On Prayer, Part 2 | 04-03-1974

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We return to this same sacred place, so that the Word of God may be heard. It is a joy for us that His Eminence is also here. The bishop is present in his own Church. This is a joy, something that, when viewed ecclesiologically, truly gives cause for rejoicing. And now we continue the subject we began before the break.

Since Clean Monday and the days that followed, our subject has been prayer. The first time, we spoke about what prayer is, and in our analysis we considered a definition given by Saint John Climacus: prayer is both a quality and an activity.

As a quality, it is all-embracing: it is communion and union with God. As for its activities, as he says, they are many, and these were precisely what occupied us in our previous talk. The activities of prayer are indeed many. We also emphasized that faith, hope, love, and humility are virtues that serve as means and paths—a road leading us toward God—while prayer is the one who travels, the wayfarer journeying along this road of all the other virtues. The subject of prayer is so vast, and I would ask you...

These are our final talks. Today’s talk is the fifth from the end. So four more remain, and then we shall finish. Since several profoundly spiritual points concerning prayer will be discussed, I ask you to attend more regularly, both because of the importance of the subject and because we are approaching the end of the series. In prayer, as in every virtue, our model is always the incarnate Word. The Apostle Paul writes in the Epistle to the Hebrews that the Lord, in the days of His flesh—that is, while He lived on earth as a man—offered prayers and supplications...

...to Him who was able to save Him from death, with loud cries and tears, and He was heard because of His reverence. If we take these words one by one—prayers, supplications, loud cries, tears, reverence—we see that the Lord truly is the model of virtue and the model of prayer, not only in its content, as we shall see, but also in its outward form and manner. We might say that the Lord passed His whole earthly life in prayer.

He entered the world with prayer. Again, the Apostle says in the Epistle to the Hebrews: “The Son, when He comes into the world...” Who comes? The Son. He says, “Behold, I have come, O God, to do Your will.” This entire statement, addressed by the Son to the Father, is a model of the prayer of one who is perfectly humble. He says, “Behold, I have come, O God”—this is prayer—“to do Your will.” Yet the Lord not only entered the world with prayer; He also departed from the world with prayer, as we see Him praying with tears...

...with His face to the ground and with a loud cry. We know that He cried aloud because the three disciples heard the words spoken by the Lord. Besides, He was only about a stone’s throw away. That was the distance between the praying Lord and the three...

...His three disciples, who were certainly drowsy, yet had moments when they could hear something. They preserve for us the account that His agony grew more intense and that sweat ran down His face, and so forth. We see that, as He departed from this world, the Lord prayed even upon the Cross: “Father, into Your hands I commit My spirit.” This too is...

...His final prayer to God, to the Father. Thus every act and every movement of our Lord was sealed with prayer, whether it was a miracle, a teaching, or a meal. Everything was sealed with prayer. In this way the Lord was the model of perfect prayer. His whole life, in other words, was one continuous prayer. Therefore, He gave us the essence of prayer, its content and purpose, its manner, its time, and its place. All these will be examined in detail in the rest of our subject.

A fundamental condition of prayer is that there must be two persons: the person who speaks and prays, and the person who receives and hears the prayer. Since prayer is understood as dialogue, one of the two persons could never be absent. There can be no dialogue with only one person; there are always two. But who is the other person? The other person is God. Therefore, the fundamental condition for the person praying is that he is addressing the God who truly exists.

He exists. Those words, “I am He Who Is,” “I am the One who exists,” must hold the highest place in the mind and heart of the person praying. God exists. Can you conceive—God forbid that you ever should—what it would mean to try to pray when no one hears, no one sees, and no one exists? I believe that all of you in this devout audience have prayed from earliest childhood. Perhaps such a thought, even as I present it, seems strange to you. You may never have imagined that it could be possible for no one to hear you.

Yet there are people who cannot pray, and for the most part they cannot pray because this fundamental conviction is absent from within them: that someone exists who sees and hears them. They feel that their prayer would fall into emptiness. There is no more tragic condition than that of a person who feels utterly alone in the world, who believes that God does not exist—or, if He does exist, that He is not before him and neither sees nor hears. It is a dreadful thing. Can you imagine such a state? I would rather you did not dwell on what I have said, lest you truly begin to imagine it. It is dreadful; it is tragic. Yet the Psalmist offers a wonderful argument.

In this instance, the Psalmist tells us not only what the Book of Exodus says—that God is He Who Is, the One who exists—but also: “He who planted the ear, does He not hear?” He planted ears in rational and non-rational living creatures so that they might hear. And how many ears there are among living beings! How many people are there? If there are three and a half billion people, then there are seven billion ears. Ears! Do not think it is any less a miracle that my father and mother can hear—that they have ears—and that I too was born with ears. It is an immense miracle. If God had not provided for it...

The fact that parents give birth does not mean that their child must necessarily be like them. But God provides for this. Therefore, it is as though we were saying: God planted ears in my parents and also in me. It was not self-evident that I had to be born with ears. It was not self-evident at all. And beyond rational beings, beyond human beings, consider the animals and the whole animal kingdom. Imagine how many animals there are, even down to the mosquito—the mosquito, which has exceedingly sharp hearing. I ask you: who planted all these ears? And does the One who planted them not Himself have ears? To put it more accurately, God does not have ears as created beings do, but...

...He hears. Does God create organs of hearing and not Himself hear? “Or He who formed the eyes, does He not see?” Does the One who made eyes neither understand nor see? There are far more eyes than ears. My beloved, in a fly or a bee we find six thousand eyes—six thousand visual centers. A bee’s two enormous eyes are compound eyes. So I ask you: if there are so many eyes in the world, does the One who made them not see? “He who chastens the nations, shall He not correct? He who teaches man knowledge...”

Is the One who gives man understanding and knowledge unable to correct every transgression committed by any individual or nation? Is He not present? Does He not see? Does He not know what is happening? This is the most fundamental condition for beginning prayer. God is present; He is present everywhere; He is present always. God hears far more perfectly than the created beings in whom He planted ears. God sees. He who made the many-eyed angels, who perceive everything around them, is the One who literally knows all things. And even the many-eyed angels—not all angels, but those called the many-eyed ones—

These angels with many eyes possess an inconceivable awareness of everything around them. Nevertheless, even the many-eyed angels cannot see the human heart. The walls of the heart—the walls of the soul, if we may put it that way—are seen by God alone. Thus God sees far more than the created beings to whom He gave eyes. Prayer, then, is a living dialogue, a true dialogue with Him. There are also those words—to which we shall return: “While you are still speaking, behold, I am here.” While you are still speaking to Me and asking Me for something, I am present, and I have already given it to you.

Before a person has put a full stop at the end of his prayer, his request has been fulfilled. Once, someone was praying to God—I mention this merely as an example, for there are countless such cases. He was praying because he had no work and had a large family; he was a devout man. “Lord,” he said, “I earnestly beg You, give me work.” While he was still saying his prayer, before he had finished, there was a knock at the door. He interrupted his prayer, as it were, rose, brought it quickly to an end, and went to open the door. There stood someone looking for him to offer him work. Literally, God says: “While you are still speaking, behold, I am here.” I am present.

In this dialogue, then, the whole person must be present—the whole person: his nous, his spiritual intellect, must be present; his heart must be present; his will must be present; his soul, with the powers I have mentioned, must be present; and his body must also be present. You may ask: can a person’s body be somewhere while his soul is absent? Certainly. A person may be praying in church or at home. His body is there, but where is his mind wandering? Somewhere else. Where is his heart? The nous is in one place, the heart in another, the will elsewhere, the soul elsewhere, and the body somewhere else again.

When a person prays, all these must be gathered together and wholly given to this most sacred and uniquely important dialogue on earth: the dialogue between man and God, within the sacred realm of prayer.

The union of the human person with God is made a reality. Within this realm of prayer—for this is prayer’s purpose: that the human person should attain union with God and stand before the face of God—every theophany takes place. Since the path of prayer is endless and has no limit, I was reading a discourse by Saint Isaac the Syrian. He says that being caught up to the third heaven, or into Paradise, is what he calls spiritual prayer, which lies beyond even pure prayer.

He says that very few people reach the realm of pure prayer. How many, then, reach the realm of spiritual prayer? We might say that if, throughout the whole world, there are only a thousand people who attain pure prayer, then of those thousand, only one attains spiritual prayer. So tremendously difficult is the work of prayer. And as we said last time, it is the human person’s supreme work. We shall see this from the various things that Patristic experience and wisdom will teach us.

No one should ever feel that time spent in prayer has been wasted. On the contrary, whatever else we have done may possibly have been wasted, but time spent in prayer is never wasted. Nor would I want anything I have said so far to discourage or weaken you, cutting the sinew of the soul so that we cease to advance. I say these things so that we may be freed from the delusion that we pray well and have already become accomplished Saints. We must all be freed from this delusion—first of all I, and then you. All of us must leave it behind. We said it last time as well: to this day, we have not truly prayed. We have not. We may stand in prayer morning and evening; our hearts may pray many times throughout the day. But I tell you truthfully: if we see what prayer really is, we have not yet prayed.

