On Prayer, Part 4 | 18-03-1974

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

When the faithful gather together in prayer, they become the Church. We now come to another kind of prayer, called personal or individual prayer. Communal prayer, of course, does not exclude individual prayer, and the reverse is also true. If someone prays with others, this does not mean that such prayer replaces praying alone. And if someone prays alone, this certainly does not mean that it replaces praying together with other people. Many fall into error here, believing that there is no need to go to church because they say their prayers at home. My beloved, it hardly needs to be said that this is a grave error, since...

For this excludes communal prayer as the prayer of the Church, in which everyone gathers together as one body, as the Church, to seek from God what they desire. This is worship. As we said last time, the presence of the whole body not only overcomes egotism and individualism; it also brings us into worship—not merely prayer, but worship and sacrifice, as in the Divine Liturgy. In this act of worship, we offer bread and wine so that God may give us His Body and Blood. We offer bread and wine.

“Thine own of Thine own” is offered, and then God gives back what we offered Him as bread, now as His Body, and transforms what we offered as wine into His Blood. We give Him earthly things, and He gives us heavenly things. Can all this take place in individual prayer? Obviously not. You see, then, that believing we can replace the divine worship of the Divine Liturgy celebrated in the church with our individual prayer at home is not merely unreasonable or ignorant; it is a wrong we commit against ourselves.

Let me return to the point. One does not replace the other, just as water does not replace bread. You cannot say, “I ate bread, so I do not need to drink water,” or, “I drank water, so I do not need to eat bread.” Both are prayer and therefore resemble one another, but they are two kinds of prayer, and neither can replace the other. The value of individual prayer is immense, just as the value of communal prayer is also immense. It is well known that the wise, profound, and wonderful things written by the Fathers of our Church about the ways of prayer were written chiefly about individual prayer—chiefly about that. Its value is extraordinary. In communal prayer, the faithful bring...

God down to earth; through individual prayer, the believer raises himself to heaven and meets God. Individual prayer has particular advantages that communal prayer does not possess. Nevertheless, I insist once again that each has its proper place. The Apostolic Constitutions emphasize this: “But if it is possible to assemble neither in a house nor in a church, let each person sing psalms, read, and pray by himself.” Thank you. If gathering is impossible, it says—having in mind the persecutions...

and the disorder that prevailed in those days because of outside attacks against the Church—if it is impossible to gather in a house, where the household churches and acquaintances would assemble, or in a church building, wherever such a building might exist—not churches such as we have today, of course—then each person should sing psalms, study, and pray alone. Psalmody, study, and prayer. When we come to the manner of prayer next time, God willing, we shall see that study must always be accompanied by prayer, and prayer must be accompanied by study.

We shall certainly examine this when we reach the appropriate point. In any case, our Lord Himself gave us the model of individual, solitary prayer, for the Gospel according to Luke says, “It came to pass, while He was praying alone.” The same Gospel speaks of this again. Individual prayer is directed chiefly toward the personal needs of the soul and, as we have said and emphasize once more, its value is immense.

Let us now consider three major subjects that concern individual prayer in particular. The first is the place where prayer should be offered. The second is the time—when prayer should be offered. The third is the manner of individual prayer: how we should say our prayers. Place, then, time, and manner. These three give us a picture of good prayer. We begin with the place of prayer. John Chrysostom sets forth...

several points concerning the place of prayer. Those of you who own the Complete Works of the Holy Fathers will find this in volume 31, in his homily “On the Healing of the Canaanite Woman.” Go home and read it. It is in volume 31, in the homily “On the Healing of the Canaanite Woman.” Listen to what he says: “Even if you are outside, cry out and say, ‘Have mercy on me,’ not moving your lips, but crying out with your understanding.” Even if you find yourself away from home, he says, cry out and say, “Have mercy on me.” Do not move your lips. You may ask, “How can someone cry out without moving his lips?” At times we may have...

an exceedingly loud cry amid profound silence. How can this be? It happens when the quality of our prayer is very good, when our prayer has power, and when a strong feeling and an impulse arise within the soul. That impulse is the cry—the soul’s cry to God—even though the lips do not move. For if we moved our lips while praying outdoors, my beloved, you understand that people would think us mad.

He says, “Though you do not move your lips, cry out with your understanding”—cry out with your understanding, with your soul, as I have just explained. “Even while remaining silent, for God hears.” Though our lips remain silent, God hears. “It is not a place that is required, but the right manner is sufficient.” This concise statement is the answer. Perhaps nothing more would need to be said about the place of prayer. Yet, to make the matter clearer, we shall say more. This is the principle concerning the place of prayer: “It is not a place that is required, but the right manner is sufficient.” No particular place is required. You cannot say, “I shall pray only here or there.”

What matters is the principle of the right manner. Here “principle” does not mean a beginning, as when we say, “I make it my principle to do this or that.” It means the manner in which you will pray. John Chrysostom then gives a rather long list of examples to support precisely this point. “Jeremiah was in the mire, and he drew God to himself.” I shall give you a direct translation together with an explanation. Jeremiah, he says, was in the mire. When the Prophet Jeremiah proclaimed his prophecies, certain men associated with Solomon’s Temple became greatly angered and told him to stop.

But by God’s command he could not stop, so they seized him and threw him into a cistern. The filth in the cistern rose to his mouth, and he would nearly have drowned there if God had not been pleased to deliver the prophet. A cistern! Yet how was the prophet saved from it? He prayed there, in the cistern. Daniel was thrown out of jealousy into the lions’ den, yet from there he prayed to God and praised Him; and through his prayer, the lions became like gentle lambs.

There is also a beautiful troparion for Saint Daniel which says that he became a shepherd, a shepherd of lions. The Three Holy Youths were thrown into the furnace because they would not deny their faith. Yet what a wondrous sight! Nebuchadnezzar saw the Three Holy Youths—four figures altogether, for the fourth was an angel—praying within the fiery furnace. The thief, John Chrysostom says, was crucified, yet his cross did not prevent him from praying; on the contrary, through his prayer he opened Paradise. Job lay upon a heap of manure, yet from there...

he obtained God’s mercy. Jonah found himself in the belly of the sea creature, and from there he raised to God the familiar ode that we have. It is the sixth ode, the well-known Ode of Jonah. It is wonderful and filled with prophecy—filled with prophecy. We are given not only the example of Jonah in the belly of the sea creature, but also his ode. Indeed, it is the only prophetic text we have from Jonah, and it concerns the Resurrection of Christ. At one point he says, “My head sank into the clefts of the mountains.” It sank—that is, it descended and came to rest there; it lay there.

The word “sank” is used as when we say that the sun sets. “My head sank into the clefts of the mountains”—into clefts in the mountains and rocks. What mountains were these, since Jonah was in the belly of the sea creature? But when Christ said, “This generation seeks a sign, but no sign shall be given to it,” my beloved, He was speaking of the sign of the Resurrection. He gave only the sign of Jonah. Here, when Jonah says that his head came to rest in the clefts of the rocks, this is none other than Christ Himself speaking, as it were, through the prophet: He would be placed in the tomb when the Lord was laid dead within the hewn rock. “My head sank into the clefts of the mountains.”

“Even if you are in the public baths, pray; if you are on the road or lying on your bed—wherever you may be, pray.” How beautiful this is! Are you at the baths? In those days the baths were public, just as public baths still exist today. Those who have no bath at home go to the public baths. I advise you not to go. Forgive me for saying so, but I recommend this for many reasons. I do not know how you might arrange to bathe at home, but do not go to public baths, for many reasons. So, whether you are at the baths, on the road, or even lying in bed, wherever you may be, pray.

Some ask, “Should I pray in bed?” Certainly, there are two cases. If you are ill and cannot get up, you may pray in bed. But if you are well and say, “I shall say my prayers in bed,” that is a matter of laziness. This certainly happens. Many people go to bed and say, “Ah, now I shall say my prayers here in bed.” That is plain laziness. Please, do not do it. Why, then, can a person pray anywhere? John Chrysostom says, “You are a temple of God; do not seek a place.” You are a temple of God. Why search for a particular place? Wherever you go, you carry the temple of God with you. “Do not seek a place, then; only the right disposition is needed.” Only one thing is necessary:

the desire to pray. “Even if you are brought before a court, pray.” Are they dragging you into court? Say your prayer. “Even if the judge is angry, pray.” Is the judge enraged? Keep praying. “The sea lies ahead, the Egyptians behind, and Moses stands between them.” He gives us the example from Exodus, which we have discussed—you remember it. The Red Sea was ahead and the Egyptians behind, with Moses in the midst. What happened? Neither the sea nor the Egyptians prayed, but Moses prayed. Through Moses’ prayer, the people were saved. “Call upon the Master; cry out to Him.”

Is God a man, so that you must travel somewhere to find Him? “God is always near.” “Wherever you go and call upon Him, He hears.” Wherever you may go, if you call upon God and say, “My Lord,” He will hear you. “Neither business, nor an intermediary, nor a servant raises a wall between you.” God’s supposed preoccupations do not form a wall between you and Him, preventing you from speaking with Him; nor do you need an intermediary or servant to help you gain access. “Say, ‘Have mercy on me,’ and God comes at once.” Simply say, “Lord, have mercy on me,” and God comes immediately. “For while you are still speaking,” he says, “He will answer:”

“Behold, I am here.” This is what God says. While you are still asking something of Me, while you are still speaking and making your request in prayer, I will already be present. My dear friends, this passage from John Chrysostom is truly wonderful, because it gives us a positive picture of where we may pray. If a Christian prays wherever he may be, then he is indeed a prayerful Christian—wherever he may be. Saint Cyril of Jerusalem, whose feast we celebrate today, says the same. You should honor him especially, since for three years he gave us his marvelous Catechetical Lectures, which we studied together. Please remember him always and call upon his help.

He says that whenever you enter or leave your home, you should make the sign of the Cross and say your prayer. Whether you sit down or rise, eat or drink—whatever you do and wherever you are—make the sign of the Cross and say your prayer. This is why the Apostolic Constitutions say: “It is not the place that sanctifies the person, but the person who sanctifies the place.” You cannot say, “This particular place is holy, and therefore I must go there.” Wherever you go and pray rightly, that place is sanctified. Of course, this does not contradict the fact that the church building is a sacred place. There is no question about that. Yet it is sacred not simply as a place for prayer, but as a place of worship—of divine worship. As for prayer, you may go anywhere.

Every place is clean: Jeremiah’s mire, Daniel’s lions’ den, and Job’s dung heap.

Nevertheless, there is a “nevertheless.” Although every place can be suitable for prayer, I would go so far as to say that when we travel by bus, whether within the city or between cities, we should learn to withdraw inwardly. This is extremely important. Such withdrawal means enclosing ourselves within, as though we were lowering the shutters over the windows of our senses, and gathering our attention inward. This can be achieved so wonderfully that even if there is a radio playing in the vehicle, or people are singing—perhaps a group of travelers—and there is a great deal of noise, still...

If a person succeeds in withdrawing inwardly—and I repeat, it is not so difficult—he can pray so beautifully that even on the bus, yes, I tell you truly, tears may flow abundantly. The whole question is precisely this: how can a person succeed in withdrawing inwardly? If we achieve this, every place is suitable. But you may ask, “Can we always withdraw inwardly?” No. This is why there is the “nevertheless” I mentioned earlier. Here we come to the place of the private room. This is what the Lord meant when He said: “But when you pray, enter your private room, and when you have shut...”

“...your door, pray to your Father who is in secret.” Here I should explain that when the Lord tells us to pray in our private room, He means what old houses used to have: a small room without a window, where people kept their treasures. We might call it the safe or strongroom of that time—hence the word “storeroom.” It had no windows because of the danger of thieves, and this little room was also kept out of sight of visitors.

When the Lord emphasizes that we should pray in our private room, He does not mean that we cannot pray anywhere else. We see the Lord praying everywhere: in the Garden of Olives, on the mountain after He sent His disciples away onto the Sea of Galilee, and in many other places. The Lord also prayed before His disciples. But pay attention to this “but”: because people have a tendency to pray ostentatiously, making a display of supposedly being devout and prayerful, the Lord stresses the need for the private room, that secluded place where a person can avoid the temptation...

...of showing off. Yet we also need the private room so that we may attain the inward withdrawal I spoke of. This is why Saint Isaac the Syrian says something truly wonderful, which I hope will help us if we attend to it carefully: “Make every effort—take care—to enter your inner chamber.” Take care, he says, to enter the chamber within you. The Lord spoke of an outward chamber; Saint Isaac speaks of an inward chamber. What, then, is this inward chamber? It is nothing other than the effort to withdraw inwardly in such a way that, even if...

