On Prayer, Part 6 | 01-04-1974

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Now, attention. Much has been written about attention, which, as I told you, is absolutely necessary for true prayer. We now come to a third point, still concerning the manner of prayer: kneeling. Kneeling is a sign of humility. A person who falls to his knees clearly shows that he is humbling himself. A proud man does not readily bend his knee. He does not kneel. That is precisely why kneeling is humility in action—humility expressed through a bodily movement.

It expresses humility in a visible and, so to speak, tangible way. Of course, every reverent posture is acceptable to God, whether we are standing or kneeling. Yet because kneeling is a sign of humility, even when we stand, the person praying must be filled with humility, with his soul bowed down before God. The Lord often prayed on His knees. Here it says that in the Garden of Gethsemane He withdrew from the disciples about a stone’s throw, and, having knelt down, He prayed. In other words, He knelt and prayed.

The Apostle also writes to the Ephesians: “For this reason I bow my knees—I bow my knees before the Father of our Lord Jesus Christ.” And when the Protomartyr Stephen was being martyred and receiving a rain of stones from those who were stoning him, “he knelt down and cried out with a loud voice.” First he knelt. And when the Apostle Peter came to Dorcas, having been summoned to help her, Scripture says that “he knelt down and prayed.” He knelt, prayed, and entreated God for the resurrection of Dorcas—and she was raised.

A beautiful image of the Church kneeling is given by the Evangelist Luke in Acts, when the Apostle Paul was traveling toward Jerusalem after his third missionary journey. At one point, the Evangelist Luke says: “When we had departed, we went on our way, while they all accompanied us, with wives and children, until we were outside the city.” Everyone came to see them off—men, women, and children—all the way beyond the city. “And kneeling down on the shore, we prayed.” All of them knelt there on the beach and prayed. What a beautiful sight it truly is to see people

kneeling and praying. It is the most beautiful sight that could ever be placed before the eyes of angels and human beings: people bowed on their knees in prayer, lifting up holy hands in prayer, as the Apostle Paul says. “I desire,” he says, “that the men lift up holy hands.” What are holy hands? Clean hands—hands kept far from sin. Hands that commit no injustice or murder, no filthy deeds, no acts of violence, no gambling, nor anything of that kind. These are holy hands, clean hands, which the Apostle asks us to lift up in prayer.

Saint Isaac the Syrian advises us, saying: “More than the study of psalmody, love prostrations in prayer.” More than meditating upon psalmody—that is, upon the Psalms—love making bows and prostrations. Here, of course, kneeling has two forms: a dynamic form and a stationary form. The stationary form is simply to remain kneeling while you pray. You do not stand up and kneel again; you simply remain still on your knees. The dynamic form is to make bows and prostrations.

There are small bows and what are called full prostrations. A small bow is made by bowing down without bending the knees—primarily by bending the neck and upper body. A full prostration is made by going all the way down, with the knees on the ground. Since I have many things to tell you, I am moving rather quickly. I could speak at greater length about kneeling and the points that follow, but I want to tell you as much as possible, so I must hurry. We are approaching the final subjects in our discussion of prayer—an inexhaustible subject. Pay attention: it truly has no end. After kneeling comes a fourth element of good prayer: tears. Tears are the fruit of katanyxis, of compunction in the heart, and compunction is the fruit of the soul’s spiritual awareness

and of the grace of God. In other words, the heart weeps only when it has been moved to compunction, and when we have a true awareness of our prayer. This is what I spoke about last time and consider extremely important: what is called conscious prayer. It is prayer offered while understanding what you are saying, understanding who you are, understanding before whom you stand, and understanding the words you speak. This is conscious prayer. When it is present, it gives birth to compunction, and compunction gives birth to tears. Tears are not degrading. When a man sheds tears in prayer, this is not some feminine weakness. We commonly say that a man should not cry.

A woman sheds tears more readily because she is considered the weaker vessel—forgive me for saying so. But tears in prayer have nothing in common with the tears a woman may shed to obtain something in life, or with a man’s tears when he becomes overly sensitive about some minor hurt. The tears of prayer have nothing to do with such tears. There are many kinds of tears. There are tears of love, and these are the choicest of all. Tears of love are the most precious. When someone loves deeply, he weeps. There are tears of metanoia, of repentance, when a person sees his spiritual condition and weeps. And there are tears of joy.

A person may weep before God—or even before other people—out of gratitude and overwhelming joy. There are many other kinds of tears as well, but we do not have time for a special study devoted to them. Tears could be a whole subject in themselves. Just as there are many kinds of laughter, so there are many kinds of tears. These are not tears of weakness. Tears that reveal collapse, complaint, bitterness, or feelings of inferiority are not pleasing to God. With sympathy, we used to attribute such tears to women and call them feminine tears. God does not desire tears of this kind.

They reveal a lack of courage, whereas God, as the Apostle Paul says, has not given us a spirit of cowardice, but of power and self-control. Yet the tears of metanoia, of repentance, of compunction, love, joy, and gratitude are essential for opening closed doors. In prayer, always remember the words of the Lord: “Ask, seek, knock.” He gives us the image of the person praying as standing before a door, while the One who hears the prayer is on the other side. We must open that door. Tears open

closed doors. They open sealed secrets and hidden mysteries. They open the Kingdom of God, for men and women alike. In the Apocalypse, the Book of Revelation, the Evangelist John speaks most beautifully about the moment in his heavenly vision when it was proclaimed that no one could open the book containing the hidden things. No one. The Evangelist says, “And I wept much.” He did not merely weep; “I wept much,” says the Evangelist John, “because no one was found worthy to open the book, or even to look at it.” No one was found worthy either to open the book or even to look at it. Let me make a brief aside. It is not directly concerned with tears, but I marked this verse so that I could mention it to you. We are struck by the fact that it says no one was found worthy not only to open the book but even to look at it. This reveals what happens in the spiritual life. Those who are far from the spiritual life are unable not only to advance in it; they cannot even see or suspect that its realities exist. Scripture speaks of the one who looks—the one who sees—because there are two stages: first to see, and then to open.

As a person advances in the spiritual life, he first sees, and then he opens and unlocks the mysteries of the Kingdom of God. The Lord says to His disciples: “To you has been given the knowledge, the revelation, of the mysteries of the Kingdom of God; but to the rest it is given in parables.” Those outside receive them in parables. They are not worthy; they cannot yet bear or understand them. Therefore, the first step is to begin seeing that mysteries exist—to see that there is a book, as here in the Apocalypse. The book may be closed, but you can see that it exists. It is the awareness that the Kingdom of God exists. It is the awareness that God exists. I have never seen God in the sense of having some extraordinary experience of Him,

nor have I seen the Kingdom of God anywhere. Yet within me there is an inner assurance that God exists, that He is living and present everywhere—living and present everywhere; that the Kingdom of God exists; and that the Lord is coming to judge the world. This awareness is present. That is the first step. The next is to open the book—that is, to enter into direct contact with all these realities. But the person who remains outside them neither opens nor sees. Nothing. My beloved, he does not even suspect that they exist. It is a fearful thing. We will be blessed if we at least begin to sense the presence and value of what we are hearing—if we glimpse it and say, “My God...”

“Such great things exist! How wonderful You are! I am beginning to glimpse something; I am beginning to sense it.” These are the first steps, and they are a very good sign indeed. But this is gained only through what the Evangelist John did: “I wept much,” so that I might be able to see and so that the book might be opened. Then an angel approaches him and says, “Do not weep. The One who will open it has been found: the Lamb who was slain.” Prayer begins with tears and contrition. Yet we must take care to understand that tears are not the goal of prayer; they are only a means

of struggling against the passions. In other words, to turn against the passions, we must weep in our prayer. But if tears become the goal, then they themselves become a passion, and God is angered with the person who has turned the means of tears into an end, because he has stopped at the experience of tears. Saint Nilus of Sinai says: “First pray to receive tears.” Before you begin praying about your main concern, first entreat God to grant you tears, “so that through penthos, mourning for sin, you may soften the harshness within your soul.”

Through this penthos, this mourning for sin, soften the harshness of your heart. “And make use of tears to obtain the fulfillment of every request.” That is, to attain what you seek. “For your Master rejoices greatly when you pray with tears.” God rejoices greatly to see you weeping in prayer. But Saint Isaac the Syrian adds—and Saint Nilus of Sinai says this as well—take care that tears do not become your goal. Do not let that happen. “When, during this service”—that is, during your prayer—“the gift of tears is granted to you, do not regard the sweetness found in them”

“as the grace of prayer or as the gift of tears itself.” When the gift of tears is granted to you, he says—it is a gift, truly a gift. Not everyone is able to weep. Tears are a gift. Indeed, among those who made good use of this gift, as we read in the lives of many ascetics, their eyes became like springs, like inexhaustible fountains of tears. This is truly something very great. Yet I must tell you that in very pure prayer, in what is called spiritual prayer—I spoke to you about this in our first discussion of prayer, when we ascended to a dizzying height

just to glimpse what takes place there—have we attained it? I do not know whether we ever shall. It is said that if, in the whole world, there are a thousand people who pray well, perhaps only one among those thousand practices spiritual prayer. Do not be discouraged. But in that state, tears cease. There are none—nothing, nothing, nothing. There are no tears at all. It is an entirely different condition. If I may say so, it resembles what happens when the sound barrier is broken. We know that when an airplane—or any object, but let us use an airplane, since it serves our example well—reaches a very high speed, the air begins to resist it.

When the airplane approaches the speed of sound, the air has become like a mountain, a wall, a mass of stones, a rock. The air has grown so hard that the airplane is in danger of being crushed and torn apart, as though it had struck the peak of a mountain. What happens, then? Through technology, it became possible to increase the aircraft’s speed beyond the speed of sound.

Then, automatically, the air ceases to behave like a solid body, and the airplane flies freely. The same thing happens, my beloved, in the spiritual life generally, and especially in prayer. At the end of this subject, we shall consider the delusions that arise in prayer. Prayer is such a difficult work that, the more you advance in it, the more the devil’s resistance increases. It grows and grows, so that your speed, your momentum, and your zeal must also increase, together with many acts of humility. And all these methods we have been discussing must be intensified continually. If you reach a certain limit, a critical point, there is danger: either you will fall into delusion and tumble headlong into Hades

—needlessly, tumbling headlong and losing your soul—or you will enter the Kingdom of God. What the sound barrier is in aviation, this point is in prayer. It is a truly fearsome threshold. Many Saints passed beyond it; others did not, and fell very far. They were deceived and suffered tremendous harm.

Tremendous harm! Yet there is one essential thing that will carry us through this barrier: humility. Humility, humility. That is our safeguard. We might say that it makes the walls of our vessel strong, so that we are in no danger of breaking apart. Humility alone. Everything else is an aid, something that will raise us to great heights.

Humility will carry us beyond this critical point, and we shall attain the vision of God.

Saint Isaac the Syrian therefore says, “Do not regard tears as a pleasure.” Do not regard them as a pleasure. They are a means: they help soften your soul and raise your prayer higher, because, he says, “the fullness of prayer is the grace of tears.”

From tears we pass to a fifth point: warmth, ardor, inner prompting, desire, and longing in prayer. We know that we often have no desire to pray. Yet sometimes, when a fitting condition prevails within us—mourning, sorrow, or something else, I do not know—the soul becomes very warm and longs to pray. Prayer, then, is inspired by the warmth of the heart; but the reverse is also true: prayer produces warmth in the heart. Prayer both produces warmth and is produced by it.

In other words, I may begin with warmth and attain good prayer. But I may also begin without warmth, and then prayer itself creates warmth in the heart. In this way, the desire to pray arises. When warmth prevails within the soul, the soul very quickly attains sublime ascents. Saint Isaac the Syrian says, “In prayer the heart flies toward God and cries aloud.” In prayer the soul flies toward God and calls out: “My soul thirsted for God, the mighty, the living God.” And again: “When shall I come and appear before Your face, O Lord?” That is,

these two verses from the Psalms prevail in prayer: “My soul thirsted for God.” Just as we thirst—and when we are terribly thirsty after great heat and salty food, we seek water—so the soul filled with warmth seeks God. And it also asks, “When shall I come and behold Your face, O Lord?” just as we thirst and ardently desire to see someone we dearly love. This is spiritual warmth.

When we love, we shall weep. This is warmth in prayer. Very often, however, this warmth is absent. It is absent. And you ask: Why is this warmth missing from our prayer? It is because sluggishness intervenes. It is laziness. You will have noticed that whenever we prepare to pray, the devil comes and sets sluggishness before us. He knows that prayer is of immense value and that the person who prays will receive many good things from God. So the devil comes in good time to sow hesitation—to suggest that it is cold, that it is hot, to bring laziness and a thousand other things. Believe me, we spend a whole hour turning this way and that before our prayer.

We spend the entire hour restless, yet when the time for prayer comes, we cannot remain in prayer for even five minutes. We waste our time turning this way and that because of this laziness. It is a terrible thing. The neptic Fathers, the Fathers of watchfulness, speak of this and therefore give us the following counsel. Saint Isaac says, “The darkening of the nous begins first with negligence in the service and in prayer.” In other words, when the nous—the spiritual intellect—becomes darkened, when it can see nothing and has no awareness of God, the beginning of this condition, he says, lies in laziness. He continues: “I beseech you in love, if you are overtaken by these things”—if such things come upon you: weariness,

illness, cold, heat, laziness, or anything else that produces this acedia, this spiritual torpor—“and you are unable to perform them, then at least keep watch while seated, attend within your heart, and do not fall asleep.” Are you very tired? Then say your prayers sitting down. Are you ill? Then say your prayers sitting down. Do not go to sleep without saying your prayers. “And by every device”—by every means—go and wash your face, for example, so that you wake up a little. Find some way, anything at all, so that you may say your prayers and pass through them with thoughts that are pure and

good. We must compel ourselves. “The Kingdom of God suffers violence, and the violent take it by force.” Saint Isaac proposes a very beautiful way of doing this. When you approach your bed and are too lazy to say your prayers—you feel unable and cannot be bothered—“say to it,” say to your bed: “O bed, perhaps this very night you will become my grave.” In other words: O my bed, perhaps tonight you will become my coffin, and I shall die. “While you still have fingers, O soul, sign yourself with the Cross in prayer before death comes.”

I know that I may die tonight. Since I still have fingers and can move them, let me make the sign of the Cross. “While you still have eyes, fill them with tears before they are covered with dust.” While your eyes are still open—for you may die tonight—fill them with tears before the earth covers them. This is a very good thing to say, as it were, to one’s bed and to oneself. In this way, one overcomes the difficulties that hinder prayer. It is a device, a means of compelling ourselves to pray. A sixth element of a good manner of prayer is study. Here I want you to pay particular attention.

I especially want you to pay attention, because I consider this an extremely important point. My beloved, what above all stirs both the nous and the heart to prayer—even when various hindrances keep us from praying—is study: the reading of both Holy Scripture and other spiritual books. If we feel little desire to pray, then before saying our prayers, let us read something—either Holy Scripture or another spiritual book. Let us study something. And after reading—forgive me, I mean after prayer—we may read again. What happens here, my beloved?

Prayer and study are bound together, and each nourishes the other. Saint Isaac the Syrian says, “When your understanding is scattered”—when your mind wanders here and there and you cannot gather your nous and your heart—“remain in reading rather than in prayer.” Do not begin your prayer; sit down and read, and afterward rise to pray. “Honor reading, if possible, more than standing.” Suppose someone makes it a rule to remain standing. Pay attention: let us say I am sleepy, and I impose a rule upon myself to stay there on my feet. It is better to read than merely to remain standing. This is what Saint Isaac the Syrian says, and he adds:

“For reading is the source of pure prayer.” Study is the source of pure prayer. For the same Father, the holy Father, says: “The soul is helped by reading when it stands in prayer, and in turn it is illumined by prayer when it reads.” In other words, study helps prayer, and prayer also helps study. How does this mutual help work? In this way: study supplies material for prayer. Through study, you acquire greater self-knowledge. You see your poverty; you see what God desires, where you transgress, and where you stand. Therefore, study supplies material for prayer, and thus prayer

awakens inward movements of the soul that lead to good prayer. Then, in turn, prayer helps study, because through prayer the eyes of the soul are opened, enabling a person to understand the mysteries of God and His hidden wisdom.

Understanding the Word of God without prayer is inconceivable. You may tell me that many people study the Word of God but do not pray. They may be university professors and learned men.

Theological scholarship in the hands of such theologians comes to a pitiful state—a truly pitiful state. And if someone wanted to ruin himself—may God forgive me for saying this—he should go and study theology. You may say that perhaps I am exaggerating. Well, I do not know whether it is an exaggeration.

Let him go to Europe. Our own universities are one thing, but let him go to Europe to study theology, and he will return an unbeliever. He will return an unbeliever. Therefore, let us not say that we can acquire theological wisdom without prayer. That is a mistake, a mistake. But prayer without the study of the Word of God also leads to delusion. This is why we see many people who pray a great deal but do not know the Word of God, and so they fall into delusion.

They see this or that, and imagine they have attained one spiritual state or another, along with many other things that we shall examine at the end of our talk. In this case, however, the saying of Evagrius is especially fitting. It sums up the relationship between prayer and study: “If you are a theologian, you will pray truly; and if you pray truly, you are a theologian.” Let me explain this more clearly. If you study the Word of God and wish to speak about God—for that is what “theologian” means, one who speaks about God—then those theologians who teach heretical things are not...

theologians; they are blasphemers. That is what they are. European theology—European, Protestant, and Roman Catholic theology, but Protestant theology above all—is making its way even into our theological schools, and it is full of blasphemies. For every deviation, every heresy, everything not taught by the Word of God—what is it, if not blasphemy? Therefore, if you wish to speak about God, to reveal the mysteries of God, and to understand the Gospel correctly, you must pray truly. And if you pray truly, he says, then you will certainly expound...

the Word of God correctly. This is the wonderful bond between study and prayer. I shall repeat it once more: “If you are a theologian, you will pray truly; and if you pray truly, you are a theologian.” It is found in the first volume of the Philokalia, page 182, paragraph 61. There it is attributed to Saint Nilus of Sinai.

I do not know for certain whether it is by Saint Nilus or by Evagrius. It is probably by Evagrius, although there it appears under the name of Saint Nilus of Sinai. What, then, do we see here? We see that prayer through study, and study through prayer, raise the nous—the spiritual intellect—to the level of pure theology.

This is an illumined person; you should know that. This is an illumined person. Neither study alone nor prayer alone is enough. To put it another way, Lossky says in his book Mystical Theology: “Neither dogma without mysticism,” because that ends in rationalism—or, more precisely, in something dry, fruitless, and barren. But neither can there be mysticism without dogma, because that leads to delusion. If you remain with mysticism alone, without knowing what the Word of God says, you will quickly be led astray. Never forget these two things in your life: study and prayer, prayer and study. The Fathers of the desert...

divided their time among three occupations. Their twenty-four hours passed like this: first, a good deal of study. When they grew tired of studying, they turned to prayer. When they grew tired of praying, they turned to work. Then they returned to study. This was the threefold pattern: study, prayer, and work—manual labor. Work means our labor, our trade, our occupation, whatever it may be. These three things must prevail in our lives, my dear friends: study, prayer, and physical work. Work has great value because it keeps a person from suffering mental and spiritual exhaustion. Physical work gives him rest and also humbles him, because if he does no manual labor...

and devotes himself only to prayer and study, he becomes a harsh person—you may have noticed this. And even if he does not become harsh, he can easily fall into delusion. What kind of delusion? The delusion of pride: he begins to believe that he has risen very high and has now arrived at spiritual perfection. Manual labor brings him down, grounds him, and makes him understand that he needs to work, and that through the humility of manual labor he must also pursue study and prayer. It is a golden link, a golden triangle that truly guards, protects, and nurtures the spiritual person: prayer, study, and manual labor.