Let us not grow weary or become discouraged. At least we are on the road toward beginning to pray. And as we have said, this road has no end. If today I am at a certain point on the road, and tomorrow I have advanced even one step farther, that may be regarded as a great achievement. Within prayer there is a continual gaining of the divine. This continual gaining of the divine leads to what is called theophany. And as we have said, theophany is always attained within the realm of prayer. Moses, for example, receives every commandment and every revelation from God while he is at prayer.

And further...

On the summit of Sinai, while fasting and praying, he receives the Law. The Transfiguration of our Lord also took place during prayer. Saint Isaac the Syrian says, “Can a theophany ever occur outside the realm of prayer?” Would God come to reveal Himself to you at some other moment, while you were doing what—reading, washing, or sweeping? Would the divine counsel appear to you then? No. It comes within the realm of prayer, for that is the most fitting time. The Lord Himself, therefore, was transfigured while praying. The Gospel according to Luke says, “And it came to pass, as He was praying...”

It says that as He prayed, “the appearance of His face became different, and His clothing became white and dazzling.” When did this Transfiguration take place? “As He was praying”—while He was at prayer. The Lord was some distance away from the disciples, because He often prayed alone, though not always very far from them. At other times He was completely apart from the disciples, as on the mountain when He sent them away in the boat, or in a deserted place, entirely alone. But often He prayed by Himself while the disciples were either around Him or a short distance away. Here, then, the disciples were a little way off, and the Lord was praying. They were tired, perhaps from the climb, and were beginning to fall asleep.

During prayer, they saw the Lord shining with light. The Apostle Paul, while praying, was caught up to the third heaven.

In the vision at Damascus, while Paul was in the city, the Lord appeared to Ananias and said to him, “Ananias, go to such-and-such a house, on such-and-such a street. There you will find a man named Saul. At this very moment, as I am speaking to you, he is praying.”

“At this very moment, as I speak to you, he sees a vision. He sees a man named Ananias—that is, you—coming to help him.” And while the Lord is saying these things to Ananias, Ananias too is praying. It is astonishing—one might call it a communication beyond this earth, a heavenly telephone—always taking place within the realm of prayer.

You are praying, and Paul is praying.

Zacharias, the father of Saint John the Baptist, entered the sanctuary to offer incense. While praying there, he saw the angel who told him that he would have a son, who would be a prophet, and so forth. Let me also speak of a more recent Saint, Saint Seraphim of Sarov, whom I have mentioned to you before. He undertook the ascesis, the ascetic discipline, of a thousand days and a thousand nights. These are the well-known thousand days of Saint Seraphim of Sarov, at the end of which he came to shine with light. But this happened at the end of that prayer.

It is a journey—a rugged journey, majestic, unique, and beautiful. It is the only journey the soul truly seeks. The soul desires no other. It grows weary; whatever other path it follows, the soul will become weary—except on this one.

What is the object of our prayer? My beloved, the object of our prayer is threefold: first, the glory of God; second, our personal needs; and third, the needs of our neighbor. Let us first consider the glory of God. Everything that exists within creation, after fulfilling its purpose and completing its course, must return to the source from which it came. From where did the whole creation come? From God. And where must creation return?

To God. This is the great circle of creation: it goes forth from God in order to return to God. And most astonishing of all—if you have ever grasped this—is that the human person must bring this circle of creation to fulfillment. The entire universe must be offered to God through human hands. Have you ever imagined this? Take, for example, the sun, the moon, and the stars. How can they be offered to God through human hands? This happens when the human person comes to speak to God. For creation was made for the human person; creation was made for humanity.

Creation and the human person were made for God. Therefore, if creation’s journey around this circle stops at the human person, that is a terrible sin. But if the human person takes creation and offers it to God, then creation has fulfilled its purpose and completed its course. This is what God desired. But how can the universe be offered through human hands?

The human person says to God—

After turning, as it were, toward all created things: “Bless the Lord, all works of the Lord; praise and exalt Him above all forever.” Thus the human person turns toward creation as though creation had a soul and ears, and says, “O creation, turn toward God and praise Him.” Thank you.

Let your very presence become a note—one note within a symphony of praise to the Holy God. Then creation is offered to God through human hands. Great indeed is our work here on earth. This is why the Apostle Peter, drawing on the nineteenth chapter of Exodus—we may consider this next Sunday, perhaps, if we reach it—takes what Moses says there and writes in his first catholic epistle that Christians are “a royal priesthood, a holy nation.” This is why I have spoken to you about this before, in the individual topics we covered two years ago.

I remember it well: it was in those talks we gave on the book of the Apocalypse. In those days, that holy nation was the Israelites. Now it is the Christians. Why? Because this holy nation, the Christians, will offer creation to God. The others will not, because whatever they do is not done for the glory of God.

It says, “a royal priesthood.” “Royal” means a body of people that is royal. And why are they priests? Because all the faithful are called to offer many things. But here, for the sake of the subject before us, they are called, as priests, to offer the whole creation to God. For only the priest has the right to make the offering—to present it, raise it up, and offer the sacrifice. Only the priest. Any believer who tries to keep creation enclosed within himself and not give it to God is like a miser who hoards his money for himself. Miserliness means that a person turns inward, toward himself.

Almsgiving means turning from my “I” toward your “you,” from myself toward you. It is an opening, an opening—whereas miserliness is a closing in. And when you keep creation for yourself, that too is a closing in. Then I would say, “Poor man, do you really think things are like that? For you, the whole matter ends in Hell.” But in the end creation is freed from your hands, because it does not belong to you. And ultimately you fail to see what the angels see. Because they see it, they praise it, name it before God, and refer it all to God, declaring that Heaven and earth are full of the glory of God.

Whether you want it or not, God grants you the honor of offering His creation; and when you refuse to offer it, creation is ultimately offered to God nonetheless. It is offered. That is why not only Heaven but also the earth is full of His glory. Even at the incarnation of the Word (Logos), the angels sing praise. What else could we say but, “Glory, glory, glory to God in the highest”? And when the Lord Himself taught us to pray, the first petition—the first point of our prayer—was this: “Hallowed be Thy name.” As John Chrysostom explains, this means, “May Thy name be glorified.” My beloved, the life of a true Christian is nothing other than a…

It is, as they say, a crowning inscription, a laus Deo—a continual doxology for two realities that embrace everything: the providence of God and the Mystery of the divine economy of the Incarnation. God exercises providence within His creation, and this literally causes a person’s doxology to unfold toward God. But there is also that other astonishing truth: God Himself enters His creation in order to raise it up to Himself. Once the believer understands this, then in everything he does throughout his life, he cannot help but glorify God continually, overwhelmed with wonder at God’s marvelous works.

John Chrysostom ended his life with a word of glory to God: “Glory to God for all things.” He died in exile, while being taken into exile, and he said, “Glory to God for all things”—for everything, Glory to God. My beloved, I wanted us to reach this great subject of giving glory to God. A person asks God for his personal needs and for the needs of his neighbor. Christ taught us to ask—to ask continually. Yet what can I tell you? Doxology is a form of prayer that reveals a nobler soul. For if I ask God for something, whether material or spiritual…

If I ask Him to forgive my sins, or thank Him for what He has given me, everything still revolves around me. But what is doxology? Doxology is prayer of such utter selflessness. It is when a person stands before God, overwhelmed by God’s presence and by His creation. The person who gives glory wants nothing for himself. Nothing. He desires only one thing: to glorify God—and, if he could, to add glory upon glory to God continually, unto the ages. Therefore, everywhere and always, let us glorify God. This is the mark of a cultivated heart. And now we come to the second point: our personal needs.

For these needs to be served and satisfied, they may best be arranged under three kinds of prayer: petition, thanksgiving, and metanoia—repentance. Petition, supplication, entreaty—that “Lord, I beseech You”—includes requests concerning both material and spiritual needs. Material needs are included in the Lord’s Prayer, which, I tell you from the outset, is the model for the content of prayer. Take all the prayers that exist, however many books you may name, and…

The books of our Church are very large, and the Church’s hymnographic production over these two thousand years is immense. And do not imagine that everything is contained in the books that have been gathered together—no small number of them—in one very extensive series. We might name the Horologion; the Menaia, all twelve volumes; the Parakletike; the Triodion; the Pentecostarion; and the Psalter. I know, of course, that the Psalter comes from Holy Scripture. Then there are all the canons, including all the supplicatory canons—everything produced by our Church. These are only the works that have been published. The unpublished material is vast. My beloved, it cannot possibly be measured or even catalogued in the libraries of the…

monasteries. There were times when these books, depending on the monastery, were either burned, used as fuel in ovens to bake bread, or—as I once read concerning Meteora—bought by a traveler by the hundredweight. He bought those books by the hundredweight, not by the oka, but by the hundredweight! The quantity produced is astonishingly great. I mean the hymnographic production, not the other works—the exegetical, musical, and so forth. We cannot even fully explore the extent of the hymnography. All this immense body of material…

Begins with one model prayer called the Lord’s Prayer. The Lord’s Prayer—nothing else. If anything we ask, sing, glorify God for, entreat Him for, or whatever else it may be, is not in harmony with the Lord’s Prayer, it is rejected. This brief “Our Father” is therefore the model, above all, for the content of prayer. I said “above all” because there are other aspects too, which we shall examine later—not today. “Give us this day our daily bread” is the petition that covers our material needs, within the form of prayer called petition or supplication.