...others can see you, they do not realize that you are praying; or that you have already overcome the temptation to make a display and, more generally, have attained attentiveness in prayer. It is neither strange nor rare for someone to shut himself in his room to pray while his mind and heart wander through the marketplace and the shops, through business dealings, through what we will say or what others will say to us, through what we will do, what we will cook, or how we will arrange our home. Thus, when the Lord speaks of the private room, He also means the inner chamber—the very thing Saint Isaac emphasizes.

My dear friends, we have a chamber within us—a most precious chamber. Saint Isaac says that when you discover it and attend to it, you will then discover another chamber: the heavenly chamber. Let me read the whole sentence: “Make every effort to enter your inner chamber, and you will see the heavenly chamber.” There within, you will see the heavenly chamber. Here, “chamber” means a place. When you have found the place in which you can pray properly, you will have discovered the place of the Kingdom of Heaven. “For this chamber and that chamber are one.” The earthly and the heavenly chamber are one, he says. These two chambers become one.

“Through one entrance you behold them both.” Through a single door, you see both. “The ladder to that Kingdom is within you, hidden in your soul.” Do you wish to find the ladder that leads to the Kingdom of God? You will find it within yourself, hidden in your soul. What Saint Isaac the Syrian says is truly wonderful. How exactly does this happen? The Lord said, “The Kingdom of God is within you.” Therefore, when a person enters within himself, into the innermost depths of his soul, he finds himself within the chamber of the Kingdom of God—that is, within the Kingdom of God itself.

That is enough concerning the place of prayer. Now there is another point that has special significance for us, particularly as Orthodox Christians. When I am in the place where I will pray, which direction should I face? Our custom is to face east. All our churches are built facing east. The graves in our cemeteries also face east. When a person is buried, the head lies toward the west, but the face is turned toward the east, if you have noticed. In other words, if the departed were to rise, or even as he lies there, he faces east. His feet point eastward.

If he were to rise, he would face east. You will have noticed this in all the graves, at least throughout Greece—I have not traveled abroad. In Greece they are all oriented in this way. Why, then, is a grave built like this if prayer can ultimately be offered facing any direction? After all, I can pray in every place. This is why Justin says that when we say we pray facing east, it does not mean that we contradict what the Prophets and Apostles teach, for “in every place there is an east for those who pray.” Wherever those who pray may offer prayer, that place becomes east for them. Here, then, we have this remarkable combination:

We do indeed turn toward the east, offering God what we regard as the most honorable of the four points of the compass. But if circumstances do not allow us to pray facing east, then the place where we pray becomes, in a manner of speaking, east. Basil the Great gives a similar teaching, though with another interpretation. In his work On the Holy Spirit, he says: “We all look toward the east during our prayers.” You see how ancient this practice of turning eastward is. When Basil the Great says that all of us face east when we pray, it is clear that this was a widespread custom.

I might even tell you that this comes from the Jews and the synagogue, though I will speak of that shortly. “Yet few of us know that we are seeking our ancient homeland, Paradise, which God planted in Eden toward the east.” Although we all pray facing east, few know why. Why do we pray toward the east? Because, as the Book of Genesis says, God planted Paradise in the east, and we lost that Paradise. Therefore, we offer our prayer facing east as we seek and long for our ancient homeland. This is well known. For this reason, this teaching of Basil the Great has been greatly admired, namely that...

When Daniel prayed as an exile—or rather, forgive me, as a captive—in Babylon, he prayed in the following way: he opened the window of his room, which faced Jerusalem. Now consider the map: Babylon was somewhere in Mesopotamia, while Jerusalem lies elsewhere. From Babylon, he must have faced roughly southwest, because Jerusalem lies southwest of Babylon. Daniel turned in that direction. Why do you think? So that with the eyes of his soul he might behold the Temple...

...of Solomon. This is why he turned toward Jerusalem. What does this show? He was seeking what he had lost. He was a captive, far from his homeland; and Christians turn toward the east as they seek their ancient homeland, Paradise.

These are a few—or rather, quite a few—words about the place of prayer. Let us now turn to the time of prayer. When should we pray? What is the proper time for prayer? John Chrysostom says:

“If you wish to make a request of a man, you ask: What is he doing? Is he asleep? Is he busy? His servant gives you no answer. But with God, none of these things applies.” If you wish to ask a person for something, to request a favor, you first inquire.

You ask, “What is he doing now? If I go to his home or office, what will he be doing? Is he asleep? Is he busy?” If he has work to do and you knock at the door or ask to see him, he may not answer you. But none of this applies to God. You cannot say that God is busy, or asleep, or resting in His room. At whatever hour you wish, whenever you wish, you can make your request to God. God is everywhere present. He does not have occupations in the human sense that would prevent Him from responding to us. This is precisely why Holy Scripture commands us through the Apostle Paul: “Pray without ceasing.” Without ceasing. If a lady comes and begins telling me something...

If a lady comes and talks to me without remembering to stop, I will certainly get a headache. But if we wished to speak continually to God, nothing like that would happen with Him. We can pray continually. If only we could pray continually! The words “pray without ceasing” were taken up especially by the Fathers of nepsis (watchfulness), though no less by all the Fathers. After all, there is no Father who is not watchful. This distinction is made only for technical or literary reasons—that is, according to the kind of writings they left us—and so we divide them into watchful and non-watchful Fathers. But if a Father is not watchful, he is not a Father.

If a Saint is not watchful, he is not a Saint. Such a thing is impossible; it is inconceivable, for the Apostle says to Timothy, “But you, be watchful in all things.” This nepsis, this watchfulness, is the foundation of the spiritual life. We have spoken before about nepsis: it is attentiveness of the heart and of the nous, the spiritual intellect. We have said before that we must not let ourselves become distracted by too many things. So the Fathers of nepsis took these words, “pray without ceasing,” in a special way and made them into a theology of praxis, the active ascetic life, my dear friends. So many wise books and such a marvelous body of writings have been produced that I do not know whether we shall have time to read all that has been written, or whether we can even find our way through it all. And everything written turns around these...

two words: “Pray without ceasing.” An entire method has been developed around putting these words, “pray without ceasing,” into praxis, the active ascetic life. The Lord tells us in the Gospel according to Luke that we “always ought to pray.” Always—truly, always. But when is “always”? Now, a little later, and later still, by day and by night. I can pray even while I am asleep—even while I sleep. I shall mention this simply for the record, although it is not my subject at the moment. The Fathers, ascetics, and spiritual people speak of unceasing prayer, the single-phrase prayer.

You do not have to be an ascetic in the sense of a hermit. To some degree, you can attain this even in your own home. I assure you, it can be attained to some degree. They made a reality of that wonderful verse from the Song of Songs: “I sleep, but my heart keeps watch.” What, then, do we observe? Listen carefully. When a person continually says, “Lord Jesus Christ, Son of God, have mercy on me,” then, after he falls asleep—even when he is sleeping deeply—he has a sense that the Jesus Prayer is being repeated within his heart, without the tongue, the lips, or anything else taking part. The heart itself will be saying the prayer. And so...

what the Song of Songs says becomes a reality: “I sleep because the body needs sleep, but my heart keeps watch.” And it keeps watch through this prayer. What is even more marvelous is that, because the heart remains continually in this prayer, there is no room for anything else to enter. Neither impure dreams nor anything of the kind can enter. And more marvelous still, although the person is deeply asleep, he retains a sense of this prayer within his heart. You may ask, “But can he really be deeply asleep?” This does happen. I shall say nothing more. It happens. It truly happens. And now let us see what John Chrysostom says and consider the meaning of this “always.”

“When we rise from bed, we must come to the worship of God before the sun does”—that is, when we rise in the morning, we must pray. “And when we approach the table”—when we come to the table to eat. “And when we are about to sleep”—when we are preparing to go to bed. Notice, then, three landmarks within the twenty-four-hour day: morning, evening, and mealtimes. And he adds another: “Or rather, at every hour, offering a prayer to God.” We should pray every hour.

Whether you enter a shop, walk along the road, or travel somewhere, a person can pray for two minutes—forgive me, even for one minute—“thus running an even course throughout the day,” so that our prayer may follow the passing of all twenty-four hours. “And if it is winter, let the greater part of the night be spent in prayer.” During winter, when the nights are long, we should spend the greater part of the night praying. Say what you will, my dear friends, but the whole life of a Christian must truly be a continual turning toward Christ our God.

Some understand this literally. Others understand it as repeatedly lifting ourselves toward God through prayer. This is what we have spoken about until now: praying in the morning, at midday, in the evening, and at mealtimes. And that phrase “or rather” is an exhortation that we should pray every hour—or, as we shall see shortly, at the familiar First, Third, Sixth, and Ninth Hours. These are two different approaches, but one does not abolish the other, nor should we say that one is necessarily more spiritual than the other. Take care here: unceasing prayer understood literally is, of course, more spiritual, but there may nevertheless be reasons why it cannot be carried out.

Some take “pray without ceasing” literally: you never stop praying. This does not mean praying aloud. At times we may be speaking with another person while the heart is praying. Yet if I were following this manner of prayer now, how could I preach to you? The desert certainly offers greater possibilities for practicing “pray without ceasing” literally. But do not imagine that the city offers no such possibility. It is enough for a person not to be burdened with many cares—not to have too many concerns in his mind or work that entangles him with people so completely that both his nous, the spiritual intellect, and his heart are drawn away.

Even such a person can attain many things. Origen tells us: “We can understand the command ‘pray without ceasing’ as possible only if we regard the whole life of the holy person as one great, continuous prayer.” How else, he says, are we to understand and accept it, except by seeing the whole life of a holy person as one great, unbroken, continuous chain of prayer? “And part of this prayer is what is ordinarily called prayer, which a person who loves God performs no fewer than three times each day.” Part of the prayer that embraces our whole life is what we mean when we say, “I shall pray in the morning.”

Origen appoints three times: morning, midday, and evening. You remember that the Apostle Paul rose during the night with Silas in the prison at Philippi and prayed. When did the earthquake occur and the prison open? While the Apostles were praying. The question arises: Would the prison have opened if they had not prayed? Just as we experience a manifestation of God within prayer, so also within prayer we see wondrous divine uncreated energies and true miracles. In any event, something that has remained in our Church is what the Apostolic Constitutions prescribe: “Offer prayers” at Matins (Orthros)—Matins means daybreak—at the Third Hour, which is nine in the morning, and at the Sixth Hour.

It does not mention the First Hour, though we also have the First Hour. The First Hour is six in the morning, after Matins; the Third Hour is nine in the morning; the Sixth Hour is noon; the Ninth Hour is three in the afternoon; evening is Vespers; and cockcrow corresponds to the Midnight Office. These are still observed today in the monasteries, while some of them are also observed in parish churches—for example, the Ninth Hour together with Vespers, and sometimes, especially on Sundays, Matins together with the Midnight Office. The latter is not celebrated during the night but joined to Matins in the morning. Nevertheless, my dear friends, I would like to emphasize this and offer you this wish: a person can easily fall...

from doing a great deal to doing nothing at all, and from complete activity into complete idleness. It is a strange thing. I have known people who once prayed a great deal, but when I met them later they told me that they no longer said even one “Holy God.” One wonders: How did these people pass from one condition to the other? This is why a verse from Proverbs, often used by the Fathers of our Church, says so beautifully: “When you find honey, eat only what is sufficient.” In other words, eat as much as you should. Do not eat too much, or you will vomit. You may say, “But I found honey!” Even so, you will vomit. It is the same here with excessive spiritual reading or excessive prayer.

The person has not yet matured. If you begin before you have acquired the strength and endurance required, you will fall into acedia, spiritual torpor, and idleness; you will vomit up what should have nourished you. That is why, I tell you truthfully, whenever someone says to me, “May I do this as well, and that too?” I am always cautious. There have been people who joined a group in praying Compline and, when we had finished, asked me, “Father, may I pray Compline again when I get home?” I answered, “No, no. We have prayed Compline. Say your own personal prayers now, but do not pray Compline a second time.” Such excess can lead to idleness and acedia, spiritual torpor. It is not excessive, however...

if the person has matured enough to reach that point. The command “pray without ceasing” is fulfilled as the fruit of maturity. We must never forget this. Precisely because there is a danger of someone eventually falling into idleness, our Church chooses the minimum—the least amount of prayer expected of a Christian. And what does the Church say? A Christian should say a prayer in the morning and in the evening. I do not know how many of you ladies have ever come to me for Holy Confession, but one of my usual questions is this: “Do you say your prayers in the morning and in the evening?”

