους. Αν ήμασταν εμείς στη θέση του, δεν ξέρω τι θα κάναμε, αγαπητοί μου, και πόσο θα καυχόμεθα ότι είδαμε αγγέλους και πού φτάσαμε για να δούμε αγγέλους. Ε, λοιπόν, τούτο σημαίνει ότι πρέπει, πλάι στην αυτογνωσία, να έχουμε και αληθή εκτίμηση της προσευχής. Γι' αυτό λέγει ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος επιγραμματικά: «Ὁ ἀξιωθεὶς ἰδεῖν ἑαυτόν». Εκείνος ο οποίος αξιώθηκε, δηλαδή, να δει καλά τον εαυτόν του, δηλαδή να έχει αυτογνωσία, «αὐτὸς κρείττων ἐστὶ τοῦ ἀξιωθέντος ἰδεῖν»

τους Αγγέλους. Αυτός, λέει, είναι σε πολύ καλύτερη κατάσταση από εκείνον ο οποίος ηξιώθη να δει Αγγέλους. Αυτά ως προς το θέμα της ταπεινότητας εις την προσευχή μας. Τώρα ας έρθουμε σε ένα άλλο σημείο από τους τρόπους της προσευχής, από τον τρόπο με τον οποίο θα προσευχηθούμε. Είναι η προσοχή εις την προσευχή. Και η προσοχή εις την προσευχή δεν είναι τίποτε άλλο παρά αυτός ο στοιχειώδης τρόπος εμφανίσεώς μας προ προσώπου Κυρίου. Πώς θα εμφανιστούμε;

Η Εκκλησία μας λειτουργικώς το παράγγελμα εξής: «Στῶμεν καλῶς». Αυτό το «Στῶμεν καλῶς» έχει και εσωτερική διάσταση και εξωτερική διάσταση. Εσωτερική σημαίνει ο νους μας να είναι προσεκτικός. Θα το δούμε αυτό λίγο πιο κάτω. Εξωτερική διάσταση: η στάση μας να είναι προσεκτική. Όταν μας μιλάει κάποιος ανώτερός μας, ένα επίσημο πρόσωπο, φροντίζουμε, αφού θα είχαμε εκ των προτέρων γνωρίσει ότι θα συναντηθούμε, να είμεθα ευπρεπείς απέναντί του, αλλά και να ακούμε μετά πολλής προσοχής εκείνα τα οποία λέγει. Ε, λοιπόν, πόσο περισσότερο αυτό ενώπιον του Θεού. Η υμνολογία, επειδή ακριβώς το μυαλό πολύ εύκολα φεύγει, υπογραμμίζει

ανάγκη αυτής της προσευχής με μία ανατομία του πράγματος ομολογμένος ταυμαστή. Λέγει, πολλάκι στην υμνοδίαν εκτελών ευρέθη την αμαρτίαν εκπληρώνα. Ενώ λέει πολλές φορές εκτελούσα την υμνοδία έψελνα βρέθηκα να εκπληρώ την αμαρτίαν. Την μεν γλώτη άσματα στεγγόμενος, την εψυχή άτοπα λογιζόμενος Ενώ με τη γλώσσα μου έψελνα άσματα, με την ψυχή μου σκεφτόμουνα άτοπα Δηλαδή πράγματα που δεν είχαν τόπο Αλεκάτερα διορθώσον Χριστέ ο Θεός Αλλά και τα δυο διορτωσία τα χρηστεί ο Θεός για τις μετανοίες και σώσον με.

Για την επιτυχία της προσευχής, ο Κύριος μας παραγγέλλει εκείνο το ήδη γνωστό: «Σὺ δὲ ὅταν προσεύχῃ, εἴσελθε εἰς τὸ ταμεῖόν σου καὶ κλείσας τὴν θύραν σου, πρόσευξαι τῷ Πατρί σου τῷ ἐν τῷ κρυπτῷ». Γι' αυτό μας το λέγει πιο πολύ. Όχι μόνο για την επίδειξη, που βεβαίως και εκεί το λέγει, αλλά και για την επιτυχία της προσευχής. Να μπορέσεις να συγκεντρωθείς και, όπως λέγαμε την περασμένη φορά, εάν το ταμείο είναι τα ενδότατα της ψυχής μας και θύρα είναι τα αισθητήρια, να κλείσουμε αυτά, να μην επικοινωνούν με τον εξωτερικό μας κόσμο. Το κλειδί που θα κλειδώσω την πόρτα είναι η απερίσπαστος προσοχή.

Μας το είπε και μας το λέγει ο Προφήτης Ιερεμίας, ότι «διὰ τῶν θυρίδων εἰσῆλθε θάνατος». Άφησες την πόρτα σου ξεκλείδωτη; Θα μπουν κλέφτες. Θα μπουν κλέφτες, δεν θα σε κλέψουν; Δεν έβαλες, δεν έβαλες την κλειδαριά της προσοχής στην προσευχή σου; Θα σου κλέψει τον νου και την καρδιά ο διάβολος την ώρα της προσευχής. Και πόσο εύκολα μας κλέπτει ο διάβολος την προσοχή και το μυαλό μας πλανάται τήδε κακείσε. Λέμε πολλές φορές: «Είπα το Πάτερ ημών τώρα; Το είπα; Είπα το Δόξα σοι ο Θεός; Δεν το είπα;» Τόσο πολύ φεύγει το μυαλό, ώστε δεν θυμόμαστε αν είπαμε μια προσευχή. Ακόμη δεν θυμόμαστε, δεν καταλάβαμε —όχι, δεν καταλάβαμε, γιατί δεν καταλαβαίνουμε—, δεν