The condition underlying this petition is that a person’s material needs should be met. Pay attention: his material needs, not his desires. How do we see this? In the words, “our daily bread.” The Greek word means bread sufficient for our being, for our existence. I did not invent the wording of the “Our Father”; I am simply explaining it. It means the bread suited to preserving us in existence—to sustaining our life, our very being. Only what sustains me in existence is truly a need.

For example, if I have no bread or oil, I will die. But if I have no ornaments on my shelves, I can live without them. That is not a need; it is merely a desire. If, for example, I do not eat bananas or pineapples—exotic fruits for us—I can live perfectly well. Quite well. That would be a desire. Bread and oil are needs. I give you this only as an example, because of course bananas and pineapples are also foods. Just as we have figs and grapes here, other regions have those fruits. They are not luxuries there; they are luxuries for us because they must be brought here. But I mentioned them only as an example, so that you may see the difference between desire and need.

The Apostle Paul tells us—and emphasizes it—in his Epistle to the Romans: “Make no provision for the flesh, to fulfill its desires.” This is very significant, my beloved. Do not let the care you give your body go so far that it serves desire. That is excluded from the Lord’s Prayer when we say, “Give us this day our daily bread.” Likewise, when we petition for our material needs to be met, there is another condition: contentment with what is sufficient. Where do we see this? We say, “Give us this day our daily bread.” Today—not tomorrow, not the day after tomorrow, but today.

The manna fell only for the present day: this teaches contentment with what is sufficient. “Do not gather more than three omers,” God says. “It will breed worms. Do not keep it.” The manna became worm-eaten and foul. Therefore: “Give us this day our daily bread”—contentment with what is sufficient. It also says “bread,” which signifies simplicity. By “bread,” of course, we mean all the material goods needed to meet our necessities. Yet the very word “bread” also expresses this truth: that our life should be simple. We are not to ask for luxurious things, but for simple things. And we also say, “Give us.”

At every moment, our material needs depend upon God. That is why God said, “Do not gather manna for tomorrow,” so that at every moment a person might retain the awareness of his dependence upon God. These, my beloved, are the basic conditions, we might say, for asking in our prayer that our material needs be met.

If we ask God for wealth and He gives it to us—does God truly give such things? He does not give them; He permits them. Does God give things that are spiritually unlawful? Take care, lest you sink together with them. And that sinking is nothing other than, above all, the loss of the soul. I now come to the spiritual needs for which we must ask God. There is no question that spiritual needs take precedence over material needs. The Lord Himself taught us this. He said, “Seek first the Kingdom of God and His righteousness, and all these things”—that is, all these material necessities—“shall be added unto you.”

They will be given to you. Your heavenly Father knows what you need even before you ask Him. Seek only these two things: the Kingdom of God and His righteousness. What does it mean to “seek the Kingdom of God”? What is the Kingdom of God? The Kingdom of God is not something that exists separately from God, something outside of God.

That would be like seeking sunlight without the sun. The sun is the cause of sunlight. So when I say, “Oh, if only I had some sunshine,” it is the same as saying, “Oh, if only I had the sun.” In the same way, when we say, “I seek the Kingdom of God,” what we mean is, “I seek God.”

who is the cause of the Kingdom. The Kingdom is, if I may put it this way, the realm that surrounds God—the realm of glory surrounding Him. I say “if I may,” because the expression is not really adequate. So when I seek the Kingdom of God, I am seeking God Himself. And when I seek the righteousness of God, that righteousness is nothing other than holiness. It is therefore what God expressed when He laid the foundation of our creation: “Let Us make man in Our image and according to Our likeness.” When I seek the holiness of God, I seek nothing other than the fulfilment of that likeness: to become like God. To put it more plainly, then: “Lord, I want You, and I want to become like You.”

This must be the content of our prayer. I mean that this must be the thought that prevails within it: “Lord, I want You, and I want to become like You.” When the two disciples, John and Andrew, heard John the Baptist point out that the One walking along the riverbank was the Lamb of God, they followed Him. The Lord turned and said to them, “What are you seeking? What do you want?” Notice the question: what thing do you want? But they did not answer Him directly; instead, they replied with another question: “Lord, where are You staying?”

They were not seeking something; they were seeking Someone. This is what it means to “seek first the Kingdom of God”: seek God first, and seek to become like Him. To complete this point, Solomon, in his prophetic spirit, turns precisely in this direction. In his prayer he says to God: “Give me the wisdom that sits beside Your throne, and do not reject me from among Your servants.” “Lord,” he says, “give me the wisdom that sits beside Your own throne.”

“Do not reject me from among Your servants; do not cast me away.” What is this wisdom? It is hypostatic Wisdom—Wisdom that exists personally, as a person. It is not wisdom in the sense in which we say, “I have wisdom in my mind.” It is hypostatic Wisdom, the Wisdom who became man: the Word (Logos), the Wisdom of God, the Word of God. In other words, Solomon is saying: “Father, give me Your Son; give me Your Christ.” That is what he means by, “Give me the Wisdom who sits beside Your throne.” That concludes this point.

The prayer of metanoia, of repentance. The prayer of repentance...

is contained in the words of the Lord from the parable of the Publican and the Pharisee: “God, be merciful to me, a sinner.” The prayer of repentance is not a petition; that is, it does not seek to meet a material or spiritual need in the sense we described earlier. It is something distinct. It is certainly a spiritual need, but it has its own particular character. That is why it constitutes a separate kind of prayer. In general, we could express it in the words, “Have mercy on me, O God.” “Have mercy on me, O God, according to Your great mercy; and according to the multitude of Your compassions, blot out my transgression.” Come and blot out, erase, the sin and lawlessness I have committed against You.

I repent; forgive me. In our Lord we encounter only the other three kinds of prayer. We find supplication: He entreats God the Father for His disciples, saying, “My Father, I ask You—not that You should take them out of the world, but that You should keep them from the evil one.” “I ask You not to take them out of the world, but to protect them from the devil.” He also prays “that they may be one, as We are one.” What is the fulfilment of the likeness of God? It is theosis, divinisation. The Lord also gives thanks to the Father: “I thank You, My Father, because You have hidden Your wisdom from the wise and prudent and revealed it to infants.”

You revealed it to the little ones of this world. And Christ continually glorifies the Father. Repentance alone—the prayer of repentance—is not found in Christ. Unlike the other three kinds of prayer, it belongs exclusively to us. Christ was without sin and never asked the Father to have mercy on Him. Finally, once our petitions have been answered—our petitions for material and spiritual needs, and also our repentance, through which God has granted us forgiveness—there comes thanksgiving. Truly, do we thank God when we leave Holy Confession?

Ask yourselves. Do you say, “My God, I thank You that I made my confession. I thank You for forgiving my sins”? I say this so that every soul may examine itself. The need for thanksgiving is just as great as the need to make petitions. Anyone who asks for something must certainly give thanks. For the person who does not give thanks naturally and from the inward need of the soul, thanksgiving becomes a commandment. The same is true of love, as we said when we spoke about it. Love cannot really be commanded. God cannot order me to love Him; that would seem strange. It would be odd for another person to come and order me to love him.

Yet if God wishes to set me upon His path, He will even do this: He will make love a commandment. So it is with thanksgiving. He makes thanksgiving a law and a commandment. And what does He do? This is what He does, my dear friends. Through the mouth of the Apostle Paul, He says: “Give thanks in everything.” Be grateful for everything; offer your thanks. For everything—take note—for everything. Why? “For this is the will of God in Christ Jesus for you.” This, he says, is God’s will, and you must do it because God desires it. The miracle of the healing of the ten lepers brings the necessity of thanksgiving clearly before us. Christ expressed His sorrow over it.

The other nine did not return to offer their thanks. Only one gave thanks, not all of them. Saint Isaac the Syrian says, “The thanksgiving of the one who receives moves the giver to bestow gifts greater than those given before.” The priest explains: the thanks of the person who receives something moves the giver to give him even more. We need only consider this on a human level. My friends, when someone says, “Thank you very much,” for something you have given him, that person creates within you the desire to give to him again and again. But if he does not thank you, what has appeared? Ingratitude.

Your heart closes, and you do not wish to do it again. If we judge the matter this way on the human level, apply it now to another setting: our relationship with God. Let us offer our thanks to God, my dear friends—let us truly give thanks—and you will see how much grace we shall receive from Him, how much gratitude, boldness, and blessing. A soul that has learned to say thank you, not only with the lips but also from the heart, is a cultivated soul. I will give you a rule, and I ask you never to forget it. Never... The rule is this:

Never believe that either God or other people are obliged to give you anything. Why should God be obliged to give me something? And why should any person—even my own parents—be obliged to do so? A daughter, for example, should not say, “My father is obliged to give me a dowry.” She should not say this. What her father may choose to do is another matter. Nor should a son say, “My father is obliged to give me fields.” Neither should I think that my neighbor or relative is obliged to bring me a gift on my feast day or to do some particular favor for me. So take care—take great care.