I must tell you that many people do not. I do not know what happens elsewhere, but Thessaly is full of such cases, as I have repeatedly discovered. They do not pray in the morning. It seems to me that, out of every hundred people who pray, ninety-five do not pray in the morning. The percentage is that high. And if they do pray, they pray very poorly and hurriedly, or they merely make the sign of the Cross. Take care: making the sign of the Cross does not mean that you have said your prayers. They are two different things. Making the sign of the Cross may itself be a prayer at some other moment. If you make the sign of the Cross while passing a church, that counts as prayer. But if you say, “In the morning I shall only make the sign of the Cross,” then you have not said your morning prayers. We know this, at least.

Then you will ask me, “What should we do?” My dear friends, let us begin to pray in the morning as well. Begin with your children. If they do not see you praying, how will you teach the little ones to pray? Do not tell me that you have work to do. Your first task is to raise good children. When your children wake up, even if you have already prayed early in the morning, pray again with them. Stand with your little children before the icon corner so that they too may learn to pray. If they do not learn to say their prayers in the morning, the problem will continue from generation to generation. When will it ever be healed?

Concerning those who do not pray in the morning, Origen says: “Who would not acknowledge that facing east clearly shows that we ought to offer our prayers while turning symbolically in that direction, as the soul beholds the rising of the true Light?” What soul, on seeing the light of the sun, would not rise and be lifted toward the spiritual Light, which is God, and thank Him for all He has given? Especially now during Great Lent, there are certain hymns in the Great Horologion that you will find under the general names “Photagogika” and “Exaposteilaria.” What are these? These Photagogika and Exaposteilaria have their root in light; they refer to light. And through the reception of the light of dawn...

the Church—and each person—receives an opportunity to praise the true Light of the world, Christ. Then in the afternoon, as you see at this very hour while I am speaking to you, the sun is beating upon my face. When someone sees this visible sun, will his nous, the spiritual intellect, not turn toward the spiritual Sun? Will he not then chant, “O Gladsome Light of the holy glory of the immortal Father,” and so forth? “Having come to the setting of the sun and beheld the evening light.” Now that the sun is setting, we have seen the evening light—this visible sunlight that is now falling upon my face. Will we not be moved to say, “O Gladsome Light of the holy glory of the immortal Father,” and turn toward that other Light, the Gladsome Light...

of the holy glory of the heavenly Father, together with the Son and the Holy Spirit? This is what Origen asks. But the Wisdom of Solomon also says something that truly makes a deep impression upon us. It is very... Allow me a little more time to finish this paragraph, because I have hurried somewhat with you.

I have neglected the gentlemen a little—the men; I left them behind by one paragraph. Still, let us finish this point with you as well. Many people say, “I will not pray in the morning,” or, “I will finish all my chores first, and then I will say my prayers.” Let me make just one brief qualification here, by way of pastoral discretion: if a housewife

has children to send to school and a husband to send to work—and the morning is so hectic—then of course she must get them ready, prepare their breakfast, and so forth. There is no time left for good, attentive prayer. What should she do? She gets everyone ready, they leave the house, and once she is alone, she can say her prayers. She locks her door and prays. But she must not say, “I will finish all my chores, and then I will pray.” She should do only what is necessary for her husband and children to leave for work and school. The Wisdom of Solomon says something here that makes a deep impression on us:

“That Your children, whom You loved, O Lord, might learn that it is not the growth of crops that nourishes man, but Your word that preserves those who believe in You.” May Your children, Lord, whom You have loved, learn at last that it is not the fruitfulness of the earth that nourishes man, but Your word. Remember what Christ said to Satan: “Man shall not live by bread alone, but by every word of God.” And remember the five thousand who came to those deserted places. The Lord fed them all. Why? Because God was present. The word of God nourishes man. So let us not say, “I have no time because I have so much work, and this is how I will succeed.”

We think of our day’s wages and all the rest. But if God does not bless you—if God does not bless what you are doing—in the end you will go hungry; in the end, your affairs will fail. And now, listen. You are frightened, perhaps. I assure you honestly, I am frightened too. The Wisdom of Solomon continues—it is chapter 16, verses 27 and 28: “For that which was not destroyed by fire,” meaning the manna. Remember how we said that the Hebrews gathered the manna, kneaded it, and baked it, and it became like a sweet pancake dipped in honey. Although it was baked, it was not destroyed. Yet “when warmed by a brief ray of the sun, it melted.”

As we said, when the sun rose, the manna melted. Although it did not melt when baked, it melted beneath the rays of the sun. Listen: it melted. Hear this once more—it melted. “So that it might be known that one must rise before the sun to give You thanks, and entreat You at the dawning of the light.” Thus people must learn to thank You, their God, even before the sun rises—while it is just beginning to rise. For if they begin their work before thanking and glorifying You, their works will melt away just as the manna melted.

The morning sun shone upon it. That is why I said and emphasized: take heed—it melted. People’s works melt away when they do not begin the morning with prayer.

This is what the book of the Apostolic Constitutions says: “Let every man and woman among the faithful, upon rising from sleep in the morning”—this is the customary rule—“before beginning any work, wash and pray.” And so, my dear ones, prayer should be offered both morning and evening. But we must also pray at meals. We should say our prayers both before and after eating. Here is a small detail from the monasteries: during a fast, when no oil is eaten at the common table—when there is no dispensation for oil—they do not say the mealtime prayer. This is because what they are about to eat is not considered

a meal, since they would eat only a very small amount—perhaps a few rusks or something similarly meager. It was therefore not regarded as food, and that is why the prayer is not said. But if we are eating without oil while our table is nevertheless full, then we will pray. We should certainly pray when we begin our meal and when we finish it. The Word of God says beautifully: “Whether you eat or drink, or whatever you do, do all to the glory of God.” Are you eating, drinking, or doing something else? Do it to the glory of God. And your prayer gives glory to God. The Lord Himself always blessed the food. Remember the five thousand whom He fed: first He prayed. Basil the Great writes something very beautiful.

I will read the translation directly, because it is getting late. It is in his second letter. Those of you who own the complete works of Basil the Great, I give you the reference so that you may become accustomed to looking these things up and reading them. It is his second letter, paragraph 6: “Before the meal,” he says, “prayers should be offered that are fitting for God’s gifts—for all that God so richly provides us, both what He gives us now and what He has stored up for the future. After the meal, prayers should likewise be offered, including thanksgiving for what has been given”—for everything God has given us—“and supplication for what has been promised,” asking Him also for everything God has promised to give us in the future. And John Chrysostom concludes one of his exhortations most beautifully:

“A table that begins with prayer and ends with prayer will never be left wanting.” A table that begins and ends with prayer will never be empty. Do you wish never to go hungry? Do you wish never to have to ask your neighbor for bread or be reduced to begging? Then, my dear ones, let us always pray both before and after our meals, because God’s blessing comes upon us. In thanksgiving, we offer back to God the blessing He has given us; and then He comes to give us more and

more, in response to the gratitude we express to God through prayer. But we will continue with the third point, the third section, which concerns the manner of prayer and is, admittedly, the most...

Οι πιστοί συγκεντρούνται και είναι προσευχόμενοι πλέον η Εκκλησία. Ερχόμεθα σε ένα άλλο είδος προσευχής, την λεγομένη προσωπική ή ατομική προσευχή. Η ομαδική προσευχή φυσικά δεν αποκλείει την ατομική προσευχή και αντιστρόφως. Δηλαδή, ένας ο οποίος προσεύχεται με άλλους, αυτό δεν σημαίνει ότι τούτο αντικαθιστά την περίπτωση να προσευχηθεί μόνος του. Ή, αν κάποιος προσεύχεται μόνος του, τούτο δεν σημαίνει οπωσδήποτε ότι τούτο αντικαθιστά την περίπτωση να προσευχηθεί με άλλους ανθρώπους μαζί. Υπάρχει μια πλάνη στο σημείο αυτό, να πιστεύουν πολλοί ότι δεν χρειάζεται να πάει κανείς στην εκκλησία, αφού κάνει την προσευχή του εις το σπίτι. Ότι πρόκειται περί φοβερής πλάνης, μόλις και ανάγκη να το πούμε, αγαπητοί μου, εφόσον...

Μόνο εδώ αποκλείεται η περίπτωση ομαδικής προσευχής ως προσευχής της Εκκλησίας, που όλοι μαζί θα συγκεντρωθούν διά να επιτύχουν αυτό που θέλουν από τον Θεό ως σύνολο πλέον, ως Εκκλησία. Λατρεία. Όχι μόνο, όπως λέγαμε την περασμένη φορά, καταπατείται ο εγωισμός και ο ατομικισμός με την παρουσία του συνόλου, αλλά έχουμε και την περίπτωση πλέον της λατρείας, όχι ως προσευχής, ως λατρείας και ως θυσίας, όπως είναι η Θεία Λειτουργία, κατά την οποία λατρεία προσφέρομεν τον άρτον και τον οίνον, για να μας προσφέρει ο Θεός εις ημάς το σώμα Του και το αίμα Του. Προσφέρομεν τον άρτον, το ψωμί, και τον οίνον, το κρασί.

«Τὰ σὰ ἐκ τῶν σῶν» προσφέρονται, για να μας προσφέρει μετά ο Θεός αυτό που Του προσφέραμε σαν ψωμί, σώμα Του, και σαν κρασί να το μεταβάλει σε αίμα Του. Του δίνουμε λοιπόν αυτά και μας δίνει τη γη· Του δίνουμε και μας δίνει τον ουρανό. Αυτά όλα μπορούν να πραγματοποιηθούν στην ατομική προσευχή; Προφανώς όχι. Άρα βλέπετε πως το όχι παράλογο, όχι εκφράζει άγνοια, αλλά είναι έγκλημα κατά του εαυτού μας, εάν πιστεύουμε ότι μπορούμε να αντικαθιστούμε με την ατομική μας εις το σπίτι προσευχή τη θεία λατρεία που τελείται ως Θεία Λειτουργία εις τον ναό.

Να επανέλθω. Η μία δεν αντικαθιστά την άλλη, όπως το νερό δεν αντικαθιστά το ψωμί. Δεν μπορείς να πεις ότι έφαγα ψωμί και δεν χρειάζεται να πιω νερό ή ήπια νερό και δεν χρειάζεται να φάω ψωμί. Είναι δύο, μοιάζουν, προσευχές είναι και τα δύο, αλλά δύο είδη τα οποία δεν μπορούν το ένα να αντικαταστήσει το άλλο. Η αξία της ατομικής προσευχής είναι τεραστία, όπως εξίσου τεραστία είναι και η αξία της ομαδικής προσευχής. Είναι δε γνωστό ότι όσα έχουν γραφεί από τους Πατέρες της Εκκλησίας μας, σοφά, βαθιά και καταπληκτικά, διά τους τρόπους της προσευχής, κυρίως έχουν γραφεί διά την ατομική προσευχή. Κυρίως. Η αξία της είναι καταπληκτική. Στην ομαδική προσευχή, ο πιστός κατεβάζει

υψούν τον Θεόν εις την γη, με την ατομική προσευχή ανεβάζει ο πιστός τον εαυτόν του εις τον ουρανόν και συναντάται μετά του Θεού. Διότι έχει στοιχεία πλεονεκτικά η ατομική προσευχή, τέτοια που η ομαδική τα στερείται. Πάντως, πάλι θα επιμείνω, η καθεμία έχει τη θέση της. Οι Αποστολικές Διαταγές μάς τονίζουν ότι: «Εἰ δὲ μήτε ἐν οἴκῳ, ἀλλὰ μήτε ἐν ἐκκλησίᾳ συναθροισθῆναι δυνατόν, ἕκαστος παρ’ ἑαυτῷ ψαλλέτω, ἀναγινωσκέτω, προσευχέσθω». Ευχαριστώ. Εάν, λέγει, δεν είναι δυνατόν, έχει υπόψη τους διωγμούς,

τις ακαταστασίες που επεκράτουν τότε, τις εξωτερικές εναντίον της Εκκλησίας. Και λέγει, εάν δεν είναι δυνατόν να γίνει συγκέντρωση σε ένα σπίτι, που συγκεντρούν οι κατ’ οίκον Εκκλησία, οι γνωστοί, ούτε στον ναό, όπου μπορούσε να γίνει κάποιος ναός, κάπου κάποιος ναός, όχι όπως έχουμε τώρα τους ναούς, φυσικά όχι, έτσι; Εάν, λέγει, αυτό δεν είναι δυνατόν, τότε ο καθένας μόνος του να ψάλλει, να μελετήσει και να προσευχηθεί. Ψαλμωδία, μελέτη, προσευχή. Θα δούμε λίγο πιο κάτω, εις τον τρόπο περί προσευχής, την προσεχή φορά, πρώτα ο Θεός, ότι η μελέτη πρέπει οπωσδήποτε να συνοδεύεται με προσευχή και η προσευχή πρέπει να συνοδεύεται με μελέτη.