θυμόμαστε τίποτα από το περιεχόμενο της προσευχής. Είπαμε την προσευχή και λέμε τώρα... «Είπα αυτή την προσευχή; Τι είπα; Τι ζήτησα;» Υπεκλάπη ο νους. Και όπως λέγει κάποιος πατήρ, ότι υποκλέπτεται και με τα βιωτικά, με τις σκέψεις τις βιωτικές. Ή μάλλον λέγει τα εξής: έχει τέσσερις περιπτώσεις, που δεν θυμούμαι. Έψαχνα τον κόσμο προχθές να βρω αυτό το χωρίο. Κάπου το είδα και δεν θυμάμαι πού το είδα. Έχει τέσσερις περιπτώσεις πώς υποκλέπτεται ο νους. Λέγει —μόνο τα δύο θυμούμαι— που λέγει ότι, όταν έρθουν ξένοι λογισμοί, αυτό απλώς είναι ένα στοιχείο που υποκλέπτει την προσευχή. Όταν όμως σκεφτούμε βιωτικά πράγματα, τότε αυτό αφανίζει την προσευχή. Διότι τα βιωτικά: τι θα φάμε και τι θα μαγειρέψουμε, πού θα πάμε και τι θα κάνουμε.

Πώς θα συναντηθούμε με τον κύριον και με τον κύριο, και τα λοιπά πράγματα που είναι φροντίδες. Πραγματικά δεν καταλαβαίνουμε τίποτε από την προσευχή που έχουμε κάνει. Έφυγε, πέρασε και ούτε καν άγγιξε την καρδιά μας, σαν μια βροχή η οποία έπεσε επάνω από ένα σκέπαστρο και η γη που είναι κάτω από το σκέπαστρο δεν εδέχθηκε ούτε μια σταγόνα από τη ζωογόνο παρουσία.

Πρέπει να σας πω ότι η απόκτηση της προσοχής είναι ένα από τα δυσκολότερα σημεία μιας καλής προσευχής. Είναι τρομερά δύσκολο να μαζέψουμε το μυαλό μας. Απαιτεί άσκηση μακροτάτην, μακροτάτην, χωρίς να αποκάμνει κανείς ποτέ. Ιδιωτικώς έχω πολύ απτό παράδειγμα που θα σας πω. Θα το πω και εν συνόλω.

Πει κανείς: «Μα βαρέθηκα να μαζεύω, το μυαλό μου φεύγει, άστο λοιπόν να φεύγει». Όχι. Αν πέσει το πορτοφόλι σου κάτω, θα το πιάσεις, θα το πιάσεις. Αν ξαναπέσει, θα το ξαναπιάσεις. Αν ξαναπέσει, πάλι θα το ξαναπιάσεις. Υπάρχει περίπτωση να πεις: «Μα όλη την ώρα μου φεύγει από τα δάχτυλα το πορτοφόλι, ε, βαρέθηκα να το μαζεύω, ε, άστο χάμω, επιτέλους, θα σκύψω να το πάρω»; Υπάρχει; Ε, λοιπόν, έτσι και εδώ. Ουδέποτε θα αποκάμνωμεν στο να μαζεύουμε το μυαλό μας. Έφυγε; Μάζεψέ το. Ξανά έφυγε; Ξαναμάζεψέ το. Θα πει κανείς: «Ε, δεν μπορώ». Ξαναμάζεψε και ξαναμάζεψε το μυαλό σου. Είναι θέμα αγώνος. Σας βεβαιώνω ειλικρινά, είναι θέμα αγώνος. Θα σας πω μόνο ένα σημείο. Δεν έχει σχέση, βεβαίως, με τη χριστιανική άσκηση, αλλά δείχνει, ωστόσο, πόσο μεγάλο πράγμα και δύσκολο είναι το θέμα της αποκτήσεως της προσοχής και της συγκεντρώσεως, να συγκεντρώνουμε το μυαλό μας σε ένα πράγμα μόνο. Εις τον γιογκισμόν, δηλαδή εις το γιόγκι, εις την άσκηση τη βουδιστική, ένα κεντρικό σημείο είναι η αυτοσυγκέντρωση, η συγκέντρωση της προσοχής. Μία από τις ασκήσεις επιτυχίας είναι και αυτή. Κάθεται ο ασκούμενος σταυροπόδι και...

έχει τα πόδια του έτσι, βλέπει το μεγάλο του δάχτυλο, το δάχτυλο του ποδιού του, αυτό. Πρέπει να το βλέπει μία, δύο, τρεις ώρες, εκεί συνέχεια, και θα πρέπει να μη σκέπτεται τίποτα έξω από το να βλέπει το δάχτυλό του. Νομίζετε; Είναι πάρα πολύ δύσκολο. Τίποτα. Αυτό δείχνει ότι θέλει πραγματικά άσκηση το θέμα της προσοχής. Πάντως, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι στο νου μας θα υπάρχει μόνο ένα αντικείμενο. Μόνο ένα αντικείμενο, το αντικείμενο της δεήσεως, τίποτε άλλο. Αυτό που ζητούμε, τίποτε άλλο, μόνο αυτό. Λέγει ο Άγιος Νήλος ο Σιναΐτης: «Όταν σταθώμεν εις προσευχήν, μηδένα λογισμόν εις την καρδίαν ημών εισελθείν συγχωρήσωμεν»,