Let this become firmly established within us, rooted deeply in our souls: neither God nor other people are obliged to give us anything. If they do give us something, we will overflow with gratitude. If neither God nor other people give us what we want—though, if we think in this way, such a thing will hardly trouble us—then we will never complain, never murmur, and never turn against either God or our fellow human beings. Hold on to what I have told you. You will find it very precious and very useful. If someone gives you a piece of candy, something will happen within you, provided you hold this principle in your heart. If someone gives you a piece of candy...

at a moment when your mouth is bitter or you are hungry, your eyes will fill with tears of gratitude. A single piece of candy! Or suppose you are walking along the road, tired, and a car stops—driven by someone you know or even by a stranger—and the driver says, “Where are you going? Let me take you; I am going that way.” Your eyes will fill with tears of gratitude. But what if you say, “He owes it to me to give me a ride”? Why? Why should he? Hold on to this, then, my dear friends, and you will see that this disposition within us, this foundation of the soul, will polish the heart. It will refine it and make it sensitive. Prayer truly is, as we shall see as we continue—for we have not finished; we are only beginning—

we have not finished; we are only beginning. Prayer is a polishing wheel, a workshop that produces exquisite works of divine grace. But now we shall ask His Eminence to tell us something from his own experience. Do not leave!

As for my personal experience, I do not have anything remarkable to tell you. Yet this subject of prayer—of doxology, supplication, thanksgiving, repentance, and intercession—has reminded me, my dear friends, of another man who was deeply devoted to prayer. If he were still alive, I might have refrained from mentioning his name. But since he is no longer living, I will tell you who he was.

Επανέλθουμε στον αυτόν τόπον, τον ιερόν, να ακουστεί ο Λόγος του Θεού. Χαρά μας που έχουμε και τον Σεβασμιώτατον. Είναι ο Επίσκοπος μέσα στην εκκλησία του. Είναι αυτή η χαρά, είναι κάτι που, αν το δει κανείς εκκλησιολογικά, πραγματικά είναι να το χαρεί. Και συνεχίζουμε το θέμα που είχαμε προ των διακοπών.

Καθαράς Δευτέρας και λοιπά, περί προσευχής. Την πρώτη φορά είχαμε μιλήσει το τι είναι η προσευχή και είδαμε, σε μία ανάλυση, έναν ορισμό που δίδει ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος, ότι η προσευχή είναι μία ποιότης και μία ενέργεια.

ευρείας ποιότητος. Η κοινωνία και η ένωση μετά του Θεού· από πλευράς δε ενεργημάτων, όπως λέγει, είναι ένα πλήθος που ακριβώς μας απησχόλησαν στο περασμένο μας θέμα. Είναι ένα πλήθος τα ενεργήματα, πραγματικά, της προσευχής. Και ακόμη ετονίσθη ότι, αν η αρετή της πίστεως, της ελπίδος και της αγάπης και της ταπεινότητος είναι αρεταί μέσα, αρεταί οδοί, δηλαδή ένας δρόμος που θα μας οδηγήσουν προς τον Θεό, η προσευχή είναι ο οδεύων, είναι ο οδοιπόρος επάνω εις αυτήν την οδόν των υπολοίπων αρετών. Είναι τόσο μεγάλο το κεφάλαιο της προσευχής και θα παρακαλέσω.

Καλούνται τα τελευταία μας θέματα. Σήμερα είναι το πέμπτο από το τέλος θέμα μας. Λοιπόν, λείπονται ακόμη τέσσερα και τελειώνουμε. Θα παρακαλέσω, επειδή θα αναφερθούν μερικά άκρως πνευματικά σημεία επί της προσευχής, πυκνώσατε την προσέλευσή σας και δια την ποιότητα του θέματος και δια το τέλος των θεμάτων. Η προσευχή έχει πάντοτε ως υπόδειγμά της, όπως και επί πάσης αρετής, αυτόν τον ενανθρωπήσαντα Λόγον. Γράφει στην προς Εβραίους ο Απόστολος Παύλος ότι ο Κύριος, εν ταις ημέραις της σαρκός αυτού, όταν δηλαδή ήτο ως άνθρωπος επί της γης, δεήσεις τε και ικετηρίας.

Τον δυνάμενον σώζειν αυτόν εκ θανάτου μετά κραυγής ισχυράς και δακρύων προσενέγκας και εισακουσθείς από της ευλαβείας. Εδώ, αν πάρει κανείς μεμονωμένες τις λέξεις, όπως επί παραδείγματι δεήσεις, ικετηρίας, κραυγή ισχυρά, δάκρυα, ευλάβεια, βλέπει ότι πράγματι ο Κύριος είναι υπόδειγμα αρετής, υπόδειγμα προσευχής, όχι μόνο από πλευράς, όπως θα δούμε στη συνέχεια, περιεχομένου, αλλά και από πλευράς μορφής, τρόπου. Όπως ο Κύριος, θα λέγαμε, τη ζωή Του την επέρασε πάνω στη γη με προσευχή.

Με προσευχή εισήλθε και εις τον κόσμο. Λέγει πάλι στην προς Εβραίους ο Απόστολος: «Υιός εισερχόμενος εις τον κόσμο». Ποιος; Ο Υιός. Λέγει: «Ιδού ήκω του ποιήσαι, ο Θεός, το θέλημά σου». Όλη αυτή η φράση, την οποία αποτείνει ο Υιός προς τον Πατέρα, είναι υπόδειγμα προσευχής ενός απολύτως ταπεινού. Όταν λέγει: «Να, ήλθα, ω Θεέ», προσευχή, «να κάνω το θέλημά σου». Αλλά ο Κύριος όχι μόνο εισέρχεται στον κόσμο μετά προσευχής, αλλά και μετά προσευχής εξέρχεται από τον κόσμο, όταν τον βλέπουμε προσευχόμενο μετά δακρύων.

Επί πρόσωπον εις την γην και μετά κραυγής. Από το «μετά κραυγής» το γνωρίζουμε, διότι οι τρεις μαθητές ήκουσαν το περιεχόμενο των λόγων του Κυρίου. Εξάλλου, η απόστασή Του ήταν ωσεί λίθου βολήν, δηλαδή όσο το πέταγμα μιας πέτρας. Τόση ήταν η απόσταση του προσευχομένου Κυρίου μετά των τριών.

Των τριών μαθητών Του, οι οποίοι νύσταζαν βεβαίως, αλλά είχαν κάποιες στιγμές που μπορούσαν κάτι να ακούσουν, και μας διασώζουν ότι ηύξανε η αγωνία Του και ο ιδρώς έτρεχε από το πρόσωπό Του κλπ. Βλέπει κανείς ότι, εξερχόμενος του κόσμου τούτου, ο Κύριος προσεύχεται και επί του σταυρού. Και εκείνο: «Πάτερ μου, εις χείρας σου παραθήσομαι το πνεύμα μου». Αυτό ομοίως είναι.

Εσχάτη προσευχή προς τον Θεό, προς τον Πατέρα. Ώστε πάσα πράξις, πάσα κίνησις του Κυρίου μας εσφραγίζετο δια προσευχής, είτε ήτο θαύμα, είτε ήτο διδασκαλία, είτε ήτο γεύμα. Τα πάντα ήτο εσφραγισμένα δια προσευχής. Κι αυτός ούτως ο Κύριος ήτο υπόδειγμα τελείας προσευχής. Ολόκληρη δηλαδή η ζωή Του ήτο μία προσευχή. Συνεπώς, μας έδωσε την ουσία της προσευχής, το περιεχόμενο και τον σκοπόν της προσευχής, τον τρόπον της προσευχής, τον χρόνον της προσευχής και τον τόπον της προσευχής. Όλα αυτά θα απασχολήσουν το παρακάτω θέμα μας, αναλυόμενα.

Βασική προϋπόθεση στην προσευχή είναι ότι πρέπει να υπάρχουν δύο πρόσωπα: το πρόσωπο το οποίον θα λέγει, θα προσεύχεται, και το πρόσωπο το οποίον θα δέχεται την προσευχή, θα ακούει. Δεν θα ήταν δυνατόν ποτέ, εφόσον θεωρείται η προσευχή διάλογος, να απουσιάζει το ένα εκ των δύο προσώπων. Δεν υπάρχει ποτέ διάλογος με ένα μόνο πρόσωπο. Πάντοτε έχουμε δύο πρόσωπα. Αλλά ποιο είναι το άλλο πρόσωπον; Το άλλο πρόσωπον είναι ο Θεός. Συνεπώς, βασική προϋπόθεσις δια τον προσευχόμενον είναι ότι αποτείνεται προς Θεόν όντως όντα.