Οπωσδήποτε, θα το δούμε όταν θα φτάσουμε στο οικείο σημείο. Πάντως, προσευχής ατομικής, προσευχής κατά μόνας, υπόδειγμα μας έδωσε αυτός ο ίδιος ο Κύριός μας, όταν λέει και το κατά Λουκάν Ευαγγέλιον ότι «ἐγένετο ἐν τῷ εἶναι αὐτὸν προσευχόμενον κατὰ μόνας». Και ακόμη το αυτό Ευαγγέλιον. Η ατομική προσευχή αποβλέπει κυρίως εις προσωπικάς ανάγκας της ψυχής και, όπως είπαμε και πάλι τονίζομε, η αξία της είναι τεραστία.

Ας προχωρήσουμε τώρα να δούμε τρία μεγάλα κεφάλαια που αφορούν κυρίως στην ατομική προσευχή. Το πρώτο είναι ο τόπος εις τον οποίον πρέπει να γίνει η προσευχή. Το δεύτερο είναι ο χρόνος, πότε θα γίνει η προσευχή, και το τρίτο είναι ο τρόπος της ατομικής προσευχής. Με ποιο τρόπο θα κάνουμε την προσευχή μας. Τόπος, λοιπόν, χρόνος και τρόπος. Αυτά τα τρία έρχονται να μας δώσουν μια εικόνα μιας καλής προσευχής. Και πρώτα, ο τόπος της προσευχής μας. Ο Ιερός Χρυσόστομος παραθέτει

πράγματα γύρω από το θέμα του τόπου. Αν θέλετε, όσοι παίρνετε τα Άπαντα των Αγίων Πατέρων, είναι στον 31ο τόμο, εις τον λόγο του «Εἰς τὴν θεραπείαν τῆς Χαναναίας». Να πάτε σπίτι σας, να το διαβάσετε. Είναι ο 31ος τόμος, 31ος τόμος, εις την ομιλία «Εἰς τὴν θεραπείαν τῆς Χαναναίας». Ακούστε τι λέει: «Κἂν ἔξω ᾖς, κράζε καὶ λέγε· ἐλέησόν με, μὴ κινῶν τὰ χείλη, ἀλλὰ τῇ διανοίᾳ βοῶν». Και αν ακόμη, λέει, βρεθείς έξω από το σπίτι σου, πάλι να κράζεις και να λες «ελέησέ με». Όχι να κινείς τα χείλη σου. Τότε θα μου πείτε: πώς είναι δυνατόν κανείς να κράζει χωρίς να κινεί τα χείλη; Μπορεί να έχουμε κάποτε...

Έχουμε κάποτε ηχηροτάτη κραυγή εν πολλή σιωπή. Πώς συμβαίνει; Όταν η ποιότητα της προσευχής είναι πολύ καλή, όταν έχουμε δύναμη στην προσευχή μας, ένα δυνατό αίσθημα υπάρχει μες στην ψυχή, μία παρόρμηση στην ψυχή. Αυτή η παρόρμηση είναι η κραυγή, η κραυγή της ψυχής προς τον Θεό, έστω κι αν τα χείλη δεν κινούνται. Διότι πράγματι, εάν κινούσαμε τα χείλη μας, αγαπητοί μου, προσευχόμενοι έξω, καταλαβαίνετε ότι θα μας θεωρούσαν μανιακούς.

Λέει: «Καὶ ἂν μὴ κινῇς τὰ χείλη, ἀλλὰ τῇ διανοίᾳ βοῶν», αλλά βοάς με τη διάνοιά σου, με την ψυχή, αυτό που σας είπα. «Καὶ σιωπῶν· καὶ γὰρ ἀκούει ὁ Θεός». Και αν ακόμη σιωπούμε με τα χείλη, ο Θεός ακούει. «Οὐ ζητεῖται τόπος, ἀλλ’ ἀρκεῖ τρόπος». Αυτό, θα λέγαμε, το επιγραμματικό είναι η απάντηση και ίσως δεν θα χρειαζόταν τίποτα άλλο να πω γύρω από το θέμα του τόπου, αλλά, για να το κάνουμε πιο σαφέστερο, θα πούμε κι άλλα, ότι αυτός είναι ο ορισμός του τόπου της προσευχής: «Οὐ ζητεῖται τόπος, ἀλλ’ ἀρκεῖ τρόπος». Δεν ζητείται τόπος. Δεν μπορείτε να πείτε ότι εδώ ή εκεί θα κάνω την προσευχή μου.

τι, η αρχή του τρόπου. Θα πει, δηλαδή, όχι το «αρχινίζω», λέμε «έχω ως αρχή μου να κάνω αυτό ή εκείνο» με αυτή τη λέξη, η αρχή, αλλά ο τρόπος, ο τρόπος με τον οποίον θα προσευχηθείς. Και παραθέτει έναν μάλλον μακρύ κατάλογο περιπτώσεων, για να στηρίξει ακριβώς αυτό που ο Ιερός Χρυσόστομος υποστηρίζει. «Ὁ Ἱερεμίας ἐν βορβόρῳ ἦν καὶ τὸν Θεὸν ἐπεσπάσατο». Θα σας διαβάζω κατευθείαν μετάφραση και με μια εξήγηση. Ο Ιερεμίας, λέει, ευρίσκετο μέσα εις τον βόρβορο. Όταν έλεγε τις προφητείες του ο προφήτης Ιερεμίας, κάποιοι άνθρωποι του ναού του Σολομώντος είχαν πάρα πολύ πειραχθεί. Του έλεγαν να σταματήσει.

Εκείνος, κατ’ εντολήν του Θεού, έπρεπε να μην σταματήσει και τον άρπαξαν και τον πέταξαν μέσα σε ένα βόθρο. Το περιεχόμενο του βόθρου είχε έρθει μέχρι το στόμα του και παρ’ ολίγο θα επνίγετο μέσα εις τον βόθρον, εάν ο Θεός δεν ευδοκούσε να σωθεί τελικά ο προφήτης από τον βόθρο. Βόθρος. Πώς όμως σώθηκε ο προφήτης από τον βόθρο; Διότι εκεί προσευχήθηκε, εις τον βόθρον. Ο Δανιήλ επετάχθη από αντιζηλία μέσα εις τον λάκκο των λεόντων και όμως από εκεί προσευχήθηκε προς τον Θεόν και εξύμνησε τον Θεόν και έκανε τους λέοντας, με την προσευχή του, να είναι σαν αρνάκια.

Να, υπάρχει και ένα ωραίο τροπάριο στον Άγιο Δανιήλ που λέγει ότι εστάθη ποιμήν, ποιμήν λεονταρίων. Οι τρεις παίδες, επειδή δεν αρνούνται την πίστη των, πετιούνται στο καμίνι. Όμως, τι θαυμαστό θέαμα! Ο Ναβουχοδονόσορ βλέπει τους τρεις παίδας, τέσσερις εν όλω, ο τέταρτος ήτο άγγελος, να προσεύχονται μέσα εις το καμίνι του πυρός. Ο ληστής, λέγει, εσταυρώθη και δεν τον εμπόδισε ο Σταυρός· αντιθέτως, με την προσευχή του άνοιξε τον Παράδεισο. Ο Ιώβ ευρίσκεται επάνω σε ένα σωρό από κοπριά κι όμως, από εκεί

απέσπασε το έλεος του Θεού. Ο Ιωνάς ευρέθηκε μέσα στην κοιλία του κήτους και από εκεί ανέπεμψε εις τον Θεόν την γνωστή ωδή που έχουμε. Είναι η έκτη ωδή, η γνωστή του Ιωνά ωδή. Θαυμασία, γεμάτη προφητεία, γεμάτη προφητεία. Και μάλιστα αναφέρεται όχι μόνο το παράδειγμα του Ιωνά στην κοιλία του κήτους, αλλά και αυτή η ωδή του. Εξάλλου, είναι το μοναδικό κείμενο προφητικό που έχουμε από τον Ιωνά, το μοναδικό, εις την Ανάσταση του Χριστού. Λέει σε ένα σημείο: «ἔδυ ἡ κεφαλή μου εἰς σχισμὰς ὀρέων». Έδυ, έδυσε, έγειρε προς τα εκεί, πλάγιασε, πλάγιασε.

Λέξη «έδυ», όπως ο ήλιος δύει. Έδυσε η κεφαλή μου μέσα σε σχισμές ορέων, βουνών, βράχων, ορέων. Ποιων ορέων; Ήταν στην κοιλιά του κήτους ο Ιωνάς. Αλλά όταν ο Χριστός είπε «Ἡ γενεὰ αὕτη σημεῖον ζητεῖ· σημεῖον δὲν θὰ δοθεῖ», είναι, αγαπητοί μου, το σημείο της Αναστάσεως. Παραθέτει μόνο το σημείο του Ιωνά. Και εδώ, όταν λέγει ο Ιωνάς ότι έγειρε το κεφάλι του στις σχισμές των βράχων, δεν είναι τίποτε άλλο παρά το πρόσωπο του Χριστού, το οποίον, τρόπον τινά, χάρη — όχι, συγγνώμη — από προσώπου του οποίου μιλεί ο προφήτης, ότι θα ετοποθετείτο εις τον τάφο, όταν ο Κύριος ετέθη ως νεκρός μέσα εις τον λαξευτόν βράχον. «Ἔδυ ἡ κεφαλή μου εἰς σχισμὰς ὀρέων».

«Κἂν ἐν βαλανείῳ ᾖς, εὔχου· κἂν ἐν ὁδῷ, κἂν ἐπὶ κλίνης, ὅπου ἂν ᾖς, εὔχου». Τι ωραίο αυτό! Είσαι στο λουτρό; Την εποχή εκείνη ήταν τα λουτρά δημόσια, όπως και σήμερα υπάρχουν και δημόσια λουτρά. Όσοι δεν έχουν λουτρό στο σπίτι τους, πηγαίνουν στο δημόσιο λουτρό. Σας συνιστώ να μην πηγαίνετε. Σας το συνιστώ για πάρα πολλούς λόγους, να με συγχωρέσετε γι’ αυτό που λέγω. Δεν ξέρω με τι τρόπο θα μπορεί να γίνει το λουτρό στο σπίτι, αλλά μην πηγαίνετε στα δημόσια λουτρά, για πάρα πολλούς λόγους. Λοιπόν, είτε στο λουτρό, λέει, είσαι, είτε στον δρόμο βρίσκεσαι, είτε στο κρεβάτι ακόμη κείσαι, όπου και αν είσαι, να προσεύχεσαι.

λέγουν, «Να προσευχηθώ εις το κρεβάτι;» Βεβαίως, υπάρχουν δύο περιπτώσεις. Εάν είσαι άρρωστος, μπορείς να προσευχηθείς στο κρεβάτι, εφόσον δεν μπορείς να σηκωθείς. Εάν όμως είσαι καλά, το να πεις «θα κάνω την προσευχή μου στο κρεβάτι» θα είναι ζήτημα τεμπελιάς. Αυτό βεβαίως το έχει. Είναι πολλοί που πάνε στο κρεβάτι και λένε: «Α, τώρα εδώ από το κρεβάτι θα κάνω την προσευχή μου». Είναι κλασική τεμπελιά. Όχι, παρακαλώ. Γιατί ακριβώς μπορεί ο άνθρωπος να προσευχηθεί οπουδήποτε; Διότι λέει και ο Ιερός Χρυσόστομος: «Ναὸς εἶ τοῦ Θεοῦ, μὴ ζήτει τόπον». Είσαι ναός του Θεού, λέει. Τι ζητάς τόπο; Όπου να πας, μαζί σου κουβαλάς, μεταφέρεις τον ναό του Θεού. «Μὴ ζήτει, λοιπόν, τόπον· γνώμης χρεία μόνον». Ένα σου χρειάζεται:

Έχεις διάθεση να προσευχηθείς. «Κἂν δικαστηρίῳ παραστῇς, εὔχου». Σε σύρουν στο δικαστήριο; Κάνε την προσευχή σου. «Κἂν ὀργίζηται ὁ δικαστής, εὔχου». Θυμώνει ο δικαστής; Να προσεύχεσαι. «Θάλαττα ἔμπροσθεν, ὄπισθεν Αἰγύπτιοι, μέσος ὁ Μωυσῆς». Και φέρει τούτο το παράδειγμα που έχουμε κάνει στην Έξοδο, το ενθυμείσθε. Μπροστά η θάλασσα, η Ερυθρά, πίσω οι Αιγύπτιοι, αλλά ήταν στη μέση ο Μωυσής. Τι; Ούτε η θάλασσα προσεύχετο ούτε οι Αιγύπτιοι, αλλά προσεύχετο ο Μωυσής. Και ο Μωυσής, προσευχόμενος, έκανε ο λαός να σωθεί. «Φθάσον τὸν Δεσπότην, κάλεσον».