πλύντις προς τον Θεόν και καισίες. Μην επιτρέψουμε, λέει, να εισέλθει κανείς άλλος λογισμός έξω από εκείνο το οποίο ζητάμε εις την προσευχή μας. Μία πολύ ωραία εικόνα προσοχής εις την προσευχή και παραιτήσεως από οποιονδήποτε άλλο λογισμό μάς δίνει εκείνη η θυσία του Αβραάμ, όταν παρέλαβε μαζί του το γιο του, τον Ισαάκ. Αλλά μαζί με τον Ισαάκ πήρε και την όνον, το γαϊδουράκι, το οποίο εφόρτωσε ξύλα κτλ., τα σύνεργα της θυσίας. Πήρε και υπηρέτας, παίδας, υπηρέτας, δούλους, και ανέβαιναν, πήγαιναν τρεις μέρες δρόμο διά την θυσία. Όταν έφτασαν στις υπώρειες του βουνού, εκεί ο Αβραάμ άφησε κάτω και την όνον

και τους παίδας, τους δούλους, και πήρε μόνο τον Ισαάκ και τα ξύλα. Δηλαδή, προκειμένου να προσφέρει τη θυσία του, πήρε μόνο το αντικείμενο της θυσίας του, τίποτε άλλο. Όλα τα άφησε έξω πέρα. Έτσι και εμείς θα προσευχόμεθα. Θα έχουμε στην προσευχή μας μόνο το αντικείμενο της προσευχής μας, τίποτε άλλο. Όλα τα άλλα θα μένουν έξω από εμάς. Πάντως, εκείνο το οποίο εδώ θα προσέξετε, που διατηρεί κατά θαυμαστόν τρόπον την προσοχή, είναι η κατ’ αίσθησιν προσευχή. Τι είναι αυτή η κατ’ αίσθησιν προσευχή; Δηλαδή η προσευχή που πρέπει να γίνεται με αίσθηση. Πριν σας αναλύσω μια θαυμάσια περικοπή του Αγίου Ισαάκ του Σύρου, θα σας έλεγα το εξής σημείο.

Επιτρέψατέ μου να παρατείνω λίγο τον λόγον, γιατί να βγάλουμε λιγάκι ημιωρία, που τελειώνουμε και την ερχομένη φορά, και δεν θα μας δίνει χρόνος να πούμε πιο πολλά.

Α, δεν σας κουράζω. Λοιπόν, ποια είναι αυτή η αίσθηση, η κατ’ αίσθησιν προσευχή; Όταν, επί παραδείγματι, μας διηγείται, αγαπητοί μου, κάποιος άνθρωπος μια ιστορία και έχουμε πλήρη αντίληψη του πράγματος, καταλαβαίνουμε πολύ καλά αυτά που μας λέει —υπογραμμίζω, καταλαβαίνουμε πολύ καλά αυτά που μας λέει— και έχουμε εξαιρετικό ενδιαφέρον γι’ αυτά που μας λέει. Προσέξτε, θυμηθείτε από τον εαυτό σας. Φεύγει τότε το μυαλό σε άλλα πράγματα; Όχι. Βλέπεις τηλεόραση, βλέπεις κινηματογράφο, δεν ξέρω τι βλέπεις, βλέπεις το θέμα σου, θέατρο, δεν ξέρω τι βλέπεις. Βλέπεις εκεί συνέχεια το αντικείμενό σου.

Είναι η παράσταση; Τι είναι αυτό το πράγμα; Το μυαλό δεν πάει πουθενά αλλού, έξω από εκείνο το οποίο βλέπεις. Πώς επετεύχθη αυτό; Επετεύχθη με δύο στοιχεία. Ότι αυτό που προσέχεις, το προσέχεις γιατί υπάρχει αίσθηση του πράγματος. Το αισθάνεσαι. Άμα, λοιπόν, αισθάνεσαι και την προσευχή σου, τότε δεν θα φύγει το μυαλό. Εδώ είναι όλο το μυστικό, θα έλεγα το κυριότατο των μυστικών. Υπογραμμίζεται αυτό το πράγμα. Είναι η κατ’ αίσθησιν προσευχή. Αλλά για να δούμε πώς μας τα λέει γι’ αυτά ο Άγιος Ισαάκ Σύρος. Συγγνώμη, κάτι πρώτα λέει ο Άγιος Νήλος ο Σιναΐτης: «Είτε μετά αδελφών είτε κατά μόνας προσεύχη, είτε», λέει, «μόνος σου είτε με αδελφούς, μη έθει, αλλά αισθήσει προσεύχου». Όχι, λέει, κατά συνήθεια να προσεύχεσαι, αλλά κατ’ αίσθησιν.

Λέγει τώρα ο Άγιος Ισαάκ Σύρος: «Θέλεις τρυφήσαι εν τη στιχολογία της λειτουργίας σου;» Θέλεις να απολαύσεις, να τρυφήσεις, να απολαύσεις μέσα εις την στιχολογία της προσευχής σου, του έργου της προσευχής σου —λειτουργία θα πει έργον προσευχής εδώ— «και λαβείν αίσθησιν των λογίων του Πνεύματος των υπό σου λεγομένων;» Και να αποκτήσεις αίσθηση των όσων λες; «Τελείως την ποσότητα άφες και την γνώσιν των μέτρων των εν αυτή μελέτησον».