Another point is penthos, mourning for sin before God, in prayer. This godly mourning reveals self-knowledge and the deepest humility. Only the person who knows himself and humbles himself can mourn in his prayer. Such mourning greatly attracts the grace of God. It is born when a person sees the uncleanness of his heart, as well as its poverty and inadequacy. Godly mourning also arises from the awareness that one is far away from the grace of God: “O my God, I have gone far away from You.”

“I do not have Your grace. I have lost You. I have lost You.” Indeed, I would like to ask you: when do we mourn? When we lose something. If we lose money or property, we do not burst out laughing; we mourn and become downcast. If we lose someone dear to us, we do not laugh; we mourn. And when you lose God, my friend, what will you do? Will you laugh? This, then, is godly mourning. You have lost God, and so you mourn and search for Him: “My God, I have lost You. I have lost the sense of Your presence. Where are You? I am searching for You. Where are You?” And when God sees us mourning because we have lost Him—because He has hidden Himself—then He appears again. This is why Saint Isaac the Syrian says: “He who sighs for one...

hour over his own soul”—he who sighs and mourns for his soul—“is greater than one who benefits the whole world through his own contemplation.” Even if we suppose that I am benefiting you through what I am telling you, I would gain more from sighing and mourning in my own prayer. I would gain more from that than I could now give to you. Then there is the temptation to hurry: to say everything quickly and be done with it.

To say it all quickly!

We hurry not so much because we truly have no time, but chiefly because we have not properly appreciated the value of prayer. If we valued prayer as our work—the work above all others—we would not say, “When will we finish, so that we can get on with our other tasks?” Those other tasks are of lesser importance. Would anyone abandon what is better for what is inferior?

Let me ask you: in the home, which is more important, the upbringing of your children or the polished parquet floor in your living room? Which matters more? Yet you spend all your time polishing the living-room floor and fail to give sufficient care to the upbringing of your children. That is what happens. The same is true here. We abandon the supreme work of prayer in order to devote ourselves to other tasks. Let those other tasks be a little less than perfect. The world will not end. But let us not abandon the work of prayer. We shall not abandon it once we have learned to value it properly. This is why Saint Isaac the Syrian says: “Do not count as idleness the prolonging of prayer without distraction.” Do not consider your time wasted when you have prayed well. He speaks of prayer “that is recollected and prolonged, even if this means leaving aside some of the Psalms.” Do not think that such prayer is wasted time and say, “It does not matter; I will shorten everything.” No, no.

The same Father tells us how to resist the temptation to shorten everything and hurry through it: “If, while you are performing your Office, a logismos—an intrusive thought—speaks to you and whispers, ‘Hurry a little...’”

Do not think that this is wasted time and say, “It does not matter; I will shorten everything.” No, no. The same Father tells us how to resist the temptation to shorten everything and hurry through it: “If, while you are performing your Office, a logismos—an intrusive thought—speaks to you and whispers, ‘Hurry a little,’” if that intrusive thought comes and says, “Come on, say it a little faster...”

“Maintain the manner of your prayer with understanding, and repeat the verse many times.” In other words, what is the intrusive thought telling me? To hurry and finish? Very well, then: go back one troparion. Go back one Psalm, precisely because the urge to finish quickly has come upon me. If I go back one Psalm, it will take me even longer to finish. Does the thought continue to trouble me? Then I go back another Psalm. Or one may keep repeating a single verse, trying to understand it, and refuse to leave that verse until the intrusive thought—“Say it quickly and get it over with”—has gone away. This is a good method. Nevertheless, if there truly is no time to prolong the prayer...

and if there is a sincere desire to pray—for here we have been speaking about failing to appreciate the work of prayer, or about laziness—but now we do desire to pray and we do value the work of prayer, yet there simply is no time, what should we do? There are many occasions when time truly is lacking. What happens then? Listen to what the same Father says: “If we see that there is not much time, and morning overtakes us before we finish, let us knowingly and willingly omit one or two customary Glories, so that no opportunity may be given to agitation to destroy the savor of our Office and cloud the Psalms of the First Hour.” In other words, our desire to say everything quickly, so that we can say it all...

creates agitation, and in the end we lose the quality of our prayer. It does not matter; cut something out. If there is not much time, omit something. Omit even more if necessary. But whatever you do say—whether for five or ten minutes, even though at other times you may pray for twenty minutes or half an hour—say less now, but pay attention. Say it well. Pray well and with spiritual awareness. In this way, the quality of your prayer will, so to speak, make up for the time you lacked.

The ninth point is perseverance in our prayers.

Our Lord taught us, my dear friends, to persevere in our prayers and not to lose heart or grow weary as we continue praying. Those repeated commands, “Ask, seek, knock,” show precisely that we must persevere in our prayers. This is also why our Lord told the parable of the unjust judge and the widow: to teach us that we must persevere in prayer. Saint Isaac says: “If you do not struggle, you will not find. And if you do not continually knock at the door with fervor and watchfulness”—you must remain there, keeping watch...

Stay at the door of God’s mercy; weep, knock, and knock again. Otherwise, “you will not be heard.” This is striking, my dear friends. All the miracles God has worked have come about in this way: through persistence in prayer. Yet often our prayers are not heard. Why? First, as Saint James, the Brother of the Lord, says, it is because we ask wrongly. He says:

Um...

“You ask and do not receive, because you ask wrongly, that you may spend it on your pleasures.” You ask and receive nothing from God because you ask for evil things and ask in the wrong way. The fault may lie both in what you ask for and in how you ask. For example, if you ask for something with pride, the manner of your prayer is wrong. Or if you ask for something plainly evil—if you ask that harm come to your enemy—the content of your prayer is wrong. Then, he says, you do not receive what you ask for, because you ask for it in order to squander it on a life of luxury and sensual pleasure.

What, then, are we to ask of God? We do not know. That is why the disciples said, “Lord, teach us to pray,” and the Lord told them, “Our Father, who art in heaven.” This is the model prayer. We should ask for nothing that is not contained within it. It says, “Give us this day our daily bread,” meaning the bread we need in order to live. So do not ask for gold coins or riches. Do not beg to acquire a car, apartments, or blocks of flats. Ask for a home to live in and for the bread you need to live. That is all. Do not ask for luxurious clothing or for a life of luxury. God will not give you such things, because He does not teach you to ask for them in the Our Father.

What does it say? “Give us this day our daily bread.” And it certainly does not tell you to ask that harm come to your enemy: “My God, make everything go wrong in their lives, because they harmed me.” The prayer does not say that. The Lord’s Prayer, which is our pattern and model, says: “And forgive us our debts, as we forgive our debtors.” We have forgiven those indebted to us; forgive us too, Lord, and release us from the debt of our sins. You see, then, that the pattern for how we should pray is the Lord’s Prayer, the Our Father. Second, our prayers are not heard because they are not accompanied by faith. We do not believe.

The same Saint, Saint James, says: “But let him ask in faith, with no doubting.” For the one who doubts—that is, the one who begins to reason everything out, thinking, “Can God do this? Will God give it to me? Oh, never mind; God cannot do it. Did He hear me or not? Probably not”—this is what it means here to doubt. The verb has this meaning in this passage. Saint James continues: “For he who doubts is like a wave of the sea,” like the swell of the sea, “driven and tossed by the wind.” Therefore, “let not that man suppose that he will receive anything from the Lord.” He will receive nothing from God.

People often say, “I ask God, but He does not give it to me.” Did you ask with faith? Even as you ask, are you thinking, “If He does not give it to me, I have another door I can try”? What is that other door? It is the devil. I will turn to sorcery. That is why you so often hear people say, “We went to a sorcerer, but, you know, we also went to the Church.” Of course. That means there is no faith. Faith means this: I would rather die and be destroyed by sorcery than go to witches to have their spells broken. I will not go. That is what it means to believe. And if God permits me truly to die, then I will die. What is this life, after all? I will die. Is that the end of the world? The important thing is not to stain my soul. God says to Abraham, “This child whom I gave you in answer to your prayers—”

“Now sacrifice him to Me. Take him up the mountain and slaughter him there for Me.” What did Abraham say? “Yes, Lord. Yes,” and he was ready to do it. At the last moment, God did not allow him to go through with it. That is what it means to believe: to do what God wills, without feeling within myself that there are other doors—the devil’s doors—and that demons might come to help me. No, never. May God preserve us. Take care, then, my dear friends, to come to prayer with faith. Let us say, “If God wills to give it, He will give it.” But I know that God is able. I know and believe that God is mighty and good. Somewhere in the Psalms there is a very important verse. It says, “Two things I have heard.” Two things I have heard: “That power belongs to God—”

“And mercy is Yours, O Lord.” If this enters our hearts—that power belongs to God and mercy is His—then we understand that power means might: God is mighty. Do not say, “What can God do for you? Can God really give you this?” God is mighty. “And mercy is His.” What does His mercy mean? God has love—love. Therefore, if God possessed power alone but had no love, woe to us: He would crush us. If God had love but no power, He would pity us but would be unable to do anything for us. God has both power and love. Therefore, truly, “This I have heard: that power belongs to God, and mercy is His.” If only this enters our hearts.

Then we truly leave our affairs in God’s hands. That is what it means to believe. Third, why does God not hear our prayers? Because God often wishes to reward our faith, our persistence, our patient endurance, and our other virtues. He wishes to reveal these things, as He did with Job. He leaves him to be tested and allows everything to be taken from him. He lets him sink into that terrible condition so that Job may become an everlasting model of virtue, faith, and devotion to God. Consider also the Canaanite woman. Why did Christ not give her what she asked for?

She said to Him, “Son of David, have mercy on me. My daughter is possessed by a demon. Have mercy on me, I beg You, I beg You.” Christ paid no attention to her. Her prayer remained unanswered. Yet she kept troubling them—she would not stop. One Evangelist says that she followed behind the disciples, while another says that she went ahead of them. As John Chrysostom explains—and please consult volume 31 of the Athens edition of Chrysostom’s works—the final homily in that volume concerns the Canaanite woman. Study it. It is a masterpiece of preaching, truly a masterpiece. Study that homily at home. The homily is entitled “The Healing of the Canaanite Woman.” With all its questions, the loftiness of its preaching, and its power, it is...

I regard that homily on the healing of the Canaanite woman as a model of preaching. It is the final homily in volume 31. John Chrysostom says there that the Evangelists do not disagree or contradict one another. Quite simply, that poor Canaanite woman sometimes went ahead of the disciples and sometimes behind them. She kept troubling them until the disciples said, “Please, Lord, give her what she is asking for. She has overwhelmed and wearied us; we cannot bear it any longer.” And the Lord said, “Should I take the children’s bread and give it to the little dogs?” “Yes, Lord,” she replied, “even the little dogs are filled with the crumbs.” Such was her persistence, we might say, and such was her wonderful soul. Then He turned to her and said, “O woman, great is your faith!” What, then, had He been waiting for?

He was waiting to reward her faith. Christ certainly knew the woman’s faith. John Chrysostom says with great insight: “How could her faith have been rewarded, and how could others have seen it, if He had granted her request without putting her through this trial?” He put her through the trial in order to reward her. And wherever you go, he says—whether to the Church of the Persians or the Church of the Indians, wherever you go—you will hear the Canaanite woman praised. So God often permits hardships, sorrows, penthos—mourning—and afflictions; He permits persecutions. We beg Him to deliver us, just as for three centuries the Saints did, as for three centuries the Christian Saints of the Church prayed to God: “Deliver us, Lord, from the persecutions of the idolaters.” But the Lord...

He did not grant what they asked, so that He might praise them, glorify them, and exalt them. Thus, the first three centuries, for example, gave us more martyrs and radiant Saints than all the centuries that followed. And the final point—though it is not truly the last, since I have only made a small selection—is the absence of vain repetition in our prayer. As I did last time, I will again ask you to stay a little longer. This is our final subject. And so that you will remember me, I shall trouble you just a little, because I know no other way to make you remember me than by the hardship I cause you! So our subject is the absence of vain repetition. The Lord commanded us not to multiply words in prayer. “When you pray,” He said...

“Do not use vain repetitions as the Gentiles do,” that is, as the pagan idolaters do. “For they think that they will be heard because of their many words. Therefore do not be like them.” They imagine that by saying many, many, many words, God will hear them. Do not resemble them. Thus, to use vain repetitions means to multiply words. Very well. But what does this mean? Should our prayers be extremely short? Should we simply say the Our Father and be done? Yes, but did Christ not tell us to persist in prayer? Did the Apostle Paul not say, “Pray without ceasing”? Without offering any explanation of my own, I will read what John Chrysostom says in his Second Homily on Saint Hannah, the mother of Samuel, which is found in the same volume, volume 31.

That volume contains three or four homilies—I do not remember whether it is three or four; I think it is four—on Saint Hannah, followed at the end by the homilies on the Canaanite woman. Read those as well; they are wonderful. You women in particular should read them, for they are a eulogy of Saint Hannah and of prayer. They show how this woman prayed and even present the pattern of her prayer. She did not say many things. Her entire prayer was only so long—it is there in the text—but she repeated it. Listen, then, to what John Chrysostom says: “It seems to me that He is saying here”—that is, in the passage where Christ said, “Do not use vain repetitions” in your prayers...

“Do you suppose,” he says, “that Christ is commanding us here not to offer long prayers?” But by “long,” he does not mean length of time. Pay close attention here, so that you do not misunderstand. He is referring not to the duration of prayer, but to the multitude of things said: filling our prayer with ornamental adjectives and grand phrases, as we might in a rhetorical speech intended to persuade judges of our innocence, with figures of speech, examples, and all the rest. Prayer has no need of rhetoric, lofty expressions, pompous words, and the like. It needs simple words.

He did not command you to approach Him with a prayer composed of countless verses, but to call upon Him continually and speak to Him simply. For if our Lord meant that we should say only a few words, why did He tell the parable of the Unjust Judge, teaching that we must always pray with persistence? And how can Paul exhort us, saying, “Continue steadfastly in prayer”? To continue steadfastly means to remain there and not leave until I receive what I ask for. And again he says, “Pray without ceasing.” If we were commanded not to address God at length and yet also to pray continually, would not one command contradict the other? But there is no contradiction. On the contrary, the two agree perfectly. How? Both Christ and Paul—and pay close attention to this—

commanded that prayers should be brief and frequent, with only short intervals between them. We should offer short prayers continually. Here, please notice and mark the source of monologic prayer, the one-phrase prayer we use when we do not want our mind to wander to other things: “Lord Jesus Christ, Son of God, have mercy on me.” Again and again and again—continue without ceasing. Or use other short prayers. These are the brief prayers we should offer. As for the history of monologic prayer, we may review it another time—not now, not this year, but another time, if God grants us life. You will see, for example, that in Saint Isaac the Syrian and the other Fathers, Saint Isaac will suddenly pause in the middle of his discourse and utter a single verse. It is simply a prayer. Here is one drawn from the Psalms.

We can learn verses from the Psalms by heart and repeat them: “O Lord, You will enlighten the darkness of my soul.” You, O Lord, will enlighten the darkness of my soul. Or again: “Have mercy on me, O God, have mercy on me.” Nothing more. “Lord, I know my transgression, and my sin is ever before me.” My sin stands before me; I see it. My sin troubles and torments me. In this regard, my dear friends, allow me to say that the Psalms are a wonderful source of very short prayers—a wonderful source. “My soul has thirsted for You, O God.” My soul thirsts for You and longs to come to You. Or this: “Attend, O Lord, to my voice.” Hear my voice, O Lord, I beg You.

“Many dogs have surrounded me”—dogs have encircled me: the demons, the passions. Come and save me. These are short prayers. Wherever we may be, apart from our morning and evening prayers, these short prayers should continually fill the whole span of our lives. Continually, continually. This, then, is what it means not to use vain repetitions: I do not search for ornate adjectives and pompous phrases, but offer short, simple, spare prayers—frequent, exceedingly frequent; long, exceedingly long, in the time devoted to them. And now, my dear friends, we have completed this chapter on the manner of prayer, and I come to one final section in our entire treatment of prayer. Because prayer...

is a very great work before God, it is not without dangers and delusions. Please pay attention. The foundations of delusion in prayer are pride and conceit. We distinguished between the two on a previous occasion. Pride means that I possess something and want to display it. Conceit means imagining that I am something when I am not. That is conceit: imagining, for example, that I am Napoleon. Of course, you know, conceit is not far removed from schizophrenia—or, if you prefer, it is the road leading to schizophrenia. When conceit becomes a passion...

When conceit becomes a passion, it leads us into schizophrenia. Let us never begin down that path. If the condition is not hereditary, and a person is otherwise well and has no burdened family history...

he is still in danger of reaching that point through conceit. I offer you the classic example of Nebuchadnezzar’s downfall. One afternoon, after his glorious victories and conquests and all the riches he had seized, after conquering countries, cities, and territories, he went up onto the roof of his palace and admired its hanging gardens—the famous...

gardens of Babylon. And there he looked at himself and saw who he thought he was. “My, my,” he said, “look who I am! What a man I am!” Yet he had already seen this in a dream, and Daniel had interpreted it for him: the enormous tree that was cut down. It was cut down, and a voice was heard saying, “Cut down the tree, but do not cut out its root.” Daniel told him, “My king, you are that tree. Unless you change your ways, God will punish you for your arrogance. He will punish you.” Nebuchadnezzar believed that he was God. He believed that he was God. But he did not listen to Daniel, and he went mad while boasting, “My, my, what a mighty man I am!”

Then, having lost his reason, he left the palace and went out into the wilderness, into the forest. Holy Scripture says that he ate grass like a wild beast; his hair grew like a lion’s mane, and his nails grew like the talons of a bird of prey.

What happened? The dream had said, “Only do not cut out the root.” Daniel had told him, “God will punish you; you will repent, recover your senses, and He will restore you to your position.” And indeed, he came to his senses, was restored to his position, and thereafter showed great wisdom and sound judgment. So let us understand, my dear friends, that conceit...

is the road to madness, even to schizophrenia. That is what schizophrenia means: a splitting of the personality, imagining yourself to be something other than what you truly are. When I say, “I am Napoleon,” what does that mean? “I am not mad; I am Napoleon.” It is the breaking apart of the personality, when a person believes himself to be something he plainly is not. In other words, it is a failure to face the reality of who one is: a split from reality, a severing from reality.

In any case, the great safeguard in prayer against delusion arising from conceit and pride is humility. As I told you at the beginning: humility. Prayer, my dear friends, is like an acrobat walking along a slippery path or upon a tightrope.

That acrobat is trying to reach the other side, but now he is in danger. Many have fallen into delusion while seeking the heights of prayer, just as an acrobat falls if he is not careful. If you seek—if you seek to ascend to the heights of virtue, forgive me, to the heights of prayer—I am afraid that I myself might even cause you some harm if you do not pay attention to something. That is why I warn you concerning the subjects we have discussed about prayer. Although these may not seem like especially lofty matters, they are lofty indeed. If you study writings on prayer, you may be surprised to discover how lofty the things we have discussed truly are. In any event, someone may take encouragement from them and say, “Now then, begin! Climb high, reach the summit, and behold God.” My dear friends, if a person sets out to attain this in prayer...

while he has not at the same time attained apatheia, freedom from the passions—and you remember that we discussed the spiritual life and apatheia in three talks at the beginning of this year’s series—then an impure heart combined with the pursuit of the heights of prayer means, quite literally, a plunge into the abyss. A plunge into the abyss. Never seek the heights of prayer if your heart is not pure. If we have not reached a measure of freedom from the passions and do not possess sufficient humility, then take heed: there is a danger of delusion. Instead of attaining the good we desire, we may find ourselves...

in the abyss of Hell. The Apostle Paul warns us—take heed—that Satan transforms himself into an angel of light. The devil can come during our prayer disguised as Christ, so that we worship him while thinking that we have worshipped Christ. It is well known from ascetic accounts that ascetics who went so far as to worship the devil, mistaking him for Christ, lost their minds. Saint John Cassian relates the following incident, either in the first volume of the Philokalia or in his discourse On Discernment. There was a certain man...