Ο οποίος υπάρχει. Εκείνο το «Εγώ ειμί ο ων», «Εγώ είμαι ο υπάρχων», πρέπει να είναι κυριολεκτικά κορυφαίον μέσα στη σκέψη και την καρδία του προσευχομένου. Ο Θεός υπάρχει. Μπορείτε, αν μπορείτε —Θεός φυλάξοι να μην μπορείτε— να συλλάβετε τι σημαίνει: προσπαθώ να κάνω προσευχή μηδενός ακούοντος, μηδενός βλέποντος, μηδενός υπάρχοντος; Πιστεύω ότι το ευσεβές αυτό ακροατήριον, από τη νηπιακή του ηλικία, όλοι σας, από τη νηπιακή σας ηλικία, προσεύχεσθε. Μια τέτοια σκέψη ίσως θα σας παραξενεύει, όπως τη θέτω. Δεν θα φανταστήκατε ποτέ ότι πώς θα ήταν δυνατόν ποτέ να μη με ακούει κάποιος.

Όμως υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι δεν μπορούν να προσευχηθούν και, ως επί το πλείστον, δεν μπορούν γιατί μέσα τους δεν υπάρχει αυτή η βασική προϋπόθεση, ότι κάποιος υπάρχει που τους βλέπει και τους ακούει, και ότι η προσευχή τους θα έπιπτε εις το κενόν. Δεν υπάρχει τραγικότερη θέση από τη θέση του ανθρώπου ο οποίος αισθάνεται ότι είναι μόνος του εις τον κόσμο, ότι δεν υπάρχει ο Θεός και, αν υπάρχει, δεν είναι μπροστά του, ούτε βλέπει ούτε ακούει. Είναι φοβερό πράγμα. Μπορείτε να συλλάβετε, λοιπόν, αυτήν την εικόνα; Θα ευχόμουν να μην το καλλιεργήσετε αυτό που είπα, για να μην το συλλάβετε. Είναι φοβερό, είναι τραγικό. Όμως λέγει ένα θαυμάσιο επιχείρημα.

Ο Ψαλμωδός, στην προκείμενη περίπτωση, όχι μόνο εκείνο το οποίον το βιβλίο της Εξόδου μάς λέγει, ότι ο Θεός είναι ο Ων, ο Υπάρχων, αλλά: «Ο φυτεύσας το ους, ουχί ακούει;» Εκείνος ο οποίος εφύτευσε στα λογικά και άλογα ζώντα όντα αυτιά για να ακούν. Και πόσα αυτιά υπάρχουν στα όντα! Πόσοι άνθρωποι υπάρχουν; Αν είναι τριάμισι δισεκατομμύρια, έχουμε επτά δισεκατομμύρια αυτιά. Αυτιά! Μην νομίσετε ότι δεν είναι θαύμα ο πατέρας μου και η μητέρα μου να ακούουν, να έχουν δηλαδή αυτιά, και εγώ να γεννηθώ, να έχω αυτιά. Είναι μέγιστο θαύμα. Εάν ο Θεός δεν είχε προνοήσει.

Το ότι θα γεννούσαν οι γονείς δεν σημαίνει ότι οπωσδήποτε θα έπρεπε να ήταν το ίδιο με τους γονείς. Αλλά ο Θεός το προνοεί και, συνεπώς, είναι ισότιμο με το να ελέγαμε: ο Θεός εφύτευσε αυτιά και στους γονείς μου αλλά και σε μένα. Δεν είναι αυτονόητο ότι έπρεπε να γεννηθώ με αυτιά. Δεν είναι καθόλου αυτονόητο αυτό. Αλλά και πέρα των λογικών όντων, των ανθρώπων, από τα ζώα, από το ζωικό βασίλειο. Φανταστείτε πόσα ζώα υπάρχουν, μέχρι το κουνούπι, μέχρι το κουνούπι, το οποίο έχει οξυτάτην ακοήν, οξυτάτην. Σας ρωτώ: όλα αυτά τα αυτιά ποιος τα εφύτευσε; Και εκείνος που εφύτευσε τα αυτιά αυτά, ο ίδιος δεν έχει αυτιά; Καλύτερα, ο Θεός δεν έχει αυτιά όπως έχουν τα...

Κτιστά όντα, αλλά με την έννοια ότι ακούει. Ο Θεός δημιουργεί όργανα ακοής και ο ίδιος δεν ακούει; «Ή ο πλάσας τους οφθαλμούς, ουχί κατανοεί;» Ή εκείνος ο οποίος έκανε τα μάτια δεν κατανοεί και δεν βλέπει; Τα μάτια, πολύ περισσότερα από τα αυτιά. Εάν, αγαπητοί μου, σε μία μύγα, σε μία μέλισσα, σε μια μέλισσα, συναντούμε έξι χιλιάδες μάτια, κέντρα, οφθαλμικά κέντρα, γιατί τα μάτια της μέλισσας είναι δύο πελώρια, αλλά είναι σύνθετα. Σας ερωτώ: εάν τόσα μάτια υπάρχουν στον κόσμο, εκείνος ο οποίος έκανε τα μάτια δεν βλέπει; «Ο παιδεύων έθνη, ουχί ελέγξει; Ο διδάσκων άνθρωπον γνώσιν».

Εκείνος ο οποίος δίδει τη σύνεση εις τον άνθρωπο και τη γνώση δεν είναι εις θέσιν να ελέγξει πάσαν παρεκτροπήν παντός ατόμου ή έθνους; Δεν είναι παρών, δεν βλέπει, δεν ξέρει τι γίνεται; Αυτό είναι βασικοτάτη προϋπόθεση για να ξεκινήσουμε εις την προσευχή. Ο Θεός είναι παρών, είναι πανταχού παρών, είναι αεί παρών. Ο Θεός ακούει πολύ περισσότερο από ό,τι ακούν τα όντα τα κτιστά, που εφύτευσε αυτιά. Ο Θεός βλέπει. Εκείνος που έκανε τα πολυόμματα, δηλαδή τους αγγέλους που βλέπουν γύρω γύρω και τα πάντα, εκείνος είναι που γνωρίζει κυριολεκτικώς τα πάντα. Και οι άγγελοι, έστω πολυόμματοι —όχι όλοι οι άγγελοι, τα πολυόμματα—

Οι άγγελοι που έχουν πολλούς οφθαλμούς, έχουν μια ασύλληπτη αντίληψη του περιβάλλοντός των. Παρ’ όλα αυτά, την ανθρωπίνη καρδία τα πολυόμματα δεν δύνανται να τη δουν. Τα τοιχώματα της καρδίας, τα τοιχώματα της ψυχής δηλαδή, αν επιτρέπεται να το πούμε έτσι, μόνος ο Θεός τα βλέπει. Πολύ, λοιπόν, περισσότερο ο Θεός βλέπει από τα κτιστά όντα που έκανε οφθαλμούς. Επί σ’ αυτόν τον διάλογο, ζωντανός διάλογος, αληθινός διάλογος. Εκείνο μάλιστα το —θα επανέλθουμε στο σημείο αυτό— το «Έτι σου λαλούντος, ιδού εγώ πάρειμι». Ενώ εσύ ακόμη μου ομιλείς και μου ζητάς κάτι, εγώ είμαι παρών και σου το έχω δώσει.

Πριν βάλει ο άνθρωπος τελείαν στην προσευχή του, το αίτημά του έχει εκπληρωθεί. Κάποτε κάποιος προσηύχετο εις τον Θεόν —το λέγω έτσι ενδεικτικώς, γιατί έχουμε αναρίθμητα παραδείγματα— προσηύχετο εις τον Θεόν διότι δεν είχε εργασία και ήτο πολυμελής η οικογένεια, ευσεβής άνθρωπος. «Κύριε», του λέγει, «σε παρακαλώ πολύ, δώσε μου εργασία». Ενώ έλεγε την προσευχή του, δεν είχε τελειώσει, είχε κτυπήσει η πόρτα. Και διέκοψε τρόπον τινά την προσευχή, σηκώθηκε, συντόμευσε, να ανοίξει την πόρτα. Ήτο κάποιος που τον ζητούσε για εργασία. Κατά κυριολεξίαν: «Έτι σου λαλούντος», λέγει ο Θεός, «ιδού εγώ πάρειμι», είμαι παρών.

Σ’ αυτόν, λοιπόν, τον διάλογο. Ολόκληρος ο άνθρωπος να υπάρχει, ολόκληρος ο άνθρωπος: να υπάρχει ο νους του, να υπάρχει η καρδιά του, να υπάρχει η θέλησή του, να υπάρχει η ψυχή του, με αυτές τις δυνάμεις που ανέφερα, να υπάρχει και το σώμα του. Θα μου πείτε: είναι δυνατόν κάπου να υπάρχει το σώμα του ανθρώπου και να μην υπάρχει η ψυχή; Βέβαια. Όταν ο άνθρωπος προσεύχεται, είναι μες στην εκκλησία ή στο σπίτι του και προσεύχεται. Το σώμα του είναι, το μυαλό του πού πλανιέται; Είναι αλλού. Η καρδιά του πού είναι; Αλλού ο νους, αλλού η καρδία, αλλού η θέλησις, αλλού η ψυχή, αλλού το σώμα.