Να αφήσεις το θέμα ποσότητος. Μην πεις ότι πρέπει να πω τόσα, πρέπει να πω τόσα. Άσε την ποσότητα. Άσ’ την. Πρόσεξε την ποιότητα. Εάν η ποσότητα σταθεί εις βάρος της ποιότητος, δεν κέρδισες τίποτα. Ποιο το κέρδος να πεις ότι προσευχήθηκα μία ώρα και πέντε ώρες, όταν δεν πήρες τίποτε από την προσευχή; Αντιθέτως, υπάρχει και ο κίνδυνος να υπερηφανευτείς ότι κάνεις προσευχή και πέντε ώρες. Λοιπόν, άσε την ποσότητα, πρόσεξε αυτό, άσε την ποσότητα. Θα δούμε, ως προς εκείνο το «μη βαττολογήσητε εν ταις προσευχαίς υμών» που λέει ο Κύριος, «μη βαττολογήσητε», τι εννοεί «μη βαττολογήσητε»; Μιλάτε πολλά. Μιλάτε πολλά από πλευράς όχι χρόνου, από πλευράς περιεχομένου. Δηλαδή...

λέτε πολλά που σας σκορπίζει το μυαλό, αλλά λέτε πολλά από πλευράς χρόνου. Αυτό εννοεί: άσε την ποσότητα. Ο χρόνος μπορεί να είναι μακρύς, η ποσότητα είναι πολύ μικρή. Εάν, επί παραδείγματι, θα έλεγες «Κύριε Ιησού μου, ελέησέ με», η ποσότητα είναι πάρα πολύ μικρή. Βαττολογία, καθόλου. Αυτό δύναται να λέγεται μία ώρα, πέντε ώρες. Εδώ δεν έχεις ποσότητα, έχεις ποιότητα. Αλλά και τα μέτρα, λέγει, «και την γνώσιν των μέτρων των εν αυτή μελέτησον». Εδώ εννοεί και τον χρόνο. Εδώ εννοεί και τον χρόνο, δηλαδή μην πεις: «Θα προσευχηθώ εκ των προτέρων μία ώρα, δύο ώρες». Μην το πεις αυτό. Μπορεί να έχεις πολλή διάθεση για να προσευχηθείς μία ώρα

ή να μην έχεις διάθεση και να προσευχηθείς πέντε λεπτά. Ποτέ μην κλείνουμε εκ των προτέρων τον χρόνο της προσευχής μας. Να αφήνουμε το θέμα αυτό ανοιχτό. Να λέμε: «Αν ο Θεός δώσει τη χάρη της προσευχής». Είναι χάρις η προσευχή, είναι δώρον η προσευχή. Ήθελα να μας μείνει καιρός να αναλύσουμε και αυτό το στοιχείο. Οι Πατέρες αυτό τονίζουν: είναι χάρις η προσευχή, είναι δώρον. Δεν μπορείς να προσευχηθείς αν δεν έχεις το δώρο της προσευχής. Απορεί ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος πώς οι πατέρες του μοναστηριού του στο Σινά, απορούσε πώς με πολύ μεγάλη ευκολία αμέσως έπεφταν εις προσευχή εκστατική. Αμέσως άφηναν καθετί, απεχωρίζοντο από τα βιωτικά, καθετί, και αμέσως έφευγαν εις προσευχή βαθιά.

Θα μπορούσε να πει κανείς: «Θα όριζα χρόνο, θα κάνω προσευχή πέντε λεπτά ή μία ώρα». Ναι, γι’

τους στίχους οὓς ἂν λέγῃς, ως εν τη τροπή της ευχής, και των εκστηθισμών των συνήθει κατάληψιν. Των συνηθισμένων εκστηθισμών, το παπαγαλείο, μπουρ, αυτή η ραπτομηχανή της προσευχής, ο εκστηθισμός. Αυτό, δηλαδή, το να τα λέμε αποστήθους. Και βλέπετε, ε, τότε φεύγει το μυαλό μας, πραγματικά πάει αλλού κι αλλού. Τα έμαθε το μυαλό του αυτά, τα λέει η γλώσσα μηχανικώς και τίποτα περισσότερο. Άσε, λέει, τον εκστηθισμό. Ο εκστηθισμός, το αποστήθους, το παπαγαλείο, είναι οι αντίποδες της κατ’ αίσθησιν προσευχής. «Έστω σου η διάνοια θεωρούσα εν τη μελέτη αυτών, έως αν εις τας κατανοήσεις αυτών τας μεγάλας εξυπνισθή σου η ψυχή».