In any case, he lacked discernment, and the incident is related in the discussion of discernment. He thought that he had come to see Christ, when in fact he was seeing the devil transformed into the appearance of Christ. I do not know whether you have ever seen Christ in a dream—or rather, what appeared to be Christ but was not Christ; it was the devil. For example, there may appear a strange and radiant Christ. But as you behold him shining magnificently upon a throne or something of that sort, this supposed Christ suddenly does something shameful—because it is the devil—or commits some immoral act. Could that figure upon the throne possibly be Christ? It is the devil. He cannot maintain his pretense of being Christ for very long. He cannot. He strays into strange and disturbing things, and God thereby exposes him. Perhaps you have seen...

Many people have such dreams. It is the devil—the devil. God forbid that anyone should believe he is seeing Christ in a dream. The man we were speaking about prayed a great deal, but he kept away from other people and would not even eat with them at Pascha, lest he spoil his ascesis, his ascetic discipline. I cannot tell you how dreadful this is: a person can reach a very high degree of pride. Then one day a figure claiming to be Christ appeared to him and told him that he had attained very great heights of virtue. The man believed it. The figure told him he had risen so high that, if he went and threw himself into a well, he would suffer no harm. But if he had possessed humility, he would have remembered that when the devil went to Christ and said, “Throw Yourself down from the pinnacle of the temple,” Christ replied...

“You shall not put the Lord your God to the test,” and He did not jump. That is humility. But this man thought he had reached some lofty state, so he threw himself into the well. The others discovered what had happened and pulled him out. He lived only a few days and then died. Saint John Cassian says that the Fathers came and prayed that God might at least regard his many decades of ascesis, his ascetic discipline, and not render them worthless because of this final act—an act of suicide. Here is the opposite example. The devil appeared to a monk in the guise of Christ and said, let us say, “Methodios, I am Christ.” The monk made the sign of the Cross and said...

“I am unworthy to see Christ.” At once the one who appeared to be Christ vanished. Why did the monk say this? What was it that he showed? Humility. “Am I worthy to see Christ?” Many people, when they see something in a dream—some figure or form—begin to long for such visions. I am sure that among my dear listeners there must be souls who pray, “Oh, if only I could see something! Oh, if only I could see the Most Holy Theotokos! Oh, if only I could see an angel!” I am sure some of you must ask for this, saying, “Oh, if only I could see!” No. Do not seek, he says, any figure or form.

Do not long to see angels or angelic powers, or Christ in a visible, sensory manner, “lest you become utterly insane”—lest you lose your mind. Do you hear? “Lest you become utterly insane”—lest you lose your mind. The devil takes possession of a person’s mind. Take heed. This is why I told you that prayer is a great snare for anyone who does not know how to pray: “Receiving a wolf instead of the shepherd and worshipping enemy demons.” Instead of receiving the shepherd, you receive the wolf, and thus you worship the demons. Then he says something very concise: “The beginning of the nous’s delusion is vainglory.” The beginning of delusion in the nous, the spiritual intellect, is vainglory. When you say within yourself, “Oh, if only I could see an angel,” that is vainglory.

“If only I could see Christ.” Why should you see Him? Christ is always present everywhere. You behold Him in the Holy Eucharist with the eyes of your soul. You will see Him when we arrive there. Why do you want to see Him now? This is vainglory, and then the nous falls into delusion. “Moved by this,” he says, “the nous attempts to circumscribe the divine in figures and forms.” The nous gives itself over to fantasies, imagining, “God looks like this; God looks like that,” and so forth. Then he says, “I shall state my own teaching, which I have also given to those who are newer in ascesis: Blessed is the nous that, during prayer, has attained complete formlessness.”

Blessed is that nous which, during prayer, has attained complete formlessness. Nothing—do not imagine Christ, the Most Holy Theotokos, or God. Nothing, nothing, nothing. It is not easy, but if you attain it, you will see that you are no longer in danger. Do not try to form such images, even if you have icons in mind. Fortunately, our iconographers do not give us only one type of image of Christ.

Nor should you imagine any particular image of the Most Holy Theotokos (All-Holy), and so on. Nothing at all. In iconography Christ is depicted in many different ways. We say, of course, that they all represent Christ, but the forms are different. And this is a blessing, because it means that we cannot hold on to any one particular form within ourselves. No form at all—nothing. Do not imagine Christ, even though Christ became man. Imagine nothing. Let there be complete formlessness in your prayer.

Complete formlessness—complete, complete. In this way, the nous can truly pray as it should. Saint Isaac the Syrian says: “The things of God come of themselves.” Do you truly want to attain something in prayer? Do not pursue it. Simply pray as you should, and leave the rest to God, if God wills. It is His concern; it is a gift. If He wills, He may reveal something to you—but only if He wills. Do not seek it yourself. If you seek it, God will not give it to you. Thus, he says, the things of God come of themselves; they come on their own, without your even being aware of them. You neither asked for them nor sensed them beforehand. But this happens only if the place is clean and not defiled—that is, if your heart is clean and not filthy.

As I told you, woe to anyone who tries to seek such things without having entered into apatheia, freedom from the passions. “If the pupil of the eye of your soul is not pure, if the eye has not been cleansed, do not dare to gaze upon the sphere of the sun, lest you lose even the little dawn you possess—namely, simple faith, humility, heartfelt confession, and the small works that are within your strength—and be cast away into that realm of spiritual darkness, the outer darkness outside God, which bears the likeness of Hades, like the man who shamelessly entered the wedding feast in filthy garments.” He says this in his Thirtieth Homily. In other words, you see with your eyes. And what do you see? You see people, trees, plants, mountains, and animals.

Yet you become presumptuous and say, “I also want to look at the sun.” If you look directly at the sun, your sight will be damaged; you will go blind, and then you will no longer see even the things you once saw upon the earth. If you have some faith, some humility, and some prayer, but then attempt to see things greater than your strength allows and greater than the purity of your heart can bear—while your heart is still defiled—then, my brother, you will go blind. You will lose even the little faith you had, and you will head straight for Hell. Spiritual delusion in prayer is that serious. And now I would like to conclude with a passage from the fifth volume of the Philokalia, where, fortunately, Saint Nikodemos of the Holy Mountain has provided a translation, because these matters are extremely important.

He has included it in translation, my dear friends. So let me read what it says, because I must warn you about these things.

On page 99 of the fifth volume, under the heading “On Delusion and Other Matters,” it says several things that I have underlined: “Be very careful never to accept anything you may see, whether perceptible to the senses or spiritual, whether it appears outside you or arises within you. Neither imagine in your nous nor impress upon it any shape, form, or image of Christ.” So what I told you earlier does not come from me. “Nor should you form an image of an angel or a Saint, or suppose that you are seeing anything of the kind. For the nous naturally possesses the faculty of imagination and easily pictures the things it desires, thereby causing great harm to those who are not carefully attentive.”

“Even the mere remembrance of good or evil things commonly arises in the human nous through images. Whatever comes to mind and is remembered is also pictured by the imagination. Anyone who accepts such things becomes a fantasist, not a hesychast.” That is what he says further on. Thank you.

Let us look a little further down. Some people see lights or hear voices. Then I say to myself, “Ah, things are not going well.” And the result is that, a few days or a short time later, we hear that these people have been admitted to a neurological clinic. So be careful, careful, careful. Listen to what it says here as well: “Do not readily accept whatever presents itself to you. Remain cautious toward it, and guard your nous attentively, without any shape, form, or color.” Do you hear that? Without even color. Then it goes on—I am omitting a great deal, of course.

“The devil is accustomed to present his delusion in the form of truth, especially to beginners, and to disguise all his wicked works so that they appear spiritual.” It also says: “Know that some have fallen into delusion through pride and self-will.” Self-will means saying: “Why should I go and speak to my spiritual father? He is beneath me. What could he possibly tell me? What does he know?” That is self-will. Or someone says, “I will fast.” Then the spiritual father says, “No, my lady, no. You must not fast the way you have been fasting.” When you hear of people fasting excessively, something is wrong; there is a lack of discernment. “No, please—you must eat in this way.” And then you say, “I will never go back to that spiritual father, because he told me to eat that.”

Be careful: I am not speaking about completely setting aside the fast, as though your spiritual father were to say, “Eat meat during Great Lent,” God forbid. I am speaking about certain excesses. Your spiritual father may tell you, “Do not go to this extreme.” This is what Scripture calls being robbed from the right-hand side. Do not incline or turn to the left, toward transgressions, but neither turn to the right, toward excess. Neither path is straight. Neither excess nor transgression leads to God. Yet you say, “I will not go back. I will do something stricter, something more severe.” This is pride, arrogance, and self-will. Such people “walk according to their own judgment and not according to the counsel of those with experience. But whoever approaches prayer and seeks God with humility, obedience, inquiry, and great fear will never be harmed, through the grace of Christ, who desires all to be saved.”

As it says, such a person’s spiritual condition is never harmed—never. And even if a temptation should arise, it comes as a trial and as a crown, and very quickly—see how simply he puts it—help comes from God, who permitted that temptation for reasons known to Him. Now listen: “As the Fathers say, the one who lives rightly and as he should, keeping away from the desire to please others and from arrogance, can never be harmed, not even by all the armies of the demons. But those who walk in pride and presumption, following their own judgment, should also know that the demon of pride foretells and prophesies many things” to those who do not carefully guard their hearts.

“You, brother, must always be ready for warfare against the demons. If you suddenly see some apparition, do not be troubled, even if you see a drawn sword coming to cut you.” I suddenly remember a certain young man. A priest went to read a prayer over him, and while the prayer was being read, the young man saw a drawn sword coming toward him—a bare sword. The devil does such things. “Even if you see a burning torch coming to consume you”—a fire coming to burn you—do not be troubled.

“Or a savage and hideous dark face.” If you ever see an ugly face, do not be troubled; be watchful. “Or the form of a dragon,” like a serpent, or anything else of this kind, do not be afraid or lose heart. Stand with courage and make the good confession—that is, say the Jesus Prayer, “Lord Jesus Christ”—and you will soon see the defeat, flight, and disappearance of your enemies. Elsewhere, so as not to weary you, it says to be careful if you smell something like sulfur. Holy Scripture speaks of the smell of sulfur. Or perhaps you see lights—especially lights, little lights moving around the room. I have heard many people say, “I am awake, and I see little lights moving around the room.” Do not pay them...

any attention. This is especially true if there are three lights, a deceptive sign intended to make someone believe that perhaps he is somehow seeing the Holy Trinity—I do not know exactly what they imagine. Be extremely careful, my dear friends, of the delusion that can arise in prayer. And now we shall conclude. We are concluding tonight’s subject, and all the subjects of the year as well. This year’s talks, my dear friends, have concerned the spiritual life. By the grace of God, we completed twenty-three talks. When we begin, we do not know whether we will reach the end. We may fall ill; we may die; many things may happen. God was pleased that we did not miss a single Monday. To God belong glory and thanksgiving. We could have missed many Mondays; we could have fallen ill or suffered many things. Let us thank Him for granting us twenty-three consecutive talks.

We covered a good deal: three talks on the spiritual life, four on faith, three on hope, five on love, two on humility, and six on prayer. This year’s subjects should lead us, above all, to turn inward and examine ourselves. We should value them properly, recognize the worth of the spiritual life, and advance in all these things together. Not prayer alone, but faith, love, hope, humility, and everything else that will help—or rather, that will truly help our prayer ascend to heaven. For prayer, my dear friends, is just like what happened...

to the Hebrews at Jericho. After they went around the walls of Jericho seven times, the walls fell. But before they could make those seven circuits, bring down the walls, and enter the city—which we may understand as a symbol of the Kingdom of God—they had first passed through forty full years of severe ascesis in the wilderness. Their circling of the walls represents prayer: through prayer the walls fall, and we enter the Kingdom of God. Yet let us not forget that the Hebrews first endured forty whole years of severe ascetic discipline in the wilderness. Only after those forty years of trial did they reach the Promised Land.

There, after they circled the walls, the walls fell and they entered. In the same way, if we desire lofty prayer, we must pursue every other virtue—all the other virtues. Only then will we be able to attain pure prayer, free from the snares of Satan. Then the Kingdom of God will truly be opened to us, and we will discover that our soul has become a dwelling place of the Holy Trinity. I offer you my good wishes, and our Sunday talks will resume after Pascha.

Θέμα της προσοχής. Γι' αυτήν εξάλλου εγράφησαν πολλά, την προσοχή, η οποία, όπως σας είπα, προϋποθέτει οπωσδήποτε μία αληθινή προσευχή. Ερχόμεθα σε ένα τρίτο σημείο, πάντοτε περί του τρόπου της προσευχής, εις την γονυκλισία, εις το γονάτισμα. Η γονυκλισία είναι το σημείο της ταπεινώσεως. Άνθρωπος ο οποίος γονυπετεί οπωσδήποτε δείχνει ότι ταπεινούται. Ο υπερήφανος εύκολα το γόνυ του δεν το κλίνει. Δεν γονατίζει ο υπερήφανος άνθρωπος. Γι' αυτό ακριβώς και η γονυκλισία είναι μία ταπείνωσις εν πράξει, είναι μία ταπείνωση που εκφράζεται με μία κίνηση.

Με έναν αισθητόν, υλοποιημένον, ούτως ειπείν, τρόπον. Βεβαίως δεν τίθεται θέμα ότι κάθε στάσις ευλαβής είναι δεκτή εις τον Θεόν. Είτε όρθιοι είμεθα είτε γονατιστοί είμεθα. Αλλά επειδή η γονυκλισία είναι δείγμα ταπεινώσεως, εάν έστω είμεθα όρθιοι, πρέπει οπωσδήποτε να είναι πλήρης ταπεινώσεως ο προσευχόμενος, γονυπετούσα η ψυχή του. Ο Κύριος προσηύχετο επί των γονάτων πολλάκις. Λέγει εδώ ότι στον κήπο της Γεθσημανή απεσπάσθη από των μαθητών ως λίθου βολήν, σε μία απόσταση όσο μία πετροβολιά, και θεις τα γόνατα προσηύχετο. Αφού εγονάτισε δηλαδή, προσηύχετο.

Και ο Απόστολος στην προς Εφεσίους γράφει: «Τούτου χάριν κάμπτω τα γόνατά μου, κάμπτω τα γόνατά μου προς τον Πατέρα του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού». Και ο πρωτομάρτυς Στέφανος, ενώ εμαρτύρει, εδέχετο βροχή τις πέτρες των λιθοβολούντων αυτόν, «θείς τα γόνατα έκραξε φωνή μεγάλη», αφού προηγουμένως εγονάτισε. Και ο Απόστολος Πέτρος, όταν ευρέθηκε πλάι στην Δορκάδα, όταν μετεκλήθη δια να παράσχει την βοήθειά του, λέγει ότι «θείς τα γόνατα προσηύξατο». Αυτός εγονάτισε, προσευχήθηκε και παρεκάλεσε δια την ανάσταση της Δορκάδος, η οποία και έγινε.

Πολύ ωραία εικόνα γονυκλισίας της Εκκλησίας παρέχεται υπό του Ευαγγελιστού Λουκά εις τας Πράξεις, όταν ο Απόστολος Παύλος, μετά από την τρίτη του αποστολική περιοδεία, πήγαινε προς Ιεροσόλυμα. Λέγει ότι σε ένα εκεί σημείο: «Εξελθόντες επορευόμεθα», λέει ο Ευαγγελιστής Λουκάς, «προπεμπόντων ημάς πάντων συν γυναιξί και τέκνοις έως έξω της πόλεως». Όλοι ήρθαν, τους προέπεμπαν, γυναικόπαιδα, άνδρες, γυναίκες, παιδιά, έως έξω της πόλεως, «και θέντες τα γόνατα επί τον αιγιαλόν προσηυξάμεθα». Και αφού, λέγει, γονατίσαμε όλοι στην αμμουδιά, προσευχηθήκαμε. Ωραία εικόνα πραγματικά, να βλέπει κανείς ανθρώπους

να γονατίζουν και να προσεύχονται. Είναι η ωραιοτέρα εικόνα που θα μπορούσε ποτέ να δοθεί στα μάτια αγγέλων και ανθρώπων. Είναι όταν υπάρχουν γονυπετούντες άνθρωποι στην προσευχή. Είναι να επαίρουν, όπως λέει ο Απόστολος Παύλος, οσίους χείρας στην προσευχή. «Θέλω», λέγει, «οι άνδρες να σηκώνουν, να επαίρουν, να σηκώνουν οσίους χείρας». Τι είναι τα όσια χέρια; Καθαρά χέρια, μακριά δηλαδή από την αμαρτία χέρια. Χέρια τα οποία δεν διαπράττουν ούτε αδικίες ούτε φόνους ούτε βρωμιές ποικίλες ούτε ξυλοδαρμούς ούτε χαρτοπαίγνιο ούτε τίποτε από όλα αυτά. Αυτά είναι τα όσια χέρια, τα καθαρά χέρια, τα οποία ζητάει ο Απόστολος να σηκώνονται εις προσευχή. Ο

Άγιος Ισαάκ Σύρος συνιστά και λέει: «Πλέον της μελέτης της ψαλμωδίας, τας μετανοίας εν τη προσευχή αγάπησον». Πιο πολύ, λέει, από τη μελέτη της ψαλμωδίας, των ψαλμών δηλαδή, να αγαπάς τις μετάνοιες. Λέει τη γονυκλισία, τις μετάνοιες. Βέβαια εδώ η γονυκλισία έχει δύο μορφές. Είναι η δυναμική της μορφή και η στατική της μορφή. Η στατική μορφή της γονυκλισίας είναι το να είσαι προσευχόμενος γονυπετών, απλώς. Να μην σηκώνεσαι επάνω και να ξαναγονατίζεις· απλώς στατική κατάσταση, γονατισμένος. Και η δυναμική είναι το να κάνεις μετάνοιες.

Τις μικρές και τις λεγόμενες μεγάλες μετάνοιες. Οι μικρές μετάνοιες είναι όταν κάνουμε απλώς υπόκλιση, χωρίς να κάμπτουμε τα γόνατα. Μικρή μετάνοια κυρίως είναι οι κάμψεις του τραχήλου και οι μεγάλες μετάνοιες όταν γονατίζουμε κάτω, με τα γόνατα εις το έδαφος. Επειδή έχω αρκετά πράγματα να σας πω, γι' αυτό τρέχω λιγάκι. Θα μπορούσα εγώ το θέμα της γονυκλισίας και τα άλλα τα παρακάτω να τα επεκτείνω, αλλά θα ήθελα αρκετά να σας πω και σπεύδω. Σαν τελευταίο θέμα που είναι να κλείσουμε το θέμα περί προσευχής. Το ατέλειωτο θέμα. Προσέξτε με, είναι ατέλειωτο θέμα. Είναι ατέρμον. Μετά από τη γονυκλισία έρχεται τέταρτο στοιχείο για μια καλή προσευχή: τα δάκρυα. Τα δάκρυα είναι καρπός της κατανύξεως της καρδίας και η κατάνυξις είναι καρπός της αισθήσεως της ψυχής

και της Χάριτος του Θεού. Δηλαδή, με άλλα λόγια, μόνο όταν κατανυχθεί η καρδία, τότε θα κλαίει. Αλλά και όταν έχουμε αίσθηση της προσευχής μας. Αυτό που την περασμένη φορά σας είπα και το θεωρώ πάρα πολύ σημαντικό πράγμα: η λεγόμενη ενσυνείδητη προσευχή. Η προσευχή που γίνεται με το να καταλαβαίνεις τι λες, να καταλαβαίνεις ποιος είσαι, να καταλαβαίνεις ποιον έχεις απέναντί σου και να καταλαβαίνεις αυτά που λες. Αυτή είναι η ενσυνείδητη προσευχή. Όταν υπάρχει αυτή, αυτή γεννάει την κατάνυξη. Και αυτή η κατάνυξη γεννάει τα δάκρυα. Τα δάκρυα δεν είναι υποτιμητικά. Ένας άνδρας να δακρύει στην προσευχή του δεν είναι αδυναμία γυναικεία. Λέμε ότι ο άνδρας δεν θα κλαίει.