Όταν προσεύχεται ο άνθρωπος, όλα αυτά πρέπει να είναι συγκεντρωμένα και δοσμένα εις αυτόν τον ιερότατον και μοναδικώς σπουδαίον εις την γην διάλογον, τον διάλογον του ανθρώπου μετά του Θεού. Μέσα εις αυτόν τον χώρον της προσευχής.

Πραγματούται η ένωση του ανθρώπου μετά του Θεού. Μέσα σε αυτόν τον χώρο της προσευχής, ο οποίος αυτόν τον σκοπόν έχει, η προσευχή, να φτάσει ο άνθρωπος να ενωθεί μετά του Θεού, να είναι το πρόσωπο του Θεού ο άνθρωπος, μέσα σε αυτόν λοιπόν τον χώρο έχουμε πάσαν θεοφανίαν. Επειδή ο δρόμος της προσευχής είναι ατελείωτος, χωρίς τέρμα, διάβαζα έναν λόγο του Αγίου Ισαάκ του Σύρου που λέγει: η αρπαγή δηλαδή έως τρίτου ουρανού ή στον Παράδεισο. Αυτή την προσευχή την αποκαλεί ο Άγιος Ισαάκ πνευματική προσευχή, η οποία είναι κάτι παραπέρα από την καθαράν προσευχή.

Λέγει ότι εις τον χώρο της καθαράς προσευχής ελάχιστοι άνθρωποι βρίσκονται. Τότε εις τον χώρο της πνευματικής προσευχής πόσοι; Θα λέγαμε ότι, αν σε όλη την υφήλιο υπάρχουν μόνο χίλιοι άνθρωποι οι οποίοι πετυχαίνουν την καθαράν προσευχή, σε όλη την υφήλιο, από τους χίλιους ανθρώπους, ένας μόνο καταφέρνει την πνευματική προσευχή. Είναι τόσο τρομακτικά δύσκολο έργο το έργο της προσευχής. Και, όπως είχαμε πει την περασμένη φορά, είναι το κατεξοχήν έργον του ανθρώπου. Θα δούμε από εκείνα τα διάφορα στοιχεία που θα μας δώσει η Πατερική Πείρα και η Σοφία.

Ποτέ κανείς μες στην προσευχή να μην αισθάνεται ότι έχασε τον καιρό του. Αντιθέτως, Οτιδήποτε άλλο έχει κάνει, εκείνο πιθανώς είναι χαμένο. Ποτέ όμως δεν είναι χαμένος ο χρόνος της προσευχής. Αυτό και όλα αυτά που είπα μέχρι τώρα δεν θα ήθελα να απογοητεύσουν και να σας αποδυναμώσουν, ώστε να κοπεί το νεύρο της ψυχής, να μην προχωρήσουμε, αλλά για να βγούμε από μια πλάνη, ότι προσευχόμαστε καλά και ότι είμαστε φτασμένοι Άγιοι. Από αυτή την πλάνη πρέπει να φύγουμε όλοι μας, πρώτος εγώ και ύστερα εσείς. Να φύγουμε όλοι μας. Το είπαμε και την περασμένη φορά: δεν έχουμε μέχρι σήμερα προσευχηθεί. Δεν έχουμε. Μπορεί πρωί και βράδυ να στεκόμαστε στην προσευχή, μπορεί πολλές φορές η καρδιά μας την ημέρα να προσεύχεται, αλλά σας λέω αλήθεια: αν δούμε πώς ακριβώς είναι η προσευχή, δεν έχουμε προσευχηθεί.

Μην αποκάμνωμεν, μην απογοητευόμεθα. Τουλάχιστον είμαστε στον δρόμο να αρχίσουμε να προσευχόμαστε. Και είναι μία οδός, όπως είπαμε, που δεν τελειώνει. Αν σήμερα είμαι σε αυτό το σημείο της οδού, αύριο, αν έχω σημειώσει ένα βήμα πιο πέρα, αυτό δύναται να θεωρηθεί μεγάλο κατόρθωμα. Είναι μια διαρκής κατάκτηση του Θείου μέσα στον χώρο της προσευχής. Και αυτή η διαρκής κατάκτηση του Θείου λέγεται και φτάνει στη θεοφανία. Και η θεοφανία επιτυγχάνεται, όπως είπαμε, πάντοτε μέσα στον χώρο της προσευχής. Επί παραδείγματι, ο Μωυσής λαμβάνει πάσαν εντολή από τον Θεό και πάσαν πληροφορία πάντοτε εν προσευχή.

Ακόμη...

Στην κορυφή του Σινά, που νηστεύει, εν προσευχή λαμβάνει τον νόμο. Και η μεταμόρφωσις του Κυρίου μας έλαβε χώρα μέσα στην προσευχή. Λέγει ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος: «Είναι δυνατόν ποτέ να συμβεί θεοφανία εκτός του χώρου της προσευχής;» Διότι θα έρθει ο Θεός να σου αποκαλυφθεί σε μια άλλη ώρα σου, που τι άλλο θα έκανες; Θα διάβαζες, θα έπλενες, θα σκούπιζες; Εκεί θα έρθει να σου εμφανιστεί η Θεία Βουλή; Όχι. Μες στον χώρο της προσευχής. Είναι η πιο κατάλληλη ώρα. Ο Κύριος, λοιπόν, αυτός ο ίδιος ο Κύριος, εν προσευχή μετεμορφώθη. Λέγει το κατά Λουκάν Ευαγγέλιον: «Και εγένετο εν τω προσεύχεσθαι αυτόν».

Λέει, προσηύχετο, «το είδος του προσώπου αυτού έτερον και ο ιματισμός αυτού λευκός εξαστράπτων». Πότε έγινε αυτή η μεταμόρφωσις; «Εν τω προσεύχεσθαι αυτόν», ενώ προσηύχετο. Ο Κύριος ήτο κάπου πιο πέρα από τους μαθητάς, γιατί ο Κύριος συνήθιζε να προσεύχεται και μόνος, όχι πολύ μακριά από τους μαθητάς. Άλλοτε τελείως μακριά από τους μαθητάς, όπως εις το όρος, όταν απολύει τους μαθητάς εις το πλοίο να φύγουν κλπ., ή εις έρημον τόπον, τελείως μόνος. Αλλά πολλάκις προσεύχεται μόνος και οι μαθηταί είναι ή γύρω Του ή λίγο πιο πέρα. Οι μαθηταί, λοιπόν, ήταν λίγο πιο πέρα και ο Κύριος προσηύχετο. Μάλιστα εκεί που ήταν κουρασμένοι, ίσως από την ανάβαση, και άρχισε να τους παίρνει και ο ύπνος.

Μες στην προσευχή είδαν τον Κύριον να λάμπει. Ο Απόστολος Παύλος, προσευχόμενος, ηρπάγη έως τρίτου ουρανού.

Εις το όραμα της Δαμασκού, όταν ήταν μέσα στη Δαμασκό και εμφανίζεται ο Κύριος εις τον Ανανία, του λέγει: «Ανανία, πήγαινε στο τάδε σπίτι, στο τάδε δρόμο. Εκεί υπάρχει κάποιος που τον λένε Σαούλ. Αυτός τώρα, τώρα που σου μιλώ εγώ, τώρα προσεύχεται».

«Τώρα που σου μιλώ, βλέπει όραμα, βλέπει κάποιον που τον λένε Ανανία, δηλαδή εσένα, που πηγαίνει να τον βοηθήσει». Και την ώρα που τα λέει αυτά ο Κύριος εις τον Ανανία, και ο Ανανίας προσεύχεται. Είναι κάτι καταπληκτικό, δηλαδή θα έλεγε κανείς ένα υπεργήινο τηλέφωνο, μια υπεργήινη κοινωνία, πάντα μέσα στον χώρο της προσευχής.

Εσύ προσεύχεσαι, ο Παύλος προσεύχεται.

Ο Ζαχαρίας, ο πατήρ του Αγίου Ιωάννου του Βαπτιστού, μέσα στο ιερό, προσευχόμενος, που μπήκε να θυμιάσει, είδε τον άγγελο που του είπε ότι θα γεννήσει υιόν, ο οποίος θα είναι προφήτης κλπ. Και να έρθω σε έναν σύγχρονον Άγιο, τον Άγιο Σεραφείμ του Σάρωφ, που κι άλλοτε σας έχω αναφερθεί. Η άσκησις χιλίας ημέρας και χιλίας νύχτας. Είναι οι γνωστές χίλιες ημέρες του Αγίου Σεραφείμ του Σάρωφ, ο οποίος εις το τέλος των χιλίων ημερών έφτασε να λάμψει. Αλλά εις το τέλος αυτής της προσευχής.

Πορεία, τραχιά πορεία, μεγαλοπρεπής, μοναδική, ωραία. Είναι η μόνη πορεία που ζητάει η ψυχή. Καμία άλλη δεν θέλει η ψυχή. Κουράζεται η ψυχή. Θα κουράζεται η ψυχή οποιαδήποτε άλλη πορεία και αν βαδίσει, πλην αυτής.