«Εν εκπλήξει της οικονομίας», λέει. Να είναι το μυαλό σου να βλέπει εις την μελέτη των όσων λες. «Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς», Πατέρα μας, Συ που είσαι στους ουρανούς. Το μυαλό να πηγαίνει σε αυτό που λες. Ή διαβάζεις το Ψαλτήρι, από το βιβλίο τους ψαλμούς, και το μυαλό να πηγαίνει σε αυτό που διαβάζεις. Μην πείτε: «Θα πω ένα, δύο, τρία καθίσματα». Εγώ θα σας έλεγα —και την άδεια την έχω από τον Άγιο Ισαάκ τον Σύρο, από εκεί τολμώ να μιλάω έτσι— έναν ψαλμό αν πεις και κρατήσεις τον δεκαπέντε λεπτά και τον απολαύσεις. Είναι κάτι που πολλές φορές το έχω εφαρμόσει ιδιωτικώς. Είναι προτιμότερο να πεις έναν ψαλμό και να τον νιώσεις, παρά να πεις είκοσι ψαλμούς και να μην καταλάβεις τίποτε. Συνηθίζω το εξής: αν έχετε το

βιβλίο των ψαλμών και δίπλα τη σύντομη ερμηνεία του κυρίου Τρεμπέλα, το μικρό, του «Σωτήρος» έκδοση, που είναι πολύ ωραίο, το «Αρχηγείο» και της «Ζωής» έκδοση, που έχει απέναντι τους ψαλμούς του κυρίου Κολιτσάρα, μου φαίνεται, είναι. Οπότε, οπότε, εάν καταλαβαίνεις τους στίχους που διαβάζεις, έχει καλώς. Εάν δεν τους καταλαβαίνεις, κάποιον δεν καταλάβεις ή περισσότερους από έναν, δύο, ρίξε μια ματιά δίπλα, στην ερμηνεία. Δες πώς εξηγείται αυτό και προσπάθησε να απολαύσεις αυτό που διαβάζεις, να το κατανοήσεις. Όταν το κατανοήσεις, λέει εδώ, τότε δημιουργούνται μεγάλες εξυπνίσεις, λέει εδώ ο Άγιος Ισαάκ.

«Εις τας κατανοήσεις αυτών τας μεγάλας» —μεγάλας κατανοήσεις, συγγνώμη— «εξυπνισθή σου η ψυχή». Ξυπνήσει η ψυχή. Είναι εκείνο που πολλές φορές βλέπαμε στους ανθρώπους που αφυπνίστηκε η ψυχή τους στα θέματα της πίστεως. Αρχίζουν μέσα τους να ζεσταίνονται. Το βλέπεις, είναι φως φανάρι. Σαν μια σόμπα, κρύα ή ζεστή, αναμμένη ή σβηστή. Το καταλαβαίνουμε, είναι σβηστή ή αναμμένη η σόμπα, πολύ εύκολα. Έτσι καταλαβαίνουμε και έναν άνθρωπο, αν η πίστη στην καρδιά του άναψε την καρδιά του ή την έχει σβηστή. «Εν τη εκπλήξει», λέγει, «της οικονομίας». Μέσα σε αυτή την έκπληξη των όσων ο Θεός κάνει. Θεέ μου, τι κάνεις; Ποιος είσαι; Τι έδωσες στον άνθρωπο; Μα είσαι καταπληκτικός. Μα, μα, μα, μα, θες να πεις, αλλά δεν μπορείς να πεις, γιατί η έκπληξη είναι εκείνη η οποία επικρατεί μες στην καρδιά. Και πολλές φορές, εκεί, τρόπον τινά, το στόμα μένει άφωνο.

Σε αυτή την έκπληξη του Θεού, της αγάπης του Θεού, της οικονομίας του Θεού, που προήλθε από την κατανόηση —υπογραμμίζω, από την κατανόηση— των όσων μελετούμε, προσευχόμεθα, που σημαίνει κατ’ αίσθησιν προσευχή, και έχουμε και τα αποτελέσματα. «Και εκ τούτου κινηθείς», και από αυτή την έκπληξη της κατανοήσεως να κινηθείς, «ή εις δοξολογίαν ή εις λύπην επωφελή». Ή να δοξάσεις τον Θεό: «Πω πω, Κύριε, μα είσαι καταπληκτικός, δοξασμένο το όνομά Σου». Ή σε επωφελή λύπη, να λυπηθείς και να πεις: «Κύριε, ποιος είμαι; Ποιος είμαι; Είμαι τέτοιος και τέτοιος άνθρωπος». «Οὐκ ἐφικτόν γάρ», εξηγεί ο Άγιος Ισαάκ, «εν τη εργασία τη δουλική ειρηνεῖν την διάνοιαν».

Ποια είναι αυτή η δουλική εργασία; Η δουλική εργασία, αγαπητοί μου, είναι ο εκστηθισμός, το να τα λες απ’ έξω χωρίς να καταλαβαίνεις τίποτα. Είναι το μπουρ, Αυτά είναι η δουλική εργασία. Και λέγεται δουλική διότι δεν μετέχει ο νους, δεν αποκτά ο νους εκείνα τα οποία λέει, δεν είναι μέτοχος και, συνεπώς, δεν θα έχει ειρήνη. Θες να έχεις ειρήνη; Μάθε να προσεύχεσαι κατ’ αίσθησιν. «Κἀντεῦθεν», λέγει, «συνήσεις τα ακατάληπτα». Από εδώ μπορείς να καταλάβεις εκείνα που δεν μπορούν να καταλάβουν πολλοί. Από αυτή την κατ’ αίσθησιν προσευχή. Τα κρυπτά του Θεού, τα μυστήρια του Θεού. «Το γαρ Πνεύμα το Άγιον κατά το μέτρον εκάστου κινείται εν αυτώ». Ο καθένας με τον τρόπο που θα κινηθεί