Η γυναίκα δακρύει, διότι είναι αδύνατο μέρος, εύκολα τα έχει τα δάκρυα, να με συγχωρείτε. Τα δάκρυα της προσευχής δεν έχουν καμία σχέση με τα δάκρυα εκείνα τα οποία μία γυναίκα μπορεί να κλαίει για να επιτύχει κάτι στη ζωή της ή ο άνδρας, αν κλαίει με το ψιλοπείραγμα στη ζωή του. Τα δάκρυα της προσευχής καμιά σχέση δεν έχουνε με αυτά τα άλλα δάκρυα. Υπάρχουν λογής λογής δάκρυα. Υπάρχουν δάκρυα αγάπης, που είναι τα εκλεκτότερα. Δάκρυα αγάπης, τα εκλεκτότερα. Όταν κανείς αγαπά πολύ, δακρύει. Είναι τα δάκρυα της μετανοίας. Όταν κανείς βλέπει την κατάστασή του και δακρύει. Είναι τα δάκρυα της χαράς.

Όταν κανείς από ευγνωμοσύνη και χαρά πολλή δακρύει μπροστά ή στον Θεό ή στους ανθρώπους ακόμα. Αλλά και πολλά άλλα δάκρυα υπάρχουν, που χρόνος δεν υπάρχει να κάνουμε ειδική εργασία για τα δάκρυα. Θα μπορούσαμε να κάνουμε ειδικό θέμα για τα δάκρυα. Ειδικό. Όπως έχουμε λογής λογής γέλια, έτσι έχουμε και λογής λογής δάκρυα. Δεν είναι δάκρυα αδυναμίας. Τα δάκρυα της αδυναμίας, που φανερώνουν κάμψη ή παράπονο ή πικρία ή αισθήματα κατωτερότητας, αυτά δεν είναι δάκρυα αρεστά εις τον Θεόν. Αυτά είναι δάκρυα τα οποία, με συμπάθεια λέμε, και τα αποδίδαμε εις τις γυναίκες. Και λέμε: είναι τα γυναικεία δάκρυα αυτά. Δεν τα θέλει ο Θεός τα δάκρυα.

Φανερώνουν απουσία ανδρείας και ο Θεός, όπως λέγει ο Απόστολος Παύλος, δεν μας έχει δώσει πνεύμα δειλίας, αλλά δυνάμεως και σωφρονισμού. Τα δάκρυα όμως αυτά της μετανοίας, της κατανύξεως, της αγάπης και της χαράς και της ευγνωμοσύνης, αυτά τα δάκρυα είναι τα πολύ βασικά για να ανοίξουμε κλεισμένες πόρτες. Πάντα θα λογαριάζετε στην προσευχή, όπως και ο Κύριος εξάλλου μίλησε με το «Αιτείτε, ζητείτε, κρούετε». Και μας δίνει εκείνος την εικόνα ότι εκείνος που προσεύχεται είναι μπροστά σε μια πόρτα και κάποιος άλλος που ακούει την προσευχή είναι εκείθεν της πόρτας. Και τώρα εμείς πρέπει να ανοίξουμε την πόρτα αυτή. Τα δάκρυα ανοίγουν

κλεισμένες πόρτες. Ανοίγουν σφραγισμένα μυστικά. Ανοίγουν και κρυμμένα μυστήρια. Ανοίγουν την Βασιλεία του Θεού. Και ανοίγουν και σε άνδρες και σε γυναίκες. Λέγει ωραιότατα, μα ωραιότατα, εις το βιβλίο της Αποκαλύψεως ο Ευαγγελιστής Ιωάννης, όταν ανεκοινώθη εις τον ουρανόν, στο όραμά του εκείνο, ότι το βιβλίο το οποίον έγραφε απόρρητα πράγματα κανείς δεν μπορούσε να το ανοίξει. Κανείς. Και λέει και ο Ευαγγελιστής: «Και εγώ έκλαιον πολύ». Όχι έκλαιον μόνο, αλλά έκλαιγα πολύ, λέει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης, «ότι ουδείς άξιος ευρέθη» «ανοίξαι το βιβλίο, ούτε βλέπειν αυτό». Κανείς δεν ευρέθηκε άξιος να ανοίξει το βιβλίο, ούτε και να το βλέπει. Μια μικρή παρένθεση που δεν έχει πολλή σχέση με το θέμα των δακρύων, αλλά το υπεγράμμισα την ώρα του χωρίου για να σας το πω. Μας κάνει εντύπωση εδώ που λέγει ότι κανείς δεν ευρέθηκε όχι απλώς να το ανοίξει, αλλά και να το βλέπει. Αυτό φανερώνει ό,τι συμβαίνει με τα θέματα της πνευματικής ζωής. Άνθρωποι οι οποίοι είναι μακριά από την πνευματική ζωή όχι μόνο δεν μπορούν να προχωρήσουν, αλλά ούτε καν βλέπουν και υποψιάζονται τα θέματα της πνευματικής ζωής. Και εκείνος που βλέπει, λέει. Που βλέπει. Γιατί έχουμε δύο στάδια: το πρώτο είναι να δεις και το άλλο να ανοίξεις.

Προχωρώντας στην πνευματική ζωή, πρώτα βλέπει και μετά ανοίγει και ξεκλειδώνει τα μυστικά της Βασιλείας του Θεού. «Ότι σε εσάς», λέγει ο Κύριος στους μαθητάς του, «εδόθη η γνώσις, η αποκάλυψις των μυστηρίων της Βασιλείας του Θεού· τοις δε λοιποίς εν παραβολαίς». Τους απέξω με παραβολές. Δεν είναι άξιοι, δεν μπορούν, δεν δύνανται. Συνεπώς, το πρώτο βήμα είναι να μπορείς να αρχίσεις να βλέπεις ότι υπάρχουν μυστικά. Να βλέπεις ότι υπάρχει βιβλίο, όπως εδώ στο βιβλίο της Αποκαλύψεως. Βιβλίο. Άλλο ότι είναι κλεισμένο, αλλά το βλέπεις ότι υπάρχει. Είναι η αίσθηση ότι υπάρχει η Βασιλεία του Θεού. Είναι η αίσθηση ότι υπάρχει ο Θεός. Δεν είδα πουθενά τον Θεόν, με την έννοια να έχω μια εμπειρία πιο ξεχωριστή,

ούτε τη Βασιλεία του Θεού την είδα πουθενά. Αλλά μέσα μου έχω μια πληροφορία ότι και ο Θεός υπάρχει και είναι ζων, πανταχού παρών. Ζων και πανταχού παρών. Ότι η Βασιλεία του Θεού υπάρχει, ότι ο Κύριος έρχεται να κρίνει τον κόσμο. Υπάρχει αυτή η αίσθηση. Αυτό είναι το πρώτο βήμα. Το άλλο είναι να ανοίξεις το βιβλίο. Δηλαδή πλέον να έχεις μία άμεση επαφή με όλα αυτά. Ε, λοιπόν, εκείνος που είναι έξω από αυτά ούτε ανοίγει ούτε βλέπει. Τίποτα. Ούτε καν, αγαπητοί μου, υποψιάζεται. Είναι φοβερό. Θα είμεθα ευτυχείς αν έστω υποψιαζόμεθα την παρουσία και την αξία των όσων ακούμε. Αν τα υποψιαζόμεθα και λέμε: «Θεέ μου...»

«Μεγάλα πράγματα υπάρχουν, τι υπέροχος είσαι! Αρχίζω κάτι να υποψιάζομαι, αρχίζω να έχω μία αίσθηση». Αυτά είναι τα πρώτα βήματα. Είναι πολύ καλό σημάδι, είναι πάρα πολύ καλό. Αυτό δεν αποκτάται παρά μόνο με αυτό που έκανε ο Ευαγγελιστής Ιωάννης. «Έκλαιγα πολύ», για να καταφέρω να ιδώ και να ανοιχθεί και το βιβλίο. Και τότε τον πλησιάζει ένας άγγελος και του λέγει: «Μη κλαις. Ευρέθηκε εκείνος που θα το ανοίξει, το εσφαγμένον αρνίον». Η προσευχή άρχεται, αρχίζει δια των δακρύων και της συντριβής, αλλά πρέπει να προσέξουμε κάτι: ότι τα δάκρυα δεν αποτελούν σκοπόν στην προσευχή, αλλά μόνο ένα μέσον

εναντίον των παθών. Δηλαδή, δια να στραφούμε εναντίον των παθών, πρέπει να δακρύωμεν στην προσευχή μας. Αν όμως τα δάκρυα αποβούν σκοπός, τότε αποβαίνουν και πάθος και τότε ο Θεός οργίζεται εναντίον εκείνου ο οποίος μετέβαλε το μέσον των δακρύων σε σκοπό, διότι δηλαδή εσταμάτησε εις το σημείο των δακρύων. Λέγει ο Άγιος Νείλος: «Πρώτον περί λήψεως δακρύων προσεύχου». Πριν αρχίσεις να προσεύχεσαι στο κύριό σου θέμα, πρώτα να παρακαλέσεις τον Θεό να σου δώσει δάκρυα, «ίνα δια του πένθους μαλάξης την ενυπάρχουσάν σου ψυχή αγριότητα».

Με αυτό το πένθος να μαλακώσεις την καρδιά σου από την αγριότητά της. «Και χρησάμενος δάκρυσι προς παντός αιτήματος κατόρθωσιν». Προκειμένου να πετύχεις κάτι. «Λίαν γαρ χαίρει ο Δεσπότης σου εν δάκρυσι προσευχομένω». Χαίρεται πολύ ο Θεός να σε βλέπει να δακρύεις εις την προσευχή. Αλλά συμπληρώνει ο Άγιος Ισαάκ Σύρος, αν και το λέει και ο Άγιος Νείλος αυτό, ότι πρόσεξε μη γίνουν, λέει, σκοπός τα δάκρυα σε σένα. Μη γίνουν. «Όταν εν αυτή τη λειτουργία», δηλαδή στην προσευχή σου, «δοθή σοι το χάρισμα των δακρύων, μη ψηφίσης την εν αυτή τρυφήν»

«χάριν ευχής ή χάρισμα δακρύων». Όταν σου δοθεί, λέγει, το χάρισμα των δακρύων. Είναι χάρισμα, είναι χάρισμα. Δεν μπορούν όλοι να δακρύουν. Είναι χάρισμα τα δάκρυα. Και μάλιστα για εκείνους οι οποίοι ήδη έκαναν καλή χρήση αυτού του χαρίσματος, όπως αναφέρεται στην ιστορία πολλών ασκητών, τα μάτια τους μετεβλήθησαν σε βρύσες, σε κρουνούς ακενώτους δακρύων. Είναι πραγματικά κάτι πάρα πολύ μεγάλο πράγμα, αν και πρέπει να σας πω ότι στην προσευχή, την πολύ καθαρή, την λεγομένη πνευματική προσευχή, σας είχα μιλήσει στο πρώτο περί προσευχής θέμα, εκεί που ανεβήκαμε σε ένα ιλιγγιώδες ύψος,

μόνο να δούμε τι γίνεται. Να έχουμε φτάσει; Δεν ξέρω αν ποτέ θα φτάσουμε. Όταν υπάρχουν σε όλο τον κόσμο χίλιοι άνθρωποι που κάνουν, λέγει, μια καλή προσευχή, και στους χίλιους να υπάρχει ένας που κάνει πνευματική προσευχή. Μην απογοητεύεστε. Αλλά σε εκείνη την κατάσταση παύουν να υπάρχουν δάκρυα. Δεν υπάρχουν. Τίποτα, τίποτα, τίποτα. Καθόλου δάκρυα δεν υπάρχουν. Είναι μια εντελώς άλλη κατάσταση, που μοιάζει, ας μου επιτραπεί να πω, με ό,τι ακριβώς σημαίνει διάσπαση του φράγματος του ήχου. Είναι γνωστό ότι ένα αεροπλάνο ή ένα αντικείμενο —ας πούμε αεροπλάνο, γιατί μας βοηθάει πολύ στο παράδειγμά μας— όταν αναπτύσσει μεγάλη ταχύτητα, τότε ο αέρας αυτός, ο

αθώος αέρας, αρχίζει να αποκτάει ιδιότητες στερεού σώματος και όσο αυξάνει η ταχύτητα του αεροπλάνου τόσο μεταβάλλεται σε περισσότερο ισχυρό στερεό σώμα ο αέρας. Όταν φτάνει κοντά στην ταχύτητα του ήχου το αεροπλάνο, τότε ο αέρας έχει μεταβληθεί σαν βουνό, σαν ντουβάρι, σαν πέτρες, σαν βράχος. Τόσο σκληρός είναι ο αέρας πλέον. Και τότε συμβαίνει ότι το αεροπλάνο τείνει να συντριβεί και να διαλυθεί, σαν να έπεφτε πάνω σε μια κορυφή βουνού. Τι γίνεται όμως; Η τεχνική επέτυχε να αυξηθεί η ταχύτης πέραν του ήχου.

Τότε, αυτομάτως, παύει να είναι ο αέρας με ιδιότητες στερεού και το αεροπλάνο πετάει πλέον ανέτως. Το ίδιο πράγμα συμβαίνει, αγαπητοί μου, γενικά με την πνευματική ζωή, ειδικά δε με την προσευχή. Θα δούμε στο τέλος του θέματος, γύρω από τις πλάνες που επικρατούν στην προσευχή. Η προσευχή είναι τόσο δύσκολο έργο, που όσο την αυξάνεις τόσο η αντίσταση του διαβόλου μεγαλώνει. Μεγαλώνει, μεγαλώνει, που πλέον πρέπει η ταχύτητά σου, η ορμή σου, η όρεξή σου να αυξάνει και οι ταπεινώσεις πολλές. Και αυτοί οι τρόποι που λέμε να αυξάνουν διαρκώς. Εις βαθμόν ώστε, αν φτάσεις σε κάποιο όριον, σε ένα οριακό σημείο, εκεί υπάρχει κίνδυνος: ή να πλανηθείς και να πέσεις κουτρουβαληδόν στον Άδη

άδικα, κουτρουβαληδόν, να χάσεις την ψυχή σου, ή να εισέλθεις στη Βασιλεία του Θεού. Αυτό, όπως το φράγμα του ήχου είναι στην αεροπορία, εδώ είναι στην προσευχή. Είναι τόσο τρομερό σημείο αυτό. Πολλοί Άγιοι το ξεπέρασαν, άλλοι δεν το ξεπέρασαν και έπεσαν πολύ χαμηλά. Πλανήθηκαν, έπαθαν μεγάλη ζημία.

Ζημία! Πάντως, εκείνο που θα καταφέρει να μας περάσει αυτό το φράγμα είναι ένα βασικό: η ταπείνωσις. Η ταπείνωσις, η ταπείνωσις. Αυτή είναι η ασφάλεια. Είναι πολύ καλά, θα λέγαμε, τα τοιχώματα του σκάφους μας και δεν κινδυνεύουμε να πάθουμε διάλυση. Μόνο η ταπείνωση. Όλα τα άλλα είναι βοηθητικά στοιχεία, είναι εκείνα τα οποία θα μας ανεβάσουν ψηλά.

Η ταπείνωση θα ξεπεράσει αυτό το οριακό σημείο και θα επιτύχουμε την θέαν του Θεού.

Εδώ λοιπόν ο Άγιος Ισαάκ: «Μη λογαριάσεις απόλαυση τα δάκρυα». Μη τα λογαριάσεις απόλαυση. Είναι ένα μέσον, είναι να σε βοηθήσουν να μαλακώσει η ψυχή σου, να ανεβεί η προσευχή σου πιο πάνω, γιατί, λέει, «πλήρωμα της ευχής», της προσευχής, «είναι η χάρις των δακρύων».

Από τα δάκρυα περνούμε σε ένα πέμπτο σημείο, που είναι η θέρμη, η ζεστασιά, η παρόρμησις, η επιθυμία, ο πόθος μέσα στην προσευχή. Είναι γνωστό ότι πολλές φορές δεν έχουμε όρεξη να κάνουμε προσευχή. Αν κάποτε, ωστόσο, επικρατεί μέσα μας μια κατάλληλη συνθήκη, ένα πένθος, μια στενοχωρία, ένα κάτι, δεν ξέρω, τότε η ψυχή είναι πολύ θερμή και επιθυμεί να προσευχηθεί. Πάντως, η προσευχή προκαλείται από την θέρμη της καρδίας, αλλά και αντιστρόφως: η προσευχή προκαλεί τη θέρμη της καρδίας. Προκαλεί και προκαλείται.

Δηλαδή, ξεκινώ με θέρμη και πετυχαίνω μια καλή προσευχή. Αλλά μπορεί να ξεκινήσω όχι με θέρμη και τότε η προσευχή να δημιουργήσει θέρμη στην καρδία. Κατά τον τρόπον αυτόν έρχεται η όρεξη. Πάντως, αν επικρατήσει θέρμη μέσα εις την ψυχή, τότε πολύ γρήγορα η ψυχή επιτυγχάνει αναβάσεις υπερόχους. Λέγει ο Άγιος Ισαάκ Σύρος: «Εν τη προσευχή πετάται η καρδία προς τον Θεό και βοά». Μες στην προσευχή η ψυχή πετά προς τον Θεό και φωνάζει. «Εδίψησεν η ψυχή μου προς τον Θεόν τον ισχυρόν, τον ζώντα». Και το άλλο: «Πότε ήξω και οφθήσομαι τω προσώπω Σου, Κύριε;» Δηλαδή,

στην προσευχή επικρατούν αυτοί οι δύο ψαλμικοί στίχοι: ότι η ψυχή μου εδίψασε τον Θεό. Όπως ακριβώς διψάμε, και όταν διψάμε πολύ, ύστερα από έναν καύσωνα και έχουμε φάει αλατισμένο φαΐ, αναζητούμε νερό, με τον ίδιο τρόπο η ψυχή που έχει θέρμη αναζητά τον Θεό. Και ακόμη αναρωτιέται: «Πότε θα έλθω να ιδώ το πρόσωπό Σου, Κύριε;», όπως ακριβώς διψούμε, επιθυμούμε σφοδρά να δούμε ένα πολύ αγαπητό μας πρόσωπο. Αυτή είναι η θέρμη.

Αγαπάμε, θα κλαίμε. Αυτή είναι η θέρμη στην προσευχή. Πολλές φορές όμως λείπει αυτή η θέρμη. Λείπει. Και ρωτάτε: γιατί λείπει αυτή η θέρμη από την προσευχή μας; Είναι η οκνηρία που μπαίνει στη μέση. Είναι η τεμπελιά. Και θα έχετε προσέξει, όποτε ετοιμαζόμεθα δια προσευχή, έρχεται ο διάβολος να προβάλλει την οκνηρία. Γνωρίζει ότι υπάρχει πολύ μεγάλη αξία στην προσευχή και ότι ο προσευχόμενος θα αποσπάσει πολλά αγαθά από τον Θεό. Γι' αυτό έρχεται εγκαίρως ο διάβολος να βάλει τον δισταγμόν, να βάλει ότι κάνει κρύο, να βάλει ότι κάνει ζέστη, να βάλει την τεμπελιά, να βάλει χίλια πράγματα. Πιστέψτε, στριφογυρίζουμε ώρα ολόκληρη πριν την προσευχή μας.