Ποιο το αντικείμενο της προσευχής μας; Το αντικείμενο της προσευχής μας, αγαπητοί μου, είναι τριπλούν. Είναι πρώτον η δόξα του Θεού. Δεύτερον, οι προσωπικές μας ανάγκες. Τρίτον, οι ανάγκες του πλησίον. Και πρώτα να δούμε τη δόξα του Θεού. Οτιδήποτε υπάρχει μέσα στη δημιουργία, αυτό, αφού εκπληρώσει έναν σκοπόν, ένα κύκλο, πρέπει να επιστρέψει πίσω εκεί από όπου έφυγε. Από πού έφυγε η δημιουργία ολόκληρη; Από τον Θεό. Πού πρέπει να γυρίσει η δημιουργία;

Στον Θεόν. Αυτός ο κύκλος, ο μεγάλος της δημιουργίας, που φεύγει από τον Θεόν για να γυρίσει πίσω εις τον Θεόν. Και το καταπληκτικότερο απ' όλα, αν ποτέ το συλλάβατε αυτό, ότι αυτόν τον κύκλο της δημιουργίας θα πρέπει να τον πραγματώσει ο άνθρωπος. Το σύμπαν ολόκληρο θα πρέπει να προσφερθεί στον Θεό δια των χειρών του ανθρώπου. Το φανταστήκατε αυτό ποτέ; Όταν, επί παραδείγματι, έχουμε τον ήλιο και τη σελήνη και τα άστρα, πώς είναι δυνατόν αυτά να προσφερθούν εις τον Θεό δια των χειρών του ανθρώπου; Όταν φτάσει ο άνθρωπος να πει εις τον Θεό... Διότι η δημιουργία έγινε για τον άνθρωπο, για τον άνθρωπο έγινε η δημιουργία.

Η δημιουργία και ο άνθρωπος έγιναν για τον Θεό. Συνεπώς, αν τώρα η δημιουργία σταματήσει το δρόμο της, στον κύκλο που κάνει, στον άνθρωπο, αυτό είναι φοβερό αμάρτημα. Αν τώρα ο άνθρωπος πάρει τη δημιουργία και την προσφέρει στον Θεό, έκλεισε τον σκοπό της και την πορεία της η δημιουργία. Αυτό ήθελε ο Θεός. Πώς γίνεται όμως αυτό, δια χειρών του ανθρώπου να προσφερθεί το σύμπαν;

ο άνθρωπος ήπειει στον Θεό

Αφού, τρόπον τινά, σαν να στρέφεται προς τα δημιουργήματα: «Ευλογείτε, πάντα τα έργα Κυρίου, τον Κύριον· υμνείτε και υπερυψούτε Αυτόν εις τους αιώνας». Όταν λοιπόν στρέφεται ο άνθρωπος προς τη δημιουργία και λέγει, ώστε να είχε ψυχή η δημιουργία, αυτιά η δημιουργία, και να λέγει: «Ω δημιουργία, στρέψου προς τον Θεό και ύμνησέ Τον». Σας ευχαριστώ.

Η παρουσία σου να γίνει μία νότα, μία συμφωνία, τη μία νότα, μία συμφωνία δοξολογίας του Αγίου Θεού. Τότε, δια των χειρών του ανθρώπου, προσφέρεται η δημιουργία εις τον Θεόν. Μεγάλο το έργο μας εδώ στη γη. Γι' αυτό ο Απόστολος Πέτρος, που το παίρνει από το κεφάλαιο 19 της Εξόδου — θα το κάνουμε ίσως την ερχομένη Κυριακή, πρώτα το στυλ αυτό, ίσως, αν φτάσουμε εκεί — ομιλεί εκεί ο Μωυσής και από εκεί το παίρνει ο Απόστολος Πέτρος και το σημειώνει στην πρώτη του καθολική επιστολή, ότι οι Χριστιανοί είναι το βασίλειον ιεράτευμα, το έθνος άγιον. Γι' αυτό σας έχω κι άλλοτε μιλήσει στα κατ' ιδίαν θέματα πρόπερσι.

Θυμάμαι καλά, εις εκείνα τα θέματα που είχαμε κάνει από το βιβλίο της Αποκαλύψεως. Αυτό το έθνος το άγιον είναι οι Ισραηλίτες τότε. Τώρα είναι οι Χριστιανοί. Γιατί; Διότι αυτό το άγιον έθνος, οι Χριστιανοί, θα προσφέρουν τη δημιουργία στον Θεό. Όχι οι άλλοι, διότι οι άλλοι, ό,τι πράξουν, δεν είναι για τη δόξα του Θεού.

Λέγει «βασίλειον ιεράτευμα». Θα πει: Βασίλειον, δηλαδή ένα σύνολο το οποίο είναι βασίλειον. Και γιατί είναι ιερείς; Διότι όλοι οι πιστοί καλούνται να προσφέρουν πολλά πράγματα. Αλλά τώρα εδώ, για να μας εξυπηρετήσει το θέμα που μιλάμε, να προσφέρουν ως ιερείς εις τον Θεό ολόκληρη την κτίση. Διότι μόνο ο ιερεύς έχει δικαίωμα της προσφοράς, της αναφοράς, της αναγωγής, της θυσίας. Μόνος ο ιερεύς. Πας πιστός θα θέλει να κλείσει τη δημιουργία στον εαυτό του και να μην τη δώσει στον Θεό, σαν τον τσιγκούνη που μαζεύει τα χρήματα για τον εαυτό του. Τσιγκούνης σημαίνει στροφή του ανθρώπου προς τον άνθρωπο, προς τον εαυτό του.

Ελεημοσύνη σημαίνει στροφή του εγώ μου προς το εσύ, του εαυτού μου προς εσένα, άνοιγμα, άνοιγμα, ενώ τσιγκουνιά, κλείσιμο. Αλλά όταν κρατάς τη δημιουργία για τον εαυτό σου, είναι ένα κλείσιμο. Ευαγγελισμός. Αυτό θα λέω: «Ρε φτωχέ άνθρωπε, νομίζεις ότι είναι έτσι; Για σένα καταλήγει στην κόλαση η υπόθεσις». Αλλά τελικά η δημιουργία ελευθερούται από τα χέρια σου, γιατί δεν σου ανήκει, και τελικά δεν βλέπεις αυτό που οι άγγελοι βλέπουν. Γιατί, επειδή το βλέπουν, γι' αυτό το υμνούν και το ονοματίζουν στον Θεό, το αναφέρουν στον Θεό, ότι και ο ουρανός και η γη είναι πλήρεις της δόξης του Θεού.

Θέλεις είτε δεν θέλεις, ενώ ο Θεός σου κάνει την τιμή να προσφέρεις τη δημιουργία Του, όταν εσύ δεν την προσφέρεις, τελικά η δημιουργία προσφέρεται στον Θεό. Προσφέρεται. Γι' αυτό είναι πλήρης δόξης, όχι μόνο ο ουρανός, αλλά και η γη. Ακόμη και στην ενανθρώπηση του Λόγου οι άγγελοι υμνούν. Τι άλλο θα μπορούσε να πούμε παρά εκείνο το «Δόξα, δόξα, δόξα εν υψίστοις Θεώ»; Και ο ίδιος ο Κύριος, όταν μας εδίδαξε να προσευχόμεθα, ως πρώτον αίτημα της προσευχής μας, σαν πρώτο σημείο της προσευχής, είναι αυτό: «Αγιασθήτω το όνομά σου», που, όπως ερμηνεύει ο Ιερός Χρυσόστομος, σημαίνει «Δοξασθήτω το όνομά σου». Η ζωή, αγαπητοί μου, του αληθινού Χριστιανού δεν είναι παρά ένα...

Λέει ένα λαπιδί κορυφτό, ένα laus Deo. Δηλαδή μια διαρκής δοξολογία για δύο πράγματα που τα πάντα συμπεριλαμβάνουν: δια την πρόνοια του Θεού και δια το μυστήριον της οικονομίας της ενανθρωπίσεως. Γιατί ο Θεός προνοεί μες στη δημιουργία Του και αυτό κάνει τον άνθρωπο, κυριολεκτικά, να ξεδιπλώνεται η δοξολογία του προς τον Θεό. Αλλά και το άλλο, εκείνο το καταπληκτικό, ότι αυτός ο Θεός έρχεται μες στη δημιουργία Του δια να την ανεβάσει προς τον εαυτόν Του. Αυτό, όταν ο πιστός το αντιληφθεί, δεν μπορεί παρά, ό,τι κάνει μέσα στη ζωή του, διαρκώς να δοξάζει τον Θεό από μια έκπληξη των θαυμασίων του Θεού.