και το μέτρο της αισθήσεως που διαθέτει, και το Πνεύμα του Θεού είναι εκείνο το οποίο του δίδει τις αποκαλύψεις, του δίδει την ειρήνη, του δίνει όλα εκείνα τα δώρα που αποκτά κανείς μέσα στην προσευχή. Αλλά, για να κλείσω το κεφάλαιο της προσοχής, για να μην το κουτσουρέψω, και δυο λόγια ακόμη. Είναι γνωστό ότι οι ακολουθίες της Εκκλησίας μας, όπως και οι προσευχές αυτές που έχουμε στα προσευχητάρια, είναι τυποποιημένες. Δηλαδή, με άλλα λόγια, κάνουμε την προσευχή μας από προσευχητάρια που άλλος έχει συνθέσει. Και οι ακολουθίες, όπως είναι, επί παραδείγματι, το Τρισάγιο, που συνήθως μένουμε σε αυτό, είναι το Απόδειπνο, ξέρω εγώ, είναι μια Παράκληση,

Χαιρετισμοί, ό,τι έχουμε να πούμε, είτε στην Εκκλησία ο Όρθρος, να πω τώρα τις εκκλησιαστικές ακολουθίες, τα λοιπά, αυτά που παίρνουμε, τις προσευχές, μέσα από το Μηναίο, από την Παρακλητική και λοιπά, από το Ωρολόγιο, όλα αυτά κάποιοι τα έχουν φτιάξει, τα έχουν συνθέσει. Συνεπώς, για μας είναι τυποποιημένες προσευχές. Αυτή η τυποποίηση έχει ένα πελώριο πλεονέκτημα και ένα πελώριο μειονέκτημα. Θα ήθελα και το ένα να δούμε και το άλλο να δούμε. Το μεγάλο πλεονέκτημα είναι το εξής: ότι η τυποποιημένη προσευχή οδηγεί τον προσευχόμενο σε σωστό δρόμο περιεχομένου προσευχής. Σε σωστό δρόμο. Δεν θα ζητήσει ο άνθρωπος πράγματα από τον Θεό που δεν πρέπει.

Οι Απόστολοι ζήτησαν από τον Χριστόν μία προσευχή: «Δίδαξέ μας πώς να προσευχώμεθα». Αυτό το «πώς» δεν αναφέρεται στον τρόπο, αναφέρεται στο περιεχόμενο. Γι’ αυτό και ο Κύριος είπε το «Πάτερ ημών».

Το «Πάτερ ημών» είναι μια τυποποιημένη προσευχή. Δηλαδή, όταν ο Χριστός έδωσε το «Πάτερ ημών», έδωσε αυτά τα έξι άρθρα, θα λέγαμε, τα έξι σημεία, τις έξι θέσεις του «Πάτερ ημών», που σημαίνει ότι δυνάμει και βάσει αυτών δύνασαι να ζητάς ό,τι θες στην προσευχή σου. Αλλά ό,τι θες. Μας κατηγορούν οι Προτεστάντες ότι έχουμε αποστηθισμένη προσευχή, ενώ έχουν τάχα...

Λένε τις αυτοσχέδιες προσευχές τους. Και, με την ευκαιρία, να μην το ξεχάσω, τώρα μου ήρθε στο μυαλό, δεν ξέρω αν θα ακούσει μια αίρεση, μια μικρή παρένθεση, τώρα μου ήρθε στο μυαλό, μια αίρεση πεντηκοστιανή.

Πεντηκοστιανοί. Αυτοί οι Πεντηκοστιανοί, είναι η εκκλησία των Πεντηκοστιανών δηλαδή, πιστεύουν τούτο, είναι παρακλάδι των Προτεσταντών. Στη Λάρισα νομίζω ότι δεν υπάρχει τέτοια εκκλησία, αίρεση Πεντηκοστιανών. Νομίζω. Έχουμε Ευαγγελικούς, έχουμε, αλλά Πεντηκοστιανούς νομίζω δεν έχουμε.

Έμαθα Έμαθα ότι ήρθε κάποιο παιδί εδώ, σε ένα σχολείο από αυτά τα σχολεία μας που έχουμε εδώ, τα πολλά, που δεν είναι Λαρισαίος, από κάπου από την Ελλάδα, και είναι Πεντηκοστιανός.

ότι θα έρθει και η οικογένειά του εδώ στη Λάρισα. Να φυλάξει ο Θεός, μη μας έρθουν να μας ρίξουν εδώ πέρα το σπόρο των Πεντηκοστιανών. Τι αίρεση είναι αυτή; Αυτοί οι άνθρωποι νομίζουν ότι κρατούν την Πεντηκοστή.

Ότι μπορούν να την επαναλαμβάνουν, όπως τότε έγινε στο υπερώον. Μαζεύονται όλοι μαζί, κάνουν προσευχές αυτοσχέδιες, δήθεν πέφτουν σε έκσταση και αρχίζουν να λένε, ο καθένας, ό,τι του κατέβει, άναρθρα πράγματα, παλαβά και ανόητα, και νομίζουν οι άλλοι τώρα ότι αυτός που λέει παλαβά και ανόητα πράγματα, ότι λέει τώρα ξένες γλώσσες, μιλάει ξένη γλώσσα αυτός, όπως τότε μίλησαν οι Απόστολοι τις ξένες γλώσσες την ημέρα της Πεντηκοστής. Επειδή μου δόθηκε ευκαιρία προ τριμήνου, περίπου τα Χριστούγεννα, να μας επισκεφθεί στην Μονή κάποιος ξένος, όχι δηλαδή στη Λάρισα, κάποιος Πεντηκοστιανός και μορφωμένος άνθρωπος, και κουβεντιάσαμε μαζί του και μας έκανε μια πλήρη περιγραφή τι γίνεται.