Ολόκληρη στριφογυρίζουμε και, όταν θα έρθει η προσευχή, δεν μπορούμε να καθίσουμε ούτε πέντε λεπτά για προσευχή και τρώμε τον καιρό μας σε στριφογυρίσματα, επειδή υπάρχει αυτή η τεμπελιά. Είναι κάτι φοβερό. Αυτό έρχεται, το έχουν οι νηπτικοί Πατέρες, γι' αυτό και συμβουλεύουν το εξής. Λέει ο Άγιος Ισαάκ: «Η αρχή του σκοτασμού του νου πρώτον εις την οκνηρία της λειτουργίας και της προσευχής». Δηλαδή, δηλαδή, η αρχή του σκοτασμού του νου, όταν το μυαλό σκοτίζεται, παθαίνει έτσι, δεν μπορεί να δει τίποτα, δεν έχει αίσθηση Θεού, η αρχή, λέει, αυτή οφείλεται στην τεμπελιά. Και συνεχίζει: «Παρακαλώ σε εν αγάπη», σε παρακαλώ, λέει, με αγάπη, «εάν καταληφθείς εκ τούτων», έρθουν αυτά τα πράγματα, κόπος,

ασθένεια, κρύο, ζέστη, τεμπελιά, ό,τι είναι, τα οποία προκαλούν αυτή την ακηδία, «και μη δυνηθείς αυτά διαπράξασθαι, καν καθήμενος γρηγόρησον και εν τη καρδία πρόσεχε και μη υπνώσεις». Είσαι πολύ κουρασμένος, έστω καθιστός να κάνεις την προσευχή σου. Είσαι άρρωστος, έστω καθιστός να κάνεις την προσευχή σου. Μην πας κοιμηθείς χωρίς να κάνεις την προσευχή σου. «Και πάση μηχανή», με κάθε μηχάνευμα, με κάθε τρόπο, πήγαινε, ξέρω εγώ, πλύνε το πρόσωπό σου, κάπως να ξυπνήσεις, βρες έναν τρόπο, τέλος πάντων, ένα κάτι, ώστε να γίνει η προσευχή σου και να περάσει με εννοίας καθαράς και

αγαθάς. Πρέπει να βιάσουμε τον εαυτό μας. «Η Βασιλεία του Θεού βιάζεται και βιασταί αρπάζουσιν αυτήν». Ένας τρόπος πολύ ωραίος, τον οποίο προτείνει ο Άγιος Ισαάκ, είναι ο εξής. Όταν προσεγγίσεις τη στρωμνή σου, το κρεβάτι σου, και έχεις τεμπελιά να κάνεις την προσευχή σου, δεν μπορείς, βαριέσαι, «ειπέ αυτή», πες στο στρώμα σου: «Ω στρωμνή, ίσως εν τη νυκτί ταύτη τάφος μοι γίνεις», δηλαδή μπορεί αυτή τη νύχτα, ω στρώμα μου, να γίνεις φέρετρό μου, θα πεθάνω. «Έως ού έχεις δακτύλους, ω ψυχή, σταύρωσον εαυτόν εν προσευχή προ του ελθείν τον θάνατον».

Ξέρω, μπορεί απόψε να πεθάνω. Αφού λοιπόν τώρα έχω δάκτυλα και τα κινώ τα δάκτυλά μου, να κάνω το σταυρό μου. «Εν όσο έχεις οφθαλμούς, πλήρωσον αυτούς δακρύων, προ του σκεπασθήναι αυτούς υπό του κονιορτού». Όσο έχεις τα μάτια σου ακόμη ανοιχτά, γιατί απόψε μπορεί να πεθάνεις, γέμισέ τα δάκρυα πριν τα σκεπάσουν τα χώματα, τα μάτια σου. Είναι ένας πολύ καλός τρόπος να το λέει κανείς αυτό προς το κρεβάτι του, τρόπον τινά, προς τον εαυτό του, και έτσι να υπερνικά τις δυσκολίες που επικρατούν για να κάνει την προσευχή του. Δηλαδή, είναι μία μηχανή, ένας τρόπος για να βιάζουμε τον εαυτό μας να προσευχηθεί. Ένα έκτο σημείο καλού τρόπου προσευχής είναι η μελέτη. Εδώ θέλω να προσέξετε ιδιαίτερα.

Ιδιαιτέρως θέλω να προσέξετε. Το θεωρώ πάρα πολύ σημαντικό σημείο αυτό. Εκείνο το οποίον προπαντός, αγαπητοί μου, διεγείρει και τον νουν και την καρδία εις προσευχήν, έστω κι αν υπάρχουν ποικίλοι ανασταλτικοί παράγοντες οι οποίοι εμποδίζουν προς προσευχήν, είναι η μελέτη. Η μελέτη τόσο της Αγίας Γραφής όσο και άλλων πνευματικών βιβλίων. Δηλαδή, εάν αισθανόμεθα ότι δεν έχουμε πολλή διάθεση για προσευχή, πριν κάνουμε την προσευχή μας, κάτι να μελετήσουμε. Ή Αγία Γραφή ή άλλο βιβλίο πνευματικό. Κάτι να μελετήσουμε. Αλλά και μετά την μελέτη, συγγνώμη, μετά την προσευχή, μπορούμε πάλι να μελετήσουμε. Τι γίνεται; Εδώ έχουμε, αγαπητοί μου,

αλληλοσύνδεση μεταξύ προσευχής και μελέτης και το ένα τροφοδοτεί το άλλο. Λέγει ο Άγιος Ισαάκ Σύρος: «Εν τω καιρώ εν ω η διάνοιά σου εσκορπισμένη εστί», τον καιρό που το μυαλό σου είναι σκόρπιο, γυρίζει από εδώ και από εκεί, δεν μπορείς να μαζέψεις το νου σου και την καρδιά σου, «πλέον της ευχής τη αναγνώσει έμεινον». Μην κάνεις την προσευχή σου, κάτσε, μελέτησε, μετά σήκω να κάνεις την προσευχή σου. «Τίμησον την ανάγνωσιν, ει δυνατόν, κρείττον της στάσεως». Αν βάλει κανείς κανόνα να πει «θα μείνω ορθοστασία»... Προσέξτε, ας πούμε νυστάζω, βάζω κανόνα στον εαυτό μου να μείνω όρθιος, εκεί, όρθιος. Είναι καλύτερο πράγμα από το να μείνεις όρθιος να κάνεις μελέτη. Αυτό λέει ο Άγιος Ισαάκ Σύρος και συμπληρώνει:

«Αύτη γαρ εστί πηγή της καθαράς ευχής». Της καθαράς προσευχής η πηγή είναι η μελέτη. Διότι, λέει ο ίδιος ο Πατήρ, ο Άγιος Πατήρ: «Η ψυχή βοηθείται από της αναγνώσεως όταν στη εις προσευχήν και πάλι εκ της προσευχής φωτίζεται εις την ανάγνωσιν». Με άλλα λόγια, η μελέτη βοηθάει εις την προσευχή, αλλά και η προσευχή βοηθάει στην μελέτη. Πώς αυτή η βοήθεια; Ιδού πώς. Η μελέτη δίδει ύλη εις την προσευχή. Με τη μελέτη αποκτάς περισσότερη αυτογνωσία. Βλέπεις τη φτώχεια σου, βλέπεις τι θέλει ο Θεός, βλέπεις τι παραβαίνεις, βλέπεις πού βρίσκεσαι. Συνεπώς, η μελέτη δίδει υλικό στην προσευχή και έτσι η προσευχή

δημιουργεί εσωτερικά παρορμήσεις της ψυχής να γίνει μια καλή προσευχή. Αλλά, εν συνεχεία, και η προσευχή βοηθάει τη μελέτη, διότι με την προσευχή ανοίγουν τα μάτια της ψυχής, να μπορέσει κανείς να κατανοήσει τα μυστήρια του Θεού και την κεκρυμμένη σοφία του Θεού.

Η κατανόηση του Λόγου του Θεού χωρίς προσευχή είναι κάτι αδιανόητο. Θα μου πείτε ότι πολλοί είναι εκείνοι οι οποίοι κάνουν μελέτες του Λόγου του Θεού, αλλά δεν προσεύχονται. Μπορεί να είναι καθηγητές πανεπιστημίου και να είναι σοφοί.

Η επιστήμη η θεολογική από τέτοιους θεολόγους σε αξιοθρήνητο κατάντημα, αξιοθρήνητο κατάντημα. Και αν θα ήθελε κανείς να χαλάσει, να με συγχωρέσει ο Θεός γι' αυτό που λέω, να πάει να σπουδάσει θεολογία. Θα μου πείτε, ίσως το λέω υπερβολικά. Ε, δεν ξέρω αν είναι υπερβολικό.

Να πάει στην Ευρώπη. Καλά, στα δικά μας πανεπιστήμια. Να πάει στην Ευρώπη να σπουδάσει θεολογία. Θα γυρίσει άπιστος πίσω. Θα γυρίσει άπιστος πίσω. Συνεπώς, μη λέμε ότι θα αποκτούσαμε σοφία θεολογική χωρίς προσευχή. Λάθος, λάθος. Αλλά και προσευχή χωρίς μελέτη του Λόγου του Θεού οδηγεί σε πλάνες. Γι' αυτό βλέπουμε πολλούς ανθρώπους με πολλή προσευχή, δεν γνωρίζουν όμως το Λόγο του Θεού και πλανώνται.

Ότι βλέπουν τούτο ή εκείνο, νομίζουν ότι πέτυχαν αυτό ή εκείνο και άλλα πολλά που θα δούμε στο τέλος της ομιλίας μας. Πάντως, στην προκειμένη περίπτωση ο λόγος του Ευαγρίου έχει θέση. Είναι επιγραμματικός για την σχέση προσευχής και μελέτης. Λέγει: «Ει θεολόγος ει, προσεύξη αληθώς· και ει αληθώς προσεύχη, θεολόγος ει». Δηλαδή, να το ερμηνεύσω καλύτερα. Εάν, λέγει, μελετάς το Λόγο του Θεού και θες να μιλάς για το Θεό, αυτό θα πει ο θεολόγος: ο ομιλών περί Θεού. Οι θεολόγοι που μιλάνε αιρετικά πράγματα δεν...

είναι θεολόγοι, είναι βλασφημολόγοι. Βλασφημολόγοι είναι. Διότι, όταν ιδίως η ευρωπαϊκή θεολογία, η οποία βεβαίως κάνει την εισβολή της και στα θεολογικά μας σχολάς, η ευρωπαϊκή, η προτεσταντική και η ρωμαιοκαθολική, προπαντός η προτεσταντική θεολογία, η οποία γέμει βλασφημιών, γέμει, είναι γεμάτη από βλασφημίες... Διότι πάσα παρέκκλιση, πάσα αίρεση, κάθε τι που ο Λόγος του Θεού δεν το λέγει, τι είναι; Δεν είναι βλασφημία; Ε, λοιπόν, εάν θες να μιλάς για τον Θεόν, εάν θες να αποκαλύψεις τα μυστήρια του Θεού, εάν θέλεις να καταλαβαίνεις το Ευαγγέλιο ορθά, τότε πρέπει να προσεύχεσαι αληθινά. Αλλά και αν, λέει, προσεύχεσαι αληθινά, τότε οπωσδήποτε θα αποκαλύπτεις

τον Λόγο του Θεού ορθά. Είναι αυτή η θαυμασία σύνδεση μελέτης και προσευχής. Θα το ξαναπώ άλλη μια φορά: «Ει θεολόγος ει, προσεύξη αληθώς· και ει αληθώς προσεύχη, θεολόγος ει». Πρώτος τόμος της Φιλοκαλίας, σελίς 182, παράγραφος 61. Φέρεται εκεί ότι είναι του Νείλου, του Αγίου Νείλου του Σιναΐτου.

Δεν ξέρω ακριβώς αν είναι του Αγίου Νείλου ή του Ευαγρίου. Μάλλον του Ευαγρίου είναι. Εκεί φαίνεται ότι είναι του Αγίου Νείλου του Σιναΐτου. Συνεπώς, τι βλέπουμε εδώ; Παρατηρούμε ότι η προσευχή δια της μελέτης και η μελέτη δια της προσευχής ανάγει τον νουν σε καθαρώς θεολογικά επίπεδα.

Αυτός είναι ο φωτισμένος άνθρωπος, να το ξέρετε. Αυτός είναι ο φωτισμένος άνθρωπος. Ούτε μόνη η μελέτη, μόνη η προσευχή. Για να το πω με άλλη γλώσσα, λέει ο Λόσκυ στο βιβλίο του «Μυστική Θεολογία», λέγει: «Ούτε το δόγμα χωρίς μυστικισμόν», γιατί καταλήγει σε ορθολογισμόν ή, καλύτερα, καταλήγει σε κάτι το στεγνό. Κάτι το στεγνό, το άκαρπο, το στείρο. Αλλά ούτε και μυστικισμός χωρίς το δόγμα, που σημαίνει πλάνη. Εάν μείνεις μόνος στο μυστικισμό, χωρίς να ξέρεις τι λέει ο Λόγος του Θεού, θα πλανηθείς γρήγορα. Αυτά τα δυο μην ξεχάσετε ποτέ στη ζωή σας: μελέτη και προσευχή, προσευχή και μελέτη. Οι Πατέρες της ερήμου

τον καιρό τους μεταξύ τριών ασχολιών. Το 24ωρο περνούσε έτσι: μελέτη, αρκετή. Εκουράστηκε ο μελετών; Έπιανε την προσευχή. Εκουράστηκε να προσεύχεται; Έπιανε την εργασία. Εργασία. Επανήρχετο στη μελέτη. Μελέτη, προσευχή, αυτό το τρίπτυχο. Μελέτη, προσευχή, εργασία. Χειρωνακτική εργασία. Εργασία, η δουλειά μας, το επάγγελμά μας, η εργασία μας, ό,τι είναι. Αυτά τα τρία πρέπει να επικρατήσουν στη ζωή μας, αγαπητοί μου: μελέτη, προσευχή, σωματική εργασία. Η εργασία μάλιστα έχει την μεγάλη της αξία, ότι δεν αφήνει να πάθει ο άνθρωπος κάματον, κούραση πνευματική. Ξεκουράζεται με την σωματική εργασία και ακόμη ταπεινούται, γιατί αν δεν κάνει χειρωνακτική εργασία...

κάνει μόνο προσευχή και μελέτη, τότε γίνεται ένας ωμός άνθρωπος, θα το έχετε προσέξει αυτό, και αν δεν γίνει ωμός, εύκολα δύναται να πλανηθεί. Να πλανηθεί σε τι; Να πλανηθεί στην υπερηφάνεια, να πιστεύει ότι τώρα ανέβηκε πολύ υψηλά και ότι πλέον έφτασε, είναι φτασμένος. Η χειρωνακτική εργασία τον κατεβάζει χαμηλά, τον προσγειώνει, να αντιληφθεί ότι έχει ανάγκη να δουλέψει και ότι πρέπει δια της ταπεινώσεως της χειρωνακτικής εργασίας να μετέλθει και την μελέτη και την προσευχή. Είναι χρυσός κρίκος. Είναι χρυσός κρίκος αυτός. Χρυσό τρίπλευρον που πραγματικά φυλάσσει, προστατεύει και αναπτύσσει τον πνευματικό άνθρωπο: η προσευχή, η μελέτη και η χειρωνακτική εργασία.

Σημείο είναι το κατά Θεόν πένθος στην προσευχή. Το κατά Θεόν πένθος προδίδει αυτογνωσία και βαθύτατη ταπείνωση. Μόνο εκείνος που ξέρει τον εαυτό του, μόνο εκείνος ο οποίος ταπεινούται, μόνο αυτός και πενθεί στην προσευχή του. Το πένθος προσελκύει πολύ τη χάρη του Θεού. Γεννιέται από το να βλέπει κανείς την ρυπαρότητα της καρδίας του, αλλά και την πτωχεία της καρδίας του, την ανεπάρκειά του. Ακόμη γεννιέται το πένθος το κατά Θεόν από τη συναίσθηση ότι είναι απόδημος ο άνθρωπος από τη χάρη του Θεού. «Ω Θεέ μου, έφυγα μακριά Σου».

Δεν έχω τη χάρη Σου. Σε έχω χάσει. Σε έχω χάσει. Και πράγματι θα ήθελα να σας ερωτήσω: πότε πενθούμε; Όταν χάνουμε κάτι. Όταν χάσουμε χρήματα, περιουσία, δεν σκάζουμε στα γέλια, αλλά πενθούμε, είμεθα σκυθρωποί. Όταν χάσουμε πρόσωπο ή πρόσωπα αγαπητά, δεν γελούμε, αλλά πενθούμε. Και όταν χάσεις τον Θεό, άνθρωπέ μου, τι θα κάνεις; Θα γελάς; Ε, λοιπόν, το κατά Θεόν πένθος είναι αυτό. Έχασες τον Θεό, πενθείς, ψάχνεις. «Θεέ μου, Σε έχασα, έχασα την αίσθησή Σου. Πού είσαι; Ψάχνω να Σε βρω. Πού είσαι;» Και τότε, όταν δει ο Θεός το πένθος μας επί τη απωλεία Του, που Τον χάσαμε, κρύφτηκε ο Θεός, τότε επανεμφανίζεται πάλι. Γι' αυτό λέγει ο Άγιος Ισαάκ Σύρος: «Ο στενάζων μίαν

ώραν υπέρ της ψυχής εαυτού», αυτός που στενάζει, που πενθεί για την ψυχή του, «κρείττων εστί του ωφελούντος όλον τον κόσμον εν τη θεωρία εαυτού». Εάν υποτεθεί ότι εγώ σας ωφελούσα με αυτά που σας λέγω, θα είχα πιο πολύ κέρδος στην προσευχή μου να στέναζα και να πενθούσα. Πιο μεγάλο κέρδος θα είχα από ό,τι θα μπορούσα τώρα να σας δώσω εσάς. Είναι ο πειρασμός της επισπεύσεως. Να τα πούμε γρήγορα, να τελειώνουμε.

Να τα πούμε γρήγορα!

Η επίσπευση δεν είναι τόσο γιατί πράγματι δεν έχουμε καιρό, αλλά όσο και κυρίως διότι δεν έχουμε εκτιμήσει δεόντως την αξία της προσευχής. Αν είχαμε εκτιμήσει την αξία της προσευχής ως έργον, ως το κατεξοχήν έργον, τότε δεν θα λέγαμε: «Πότε να τελειώσουμε για να κάνουμε άλλες δουλειές;» Μα οι άλλες δουλειές είναι κατώτερες. Θα αφήσει κανείς το καλύτερο για το κατώτερο;

Να σας ερωτήσω: μέσα στο σπίτι, τι είναι πιο ανώτερο, η αγωγή των παιδιών σας ή το παρκεταρισμένο σαλόνι; Τι είναι πιο ανώτερο; Ε, λοιπόν! Όλο σας τον καιρό για το παρκέταρισμα του σαλονιού και να μη φροντίζετε επαρκώς για την αγωγή των παιδιών. Έτσι συμβαίνει. Έτσι και εδώ πέρα. Αφήνουμε το κατεξοχήν έργον της προσευχής για να επιδοθούμε σε άλλα έργα. Ας μην γίνουν και πάρα πολύ τέλεια. Δεν χάλασε ο κόσμος. Μην αφήσουμε όμως το έργο της προσευχής. Τότε δεν θα το αφήσουμε, όταν θα το έχουμε επαρκώς εκτιμήσει. Γι' αυτό λέγει ο Άγιος Ισαάκ Σύρος: «Μη ψηφίσεις αργίαν την έκτασιν της ευχής της αμετεωρίστου», μη θεωρείς χαμένο τον καιρό σου. Μια καλή προσευχή, όταν έγινε. «Της συνηγμένης και μακράς, διά το καταλείψεσθαι τους ψαλμούς», για να αφήσεις τους ψαλμούς. Μη θεωρείς ότι είναι κάτι χαμένος καιρός. Τώρα δεν πειράζει, ας τα μαζέψω. Όχι, όχι.