γαρά ανθρώπος εστίν ή να απέλθεις ή ανθρώπος γαρά εις εστίν μη να τόπον, απέλθεις εις τόπον, Είναι ένας άνθρωπος ο Θεός, για να πας να τον βρεις; «Θεὸς ἀεὶ ἐγγύς ἐστιν». Ο Θεός είναι πάντοτε κοντά. «Ὅπου ἂν ἀπέλθῃς καὶ καλέσῃς, ἀκούει». Όπου κι αν πας και καλέσεις τον Θεό και πεις «Κύριέ μου», θα σε ακούσει. «Οὐκ ἀσχολία, οὐ μεσίτης, οὐ διάκονος διατειχίζει». Δεν έρχεται να σταθεί ανάμεσα σε εσένα και στον Θεόν τείχος, που δεν μπορείς να επικοινωνήσεις, η ασχολία τάχα του Θεού ή να χρειαστείς μεσιτεία ή κάποιον υπηρέτη που να σε βοηθήσει. «Εἰπέ, ἐλέησόν με, καὶ παραυτίκα ὁ Θεὸς παραγίνεται». Εσύ να πεις το «Κύριε, ελέησέ με» και αμέσως ο Θεός έρχεται. «Ἔτι γάρ, φησί, λαλοῦντός σου, ἐρεῖ»:

«Ἰδοὺ ἐγὼ πάρειμι». Το λέει ο Θεός. Ενώ ακόμη θα μου ζητάς κάτι και θα ομιλείς, θα ζητάς στην προσευχή σου, εγώ θα είμαι παρών. Είναι πραγματικά αυτή η περικοπή του Ιερού Χρυσοστόμου, αγαπητοί μου, υπέροχη, διότι κατά θετικόν τρόπον μάς δίνει την εικόνα του πού μπορούμε να προσευχηθούμε. Εάν ο χριστιανός οπουδήποτε προσεύχεται, τότε είναι ένας προσευχόμενος χριστιανός, μα οπουδήποτε. Όπως λέγει και ο Άγιος Κύριλλος Ιεροσολύμων, που γιορτάζουμε σήμερα, και να τον τιμάτε ιδιαιτέρως, εφόσον επί τρία χρόνια μάς έδωσε τις θαυμάσιες Κατηχήσεις του που αναλύσαμε. Ευχαριστούμε να τον ενθυμείσθε πάντοτε και να επικαλείσθε τη βοήθειά του.

Λέγει ότι δεν... Μπαίνεις, βγαίνεις στο σπίτι σου, τον σταυρό σου να κάνεις και την προσευχή σου. Κάθεσαι, σηκώνεσαι, τρως, πίνεις, οτιδήποτε, οπουδήποτε, να κάνεις τον σταυρό σου, την προσευχή σου. Γι’ αυτό και λέγουν οι Αποστολικές Διαταγές ότι «οὐχ ὁ τόπος τὸν ἄνθρωπον ἁγιάζει, ἀλλ’ ὁ ἄνθρωπος τὸν τόπον». Δεν μπορείς να πεις ότι αυτός ο τόπος είναι άγιος ιδιαιτέρως και εκεί πρέπει να πάω εγώ. Αλλά εσύ, όπου πας και προσευχηθείς σωστά, εκεί ο τόπος αγιάζεται. Αυτό βέβαια δεν έρχεται σε αντίθεση με το να μου πείτε ότι ο ναός είναι ένας ιερός τόπος. Δεν υπάρχει αντίρρηση. Πλην όμως είναι ιερός τόπος όχι διά προσευχή, αλλά διά τη λατρεία, διά τη λατρεία. Διά την προσευχή, πας

τόπος είναι καθαρός, και ο βόρβορος του Ιερεμίου και ο λάκκος των λεόντων του Δανιήλ και ο σωρός της κοπρίας του Ιώβ.

Εντούτοις, υπάρχει ένα «εντούτοις». Αν και πας τόπος δύναται να σταθεί κατάλληλος για προσευχή, μάλιστα εγώ θα σας έλεγα ότι μέσα στο λεωφορείο, πολλές φορές όταν ταξιδεύουμε είτε εντός της αστικής είτε στην υπεραστική συγκοινωνία, αλήθεια, να μαθαίνουμε να απομονούμεθα. Είναι πάρα πολύ σημαντικό αυτό. Αυτή η απομόνωση είναι ένα κλείσιμο στον εαυτό μας, τρόπον τινά κατεβάζουμε τα ρολά των παραθύρων των αισθήσεών μας, και υπάρχει μια αυτοσυγκέντρωση. Μπορεί να επιτευχθεί τόσο θαυμάσια, ώστε μέσα στο αυτοκίνητο να υπάρχει ραδιόφωνο ή να υπάρχουν τραγουδιστές, άνθρωποι, ξέρω εγώ, εκδρομείς, δεν ξέρω τι μπορεί να είναι, να υπάρχει οχλαγωγία πολλή, κι όμως...

Ο άνθρωπος, εάν καταφέρει να απομονωθεί — και επαναλαμβάνω, δεν είναι τόσο δύσκολο — τότε δύναται να προσευχηθεί τόσο υπέροχα, ώστε ακόμη να προκληθούν στο λεωφορείο, ναι, σας το λέγω αλήθεια, και δάκρυα κατά πλησμονήν. Πράγματι, όλο το πρόβλημα έγκειται εις τούτο: πώς θα επιτύχει ο άνθρωπος να απομονωθεί. Εάν το επιτύχουμε, πας τόπος κατάλληλος. Θα μου πείτε όμως: δυνάμεθα πάντοτε να απομονωθούμε; Όχι. Γι’ αυτό τώρα υπάρχει ένα «εντούτοις» που είπα προηγουμένως. Έρχεται ο τόπος του ταμείου. Είναι αυτό που είπε ο Κύριος, όταν λέγει: «Σὺ δὲ ὅταν προσεύχῃ, εἴσελθε εἰς τὸ ταμεῖόν σου καὶ κλείσας»

Την θύραν σου, προσεύξαι τω Πατρί σου τω εν τω κρυπτώ. Εδώ πρέπει να σας πω ότι αυτό που λέγει ο Κύριος, να προσευχόμεθα εις το ταμείον μας, και δεν είναι το ταμείον παρά, όπως στα σπίτια του παλιού καιρού, ένας χώρος, ένα δωματιάκι, στο οποίο δεν υπήρχε παράθυρο και εντός του οποίου δωματίου εφύλασσαν οι άνθρωποι τους θησαυρούς των. Ήτανε, θα λέγαμε, το χρηματοκιβώτιο, εξού και «ταμείον» που λέμε, το χρηματοκιβώτιο της εποχής. Δεν υπήρχαν παράθυρα για τον φόβο των κλεπτών και το δωματιάκι αυτό δεν ήταν στα βλέμματα ούτε των επισκεπτών μας.

Θέλει να πει όμως εδώ ο Κύριος, όταν τονίζει, πρέπει να προσευχόμεθα εις το ταμείον μας, όχι ότι δεν μπορούμε κάπου αλλού να προσευχηθούμε. Τον Κύριο τον βλέπουμε να προσεύχεται παντού, στον κήπο των Ελαιών, στο όρος που ανέβηκε όταν απέλυσε τους μαθητάς του εις την λίμνη της Γαλιλαίας, οπουδήποτε ο Κύριος προσεύχεται, μπροστά εις τους μαθητάς κλπ. Αλλά, προσέξτε το «αλλά», είναι ότι, επειδή υπάρχει η τάσις του ανθρώπου να προσεύχεται επιδεικνυόμενος, να κάνει φιγούρα ότι είναι ευσεβής δήθεν και προσεύχεται, γι’ αυτό ο Κύριος τονίζει την ανάγκη της παρουσίας του ταμείου, του ιδιαίτερου εκείνου χώρου, προκειμένου ο άνθρωπος να αποφύγει τον πειρασμόν

επιδείξεως. Αλλά είναι όμως και η ανάγκη του ταμείου, δια να πετύχουμε, όπως σας είπα, αυτήν την απομόνωση. Γι’ αυτό ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος λέει κάτι υπέροχο, πραγματικά υπέροχο, που ελπίζω ότι, αν το προσέξουμε πολύ, θα μας βοηθήσει: «Σπούδασον, φρόντισε, εισελθείν εις το ταμείον το ένδοθέν σου». Φρόντισε, λέγει, να μπεις εις το ταμείο που είναι μέσα σου. Ο Κύριος μίλησε περί εξωτερικού ταμείου. Ο Άγιος Ισαάκ μιλεί περί εσωτερικού ταμείου. Τι είναι τώρα το εσωτερικό ταμείο; Δεν είναι τίποτε άλλο παρά η προσπάθεια της απομονώσεως, κατά τρόπον τέτοιον που, εάν

μπορεί να σε βλέπουν οι άλλοι, να μην παίρνουν είδηση ότι εσύ προσεύχεσαι ή ακόμη να έχεις νικήσει τον πειρασμό της επιδείξεως και γενικά να έχεις επιτύχει την προσοχή στην προσευχή. Πάντως, καθόλου παράξενο και καθόλου σπάνιο να κλειστεί κανείς στο δωμάτιό του μέσα για να προσευχηθεί και το μυαλό του και η καρδιά του να πλανάται στην αγορά, στα καταστήματα, στις δοσοληψίες, στο τι θα πούμε ή τι θα μας πουν, στο πώς θα κινηθούμε, θα μαγειρέψουμε ή θα φτιάξουμε το σπιτικό μου. Ώστε ο Κύριος, όταν μιλάει περί ταμείου, εννοεί και το ένδοθεν ταμείον. Αυτό που τονίζει ο Άγιος Ισαάκ.

Έχουμε, αγαπητοί μου, μέσα μας ταμείο. Σπουδαίο ταμείο. Αυτό το ταμείο, λέγει, όταν το δεις και το προσέξεις, τότε θα ανακαλύψεις ένα άλλο ταμείο: το ουράνιο ταμείο. Να σας διαβάσω ολόκληρη τη φράση: «Σπούδασον εισελθείν εις το ταμείον το ένδοθέν σου και όψει το ταμείον το ουράνιο». Εκεί μέσα θα δεις το ουράνιο ταμείο. Αλλά όταν λέμε ταμείο, σημαίνει χώρο. Όταν έχεις βρει τον χώρο που πρέπει να κάνεις την προσευχή σου καταλλήλως, θα έχεις ανακαλύψει τον χώρο της Βασιλείας των Ουρανών. «Εν γαρ εστί τούτο κακείνο». Ένα είναι, λέει, το ταμείο, το επίγειο και το ουράνιο. Θα ταυτίζονται τα δύο ταμεία αυτά.

«Εν μια εισόδω θεωρείς τα αμφότερα». Και με μια πόρτα βλέπεις και τα δυο. «Η κλίμαξ της Βασιλείας εκείνης ένδοθέν σου εστίν και κρυμμένη εν τη ψυχή σου». Θέλεις να βρεις τη σκάλα που οδηγεί σε αυτή τη Βασιλεία του Θεού; Θα την βρεις μέσα σου, κρυμμένη μέσα εις την ψυχή σου. Είναι πραγματικά αυτό που λέγει ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος υπέροχο. Πώς ακριβώς συμβαίνει αυτό; Όταν ο Κύριος είπε ότι «η Βασιλεία του Θεού εντός υμών εστίν». Όταν λοιπόν ο άνθρωπος βρεθεί εις τα εντός του, εις τα ένδον, εις τα ένδον της ψυχής του, εις το εσωτερικό της ψυχής του, τότε βρίσκεται μέσα στο ταμείο της Βασιλείας του Θεού, δηλαδή στη Βασιλεία του Θεού.