στην εκκλησία τους, ας πούμε, στη συναγωγή τους εκεί. Και πράγματα παλαβά, παράξενα και περίεργα. Σας ειδοποιώ, προσέξτε πολύ. Μην νομίσετε, δηλαδή, ότι εκεί θα πάμε να βρούμε τη ζωή, θα πάμε να βρούμε, ξέρω εγώ, τον εαυτό μας και την καρδιά μας, ότι εκεί πέρα είναι το Πνεύμα του Θεού. Και θα παρακαλέσω να το πείτε και στους γύρω σας αυτό το πράγμα, ώστε, αν έρθουν οι άνθρωποι αυτοί εδώ —και βεβαίως θα αρχίσουν να κάνουν δουλειά· ο αιρετικός δεν κάθεται, μόνο οι υιοί του Θεού κάθονται. Οι υιοί του Θεού κάθονται και αναπαύονται, οι υιοί του Διαβόλου δεν κάθονται, δουλεύουν— προσέξτε πολύ, σας ειδοποιώ, ώστε να μην πέσει ο σπόρος αυτός εδώ πέρα, ώστε να μην βρει έδαφος και να μην καλλιεργηθεί. Φτάνουν τα δεινά που έχουμε, μη μας έρθει ακόμη ένα. Επανέρχομαι, λοιπόν, αγαπητοί μου. Σας είπα ότι αυτός ο Κύριος έδωσε την τυποποιημένη προσευχή, το Πάτερ ημών.

Σημαίνει ότι δυνάμεθα να έχουμε τυποποιημένες προσευχές. Ποιο το πλεονέκτημα; Δεν μπορούμε να φύγουμε από το ορθόν περιεχόμενο της προσευχής. Θα προσευχηθούμε σωστά πράγματα. Όταν πούμε «Τον άρτον ημών τον επιούσιον δος ημίν σήμερον», δεν θα πούμε «Δώσ' μας λίρες». «Τον άρτον ημών». Όταν πούμε «Και άφες ημίν τα οφειλήματα ημών, ως και ημείς αφίεμεν τοις οφειλέταις ημών». Ένα στοιχείο που ενδεχομένως να μην το λέγαμε στην προσευχή μας: «Θεέ μου, συγχώρησε τις αμαρτίες μας, όπως και εμείς συγχωρήσαμε των άλλων τις αμαρτίες που έκαναν σε εμάς». Μας δίνει, λοιπόν, το μέτρο η τυποποιημένη προσευχή. Έχει, όμως, και ένα μεγάλο μειονέκτημα η τυποποιημένη προσευχή. Ποιο είναι αυτό; Είναι ότι, τελικά, επειδή συνετάχθη η προσευχή από κάποιον άλλον, να μην αγγίζει την καρδιά μας η προσευχή αυτή.

Είναι σαν κάτι ξένο, άλλος την έκανε, να μην την καταλαβαίνουμε και να μην μας αγγίζει. Και επειδή δεν μας αγγίζει, γι' αυτό βλέπετε τους ανθρώπους να στρέφονται στο να θέλουν να κάνουν αυτοσχέδιες προσευχές. Και δεν είναι ημαρτημένο να κάνουμε αυτοσχέδιο προσευχή. Όχι, μπορούμε, με υπόδειγμα πάντοτε του Πάτερ ημών και της προσευχής των Αγίων, πάντοτε. Αλλά το να μείνω μόνον σε μια αυτοσχέδιο προσευχή και να μην χρησιμοποιήσω τις λεγόμενες τυποποιημένες προσευχές της Εκκλησίας, αυτό είναι ημαρτημένο. Υπάρχει κίνδυνος πλάνης, οπωσδήποτε. Πάντως, το μειονέκτημα είναι ότι πολλάκις τις λέμε τις προσευχές και δεν τις καταλαβαίνουμε και περνούν σαν συνήθεια και τίποτε άλλο. Ή ότι τις έγραψε κάποιος άλλος, δεν είναι για μας. Έγραψε ο Δαβίδ τους ψαλμούς, τον πεντηκοστό ψαλμό.

μετανοίας. Εγώ δεν είμαι αμαρτωλός άνθρωπος. Ο Δαβίδ, που έπεσε στη μοιχεία και στον φόνο, ας κάνει καλά με τον ψαλμόν του. Εγώ δεν είμαι αμαρτωλός. Γιατί να καταλάβω και να είπω ότι αυτός ο ψαλμός αφορά και εις εμένα; Αυτό είναι ένα μειονέκτημα φοβερό. Λοιπόν, τι λέγει ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος; «Μη γίνου εν τη τύξει της ψαλμωδίας σου ως παρ' άλλου δεχόμενος τους λόγους». Αυτά που ψέλνεις, αυτά που λες στην προσευχή σου, μην είσαι σαν να δέχεσαι αυτά που λες ότι κάποιος άλλος τα έγραψε, κάποιος άλλος τα είπε, «και εκ της κατανύξεως και της χαράς της εν αυτή παρέλθεις τελείως», και χάσεις και τη χαρά και την κατάνυξη. «Αλλ' ως εξ αυτού σου να λέγεις τους λόγους εν τη δεήσει σου». Ό,τι λες, σαν να είναι δικό σου πράγμα. Ναι, το έγραψε άλλος, αλλά θα το κάνεις δικό σου πράγμα, δικό σου κτήμα, και θα το λες σαν από δικό σου.