Λέγει ο ίδιος πώς να αντιδράσουμε εις τον πειρασμόν αυτής της επιθυμίας, να τα μαζέψουμε, να τα επισπεύσουμε. «Εάν ηνίκα λειτουργείς προσλαλήσει σοι και ψιθυρίσει ο λογισμός, λέγων σοι· τάχυνον ολίγον».

Κάτι χαμένος καιρός. Τώρα δεν πειράζει, ας τα μαζέψω. Όχι, όχι. Και λέγει ο ίδιος πώς να αντιδράσουμε εις τον πειρασμό αυτής της επιθυμίας, να τα μαζέψουμε, να τα επισπεύσουμε. «Εάν ηνίκα λειτουργείς προσλαλήσει σοι και ψιθυρίσει ο λογισμός, λέγων σοι· τάχυνον ολίγον», έρθει μέσα ο λογισμός και σου πει: «Άντε, πες τα λίγο πιο γρήγορα».

«Βάσταζε τον τρόπον της ευχής μετά κατανοήσεως, στιχολόγησον αυτόν πολλάς βολάς». Δηλαδή, τι μου λέει ο λογισμός; Να γυρίσω να τελειώσω; Λοιπόν, ένα τροπάριο πίσω. Έναν ψαλμό πίσω. Επειδή ακριβώς μου ήρθε η τάση να τελειώσω γρήγορα. Άμα πάω, λοιπόν, έναν ψαλμό πίσω, τότε θα αργήσω να τελειώσω ακόμη περισσότερο. Με ενοχλεί ακόμα; Ακόμη έναν ψαλμό πίσω. Ή έναν στίχο, να επαναλαμβάνει κανείς έναν στίχο εκεί συνέχεια και να προσπαθεί να τον κατανοήσει, να μην ξεκολλάει από τον στίχον αυτόν, εάν δεν ξεκολλήσει αυτός ο λογισμός: «Πες τα γρήγορα να ξεμπερδεύεις». Είναι ένας καλός τρόπος αυτός. Εν τούτοις, παρά ταύτα, εάν πράγματι δεν υπάρχει χρόνος παρατάσεως της προσευχής.

Και αν υπάρχει αγαθή διάθεσις, διότι εδώ πρόκειται περί μη εκτιμήσεως του έργου της προσευχής ή ακόμη περί οκνηρίας. Και όρεξη έχουμε και εκτιμήσαμε το έργο της προσευχής, αλλά δεν υπάρχει χρόνος. Δεν υπάρχει χρόνος. Πώς να το κάνετε; Είναι πάρα πολλές οι περιπτώσεις που χρόνος δεν υπάρχει. Τότε τι θα γίνει; Ακούστε τι λέγει εδώ. «Εάν ίδωμεν», ο αυτός πατήρ, «ότι ώρα ουκ έστι πολλή», δεν έχουμε ώρα, «και ορθρίζομεν προ του τελειώσαι ημάς, εάσωμεν εκουσίως εν γνώσει δόξαν μίαν ή και δύο εκ του έθους, ίνα μη γένηται τόπος τη ταραχή, αφανίσαι την γεύσιν της λειτουργίας ημών και θολώσαι τους ψαλμούς της πρώτης ώρας». Δηλαδή, η επιθυμία μας τώρα να τα πούμε γρήγορα για να τα πούμε όλα.

Αυτό φέρει μια ταραχή και τελικά χάνουμε σε ποιότητα. Δεν πειράζει, κόψε. Κόψε κάτι. Δεν υπάρχει πολύς χρόνος. Κόψε κάτι. Κόψε περισσότερο ακόμα. Αυτό που θα πεις όμως, πέντε λεπτά ή δέκα λεπτά. Ενώ άλλοτε έκανες ίσως είκοσι λεπτά προσευχή, μισή ώρα, δεν ξέρω. Τώρα δεν έχεις καιρό. Πες λιγότερα, αλλά πρόσεξε. Πες τα καλά, πες τα καλά. Έτσι, με αίσθηση, θα υπερβάλεις, θα λέγαμε, με την ποιότητά σου τον χρόνο που έχασες, γιατί δεν τον είχες.

Ένατο σημείο είναι η επιμονή εις τας προσευχάς μας.

Ο Κύριός μας εδίδαξε, αγαπητοί μου, να επιμένουμε στις προσευχές μας και μη εκκακείν, να μην αποκάμνουμε εις τας προσευχάς μας επιμένοντες. Εκείνα τα κατά συρροήν «αιτείτε, ζητείτε, κρούετε» αυτό ακριβώς φανερώνουν. Ότι δηλαδή πρέπει οπωσδήποτε να επιμένουμε εις τας προσευχάς μας. Γι' αυτό και ο Κύριός μας είπε και την παραβολή του αδίκου κριτού με εκείνη τη χήρα, ότι πρέπει να επιμένουμε στην προσευχή μας. Και λέει ο Άγιος Ισαάκ: «Εάν μη αγωνίση, ου μη εύρης». Εάν δεν αγωνιστείς, δεν θα βρεις. «Και αν μη κρούσης μετά θερμότητος και επαγρυπνήσεως τη θύρα διηνεκώς», εκεί να επαγρυπνήσεις.

Από την πόρτα του ελέους του Θεού και να κλάψεις και να χτυπήσεις και να ξαναχτυπήσεις, «ου μη εισακουσθής», δεν θα εισακουστείς. Μας κάνει εντύπωση, αγαπητοί μου. Όσα θαύματα έγιναν από τον Θεό, έγιναν με τον τρόπον αυτόν, με την επιμονή εις τας προσευχάς. Πολλές φορές όμως δεν εισακούονται οι προσευχές μας. Γιατί; Πρώτον, όπως λέγει ο Άγιος Ιάκωβος ο Αδελφόθεος, διά το κακώς αιτείσθαι. Λέγει:

Εεε...

«Αιτείτε και ου λαμβάνετε, διότι κακώς αιτείσθε, ίνα εν ταις ηδοναίς υμών δαπανήσητε». Ζητάτε και δεν παίρνετε από τον Θεό, διότι κακά πράγματα ζητάτε και με κακό τρόπο τα ζητάτε. Ως περιεχόμενον και ως τρόπος. Φερ' ειπείν, άμα ζητάς κάτι με υπερηφάνεια, είναι κακός ο τρόπος. Ή αν ζητάς πράγματα τα οποία είναι χτυπητά άσχημα, ζητάς το κακό του εχθρού σου, είναι κακό το περιεχόμενο της προσευχής. Τότε, λέγει, δεν λαμβάνετε αυτά που ζητάτε, διότι τα ζητάτε για να τα σπαταλήσετε σε μια ζωή τρυφηλή και ηδονιστική.

Τι θα ζητήσουμε από τον Θεό τότε; Δεν ξέρουμε. Γι' αυτό και οι μαθηταί είπαν: «Κύριε, δίδαξέ μας να προσευχόμαστε» και ο Κύριος τους είπε: «Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς». Είναι η προσευχή υπόδειγμα. Δεν θα ζητήσουμε τίποτε από ό,τι η προσευχή αυτή δεν περιέχει. Είπε «τον άρτον ημών τον επιούσιον», θα πει το ψωμί που έχουμε ανάγκη για να ζήσουμε. Ε, μη ζητάς λίρες, μη ζητάς πλούτη, μη παρακαλείς να αποκτήσεις αυτοκίνητο, μη παρακαλείς να έχεις διαμερίσματα και πολυκατοικίες. Ζήτησε ένα σπίτι για να μείνεις και ζήτησε το ψωμί σου για να ζήσεις. Αυτό, τίποτα άλλο. Μη ζητάς να έχεις πολυτελείς τουαλέτες ούτε πολυτέλεια στον τρόπο της ζωής σου. Δεν θα σου το δώσει ο Θεός, γιατί δεν σου το διδάσκει στο Πάτερ ημών.

Τι σου λέει; «Τον άρτον ημών τον επιούσιον δος ημίν σήμερον». Δεν σου λέει, συγγνώμη, να ζητήσεις το κακό του εχθρού σου: «Θεέ μου, να τους δώσεις στραβομάρα στη ζωή τους, γιατί μου έκαναν κακό». Η προσευχή δεν στο λέει αυτό. Η Κυριακή, που είναι υπόδειγμα, μοντέλο, σου λέγει: «Και άφες ημίν τα οφειλήματα ημών, ως και ημείς αφίεμεν τοις οφειλέταις ημών». Και εμείς συγχωρήσαμε τους χρεώστες μας, συγχώρεσέ μας και εμάς, Κύριε, και άσε το χρέος των αμαρτιών μας. Βλέπετε, λοιπόν, ότι ο τρόπος που θα προσευχηθούμε είναι ο τρόπος, υπόδειγμα της Κυριακής Προσευχής, του Πάτερ ημών. Δεύτερον, δεν εισακούονται οι προσευχές μας διότι δεν συνοδεύονται από πίστη. Δεν πιστεύουμε.

Λέγει... Λέγει ο αυτός Άγιος, ο Άγιος Ιάκωβος: «Αιτείτω δε εν πίστει, μηδέν διακρινόμενος». Ο γαρ διακρινόμενος —διακρίνομαι θα πει, θα πει ορθολογίζω, σκέφτομαι, λέω: «Θα μπορεί ο Θεός να το κάνει αυτό; Θα μου το δώσει ο Θεός; Μπα, δεν βαριέσαι, δεν μπορεί ο Θεός. Μ' άκουσε, δεν μ' άκουσε; Μπα». Αυτό θα πει διακρίνω. Σε αυτή τη σημασία έχει το ρήμα διακρίνω. Και συνεχίζει: «Ο γαρ διακρινόμενος έοικε κλύδωνι θαλάσσης», με την κυμάτωση εκείνη που γίνεται στη θάλασσα, «ανεμιζομένω και ριπιζομένω». Λοιπόν, «μη γαρ οιέσθω», μη νομίζει ο άνθρωπος εκείνος «ότι λήψεταί τι παρά Κυρίου», ότι θα πάρει κάτι από τον Θεό. Δεν θα πάρει τίποτα από τον Θεό.

Πολλές φορές οι άνθρωποι λένε: «Ζητώ από τον Θεό, αλλά δεν μου το δίνει». Το ζήτησες με πίστη; Την ώρα που το ζητάς σκέπτεσαι: «Εάν δεν μου το δώσει, έχω και άλλη πόρτα». Ποια είναι η άλλη πόρτα; Α, η άλλη πόρτα είναι ο διάβολος. Θα πάω στα μάγια. Γι' αυτό πολύ συχνά θα ακούσετε την εξής κουβέντα: «Πήγαμε στα μάγια, αλλά, ξέρετε, πήγαμε και στην Εκκλησία». Ε, βεβαίως. Αυτό σημαίνει: δεν έχω πίστη. Πίστη σημαίνει: προτιμώ να πεθάνω και να λιώσω από τα μάγια, αλλά σε μάγισσες να μου τα λύσουνε δεν πηγαίνω. Δεν πηγαίνω. Αυτό θα πει πιστεύω. Και αν ο Θεός επιτρέψει να πεθάνω πραγματικά, θα πεθάνω. Τι είναι αυτή η ζωή; Θα πεθάνω. Χάλασε ο κόσμος; Αρκεί να μη λερώσω την ψυχή μου. Ο Θεός λέγει στον Αβραάμ: «Αυτό το παιδί που σου έδωσα με τις προσευχές σου».

«Τώρα να μου το θυσιάσεις. Πάρ' το στο βουνό και εκεί να μου το σφάξεις». Ο Αβραάμ τι είπε; «Μάλιστα, Κύριε, μάλιστα», και είναι έτοιμος να το κάνει. Δεν τον αφήνει ο Θεός τελευταία στιγμή. Αυτό θα πει πιστεύω. Να κάνω αυτό που θέλει ο Θεός και όχι να αισθάνομαι μέσα μου ότι υπάρχουν κι άλλες πόρτες, πόρτες του διαβόλου, που θα έρθουν να με βοηθήσουν οι δαίμονες. Όχι, ποτέ. Ο Θεός να μας φυλάξει. Προσέξτε, λοιπόν, αγαπητοί μου, να προσερχόμεθα με πίστη στην προσευχή μας. Να λέμε: «Εάν ο Θεός θέλει να το δώσει, θα το δώσει». Αλλά ξέρω ότι ο Θεός μπορεί. Ξέρω και πιστεύω ότι ο Θεός είναι δυνατός και αγαθός. Λέγει κάπου ένας ψαλμικός στίχος κάτι πολύ σπουδαίο. Λέγει: «Δύο πράγματα άκουσα». Δύο πράγματα άκουσα: «Ότι το κράτος του Θεού».

«Και σου, Κύριε, το έλεος». Αν αυτό μπει μες στην καρδιά μας, ότι το κράτος του Θεού και το έλεος αυτού, δηλαδή κράτος θα πει δύναμις, ότι ο Θεός είναι δυνατός. Μην πεις: «Τι να σου κάνει ο Θεός; Μπορεί ο Θεός να σου το δώσει αυτό;» Μα ο Θεός είναι δυνατός. «Και το έλεος αυτού». Τι θα πει το έλεος αυτού; Ο Θεός έχει αγάπη. Αγάπη. Συνεπώς, εάν ο Θεός είχε μόνο δύναμη, αλίμονό μας, και δεν είχε αγάπη, θα μας συνέτριβε. Εάν ο Θεός είχε αγάπη αλλά δεν είχε δύναμη, τότε θα μας ελυπάτο αλλά δεν θα μπορούσε τίποτα να μας κάνει. Ο Θεός έχει και δύναμη και αγάπη. Συνεπώς, πράγματι, «τούτο άκουσα, ότι το κράτος του Θεού και το έλεος αυτού». Αν μπει αυτό μέσα στην καρδιά μας.

Πραγματικά αφήνουμε τις υποθέσεις μας στα χέρια του Θεού. Αυτό θα πει πιστεύω. Τρίτον, γιατί ο Θεός δεν ακούει τις προσευχές μας; Διότι ο Θεός θέλει πολλάκις να βραβεύσει την πίστη μας, την επιμονή μας, την υπομονή μας και τη λοιπή μας αρετή. Γιατί θέλει να τα δείξει αυτά, ό,τι έκανε με τον Ιώβ. Τον αφήνει, του τα παίρνει όλα, τον αφήνει, φτάνει στο κατάντημα που έφτασε, για να γίνει ο Ιώβ το αιώνιο υπόδειγμα αρετής και πίστεως και προσηλώσεως τω Θεώ. Μάλιστα, η Χαναναία, παρακαλώ. Γιατί ο Χριστός δεν της έδινε εκείνο που ζητούσε;

Του έλεγε: «Υιέ Δαβίδ, ελέησόν με. Η κόρη μου είναι δαιμονισμένη. Ελέησέ με, σε παρακαλώ, σε παρακαλώ». Δεν της δίνει καμία σημασία ο Χριστός. Μένει αναπάντητη η προσευχή. Ενοχλεί! Ενοχλεί. Ένας Ευαγγελιστής λέει ότι πήγαινε από πίσω από τους μαθητάς, άλλος Ευαγγελιστής λέει πήγαινε μπροστά από τους μαθητάς. Σημαίνει, όπως ερμηνεύει ο Ιερός Χρυσόστομος —σας παρακαλώ, στον 31ο τόμο, εκδόσεις Αθηνών, η σειρά του Χρυσοστόμου— ο 31ος τόμος, στην Χαναναία, είναι ο τελευταίος λόγος. Μελετήσατέ τον. Είναι αριστούργημα λόγου. Είναι αριστούργημα λόγου. Σπίτι σας μελετήστε τον λόγο αυτόν. Είναι αριστούργημα. Στον λόγο «Θεραπεία της Χαναναίας», με εκείνα τα πολλά ερωτηματικά που έχει μέσα, εκείνο το ύψος της ομιλίας, εκείνη η δύναμις είναι...

Το θεωρώ υπόδειγμα ομιλητικής, εκείνον τον λόγον στη θεραπεία της Χαναναίας. Τόμος 31, τελευταία ομιλία. Λέει, λοιπόν, εκεί: δεν αντιλέγουν, δεν αντιφάσκουν οι Ευαγγελιστές. Απλούστατα, εκείνη η ταλαίπωρη, η Χαναναία, μια μπροστά πήγαινε και μια πίσω. Ενοχλούσε συνέχεια, να φτάσουν οι μαθητές να πουν: «Σε παρακαλούμε, Κύριε, δώσ' της αυτό που ζητάει. Μας εζάλισε, μας κούρασε, δεν μπορούμε να την ανεχθούμε πλέον άλλο». Και ο Κύριος λέει: «Να πάρω το ψωμί των παιδιών, να το δώσω στα σκυλάκια;» «Ναι, Κύριε», λέει, «και τα σκυλάκια χορταίνουν από τα ψίχουλα». Αυτή η επιμονή της, θα λέγαμε, αυτή η θαυμασία ψυχή της. Και τότε στρέφεται και της λέει: «Ω γύναι, μεγάλη σου η πίστις!» Τι περίμενε τώρα, λοιπόν;

Να βραβεύσει την πίστη. Την εγνώριζε ο Χριστός την πίστη της γυναικός, βεβαίως. Και λέει ο Ιερός Χρυσόστομος ευστοχότατα, λέγει: «Πώς θα εβραβεύετο η πίστις και πώς θα εθεάτο από τους άλλους η πίστις, αν της έκανε το αίτημά της χωρίς να την ταλαιπωρήσει;» Την ταλαιπωρεί για να τη βραβεύσει. Και όπου να πας, λέγει, όπου να πας, στην Εκκλησία των Περσών, στην Εκκλησία των Ινδών, όπου να πας, θα ακούσεις τον έπαινο της Χαναναίας γυναικός. Ε, λοιπόν, πολλές φορές ο Θεός δίδει κακουχίες, δίδει στενοχώριες, δίδει πένθος και θλίψεις, δίδει διωγμούς. Τον παρακαλούμε να μας απαλλάξει, όπως τρεις αιώνες παρακαλούσαν οι Άγιοι, τρεις αιώνες οι Χριστιανοί Άγιοι της Εκκλησίας τον Θεόν: «Απάλλαξέ μας, Κύριε, από τους διωγμούς των ειδωλολατρών». Αλλά ο Κύριος...

Δεν δίδει αυτό που ζητούν, για να επαινέσει, να δοξάσει, να ανεβάσει. Και έτσι οι τρεις πρώτοι αιώνες, επί παραδείγματι, μας έδωσαν τόσους μάρτυρας και Αγίους λαμπρούς, όσους δεν έχουν δώσει οι μετέπειτα αιώνες. Και τελευταίο στοιχείο, χωρίς να είναι τελευταίον, μόνο εγώ έκανα μια μικρή επιλογή, είναι η απουσία της βαττολογίας στην προσευχή μας. Όπως και την περασμένη φορά, θα ζητήσω πάλι μια μικρή παράταση χρόνου. Είναι το τελευταίο θέμα. Και για να σας κάνω να με θυμόσαστε, θα σας ταλαιπωρήσω λιγάκι, γιατί δεν ξέρω τι άλλο τρόπο να σας κάνω να με θυμόσαστε παρά με την ταλαιπωρία την οποία σας δημιουργώ. Λοιπόν, είναι η απουσία της βαττολογίας. Ο Κύριος παρήγγειλε να μην πολυλογούμε στην προσευχή μας. «Προσευχόμενοι», είπε.

«Μη βαττολογήσητε ώσπερ οι εθνικοί», όπως οι εθνικοί ειδωλολάτρες. «Δοκούσι γαρ ότι εν τη πολυλογία αυτών εισακουσθήσονται. Μη ουν ομοιωθήτε αυτοίς». Νομίζουν, με το να λένε πολλά, πολλά, πολλά λόγια, ότι θα ακουστούν από τον Θεό. Μην τους μοιάσετε. Ώστε, λοιπόν, βαττολογώ σημαίνει πολυλογώ. Μάλιστα. Τώρα τι συμβαίνει εδώ; Άρα να κάνουμε πολύ μικρές προσευχές; Δηλαδή, το Πάτερ ημών και τελείωσε; Ναι, αλλά δεν είπε ο Χριστός να επιμένουμε στις προσευχές μας; Δεν είπε ο Απόστολος Παύλος «αδιαλείπτως προσεύχεσθε»; Χωρίς να εξηγήσω τίποτε, θα σας διαβάσω τι λέγει ο Ιερός Χρυσόστομος στη Δευτέρα Ομιλία, στην Αγία Άννα, την...