Ως προς τον τόπο. Τώρα υπάρχει ένα σημείο που για μας, ειδικά τους Ορθοδόξους, έχει κάποια ιδιαίτερη σημασία. Όταν είμαι στον τόπο που θα κάνω την προσευχή, πού πρέπει να είμαι στραμμένος; Η συνήθειά μας είναι να είμεθα εστραμμένοι προς Ανατολάς. Όλοι οι ναοί μας είναι εκτισμένοι προς Ανατολάς. Και τα μνήματα στα νεκροταφεία είναι εστραμμένα προς Ανατολάς. Δηλαδή, το κεφάλι είναι στη δύση, όπως βάζουμε τον τάφο, το κεφάλι είναι στη δύση, αλλά το πρόσωπο είναι στην Ανατολή, αν το έχετε προσέξει. Δηλαδή, αν ο κεκοιμημένος θα εσηκώνετο ή αν είναι κεκλιμένος, βλέπει την Ανατολή. Τα πόδια κοιτάζουν από εδώ στην Ανατολή.

Σηκωθεί, βλέπει την Ανατολή. Θα το έχετε προσέξει σε όλα τα μνήματα, απανταχού της ελληνικής γης τουλάχιστον — δεν έχω βγει έξω — στην Ελλάδα είναι όλα προσανατολισμένα. Γιατί δηλαδή ανεγείρεται ο τάφος κατά ανάλογον τρόπον, εάν η προσευχή μου τελικώς θα γίνεται σε οποιαδήποτε κατεύθυνση; Έκανα την προσευχή μου παντί τόπω. Γι’ αυτό λέει εδώ ο Ιουστίνος το να πούμε ότι προσευχόμεθα προς Ανατολάς. Δεν σημαίνει με αυτό ότι εναντιούμεθα σε αυτό που λέγουν οι Προφήται και οι Απόστολοι, γιατί «εν παντί γαρ τόπω υπάρχει η ανατολή τοις ευχομένοις». Για εκείνους που προσεύχονται, όπου κι αν προσευχηθούν, γι’ αυτούς ο τόπος είναι ανατολή. Οπότε εδώ έχουμε τον περίφημο αυτόν συνδυασμόν,

στρεφόμεθα μεν προς Ανατολάς, προσφέροντες εις τον Θεό ό,τι τιμιότερον έχουμε από τα τέσσερα σημεία του ορίζοντος, αλλά, αν υποτεθεί ότι το πράγμα δεν θα μας επέτρεπε προς Ανατολάς να προσευχηθούμε, ο τόπος αυτός της προσευχής είναι τρόπος προς Ανατολάς. Κάτι ανάλογο, με μια άλλη ερμηνεία, δίνει ο Μέγας Βασίλειος. Λέγει σε μια του ομιλία εις το Άγιον Πνεύμα: «Πάντες μεν ορώμεν κατ’ Ανατολάς επί των προσευχών». Βλέπετε ότι τηρείται το αρχαιότατον, το να στρεφόμεθα προς Ανατολάς. Όταν ο Μέγας Βασίλειος λέει όλοι βλέπουμε, όταν προσευχόμεθα, προς Ανατολάς, άρα ήταν μια συνήθεια ευρέως διαδεδομένη.

Να μην σας πω ότι το παίρνει από τους Εβραίους, από την Συναγωγή· θα σας το πω λίγο πιο κάτω. «Ολίγοι δε ίσμεν ότι την αρχαίαν επιζητούμεν πατρίδα, τον Παράδεισον, ον εφύτευσεν ο Θεός εν Εδέμ κατά Ανατολάς». Εν τούτοις, ενώ όλοι προσευχόμαστε προς Ανατολάς, λίγοι γνωρίζουμε το γιατί. Γιατί προσευχόμαστε προς Ανατολάς; Διότι, επειδή ο Θεός εφύτευσε τον Παράδεισον, όπως λέγεται στο βιβλίον της Γενέσεως, κατά Ανατολάς και τον χάσαμε τον Παράδεισο, κάνουμε την προσευχή μας προς Ανατολάς, αναζητούντες και επιζητούντες την παλιά μας την πατρίδα. Είναι γνωστό. Γι’ αυτό και έχει θαυμάσει αυτή η γνώμη του Μεγάλου Βασιλείου, βάσει δηλαδή

όταν ο Δανιήλ προσηύχετο εξόριστος — μάλλον, καλύτερα, συγγνώμη — αιχμάλωτος στην Βαβυλώνα, προσηύχετο ως εξής: άνοιγε το παράθυρο του δωματίου του, που ήταν εστραμμένο προς τα Ιεροσόλυμα. Τώρα λογαριάστε από το χάρτη πού είναι, πού ήταν η Βαβυλώνα, κάπου στη Μεσοποταμία, και πού είναι τώρα η Ιερουσαλήμ. Θα λέγαμε, έχοντες την θέση της Βαβυλώνος, θα πρέπει να ήταν εστραμμένος νοτιοδυτικά, διότι νοτιοδυτικά της Βαβυλώνος, κάπως έτσι, κείται η Ιερουσαλήμ. Και έστρεφε προς τα εκεί ο Δανιήλ. Γιατί, λέτε; Για να βλέπει με τα μάτια της ψυχής του το Ναό

Σολομώντος. Γι’ αυτό εστρέφετο προς την Ιερουσαλήμ. Τούτο τι δείχνει; Ζητούσε εκείνο που είχε χάσει. Ήταν αιχμάλωτος, ήταν μακριά από την πατρίδα, και οι χριστιανοί στρέφονται προς Ανατολάς, αναζητούντες την παλιά τους πατρίδα, τον Παράδεισο.

Τα λίγα ή μάλλον αρκετά γύρω από το θέμα του τόπου της προσευχής. Ας έρθουμε τώρα εις τον χρόνο της προσευχής. Πότε θα κάνουμε την προσευχή μας; Ποιος είναι ο χρόνος της προσευχής μας; Λέγει ο Ιερός Χρυσόστομος:

«Θέλεις παρακαλέσαι άνθρωπον, ερωτάς, τι ποιεί; Καθεύδει; Ασχολείται; Διακονών ουκ αποκρινεταί σοι. Επί δε του Θεού ουδέν τούτων». Εάν θέλεις, λέει, να παρακαλέσεις έναν άνθρωπο για κάτι, μια χάρη να σου κάνει, ερωτάς.

Ερώτα, τι κάνει τώρα που θα πάω σπίτι του στο γραφείο του, τι κάνει, να πας πολυμένος, κοιμάται Τι; Ασχολείται; Ακόμη, εάν έχει δουλειά και εσύ χτυπάς την πόρτα ή ζητάς να τον δεις, δεν σου αποκρίνεται. Αλλά αυτά δεν συμβαίνουν στον Θεό. Δεν μπορείς να πεις ο Θεός έχει δουλειά ή κοιμάται, ξεκουράζεται στο δωμάτιό του. Ό,τι ώρα θέλεις, όποτε θέλεις, όποτε θέλεις, μπορείς να παρακαλέσεις τον Θεό. Πανταχού παρών ο Θεός, είναι ο Θεός. Δεν υπάρχουν ασχολίες του Θεού με την έννοια που θα υπήρχαν σε εμάς, για να μην μπορούμε να ανταποκριθούμε. Γι’ αυτό ακριβώς το λόγο μας παραγγέλλει η Αγία Γραφή, δια στόματος Αποστόλου Παύλου: «Αδιαλείπτως προσεύχεσθε». Αδιαλείπτως. Αν έρθει μια κυρία να μου λέει κάτι

και ξεχάσει να σταματήσει, οπωσδήποτε πονοκέφαλο θα αποκτήσω. Αλλά εάν θα θέλαμε να μιλάμε διαρκώς προς τον Θεόν, αυτό δεν συμβαίνει το ίδιο με τον Θεόν. Δυνάμεθα διαρκώς να προσευχόμαστε. Μακάρι να μπορούσαμε διαρκώς να προσευχόμαστε. Αυτό το «αδιαλείπτως προσεύχεσθε» θα το πάρουν ιδίως οι νηπτικοί πατέρες, όχι λιγότερο και όλοι οι πατέρες. Εξάλλου, δεν υπάρχει πατήρ μη νηπτικός, αλλά αυτός ο διαχωρισμός ή η διάκριση είναι για λόγους καθαρά, θα λέγαμε, τεχνικούς ή από πλευράς, θα λέγαμε, γραμματείας, δηλαδή ο τρόπος των συγγραμμάτων τους που μας άφησαν, και τους χωρίζουμε σε νηπτικούς και μη νηπτικούς. Αν δεν είναι ο πατήρ νηπτικός, δεν είναι πατήρ.

Ο Άγιος, αν δεν είναι νηπτικός, δεν είναι Άγιος. Δεν γίνεται αυτό το πράγμα, είναι αδιανόητο, όταν λέει ο Απόστολος εις τον Τιμόθεο: «Συ δε νήφε εν πάσι». Αυτή η νήψη είναι η βάση της πνευματικής ζωής. Έχουμε μιλήσει άλλοτε για την νήψη, δηλαδή η προσοχή της καρδιάς, του νου. Αυτό έχουμε άλλοτε, να μην πολυπραγμονούμε. Έτσι, αυτό το «αδιαλείπτως προσεύχεσθε» ιδιαιτέρως το έχουν πάρει οι νηπτικοί πατέρες και το έχουν κάνει θεολογία πράξεως, αγαπητοί μου. Έχουν γραφεί τόσα βιβλία σοφά, τόση γραμματεία καταπληκτική, ώστε δεν ξέρω αν προλάβουμε να διαβάσουμε αυτά που εγράφησαν και αν μπορούμε να κινηθούμε μέσα σε όλα αυτά που εγράφησαν. Και όλα αυτά που εγράφησαν στρέφονται γύρω από αυτές τις...

δύο λέξεις: «Αδιαλείπτως προσεύχεσθε». Ολόκληρη η τεχνική έχει καταρτιστεί γύρω από την πράξη αυτού του «αδιαλείπτως προσεύχεσθε». Ο Κύριος μας ειδοποιεί στο κατά Λουκάν Ευαγγέλιο: «Πάντοτε προσεύχεσθαι». Πάντοτε, μα πάντοτε. Αλλά πότε πάντοτε; Και τώρα και παραΰστερα και παραΰστερα και μέρα και νύχτα. Και εκεί που κοιμάμαι μπορώ να προσεύχομαι. Εκεί που κοιμάμαι. Για την ιστορία θα σας το πω, αν και δεν είναι αυτή τη στιγμή το θέμα μου. Αναφέρεται στην αδιάλειπτον προσευχή, την μονολόγιστον, οι πατέρες και οι ασκηταί και οι πνευματικοί άνθρωποι.

Δεν είναι ανάγκη να είσαι ασκητής με την έννοια του αναχωρητού. Μπορείς και στο σπίτι σου να το πετύχεις αυτό, κατά κάποιο τρόπο. Σας το βεβαιώνω, κατά κάποιο τρόπο. Έκαναν πραγματικότητα εκείνο τον θαυμάσιο στίχο από το Άσμα Ασμάτων: «Εγώ κοιμούμαι και η καρδία μου αγρυπνεί». Τι παρατηρείτε λοιπόν; Ακούστε τι παρατηρείτε. Όταν ο άνθρωπος λέγει όλη την ώρα «Κύριε Ιησού Χριστέ, Υιέ του Θεού, ελέησόν με», όταν κοιμηθεί, ενώ κοιμάται και βαθιά κοιμάται, βαθιά κοιμάται, έχει μία αίσθηση ότι αυτή η προσευχή επαναλαμβάνεται μες στην καρδιά, χωρίς να υπάρχουν ούτε γλώσσα ούτε χείλη ούτε τίποτα. Θα την λέει την ευχή αυτή η καρδιά. Γι’ αυτό...

Πραγματικότητα αυτό που λέει στο Άσμα Ασμάτων: «Εγώ κοιμάμαι μεν, διά την ανάγκη του ύπνου, αλλά η καρδιά μου όμως αγρυπνεί». Και αγρυπνεί με αυτή την προσευχή. Το δε καταπληκτικότερον, ότι επειδή διαρκώς μένει στην προσευχή αυτή, είναι ότι δεν χωράει τίποτε άλλο να μπει εκεί μέσα. Ούτε όνειρα βρώμικα χωράνε ούτε τίποτα. Και το ακόμη καταπληκτικότερο, ενώ ο άνθρωπος κοιμάται βαθιά, έχει μία αίσθηση αυτής της προσευχής μες στην καρδιά. Θα πείτε: «Μα θα κοιμάται βαθιά;» Συμβαίνει αυτό. Δεν λέγω τίποτα άλλο. Συμβαίνει. Συμβαίνει. Και τώρα ας δούμε εδώ τι λέγει ο Ιερός Χρυσόστομος και να δούμε αυτό το «πάντοτε».