Ένα τελευταίο σημείο, ήρθαμε. Πολλοί παραπονούνται ότι δεν λαμβάνουν στην προσευχή τους εκείνο το οποίον ζητούν. Η αιτία είναι ότι οι ίδιοι στην προσευχή τους δεν έχουν προσοχή. Έχουν σκορπισμόν διανοίας και καρδίας. Σε αυτούς απαντάει ο Ιερός Χρυσόστομος, όταν είπε ότι, ναι, όταν πω σε κάποιον «Παρακάλεσον τον Θεό, δεήθητι αυτού, ικέτευσον αυτόν. Έχεις κάτι, ένα πρόβλημα; Παρακάλεσον τον Θεό, κάνε την προσευχή σου», λέγει, μα απαντά: «Παρεκάλεσα άπαξ, δεύτερον, τρίτον, δεκάτην, εικοστήν. Είπα, ξαναείπα, παρεκάλεσα και παρεκάλεσα, πάτερ μου, χρόνια τώρα κάνω προσευχή», έτσι θα απαντούσε, «και ουδέν έλαβον, και δεν μου έδωσε ο Θεός εκείνο το οποίο ζητώ».

Απαντάει τώρα ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος: «Εισέρχονται πολλοί εν τη εκκλησία, απαρτίζουν μυρίους στίχους ευχής», πάνε στην εκκλησία, λένε μυρίους στίχους προσευχής, «και εξέρχονται και ουκ οίδασι τι είπαν», και φεύγουν και δεν ξέρουν τι είπαν. Λέει ο ψάλτης ολόκληρον όρθρον και λειτουργία, τρεις ώρες προσευχή. Μη μου πείτε τώρα ότι δεν καταλαβαίνουμε, μη μου πείτε ότι είναι στην αρχαία γλώσσα, μη μου πείτε αυτά, μη μου πείτε ότι οι ψάλτες τα τραβούν κατά τρόπο που δεν τα καταλαβαίνουμε. Αυτό έστω το δέχομαι, αρχαία γλώσσα.

Μη μου πείτε «αν μπορεί να το καταλαβαίνεις εσύ, αλλά δεν το καταλαβαίνει ο άλλος». Μη μου το πείτε αυτό εύκολα. Ξέρω πολλούς ανθρώπους που δεν ξέρουν πολλά γράμματα, αλλά η επιθυμία τους να προσέχουν.

έδωσε τον καρπόν της κατανοήσεως. Εκεί κυρίως βρίσκεται και όχι τόσο εις τα πολλά γράμματα, και όχι τόσο. Επιτέλους, επιτέλους, κι αν φύγουν και αρκετά πράγματα που δεν κατάλαβε κανείς, αλλά η διάνοια όμως είναι προσευχομένη. Οπωσδήποτε, το ότι οι ψάλτες θα λένε ρίχνοντας το βάρος όχι στο νόημα, αλλά εις το μέλος, αυτό είναι ημαρτημένον. Είναι ημαρτημένον και απαράδεκτον. Οπωσδήποτε. Πάντως, τόσα πράγματα, και φεύγουμε από την εκκλησία και τίποτα δεν καταλάβαμε και τίποτα δεν προσέξαμε. «Τα χείλη κινούνται, η δε ακοή ουκ ακούει». Τα χείλη λένε και τα αυτιά δεν ακούνε τίποτα. «Συ που ουκ ακούεις της ευχής σου, και τον Θεόν θέλεις εισακούσαι της ευχής σου;» Εσύ ο ίδιος δεν καταλαβαίνεις αυτό που λες, και θες ο Θεός να εισακούσει αυτό που λες, την προσευχή σου. Ωραίο επιχείρημα!

«Έκλινα», λέγεις, «τα γόνατα», γονάτισα, «αλλά η διάνοιά σου έξω επέτατο». Ναι, καλά, γονάτισες, είπες, αλλά το μυαλό σου γύριζε απ' έξω, πετούσε απ' έξω από την Εκκλησία. «Το σώμα σου ένδον της Εκκλησίας», ναι, το σώμα σου μέσα στην Εκκλησία, «και η γνώμη σου έξω. Το στόμα έλεγε την ευχή και η διάνοια ηρίθμει τόκους, συμβόλαια, συναλλάγματα, χωρία, αγρούς», δηλαδή κτήματα, «φίλων συντροφίας», συντροφές. Εκεί πήγαινε το μυαλό σου. Λοιπόν, πώς παραπονείσαι, αφού δεν είχες την προσοχή να αποκτήσεις την αληθή προσευχή; Αλλά θα συνεχίσουμε, αγαπητοί μου, ως προς τους τρόπους της προσευχής. Και πιστεύω, όπως σας είχα υποσχεθεί πριν από δύο-τρία θέματα, ότι.

θα πούμε μερικά πράγματα για την προσευχή, ιδίως για τους τρόπους προσευχής, όπως οι Πατέρες μας τα λέγουν, που είναι πράγματι πολύ βοηθητικά. Θα συνεχίσουμε και θα τελειώσουμε τη χρονιά μας, πρώτα ο Θεός, την ερχομένη Δευτέρα.