Μητέρα του Σαμουήλ, που είναι στον ίδιο τόμο, στον 31ο τόμο. Εκεί πέρα έχει τρεις ομιλίες ή τέσσερις· τρεις, τέσσερις, δεν θυμάμαι, τέσσερις μου φαίνεται, στην Αγία Άννα, και τελευταίες είναι οι ομιλίες στην Χαναναία. Και αυτές να διαβάσετε, είναι υπέροχες. Εσείς μάλιστα ιδιαιτέρως οι γυναίκες, που είναι ένα εγκώμιο στην Αγία Άννα, εγκώμιον προσευχής. Πώς προσηύχετο η γυναίκα αυτή. Και μάλιστα λέγει και το υπόδειγμα της προσευχής της. Δεν έλεγε πολλά πράγματα. Όλα όλα ήταν τόσα, είναι μέσα στο κείμενο, αλλά τα επανελάμβανε. Ακούσατε τι λέει, λοιπόν, τώρα ο Ιερός Χρυσόστομος. «Δοκεί μοι λέγειν ενταύθα», δηλαδή στο χωρίον αυτό που είπε ο Χριστός, «μη βαττολογείτε» στις προσευχές σας.

Φέρετε, λέει, ότι εδώ διατάσσει ο Χριστός μηδὲ μακρὰς ποιεῖσθαι τὰς εὐχάς, μη κάνουμε μακρές προσευχές. Μακρὰς δὲ... Προσέξτε καλά εδώ, μην το παρεξηγήσετε, οὐχὶ τὸν χρόνον, ἀλλὰ τὸ πλῆθος αἰνιττόμενος τῶν λεγομένων, όχι ως προς τον χρόνο της προσευχής, αλλά ως προς το μήκος των ευχών, το να βάλει μέσα κανείς κοσμητικά επίθετα, μεγάλες φράσεις, όπως θα κάναμε ίσως σε ένα ρητορικό λόγο για να πείσουμε τους δικαστάς για την αθωότητά μας. Και σχήματα και παραδείγματα και δεν ξέρω τι. Δεν θέλει ρητορίες η προσευχή, ούτε υψηλά λόγια και πομπώδη κτλ. Θέλει απλά λόγια.

έτερον, ητο συνεχώς εντιχάνειν αυτό άπαντα σε νομοθέτησεν, ουμήν μυρίον στίχων ευχήν συντιθέντες αυτό προσιένε, και απαγγέλειν απλώς και λέβει, πως ουν φυσήν, η ολίγα δι, εύχεστε παραβολήν είπεν αυτής, Τὸ δεῖν ἀεὶ προσεύχεσθαι. Εάν εννοούσε ο Κύριός μας ότι πρέπει να λέγομε λίγα, γιατί τότε είπε την παραβολή του Αδίκου Κριτού, που είπε πάντοτε να προσευχώμεθα μετ’ επιμονής; Πώς δε και ο Παύλος παραινεί λέγων «τῇ προσευχῇ προσκαρτεροῦντες»; Προσκαρτερώ θα πει μένω εκεί και δεν φεύγω, εάν δεν μου δοθεί αυτό που ζητώ. Και πάλιν «ἀδιαλείπτως προσεύχεσθε». Οὐ γὰρ δή, διότι, λέει, αν έπρεπε μη μακρούς αποτείνειν λόγους, να μην αποτείνουμε μακρούς λόγους, και συνεχώς εὔχεσθαι, εναντίον τούτο εκείνου. Θα πρέπει το ένα να έρχεται σε αντίφαση με το άλλο. Ἀλλ’ οὐκ ἔστιν ἐναντίον, δεν είναι αντιφατικό, ἀλλὰ καὶ σφόδρα συμβαῖνον, κάτι που συμφωνεί πάρα πολύ. Τι; Καὶ γὰρ ὁ Χριστὸς καὶ ὁ Παῦλος, προσέξτε τώρα εδώ τι είναι...

βραχείας καὶ πυκνὰς τὰς εὐχὰς ἐκέλευσαν ἐξ ὀλίγων διαλειμμάτων. Θα λέμε μικρές προσευχές και διαρκώς. Γι’ αυτό εδώ, παρακαλώ, βρείτε και σημειώσατε και την πηγή της μονολόγου προσευχής, όταν δεν θα θέλαμε να φύγει το μυαλό μας σε άλλα πράγματα. «Κύριε Ιησού Χριστέ, Υἱὲ τοῦ Θεοῦ, ἐλέησόν με». Και πάλι και πάλι και πάλι. Συνέχιζε διαρκώς. Ή ακόμη μικρές προσευχές. Αυτές τις μικρές προσευχές πρέπει να κάνουμε. Για τη μονολόγιστη προσευχή να κάνουμε μια ιστορική αναδρομή, όχι τώρα, όχι φέτος, άλλη φορά. Να ζήσουμε, αν θέλει ο Θεός. Που θα δείτε μέσα στον Άγιο Ισαάκ τον Σύρον, επί παραδείγματι, και στους άλλους Πατέρες, εκεί σταματά ξαφνικά ο Άγιος Ισαάκ, εκεί που έχει τον λόγο του, και λέγει ένα στίχο. Και είναι μόνο προσευχή. Να ένας που είναι και ψαλμικός.

Μπορούμε να γνωρίζουμε ψαλμικούς στίχους απ’ έξω και να τους λέμε: «Κύριε, Σὺ φωτιεῖς τὸ σκότος τῆς ψυχῆς μου». Συ, Κύριε, θα φωτίσεις το σκοτάδι της ψυχής μου. Ακόμη, «Ἐλέησόν με, ὁ Θεός, ἐλέησόν με». Τίποτε άλλο. «Κύριε, ἐγὼ τὴν ἀνομίαν μου γινώσκω καὶ ἡ ἁμαρτία μου ἐνώπιόν μου ἐστὶ διαπαντός». Μπροστά είναι η αμαρτία μου, τη βλέπω, με ταλαιπωρεί, με βασανίζει η αμαρτία μου. Οι Ψαλμοί, στην προκειμένη περίπτωση, αγαπητοί μου, επιτρέψτε μου να σας πω, είναι θαυμασία πηγή μικρών μικρών προσευχών. Θαυμασία πηγή. «Ἐδίψησέ σε ἡ ψυχή μου, πρὸς σέ, ὁ Θεός». Σε δίψησε η ψυχή μου. Σε σένα, να έρθει σε σένα. Ή εκείνο το «Πρόσχες, Κύριε, τῇ φωνῇ μου». Πρόσεξε τη φωνή μου, Κύριε, σε παρακαλώ.

«Ἐκύκλωσάν με κύνες πολλοί», με κύκλωσαν σκυλιά, οι δαίμονες, τα πάθη. Έλα να με σώσεις. Μικρές προσευχές. Οπουδήποτε και αν βρισκόμεθα, έξω από την πρωινή και βραδινή μας προσευχή, πρέπει αυτές να καλύπτουν τον χρόνο της ζωής μας διαρκώς. Διαρκώς, διαρκώς. Αυτό λοιπόν σημαίνει δεν βαττολογώ, δεν ψάχνω να βρω κοσμητικά επίθετα και πομπώδεις φράσεις, αλλά μικρές, απλές, λιτές ευχές, πυκνές, πυκνότατες, μακρές, μακρότατες ως προς τον χρόνο. Και τώρα, αγαπητοί μου, κλείσαμε το κεφάλαιο αυτό περί του τρόπου της προσευχής και έρχομαι σε μία τελευταία παράγραφο του όλου θέματος περί προσευχής. Επειδή η προσευχή...

είναι ένα έργο πολύ μεγάλο ενώπιον του Θεού. Δεν στερείται κινδύνων και πλανών. Παρακαλώ, προσέξτε. Οι βάσεις της πλάνης εις την προσευχή είναι η υπερηφάνεια και η οίησις. Έκαναμε τη διάκριση μεταξύ των δύο μια περασμένη φορά. Άρα η υπερηφάνεια θα πει κάτι που έχω και θέλω να το δείξω. Η οίησις σημαίνει να νομίζω ότι είμαι κάτι χωρίς να είμαι. Αυτό λέγεται η οίησις. Να νομίζω, φέρ’ ειπείν, ότι είμαι ένας Ναπολέων. Βέβαια δεν είναι μακριά, ξέρετε, η οίησις από τη σχιζοφρένεια ή, αν θέλετε, είναι ο δρόμος προς τη σχιζοφρένεια. Όταν η οίησις γίνει πάθος...

Η οίησις γίνει πάθος, τότε οδηγούμεθα σε σχιζοφρένεια. Μην το ξεκινούμε ποτέ αυτό. Εάν δεν είναι κληρονομικό αποτέλεσμα και ο άνθρωπος είναι καλά και δεν έχει βεβαρημένο κληρονομικό...

κινδυνεύει να φτάσει στο σημείο αυτό από την οίηση. Σας φέρνω κλασικό παράδειγμα το κατάντημα του Ναβουχοδονόσορος. Ένα απογευματάκι, ύστερα από τις λαμπρές του νίκες και κατακτήσεις και τα πλούτη που άρπαξε, όπου κατέκτησε χώρες και πόλεις και εδάφη, ανέβηκε πάνω στην ταράτσα του παλατιού του και θαύμαζε τους κρεμαστούς κήπους της, τους γνωστούς...

κήπους της Βαβυλώνος. Και εκεί είδε, είδε ποιος είναι. Πω πω, λέει, ποιος είμαι, ποιος είμαι! Εγώ ποιος είμαι! Το έχει δει όμως όνειρο και το έχει εξηγήσει ο Δανιήλ, με εκείνο το πελώριο δέντρο που το έκοψαν. Το έκοψαν, λέγει. Ακούστηκε και η φωνή: «Κόψατε το δέντρο, μόνο τη ρίζα του μην κόψετε». Και του λέει ο Δανιήλ: «Το δέντρο, βασιλιά μου, είσαι εσύ, που αν δεν συμμορφωθείς, θα σε τιμωρήσει ο Θεός διά την αλαζονείαν. Θα σε τιμωρήσει». Πίστευε ότι είναι Θεός. Πίστευε ότι είναι Θεός. Αλλά δεν ήκουσε τον Δανιήλ και ετρελάθηκε, όταν έλεγε: «Πω πω, ποιος είμαι εγώ ο τεράστιος!»

Τότε, αφού έχασε το λογικό του, έφυγε από το παλάτι, επήγε στην ερημιά, στο δάσος. Λέγει εκεί η Αγία Γραφή ότι έτρωγε σαν άγριο ζώο χορτάρι, είχαν μεγαλώσει τα μαλλιά του, λέει, σαν χαίτη λιονταριού και τα νύχια του είχαν μεγαλώσει σαν αρπακτικού πουλιού.

Τι έγινε; Αλλά το όνειρο έλεγε ότι «μόνο τη ρίζα», λέει, «μην κόψετε». Του το είχε πει ο Δανιήλ: «Θα σε τιμωρήσει ο Θεός, θα μετανοήσεις, θα συνέλθεις και θα σε επαναφέρει στη θέση σου». Πράγματι, ήρθε πάλι στα λογικά του, επανήλθε στη θέση του και τότε έδειξε πολλή μυαλωσύνη και σωφροσύνη. Λοιπόν, ας το ξέρουμε, αγαπητοί μου, η οίησις...

είναι ο δρόμος προς την τρέλα, μάλιστα, στη σχιζοφρένεια. Αυτό θα πει σχιζοφρένεια. Σχιζοφρένεια θα πει η σχάσις της προσωπικότητας, το να νομίζεις κάτι άλλο έξω από το πραγματικό. Όταν λέω «εγώ είμαι ο Ναπολέων», τότε τι είναι; Δεν είμαι τρελός, είμαι ο Ναπολέων. Είναι δηλαδή το σπάσιμο της προσωπικότητας και το να θεωρεί κανείς ότι είναι κάτι που δεν είναι, φυσικά. Δηλαδή η μη προσέγγιση της προσωπικής πραγματικότητας, η σχάσις από την πραγματικότητα, το κόψιμο από την πραγματικότητα.

Πάντως... Πάντως, μεγάλη ασφάλεια στην προσευχή, να μην επέλθει πλάνη από την οίηση και την υπερηφάνεια, είναι η ταπείνωση. Σας το είπα και στην αρχή, η ταπείνωσις. Η προσευχή μοιάζει, αγαπητοί μου, με έναν ακροβάτη ο οποίος περπατάει πάνω σε έναν ολισθηρό δρόμο ή επάνω σε ένα σκοινί.

Να φτάσει λοιπόν κάπου ο ακροβάτης αυτός. Εδώ τώρα κινδυνεύει. Πολλοί επλανήθησαν, αναζητούντες τα ύψη της προσευχής, όπως και ο ακροβάτης, εάν δεν προσέξει, πέφτει. Εάν ζητήσεις, ζητήσεις να ανεβείς σε ύψη αρετής, συγγνώμη, ύψη προσευχής, διότι φοβούμαι ότι μπορώ να σας κάνω και κάτι κακό εγώ εσάς, εάν δεν προσέξετε κάτι. Γι’ αυτό ειδοποιώ, με τα θέματα που κάναμε περί προσευχής, αν και δεν είναι και πολύ ψηλά θέματα, είναι ψηλά θέματα. Αν μελετήσετε περί προσευχής θέματα, θα εκπλαγείτε αν είναι ψηλά αυτά που είπαμε. Τέλος πάντων, για να παρηγορούμεθα, κάποια ψυχή μπορεί να πει: «Τώρα εμπρός, βάλε εμπρός, να ανεβείς ψηλά, να φτάσεις, να ιδείς τον Θεό». Αγαπητοί μου, αν ξεκινήσει ο άνθρωπος για να πετύχει αυτό το πράγμα...

της προσευχής, όταν ταυτοχρόνως δεν επέτυχε την απάθεια — περί πνευματικής ζωής και περί απαθείας μιλήσαμε, τρία θέματα στην αρχή των θεμάτων της χρονιάς, ενθυμείσθε — τότε μία ρυπαρά καρδία και ταυτοχρόνως αναζήτησις ύψους προσευχής σημαίνει κατά κυριολεξία καταβαράθρωσις. Καταβαράθρωσις. Μην ζητήσετε ποτέ ύψη προσευχής, εάν η καρδία δεν είναι καθαρά. Αν δεν έχουμε φτάσει σε επίπεδα απαθείας και αν δεν έχουμε επαρκή ταπείνωση, προσέξτε, υπάρχει κίνδυνος πλάνης και τότε, αντί εκείνο που θα θέλαμε να πετύχουμε, το καλό, να βρεθούμε...

στο βάραθρο της κολάσεως. Ο Απόστολος Παύλος ειδοποιεί, προσέξτε, ότι ο σατανάς μετασχηματίζεται εις άγγελον φωτός και μπορεί να έρθει ο διάβολος εις την προσευχή μας μετασχηματισμένος ως Χριστός, για να τον προσκυνήσουμε και να νομίζουμε ότι προσκυνήσαμε αυτόν τον Χριστόν. Είναι δε γνωστό από ασκητικές ιστορίες ότι οι ασκηταί που έφθασαν να προσκυνήσουν τον Διάβολο για Χριστό έχασαν το μυαλό τους. Αναφέρει ο Άγιος Κασσιανός ο Ρωμαίος, στον πρώτο τόμο της Φιλοκαλίας ή στον Περὶ διακρίσεως λόγο του, το εξής περιστατικό. Κάποιος...

Αυτός δεν είχε διάκριση και αναφέρεται στο θέμα της διακρίσεως, πάντως. Νόμιζε ότι έφτασε να βλέπει τον Χριστόν, διότι έβλεπε τον Διάβολο μετασχηματισμένο σε Χριστό. Δεν ξέρω αν ποτέ στον ύπνο σας είδατε τον Χριστό ή, καλύτερα, ναι, τον Χριστό, αλλά να μην είναι ο Χριστός, να είναι ο Διάβολος. Να είναι, επί παραδείγματι, ένας Χριστός παράξενος, φωτεινός κτλ., αλλά εκεί που τον βλέπετε φωτεινόν και σπουδαίον, πάνω σε θρόνο ή δεν ξέρω τι, ξαφνικά να κάνει μια ασχημία αυτός ο χρηστός Χριστός, ο Διάβολος είναι, να κάνει μια ανήθικη κατάσταση, μια πράξη ανήθικη. Αυτός ο Χριστός επάνω στον θρόνο, ο Χριστός είναι ποτέ; Ο Διάβολος είναι. Δεν αντέχει να μείνει πολύ στην υποκρισία περί Χριστού, δεν μπορεί, δεν μπορεί. Εκτρέπεται σε πράγματα, ο Θεός τον αποκαλύπτει, σε πράγματα παράξενα και περίεργα. Θα έχετε δει πιθανώς...

Πολλοί άνθρωποι βλέπουν τέτοια όνειρα. Είναι ο Διάβολος, ο Διάβολος. Αλίμονο να πιστέψει κανείς ότι στον ύπνο του βλέπει τον Χριστό. Και αυτός περί του οποίου ο λόγος προσηύχετο πολύ, δεν πλησίαζε άλλους ανθρώπους, ούτε το Πάσχα, λέει, να φάει μαζί τους. Ούτε το Πάσχα, για να μην χαλάσει την άσκησή του. Αυτό δεν ξέρω πόσο φοβερό είναι, φτάνει κανείς σε πολύ υψηλή υπερηφάνεια. Κάποτε λοιπόν εμφανίζεται δήθεν ο Χριστός, που του λέγει ότι έφτασε σε πολύ μεγάλα ύψη αρετής. Το πιστεύει αυτός και του λέγει ότι τόσο πολύ υψηλά έφτασε, ώστε αν πάει και πέσει στο πηγάδι, δεν θα πάθει τίποτα. Αν όμως είχε ταπείνωση, θα έλεγε: Όταν πήγε ο Διάβολος στον Χριστό και του είπε «πέσε κάτω από το πτερύγιον του ναού», ο Χριστός του είπε...

«Οὐκ ἐκπειράσεις Κύριον τὸν Θεόν σου», δεν έπεσε. Αυτό θα πει ταπείνωσις. Αλλά νόμισε ότι κάπου έφτασε ψηλά και πέφτει μέσα στο πηγάδι και τον πήραν είδηση οι άλλοι και τον έβγαλαν. Έζησε ελάχιστες μέρες και απέθανε. Και εκεί λέγει ο Άγιος Κασσιανός ο Ρωμαίος ότι ήρχοντο οι Πατέρες να δει ο Θεός τουλάχιστον την πολλή του άσκηση, δεκάδες χρόνια άσκηση, και να μην την αχρηστεύσει το διάβημά του αυτό, αυτοκτονία. Αντίθετο παράδειγμα: εμφανίζεται ο Διάβολος σε έναν μοναχό και του λέγει — ως Χριστός εμφανίστηκε — και του λέγει, ας πούμε: «Μεθόδιε, είμαι ο Χριστός». Και λέει ο μοναχός, κάνει το σταυρό και λέει...

«Ἀνάξιος ἐγὼ νὰ δῶ τὸν Χριστόν». Ἄφαντος ἐγένετο ὁ νομιζόμενος Χριστός. Γιατί είπε αυτό; Τι ήταν αυτό που είπε; Ταπείνωσις. «Είμαι άξιος εγώ να δω τον Χριστόν;» Γιατί πολλοί, άμα δούνε κάτι στον ύπνο τους, δεις κάποιο σχήμα ή κάποια μορφή, είμαι σίγουρος, από τους αγαπητούς μου ακροατάς πρέπει να υπάρχουν ψυχές που να παρακαλούν: «Αχ, να έβλεπα κάτι, αχ, να έβλεπα την Παναγία, αχ, να έβλεπα έναν άγγελο». Είμαι σίγουρος, πρέπει να ζητάνε εδώ, να λέτε «αχ, να έβλεπα». Όχι, μη ζητήσεις, λέει, ούτε σχήμα ούτε μορφή.