«Πρέπει εκ της κλίνης ανισταμένους φθάνειν ή τον ήλιον επί την του Θεού λατρείαν», όταν δηλαδή σηκωνόμαστε το πρωί πρέπει να προσευχόμεθα, «και τραπέζης απτομένους», και όταν ακόμη εγγίζομε τράπεζαν για να φάμε, «και καθεύδειν μέλλοντας», και όταν πρόκειται να κοιμηθούμε. Προσέξτε, λοιπόν, τρία ορόσημα μέσα στο 24ωρο: το πρωί, το βράδυ, στα γεύματα. Ένα παραπάνω ορόσημο: «Μάλλον δε και καθ’ εκάστην ώραν μίαν προσευχήν τω Θεώ προσφέροντας». Μάλλον κάθε ώρα να κάνουμε την προσευχή μας.

Μπείτε μες στο μαγαζί, στο δρόμο, στο ταξίδι. Δύο λεπτά — συγγνώμη, ένα λεπτό — μπορεί ο άνθρωπος να προσευχηθεί, ίσον τη ημέρα δρόμον τρέχοντας, για να ακολουθήσουμε, θα λέγαμε, το 24ωρο, 24 ώρες που κυλούν μέσα στο 24ωρο, να γίνεται κάπως έτσι. «Ει δε γε του χειμώνος ώρα και της νυκτός το πλείστον μέρος εις προσευχάς αναλίσκεσθαι». Κατά την περίοδο του χειμώνος, που είναι οι νύχτες μακρές, και το μεγαλύτερο μέρος της νύχτας θα το περνάμε προσευχόμενοι. Ό,τι θέλετε πείτε, αγαπητοί μου, πραγματικά ολόκληρη η ζωή του χριστιανού πρέπει να είναι μια διαρκής αναφορά Χριστώ τω Θεώ.

Κατά γράμμα. Άλλοι όμως το εκλαμβάνουν σαν μια πυκνή αναγωγή του εαυτού μας, δια της προσευχής, προς τον Θεό. Αυτό που μέχρι τώρα δηλαδή είπαμε: το να κάνω το πρωί, το μεσημέρι, το πρωί, το βράδυ, στα γεύματα, και μάλλον εκείνο το «μάλλον» είναι μια προτροπή, μάλλον κάθε ώρα να κάναμε την προσευχή, ή, όπως θα δούμε λίγο πιο κάτω, εκείνο το γνωστό μας πρώτη, τρίτη, έκτη, ενάτη ώρα. Όμως, όμως, είναι δύο διαφορετικές θέσεις, χωρίς η μία να καταργεί την άλλη και χωρίς να πούμε ότι η μία είναι πνευματικότερη της άλλης, διότι και τα λοιπά. Α, προσέξτε, αν και βεβαίως είναι πνευματικότερη η αδιάλειπτη προσευχή κατά γράμμα ερμηνευμένη, αλλά ωστόσο όμως μπορεί να υπάρχουν λόγοι που να μην μπορεί να πραγματοποιηθεί.

Που εκλαμβάνουν κατά γράμμα το «αδιαλείπτως προσεύχεσθε», δηλαδή δεν θα σταματάς από το να προσεύχεσαι. Όχι ακουομένως· κάποτε μπορεί να μιλάμε με έναν άνθρωπο, αλλά η καρδιά δηλαδή να προσεύχεται. Και το άλλο, όπως τώρα θέλω, ώστε μπροστά σε αυτόν τον τρόπο πώς θα κηρύττουμε; Ευχαριστούμε. Οπωσδήποτε η έρημος προσφέρει περισσότερες δυνατότητες, αυτό το «αδιαλείπτως προσεύχεσθε» να είναι κατά γράμμα. Αλλά μην νομίσετε ότι και η πόλη δεν το προσφέρει αυτό. Αρκεί ο άνθρωπος να μην είναι πολυμέριμνος άνθρωπος. Να μην έχει πάρα πολλές φροντίδες στο μυαλό του, δουλειές τέτοιες που να ανακατεύεται με ανθρώπους κατά τρόπο που να του φεύγει και το μυαλό και η καρδιά.

Και αυτός δηλαδή να επιτύχει πολλά πράγματα. Εν τούτοις, μας λέει ο Ωριγένης: «Ούτω γαρ μόνον το αδιαλείπτως προσεύχεσθε εκδέξασθαι δυνάμεθα ως δυνατόν ον, ει πάντα τον βίον του Αγίου μίαν συναπτομένην μεγάλην είημεν ευχήν». Πώς να το εκλάβουμε, λέει, αυτό; Πώς να το δεχθούμε, παρά ότι η ζωή, ο βίος του αγίου ανθρώπου, δεν είναι παρά μια μεγάλη συναπτομένη, συνεχή, αλυσιδωτή προσευχή; «Αλλά της ευχής ταύτης μέρος εστί και η συνήθως ονομαζομένη ευχή, ουκ έλαττον τρις εκάστης ημέρας επιτελείν θεοφιλούσα». Μέρος αυτής της ευχής όλης της ζωής μας είναι αυτό που λέμε: «Θα προσευχηθώ πρωί».

Ο Ωριγένης βάζει τρία: πρωί, μεσημέρι, βράδυ. Ενθυμείσθε ο Απόστολος Παύλος ότι εσηκώθηκε τη νύχτα με τον Σίλα στις φυλακές των Φιλίππων και προσηύχετο. Πότε συνέβη ο σεισμός και το άνοιγμα της φυλακής; Όταν προσηύχοντο οι Απόστολοι. Τίθεται το ερώτημα: Θα άνοιγε η φυλακή εάν δεν προσηύχοντο; Όπως έχουμε θεοφάνεια μέσα στην προσευχή, έτσι έχουμε και ενέργειες θαυμαστές και θαύματα αληθινά μέσα στην προσευχή. Πάντως, κάτι που έχει μείνει πλέον στην Εκκλησία μας είναι αυτό που λέγουν οι Αποστολικές Διαταγές: «Ευχάς επιτελείτε», να κάνετε προσευχές, όρθρου — όρθρος είναι το ξημέρωμα — και τρίτη ώρα είναι η ενάτη, εννέα το πρωί, και έκτη.

Δεν βάζει την πρώτη. Έχουμε και την πρώτη ώρα. Η πρώτη είναι έξι το πρωί, μετά τον όρθρο, τρίτη είναι εννέα το πρωί, η έκτη είναι το μεσημέρι και η ενάτη είναι στις τρεις το απόγευμα, και εσπέρα είναι ο Εσπερινός και αλεκτοροφωνία είναι το Μεσονυκτικό. Αυτά σήμερα διατηρούνται στις μονές, στα μοναστήρια, και ένα μέρος από αυτά διατηρείται και εις τους ναούς, όπως επί παραδείγματι η Ενάτη με τον Εσπερινόν, όπως ακόμη ενδεχομένως, ιδία την Κυριακή, όταν γίνεται ο Όρθρος με το Μεσονυκτικόν. Δεν γίνεται τη νύχτα, γίνεται το πρωί συναπτά. Πάντως, αγαπητοί μου, θα ήθελα να σας τονίσω και να σας ευχηθώ το εξής, ότι ο άνθρωπος εύκολα μπορεί να πέσει

από το πολύ εις το τίποτα και από την πλήρη κίνηση εις την πλήρη αδράνεια. Είναι κάτι παράξενο. Έχω βρει ανθρώπους που μπορεί να έκαναν πολλή προσευχή και κάποτε να τους συναντήσω και να μου πουν ότι δεν λένε ούτε ένα «Άγιος ο Θεός». Και λέει κανείς: Μα πώς αυτοί οι άνθρωποι μετέπεσαν από τη μία κατάσταση στην άλλη; Γι’ αυτό λέει θαυμάσια ένας στίχος από τις Παροιμίες, που οι πατέρες της Εκκλησίας μας πολύ τον χρησιμοποιούν: «Όταν βρεις μέλι, φάγε το επαρκές». Δηλαδή, φάε όσο πρέπει. Μην φας πολύ, θα ξεράσεις. Μα θα πεις, μέλι βρήκα. Θα ξεράσεις. Έτσι και εδώ, μια υπερβολική μελέτη, μια υπερβολική προσευχή.

Δεν έχει ωριμάσει ο άνθρωπος ακόμα. Όταν ξεκινήσεις να το κάνεις πριν έχεις πετύχει δυνατότητες, κότσια, θα πέσεις στην ακηδία, θα πέσεις στην αδράνεια, θα ξεράσεις εκείνο το οποίο να γίνει. Δι' αυτό, την αλήθεια σας λέγω, όταν κάποιος μου πει «να κάνω και αυτό, να κάνω και εκείνο», δείχνω πάντοτε μία επιφυλακτικότητα. Υπήρξαν άνθρωποι που μπορεί να μου είπαν, κάναμε το απόδειπνο σε μια ομάδα μαζί, και όταν τελειώσαμε να μου πουν: «Πάτερ, μπορώ τώρα στο σπίτι μου να κάνω το απόδειπνο;» Και είπα: «Όχι, όχι. Κάναμε απόδειπνο. Κάνε πια δική σου προσευχή, απόδειπνο όχι δεύτερο». Είναι μια υπερβολή η οποία δύναται να φτάσει στην αδράνεια, στην ακηδία. Δεν είναι υπερβολή.

Ο άνθρωπος ωρίμασε να φτάσει εκεί, και το «αδιαλείπτως προσεύχεσθε» είναι αποτέλεσμα ωριμότητας. Μην το ξεχνούμε ποτέ το στοιχείο αυτό. Αυτό. Γι' αυτό ακριβώς το λόγο, επειδή υπάρχει αυτός ο κίνδυνος κάποτε κανείς να ξεπέσει στην αδράνεια, έρχεται η Εκκλησία μας να εκλέξει το μίνιμουμ, το ελάχιστον της προσευχής του χριστιανού. Και τι λέγει; Θα κάνει το πρωί και το βράδυ μια ευχή. Δεν ξέρω πόσες κυρίες ποτέ έχετε έλθει να εξομολογηθείτε σε μένα, αλλά μια συνήθης μου ερώτηση είναι η εξής: «Κάνετε την προσευχή σας το πρωί και το βράδυ;»

Να σας πω ότι πολλοί, δεν ξέρω αλλού, η Θεσσαλία καταπλησμονεί, που το έχω επανειλημμένως διαπιστώσει. Το πρωί δεν κάνουν προσευχή. Μου φαίνεται, στους 100 ανθρώπους που προσεύχονται, οι 95 το πρωί δεν κάνουν προσευχή. Τόσο μεγάλο ποσοστό. Δεν κάνουν το πρωί προσευχή. Και αν κάνουν, κάνουν μια πάρα πολύ άσχημη προσευχή, βιασμένη, ή μόνο το σταυρό τους. Προσέξτε: κάνω το σταυρό μου δεν σημαίνει έκανα την προσευχή μου. Έτερον εκάτερον. Μπορεί να αποτελέσει προσευχή ο σταυρός σου μια κάποια άλλη ώρα. Όταν έκανες το σταυρό σου μόνο μπροστά από μια εκκλησία, προσευχή λογαριάζεται. Αλλά εάν πεις «το πρωί θα κάνω μόνο το σταυρό μου», δεν έκανες προσευχή. Ξέρουμε αυτό πάντως.