Μη ποθείς να δεις αγγέλους ή δυνάμεις αγγελικάς ή τον Χριστόν κατά τρόπον αισθητόν. Ἵνα μὴ τέλεον φρενήρης γένῃ, για να μην τρελαθείς. Ακούτε; «Ἵνα μὴ τέλεον φρενήρης γένῃ», για να μην τρελαθείς. Παίρνει ο Διάβολος το μυαλό του ανθρώπου. Προσέξατε. Γι’ αυτό σας είπα, η προσευχή είναι μεγάλη παγίδα για εκείνον που δεν ξέρει να κάνει προσευχή. «Λύκον ἀντὶ ποιμένος δεχόμενος καὶ προσκυνῶν ἐχθροὺς δαίμονας». Αντί να δεχθείς τον ποιμένα, δέχεσαι τον λύκον και έτσι προσκυνείς τους δαίμονες. Και λέει κάτι πολύ επιγραμματικό: «Ἀρχὴ πλάνης νοῦ κενοδοξία». Η αρχή της πλάνης του νου είναι η κενοδοξία. Όταν μέσα σου λες «αχ, να έβλεπα έναν άγγελο», κενοδοξία είναι αυτό.

τον καλύτερο λάγκη. Να έβλεπα τον Χριστόν. Γιατί να τον δεις; Ο Χριστός είναι πάντα πανταχού παρών, τον βλέπεις εις τη Θεία Ευχαριστία με τα μάτια της ψυχής. Θα τον δεις τότε, όταν θα φτάσουμε εκεί. Τώρα τι θες να τον δεις; Αυτό είναι κενοδοξία. Και τότε πλανάται ο νους. «Ἐξ ἧς», λέει, «κινούμενος ὁ νοῦς ἐν σχήματι καὶ μορφαῖς πειρᾶται περιγράφειν τὸ θεῖον». Και λέει, αποπειράται ο νους σε φαντασιώσεις, ότι έτσι είναι ο Θεός, έτσι είναι ο Θεός κλπ. Και λέει: «Ἐγὼ δὲ τὸ ἐμὸν λέξω». Εγώ θα πω το δικό μου. «Ὃ καὶ νεωτέροις εἴρηκα», που το έχω πει και στους νεοτέρους στην άσκηση. «Μακάριος ὁ νοῦς ὃς κατὰ τὸν καιρὸν τῆς προσευχῆς τελείαν ἀμορφίαν ἐκτήσατο».

Ευτυχισμένος ο νους εκείνος που κατά τον καιρό της προσευχής απέκτησε τελεία αμορφία. Τίποτα, να μην φαντάζεστε ούτε τον Χριστό, ούτε την Παναγία, ούτε τον Θεό. Τίποτα, τίποτα, τίποτα. Δεν είναι εύκολο, αλλά αν το πετύχετε θα δείτε ότι δεν θα κινδυνεύετε πλέον. Μη προσπαθείτε, έστω και αν έχετε υπόψη εικόνες. Το ευτύχημα είναι ότι οι ζωγράφοι μας δεν δίνουν έναν τύπο εικόνος Χριστού.

Έναν τύπο εικόνος Παναγίας και τα λοιπά. Τίποτα. Με αυτούς τους πολλούς τύπους που δίδουν του Χριστού στην εικονογραφία. Έχουμε πολλούς τύπους. Βέβαια λέμε ότι όλοι παριστάνουν τον Χριστό, αλλά είναι διαφορετικοί αυτοί οι τύποι, κι έτσι υπάρχει το ευτύχημα ότι μέσα μας δεν μπορούμε να έχουμε κανέναν τύπο. Κανέναν τύπο, τίποτα. Μην φαντάζεστε τον Χριστό, έστω και αν έχει γίνει άνθρωπος ο Χριστός. Μην φαντάζεστε τίποτα. Αμορφία τελεία εις την προσευχή σας.

Αμορφία τελεία, τελεία, τελεία. Και έτσι ο νους καταφέρνει πραγματικά σωστά να προσευχηθεί. Λέγει τώρα ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος, λέει το εξής: «Τα του Θεού αφ’ εαυτών έρχονται». Θέλεις πραγματικά να πετύχεις κάτι στην προσευχή; Μην το επιδιώξεις. Εσύ κάνε σωστά την προσευχή σου. Και ο Θεός, ο Θεός αν θέλει. Είναι δικό του θέμα, είναι δώρο. Τώρα, αν θέλει θα σου παρουσιάσει κάτι, αλλά εάν θέλει εκείνος· μην το ζητάς εσύ. Αν το ζητήσεις, ο Θεός δεν θα σου το δώσει. Λοιπόν, τα του Θεού, λέει, αφ’ εαυτών έρχονται, έρχονται μόνα τους, σου μη αισθανομένου. Ούτε το έχεις ζητήσει ούτε το έχεις αισθανθεί αυτό. Ναι, αλλά εάν ο τόπος καθαρός και ου ρυπαρός. Ναι, αν η καρδιά σου, λέει, είναι καθαρή και όχι βρώμικη.

Σας είπα, αν επιχειρήσει κανείς να ζητήσει τέτοια πράγματα και δεν μπήκε στην απάθεια, αλλοίμονό του. Εάν δε μη η κόρη του οφθαλμού της ψυχής σου καθαρά, ή δεν εκαθαρόλε το μάτι σου, μη τολμήσεις ατενίσαι εις την σφαίρα του ηλίου, ίνα μη στερηθείς και αυτής της μικράς αυγής, ήτις εστίν η απλή πίστις και η ταπείνωσις και η εξομολόγησις καρδιακή και τα μικρά έργα τα κατά την δύναμή σου, και απορριφείς εν εκείνη τη χώρα των νοητών, ως εστί το εξώτερον σκότος, το έξωθεν του Θεού, τύπον φέρον του Άδου, ως εκείνος ο αναισχύντως εισελθών εις τους γάμους εν ρυπαροίς ιματίοις, λέει στον τριακοστό λόγο του. Δηλαδή, βλέπεις με τα μάτια σου, βλέπεις. Τι βλέπεις; Τους ανθρώπους, τα δέντρα, τα φυτά, τα βουνά, τα ζώα, βλέπεις.

Έχεις αυθάδεια και λες «θέλω να δω και τον ήλιο». Αν θα δεις τον ήλιο, θα στραβωθείς, θα τυφλωθείς και τότε δεν θα βλέπεις ούτε αυτά που έβλεπες πάνω στη γη. Εάν έχεις κάποια πίστη, κάποια ταπείνωση και κάποια προσευχή, εάν θες να επιχειρήσεις να δεις μεγαλύτερα πράγματα παρά τη δύναμή σου και παρά την καθαρότητα της καρδίας σου, είναι ρυπαρή η καρδιά σου, τότε θα στραβωθείς, αδελφέ μου, και τότε και εκείνη τη μικρή πίστη που είχες θα τη χάσεις και θα πας κατευθείαν για την κόλαση. Είναι τόσο σοβαρό θέμα αυτό, η πλάνη στην προσευχή. Και δεν θα ήθελα παρά να κλείσω από τη Φιλοκαλία, από τον πέμπτο τόμο, που ευτυχώς εκεί ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης, επειδή είναι πάρα πολύ σημαντικά θέματα αυτά...

Έχει παραθέσει, αγαπητοί μου, ως μετάφραση. Λέει λοιπόν τα εξής εδώ, γιατί πρέπει να σας τα ειδοποιήσω.

Στη σελίδα 99 του 5ου τόμου, «Περί πλάνης ομού και περί άλλων υποθέσεων», λέει μερικά που έχω υπογραμμίσει: «Πρόσεχε καλά να μην δεχτείς ποτέ σου ό,τι πράγμα και αν ιδείς, ή αισθητόν ή νοητόν, ή απ’ έξω φανεί ή από μέσα εις τον εαυτόν σου. Μήτε να φαντάζεσαι με τον νου σου και να τυπώνεις σχήμα ή μορφή και εικόνα Χριστού». Δεν το λέω εγώ αυτό που σας είπα προηγουμένως. «Ή Αγγέλου ή Αγίου και να σου φαίνεται πως βλέπεις παρόμοια. Διατί και αυτός ο νους φυσικά από λόγου του έχει το φανταστικό και εύκολα φαντάζεται εκείνα όπου επιθυμεί και προξενεί μεγάλη βλάβη εις εκείνους όπου δεν προσέχουν καλά».

«Ακόμη και μοναχή η ενθύμησις των καλών πραγμάτων ή των κακών συνηθίζει να γίνεται στον νου του ανθρώπου με φαντασίες. Και ό,τι του έλθει στη μνήμη και το ενθυμηθεί, το φαντάζεται. Και όποιος τα δέχεται αυτά, γίνεται φανταστής και όχι ησυχαστής». Λέει παρακάτω. Ευχαριστώ.

Το δούμε λίγο και πιο κάτω. Ότι βλέπουν φώτα ή ακούνε φωνές. Αχά, λέω από μέσα μου, τα πράγματα δεν πάνε καλά. Και το αποτέλεσμα είναι ότι ύστερα από λίγες μέρες, λίγο καιρό, οι άνθρωποι αυτοί μαθαίνουμε ότι νοσηλεύονται σε νευρολογική κλινική. Λοιπόν, προσέξτε, προσέξτε, προσέξτε. Αλλά θα τα ακούσετε όμως και εδώ: «Να μην δέχεσαι με ευκολία», λέει, «ό,τι σου προσφέρεται, αλλά να στέκεσαι βαρύς εις αυτό και να φυλάττεις τον νου σου προσεκτικά, χωρίς κανένα σχήμα ή μορφή ή χρώμα». Ακούτε; Ή χρώμα. Μετά λέει παρακάτω, αφήνω πολλά βέβαια.

«Ο διάβολος έχει συνήθεια να δείχνει την πλάνη του με σχήμα αληθείας, μάλιστα στους αρχαρίους, και να μετασχηματίζει όλα τα δικά του τα πονηρά να φαίνονται ως πνευματικά». Και λέγει ακόμη: «Λοιπόν, οι δε και μερικοί επλανήθησαν, ήξευρε ότι το έπαθαν από υψηλοφροσύνη και ιδιορρυθμία». Η ιδιορρυθμία θα πει: εγώ να πάω να πω στον πνευματικό; Αυτός είναι κατώτερος από μένα. Και τι θα μου πει αυτός και τι ξέρει αυτός, τι ξέρει αυτός; Λοιπόν, αυτή θα πει η ιδιορρυθμία. Εγώ θα νηστεύω. Και όταν ο πνευματικός πει «όχι, κυρία μου, όχι, κυρία μου, δεν θα νηστεύεις όπως νηστεύεις». Αν ακούς ανθρώπους που νηστεύουν υπερβολικά, α, δεν πάμε καλά, απουσία διακρίσεως. «Όχι, παρακαλώ, θα φας έτσι». Και μετά λες «εγώ δεν ξαναπάω στον πνευματικό αυτόν, γιατί μου είπε να τρώω εκείνο».

Προσέξτε, όχι να κάνουμε κατάλυση, να σου πει ο πνευματικός «φάε κρέας τη Σαρακοστή», δι’ όνομα του Θεού. Αλλά μερικές υπερβολές. Θα σου πει ο πνευματικός «μην κάνεις αυτή την υπερβολή». Είναι το κλέψιμο από τα δεξιά, που λέει ο Θεός. Μη κλίνεις, μη στραφείς, λέει, ούτε αριστερά, που είναι οι παραβάσεις, αλλά ούτε και δεξιά, που είναι η υπερβολή. Και οι δύο δρόμοι δεν είναι ο ίσιος δρόμος. Δεν οδηγούν στον Θεό ούτε η υπερβολή ούτε οι παραβάσεις. Και λες «δεν ξαναπάω, εγώ θα κάνω κάτι πιο ισχυρό, πιο δυνατό». Η περηφάνια, η υψηλοφροσύνη και η ιδιορρυθμία. «Όπου περιπατούν με την ειδική τους βουλή και όχι με τη συμβουλή των εμπείρων. Επειδή και όποιος με ταπείνωση και υπακοή και ερώτηση και φόβο πολύ μεταχειρίζεται την προσευχή και ζητεί τον Θεό, ποτέ δεν θέλει βλαφθεί με τη χάρη του Χριστού, του θέλοντος πάντας σωθήναι».

Όπως λέει, την κατάστασή του δεν παθαίνει ποτέ βλάβη, ποτέ δεν παθαίνει βλάβη. Αμήν, τύχει ποτέ κι ακολουθήσει και κανένας πειρασμός, γίνεται προς δοκιμή και στέφανον και έχει ογλήγορα, βλέπετε πόσο απλά τα λέει, τη βοήθεια από τον Θεό, όπου παραχωρεί να ακολουθήσει εκείνος ο πειρασμός για τους τρόπους όπου αυτός ξέρει. Ακούστε τώρα: «Ότι καθώς λέγουν οι Πατέρες, εκείνον όπου ζει ορθά και καθώς πρέπει και όπου απέχει από ανθρωπαρέσκεια και υψηλοφροσύνη, δεν μπορούν ποτέ να τον βλάψουν μήτε όλα τα στρατεύματα των δαιμόνων. Εκείνοι όμως όπου περιπατούν με υπερηφάνεια και τόλμη και με την ειδική τους βουλή, πρέπει να εξεύρεις και τούτο, πως ο δαίμων της υπερηφανείας προλέγει και προφητεύει πολλά» εις εκείνους όπου δεν προσέχουν καλά την καρδία τους.

«Συ, αδελφέ, ας είσαι πάντοτε έτοιμος εις τον πόλεμο των δαιμόνων, και αν ιδείς άξαφνα καμία φαντασία, μη ταραχθείς, καν μαχαίρι δεις ξεγυμνωμένο να σε κόψει». Ξαφνικά, θυμάμαι κάποια ψυχή, πήγε να του διαβάσει ο ιερεύς, ένας νέος ήταν, του διάβασε μία ευχή και είδε εκεί, την ώρα εκείνη που του διάβαζε την ευχή, ένα σπαθί ξεγυμνωμένο να έρχεται εναντίον του. Σπαθί ξεγυμνωμένο. Τα κάνει ο διάβολος αυτά. «Καν λαμπάδα αναμμένη για να σε κάψει», μια φωτιά να σε κάψει.

«Πρόσωπον άγριον και άσχημον Αράπη». Αν καμιά φορά δεις κανένα άσχημο πρόσωπο, κανέναν Αράπη, ναι, μην ταραχθείς, πρόσεξε. «Ή δράκοντος», σαν φίδι, ή κανένα άλλο τέτοιο, μη φοβηθείς και μικροψυχήσεις, αλλά στάσου με μεγαλοψυχία και ομολόγα την καλήν ομολογίαν, ήγουν το «Κύριε Ιησού Χριστέ», και εύκολα θέλεις ιδεί τη νίκη και τη φυγή και τον αφανισμό των εχθρών σου. Αλλού λέγει, για να μην σας κουράζω πολύ, πρόσεξε, λέγει, άμα σου έρθει μυρωδιά σαν θειάφι. Αγία Γραφή, μυρωδιά του θειαφιού. Σου ’ρθει, δεις φώτα, προπαντός τα φώτα, φωτάκια, να γυρίζουν φωτάκια μες στο δωμάτιο. Έχω ακούσει πολλούς ανθρώπους να το λέγουν αυτό, ότι είμαι ξυπνητός και βλέπω φωτάκια και γυρίζουν μες στο δωμάτιο. Μη δώσετε...

Καμία σημασία. Ή τρία κυρίως φώτα, παραπλανητικό αυτό, για να πιστέψει κανείς ότι ίσως να βλέπει την Αγία Τριάδα, ενδεχομένως, κάπως, δεν ξέρω τι ή πώς. Πάρα πολλή προσοχή, αγαπητοί μου, από την πλάνη που μπορεί να υπάρξει στην προσευχή. Και τώρα κλείνουμε. Κλείνουμε και το αποψινό θέμα, κλείνουμε και τα θέματα όλα της χρονιάς. Τα φετινά μας θέματα, αγαπητοί μου, ήταν θέματα πνευματικά. Είκοσι τρία θέματα πραγματοποιήθηκαν με τη χάρη του Θεού. Όταν ξεκινάμε, δεν ξέρουμε αν θα φτάσουμε στο τέλος. Μπορεί να αρρωστήσουμε, μπορεί να πεθάνουμε, μπορεί, μπορεί. Ο Θεός ευδόκησε, δεν χάσαμε καμία Δευτέρα. Του ανήκει δόξα και ευχαριστία, του Θεού. Μπορούσαν να λείψουν πολλές Δευτέρες, να αρρωστήσουμε, να πάθουμε πολλά. Ας τον ευχαριστήσουμε, γιατί έδωσε συναπτά είκοσι τρία θέματα.

Ειπώθηκαν αρκετά, όπως επί παραδείγματι περί της πνευματικής ζωής τρία θέματα, για την πίστη τέσσερα θέματα, για την ελπίδα τρία, για την αγάπη πέντε, για την ταπείνωση δύο και για την προσευχή έξι. Τα θέματα τα φετινά ήταν θέματα που πρέπει μάλλον να μας κάνουν να στραφούμε προς τον εαυτό μας. Να τα εκτιμήσουμε δεόντως, να εκτιμήσουμε την αξία της πνευματικής ζωής, να προχωρήσουμε σε όλα αυτά παραλλήλως. Όχι μόνο η προσευχή, αλλά και η πίστις και η αγάπη και η ελπίς και η ταπείνωσις και όλα εκείνα τα οποία θα μας βοηθήσουν, ή καλύτερα θα βοηθήσουν την προσευχή μας πράγματι να ανέλθει εις τον ουρανό. Διότι η προσευχή, αγαπητοί, δεν είναι παρά ό,τι ακριβώς και...

Τότε στους Εβραίους η Ιεριχώ. Οι Εβραίοι, με επτά βόλτες που έκαναν γύρω από τα τείχη της Ιεριχούς, τα τείχη έπεσαν. Αλλά αυτές οι επτά βόλτες, για να γίνουν και να πέσουν τα τείχη της Ιεριχούς και να μπουν μέσα, που θα τη συμβολίζαμε με τη Βασιλεία του Θεού, και αυτό το γύρισμα γύρω από τα τείχη, δεν θα είναι τίποτα άλλο παρά η προσευχή, που πέφτουν τα τείχη και μπαίνουμε στη Βασιλεία του Θεού. Μην ξεχνούμε ότι οι Εβραίοι πέρασαν σαράντα ολόκληρα χρόνια βαριάς ασκήσεως στην έρημο. Αφού προηγήθηκαν τα σαράντα χρόνια δοκιμασίας, έφτασαν στη γη της Επαγγελίας.

εκεί με το Το γύρισμα γύρω από τα τείχη, έπεσαν τα τείχη και μπήκαν μέσα. Και εμείς, αν θέλουμε υψηλή προσευχή, πρέπει να ακολουθήσουμε τη λοιπή αρετή, άπασαν τη λοιπή αρετή. Και τότε μόνο θα μπορέσουμε να έχουμε και καθαράν προσευχή, απηλλαγμένη από τις παγίδες του σατανά. Τότε πραγματικά θα μας ανοιχθεί η Βασιλεία του Θεού και θα ανακαλύψουμε ότι η ψυχή μας έχει γίνει κατοικητήριο αυτού του Αγίου Τριαδικού Θεού. Σας εύχομαι, επειδή και τα θέματα της Κυριακής θα επαναληφθούν μετά το Πάσχα.