Τότε θα μου πείτε: «Τι πρέπει να γίνει;» Να αρχίσουμε, αγαπητοί μου, να κάνουμε και το πρωί προσευχή. Αρχίστε από τα παιδιά σας. Όταν δεν βλέπουν εσάς να κάνετε προσευχή, πώς θα μάθετε τα μικρά να κάνουνε προσευχή; Μην μου πείτε ότι έχουμε δουλειές. Η πρώτη σας δουλειά είναι να μεγαλώσετε καλά παιδιά. Ωραία, όταν τα παιδιά σας ξυπνήσουν, έστω κι αν ακόμη κάνατε εσείς προσευχή πρωί-πρωί, ξανακάντε με τα παιδιά σας. Σταθείτε με τα παιδάκια σας μπροστά στο εικονοστάσι, τα μικρά, να μάθουν και αυτά να προσεύχονται, διότι όταν δεν μάθουν και αυτά το πρωί να κάνουν την προσευχή τους, το κακό διαιωνίζεται. Πότε θα θεραπευτεί;

Πάντως, λέγει για αυτούς που δεν προσεύχονται το πρωί ο Ωριγένης: «Τις ουκ αν ομολογήσειε...» «προς Ανατολήν εναργώς εμφαίνειν το δει εκεί νεύοντας συμβολικώς, ως της ψυχής ενορώσης την του αληθινού φωτός ανατολήν, ποιείσθαι τας ευχάς;» Ποια ψυχή δεν θα ξεκινήσει όταν βλέπει το φως του ηλίου και δεν θα υποστεί αυτή την αναγωγή προς το νοητόν φως, που είναι ο Θεός, και να τον ευχαριστήσει για ό,τι του έχει δώσει; Υπάρχουν, ιδία τώρα τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή, κάποιοι στίχοι στο Ωρολόγιο το Μέγα. Υπάρχουν αυτοί, που να τους βρείτε με τη γενική ονομασία «φωταγωγικά» και «εξαποστειλάρια». Τι είναι αυτά; Αυτά τα φωταγωγικά και τα εξαποστειλάρια έχουν εκείνη τη ρίζα, αναφέρονται στο φως. Και μάλιστα με την δεκτήρια του φωτός της αυγής

η Εκκλησία ή ο άνθρωπος την ευκαιρία να υμνήσει το αληθινό φως του κόσμου, τον Χριστό. Και ύστερα, το απόγευμα, βλέπετε αυτή την ώρα που σας μιλώ, ο ήλιος μαδεύει το πρόσωπό μου. Αλλά όταν κανείς βλέπει αυτόν τον αισθητόν ήλιον, δεν θα πάει ο νους του εις τον νοητόν ήλιον; Και τότε δεν θα ψάλλει «Φως ιλαρόν αγίας δόξης, αθανάτου Πατρός» κ.λπ.; «Ελθόντες επί την ηλίου δύσιν, ιδόντες φως εσπερινόν». Αφού είδαμε το φως εσπερινόν επί την ηλίου δύσιν, τώρα που βασιλεύει ο ήλιος, και είδαμε το φως, αυτό το φως, τούτο το ηλιακό φως, αυτό που τώρα πέφτει στο πρόσωπό μου, δεν θα κινηθούμε να πούμε «Φως ιλαρόν αγίας δόξης, αθανάτου Πατρός», εκείνο το άλλο το φως το ιλαρόν

αγίας δόξης του Ουρανίου Πατρός, μετά του Υιού και του Αγίου Πνεύματος; Αυτό ερωτάει ο Ωριγένης. Αλλά λέγει και κάτι που πράγματι μας κάνει εντύπωση η Σοφία του Σολομώντος. Είναι πολύ... Θα μου επιτρέψετε λίγο να τελειώσω την παράγραφο αυτή, γιατί έχω τρέξει λιγάκι με σας.

Έχω αφήσει λίγο τους κυρίους πίσω, τους άνδρας, μια παράγραφο τους άφησα πίσω. Πάντως, κάτι να τελειώσουμε και με εσάς εδώ. Λένε πολλοί: «Δεν θα κάνω το πρωί προσευχή» ή «θα κάνω όλες μου τις δουλειές και μετά θα κάνω την προσευχή μου». Μια μικρή παρένθεση μόνο εδώ, μια οικονομία: εάν κάποτε μια νοικοκυρά

έχει να στείλει στο σχολείο παιδιά και σύζυγο στην εργασία και πρέπει —τι φασαρία τώρα το πρωί γίνεται κ.λπ.— θα πρέπει οπωσδήποτε να τους τακτοποιήσει, να τους κάνει το πρωινό τους κ.λπ. Δεν μένουν περιθώρια προσευχής, μιας καλής προσευχής. Τι κάνει; Ετοιμάζει όλους, φεύγουν από το σπίτι, μένει μόνη και τώρα μπορεί να κάνει την προσευχή της. Θα κλειδώσει την πόρτα της και θα κάνει την προσευχή της. Αλλά μη πει «θα κάνω όλες μου τις δουλειές και μετά την προσευχή μου». Μόνο εκείνες τις δουλειές που χρειάστηκαν για να φύγουν σύζυγος και παιδιά για τις δουλειές τους. Λέγει λοιπόν εδώ η Σοφία Σολομώντος, ο Σολομών, το εξής που μας κάνει πολλή εντύπωση:

αμάθωσιν η Ιησού που συγάπησας Κύριε ότι ουχ αι γενέσεις των καρπών τρέφουσιν άνθρωπον, αλλά το ρήμα σου τους σοι πιστεύοντας διατηρεί». Ας μάθουν κάποτε, Κύριε, τα παιδιά σου, που εσύ τα έχεις αγαπήσει, ότι όχι η καρποφορία της γης είναι εκείνη που τρέφει τον άνθρωπο, αλλά ο λόγος σου. Θυμηθείτε την περίπτωση που είπε ο Χριστός εις τον Σατανά: «Ουκ επ' άρτω μόνω ζήσεται άνθρωπος, αλλ' επί παντί ρήματι Θεού». Και ακόμη θυμηθείτε και των έρημων εκείνων τόπων που ήρθαν οι πεντακισχίλιοι. Ο Κύριος έθρεψε όλους αυτούς. Γιατί; Διότι το παρόν ο Θεός. Ο Λόγος του Θεού τρέφει τον άνθρωπο. Μη λοιπόν πούμε «δεν προλαβαίνω γιατί έχω πολλές δουλειές και συνεπώς έτσι θα επιτύχω».

Μεροκάματο όμως της δουλειάς μου και τα λοιπά. Αν ο Θεός δεν σε ευλογήσει, εάν ο Θεός δεν ευλογήσει αυτό που κάνεις, στο τέλος θα πεινάς, στο τέλος θα βρεθείς να μην πηγαίνουν καλά οι δουλειές. Και ιδού. Ακούσατε; Τρομάξατε μάλλον. Εγώ, ειλικρινά σας βεβαιώνω, τρομάζω. «Το γαρ υπό πυρός», συνεχίζει η Σοφία Σολομώντος —είναι εις το 16ο κεφάλαιο, 27-28 στίχος— «το γαρ υπό πυρός μη φθειρόμενον», δηλαδή το μάννα. Ενθυμείσθε που είπαμε ότι το μάννα που μάζευαν οι Εβραίοι το ζύμωναν, το ψήναν και γινόταν σαν τηγανίτα γλυκιά, βουτηγμένη στο μέλι. Ψηνόμενο, όπως ψηνόταν, δεν κατεστρέφετο. Όμως, «απλώς υπό βραχείας ακτίνος ηλίου θερμαινόμενον ετήκετο».

Που είπαμε ότι, όταν έβγαινε ο ήλιος, έλειωνε το μάννα. Ενώ ψηνόμενο δεν έλειωνε, με τις ηλιακές ακτίνες έλειωνε. Ακούστε, έλειωνε. Ακούστε λοιπόν μια φορά, έλειωνε. Λοιπόν, «όπως γνωστόν η ότι δει φθάνειν τον ήλιον επ' ευχαριστίαν σου και προς ανατολήν φωτός εντυγχάνειν σοι». Να μάθουν λοιπόν οι άνθρωποι πριν ακόμη βγει ο ήλιος, ήτοι, ότι δει φθάνειν τον ήλιον, ενώ δηλαδή πάει να βγει ο ήλιος, και αυτοί οι άνθρωποι δηλαδή να ευχαριστούνε εσένα, τον Θεόν. Διότι, εις περίπτωση που θα αρχίσουν τα έργα τους πριν σε ευχαριστήσουν και σε δοξολογήσουν, λοιπόν, θα λιώσουν όπως έλειωνε το μάννα.

Το έβλεπε ο ήλιος το πρωί. Γι' αυτό είπα και τόνισα, προσέξτε, έλειωνε. Τα έργα των ανθρώπων λιώνουν όταν δεν αρχίζουν το πρωί με προσευχή.

Αυτό λέγει το βιβλίο των Αποστολικών Διαταγών: «Πας πιστός ή πιστή, έωθεν αναστάντες εξ ύπνου». Κάθε πιστός ή πιστή, είναι συνήθεια, όταν θα σηκωθούμε από τον ύπνο, «προ έργου», πριν κάνουμε τις δουλειές μας, «νιψάμενοι», αφού θα πλυθούμε, «προσευχέσθωσαν», ας προσευχηθούν. Ώστε λοιπόν, αγαπητοί μου, η προσευχή πρέπει να γίνεται και το πρωί και το βράδυ. Αλλά πρέπει η προσευχή να γίνεται και εις τα γεύματα. Πρέπει να κάνουμε την προσευχή μας και πριν το γεύμα και μετά το γεύμα. Μια μικρή λεπτομέρεια, είναι από τις μονές αυτό: όταν είναι νηστεία και δεν τρώγουν λάδι στην τράπεζα, δεν έχουμε κατάλυση ελαίου, δεν κάνουν προσευχή. Τούτο διότι δεν θεωρείται

αυτό που θα φάνε είναι φαΐ, διότι έτρωγαν κάτι πολύ λίγο, ας πούμε κάποια παξιμάδια, κάτι πολύ λίγο. Οπότε δεν εθεωρείτο φαγητό, γι' αυτό και δεν γίνεται προσευχή. Όταν όμως εμείς δεν κάνουμε λαδερό, αλλά είναι γεμάτη η τράπεζά μας, θα κάνουμε προσευχή. Λοιπόν, θα κάνουμε πάντως προσευχή όταν αρχίζουμε το φαγητό μας και όταν το τελειώνουμε. Λέγει ωραιότατα ο Λόγος του Θεού: «Είτε εσθίετε είτε πίνετε είτε τι ποιείτε, πάντα προς δόξαν Θεού ποιείτε». Τρως, πίνεις, κάνεις κάτι; Κάν' το εις δόξαν Θεού. Και η δόξα του Θεού είναι η προσευχή σου. Ο Κύριος ο ίδιος ευλογούσε πάντα την τροφή. Θυμηθείτε τους πεντακισχιλίους που εχόρτασε· έκανε προηγουμένως προσευχή. Ο Μέγας Βασίλειος γράφει κάτι πολύ ωραίο.

Διαβάζω τη μετάφραση κατευθείαν, γιατί αργήσαμε. Είναι στη δευτέρα του επιστολή. Όσοι παίρνετε τα Άπαντα του Μεγάλου Βασιλείου, σας παραπέμπω για να σας συνηθίζω να πηγαίνετε να διαβάζετε. Είναι η δευτέρα επιστολή του, παράγραφος 6. Λοιπόν: «Πριν από το γεύμα», λέγει, «να τελούνται προσευχές αρμόζουσες εις τας παροχάς του Θεού, αυτά που ο Θεός πλούσια μας παρέχει, και εκείνα τα οποία δίδει τώρα και εκείνα τα οποία έχει αποταμιεύσει δια το μέλλον. Επίσης και ευχαί μετά το γεύμα, περιλαμβάνουσες ευχαριστία δια τα δοθέντα», για ό,τι μας έδωσε ο Θεός, «και παράκληση δια τα υποσχεθέντα», και να τον παρακαλέσουμε για ό,τι ο Θεός μας υπόσχεται, ό,τι στο μέλλον θα μας δώσει. Και κλείνει ωραιότατα

ο Ιερός Χρυσόστομος μία του προτροπή: «Τράπεζα από ευχής αρχομένη και εις ευχήν καταλήγουσα ουδέποτε υστερηθήσεται». Τράπεζα που αρχίζει με προσευχή και τελειώνει με προσευχή ποτέ δεν θα μείνει αδειανή. Θέλετε λοιπόν ποτέ να μην πεινάσετε; Θέλετε ποτέ να μη ζητήσετε ψωμί από τον γείτονα και να μη ζητιανέψετε; Ας κάνουμε, αγαπητοί μου, πάντοτε προσευχή και πριν και μετά το φαγητό μας, γιατί έρχεται η ευλογία του Θεού. Την οποία ευλογία του Θεού, ως ευχαριστία δική μας προσφέρουμε γιατί μας έδωσε, έρχεται να μας δώσει περισσότερα και

περισσότερα, σαν απάντηση εις την ευγνωμοσύνη που την εκφράζουμε προς τον Θεό διά της προσευχής. Αλλά θα συνεχίσουμε το τρίτο σημείο, την τρίτη παράγραφο, που αναφέρεται εις τον τρόπο της προσευχής, που ομολογουμένως είναι και το πλέον...