Ο Ιερός Χρυσόστομος τέλειωσε τη ζωή του με μία δόξα προς τον Θεό. «Δόξα τω Θεώ πάντων ένεκεν»· εν εξορία πέθανε, εν πορεία προς εξορίαν, και είπε «Δόξα τω Θεώ πάντων ένεκεν», για όλα δόξα τω Θεώ. Ήθελα να φτάσουμε, αγαπητοί μου, στο μεγάλο αυτό θέμα της δοξολογίας του Θεού. Διότι ο άνθρωπος ζητάει από τον Θεό για τις προσωπικές του ανάγκες και τις ανάγκες του πλησίον. Μας το δίδαξε ο Χριστός, να ζητούμε, να ζητάμε διαρκώς. Αλλά τι τα θέλετε; Η δοξολογία είναι είδος προσευχής που θυμίζει ανωτέρα ψυχή. Διότι εάν ζητήσω κάτι από τον Θεό, υλικά πράγματα ή και πνευματικά...

Του ζητήσω να μου συγχωρήσει τις αμαρτίες μου ή Τον ευχαριστήσω για αυτά που μου έδωσε, όλα στρέφονται γύρω από μένα. Αλλά η δοξολογία τι είναι; Τόσο ανιδιοτελής προσευχή η δοξολογία. Είναι όταν πια ο άνθρωπος είναι μπροστά στον Θεό και καταπλήσσεται από την παρουσία του Θεού και από τα δημιουργήματά Του. Δεν θέλει τίποτα για τον εαυτό του ο άνθρωπος που δοξάζει. Τίποτα. Ένα θέλει: τον Θεό να δοξάζει. Και αν μπορούσε να προσθέτει και να προσθέτει διαρκώς στους αιώνες δόξα εις τον Θεόν. Γι' αυτό παντού και πάντα ας δοξάσουμε τον Θεό. Είναι δείγμα καλλιεργημένης καρδίας. Και τώρα ερχόμεθα στο δεύτερο σημείο, των προσωπικών μας αναγκών.

Προκειμένου να εξυπηρετηθούν, να ικανοποιηθούν, δύνανται να εξυπηρετηθούν ή να ταξινομηθούν καλύτερα από τρία είδη προσευχής: την δέηση, την ευχαριστία και την μετάνοια. Η δέηση, η ικεσία, η παράκληση, εκείνο το «Κύριε, σε παρακαλώ», περιλαμβάνει αιτήματα που καλύπτουν ανάγκας και υλικάς και πνευματικάς. Υλικές ανάγκες συμπεριλαμβάνονται στην Κυριακή Προσευχή, η οποία, σας λέω εκ προοιμίων, ότι είναι ένα υπόδειγμα περιεχομένου προσευχής. Όλες τις προσευχές που υπάρχουν, όσα βιβλία θέλετε και...

Τα βιβλία της Εκκλησίας μας είναι πολύ χονδρά και η υμνολογική παραγωγή της Εκκλησίας, δυο χιλιάδες τώρα χρόνια, είναι ογκωδεστάτη. Μην νομίσετε δε ότι είναι όλοι, όλοι αυτοί οι οποίοι υπάρχουν σε αυτά τα κάποια βιβλία, τα οποία μαζεύονται, όχι λίγα, σε μια πολύ μεγάλη σειρά. Θα λέγαμε Ωρολόγιο, θα λέγαμε Μηναία, δώδεκα Μηναία. Θα λέγαμε Παρακλητική, θα λέγαμε Τριώδιο, Πεντηκοστάριο, Ψαλτήρι. Ξέρω εγώ καλά, το Ψαλτήρι είναι από την Αγία Γραφή. Όλα αυτά, κανόνες, ό,τι είναι παρακλητικοί κανόνες, όλα αυτά, ό,τι είναι η παραγωγή της Εκκλησίας μας. Αυτά είναι εκείνα που έχουν εκδοθεί. Η ανέκδοτος ύλη είναι ογκωδεστάτη. Είναι αδύνατον να μετρηθεί, καν να καταχωρηθεί, αγαπητοί μου, το ξέρετε, στις βιβλιοθήκες των...

Μονών από τη Σόζετ. Που υπήρξαν εποχές που τα βιβλία αυτά, αναλόγως τα μοναστήρια, ή εκαίοντο ή στο φούρνο για να ψηθούν ψωμιά, ή, όπως στα Μετέωρα, διάβαζα σχετικώς, κάποιος περιηγητής που είχε πάει κάποτε τα είχε αγοράσει με το καντάρι. Τα βιβλία αυτά με το καντάρι τα είχε αγοράσει, όχι με την οκά, με το καντάρι. Η παραγωγή είναι τρομακτικά μεγάλη. Η υμνολογική παραγωγή, δεν λέω την άλλη παραγωγή, την ερμηνευτική κτλ. ή την μουσική κτλ. Την υμνολογική, δεν μπορούμε να την εξερευνήσουμε πώς είναι. Όλος αυτός ο όγκος...

Ο οποίος υπάρχει ξεκινά από μία προσευχή-υπόδειγμα που λέγεται Κυριακή Προσευχή. Κυριακή Προσευχή, τίποτε άλλο. Εάν κάτι από αυτά που ζητούμε ή υμνούμε ή δοξάζουμε ή παρακαλούμε ή ό,τι είναι τέλος πάντων, εάν δεν είναι σύμφωνο με την Κυριακή Προσευχή, απορρίπτεται. Αυτό το μικρό «Πάτερ ημών», γι' αυτό είναι υπόδειγμα και προπαντός περιεχομένου προσευχής. Είπα «και προπαντός», γιατί είναι κι άλλα πράγματα, θα τα δούμε λίγο πιο κάτω, όχι σήμερα. «Τον άρτον ημών τον επιούσιον δος ημίν σήμερον» είναι το αίτημα που καλύπτει τας υλικάς ανάγκας, εις το είδος της προσευχής που λέγεται δέησις, ικεσία.

Προϋπόθεσις εις το αίτημα αυτό είναι να καλυφθούν αι ανάγκαι αι υλικαί του ανθρώπου. Προσέξατε, αι ανάγκαι αι υλικαί του ανθρώπου, όχι οι επιθυμίες. Πώς το βλέπουμε αυτό; «Τον άρτον ημών τον επιούσιον». Θα πει «επί ούση». Δεν εφεύρα εγώ το «Πάτερ ημών» λεγόμενο, απλώς. Ο επί την ουσία. Αυτός που θα σταθεί κατάλληλος να μας διατηρήσει εις την ύπαρξη, να διατηρήσει την ύπαρξή μας, την ζωή μας, την ουσία μας εις την ζωή, εις την ύπαρξη. Αλλά μόνο αυτό που θα διατηρήσει εμένα στην ύπαρξη είναι ανάγκη.

Επί παραδείγματι, δεν έχω ψωμί και λάδι, θα πεθάνω. Εάν δεν έχω μπιμπελό στις εταζέρες μου, ζω και χωρίς αυτά. Εκείνο δεν είναι ανάγκη, εκείνο είναι επιθυμία, τίποτε άλλο. Εάν, επί παραδείγματι, δεν φάγω μπανάνες ή ανανά, εξωτικά φρούτα αυτά, μπορώ να ζήσω ωραιότατα. Θαυμάσια. Εκείνο είναι επιθυμία. Ο άρτος και το λάδι είναι ανάγκη. Σαν παράδειγμα σας το λέγω αυτό, γιατί ούτε η μπανάνα ούτε ο ανανάς φυσικά είναι τροφές; Και αυτά. Όπως εμείς τα είχαμε τα σύκα εδώ και τα σταφύλια, έχουν άλλες περιοχές τα φρούτα αυτά. Δεν είναι πολυτέλεια. Είναι πολυτέλεια για μας, για να έρθουν εδώ. Αλλά το 'πα σαν παράδειγμα μόνο. Για να δείτε τι είναι επιθυμία και τι είναι ανάγκη.

Μας πει... Μας πει και θα μας τονίσει ο Απόστολος Παύλος εις την προς Ρωμαίους: «Και της σαρκός πρόνοιαν μη ποιείσθε εις επιθυμίας». Είναι πολύ χαρακτηριστικό αυτό, αγαπητοί μου. Την φροντίδα που θα έχετε για το σώμα σας, μη την φτάσετε να γίνει, να καλύπτει επιθυμία. Αυτό αποκλείεται εις την Κυριακή Προσευχή, όταν λέμε «τον άρτον ημών τον επιούσιον». Ομοίως, εις την δέησιν υπέρ των υλικών αναγκών μας, καλύψεως των υλικών αναγκών μας, έχουμε τούτο: την αυτάρκεια. Από πού το βλέπουμε αυτό; Λέμε «τον άρτον ημών τον επιούσιον δος ημίν σήμερον». Σήμερα, όχι αύριο, όχι μεθαύριο, σήμερα.

Το μάννα που έπεφτε μόνο στο σήμερα· η αυτάρκεια. Μη μαζέψετε παραπάνω από τρία γομόρ, λέγει ο Θεός. Θα σκουληκιάσει. Μη φυλάξετε. Σκουλήκιαζε, βρόμιζε το μάννα. «Δος ημίν, λοιπόν, τον άρτον ημών τον επιούσιον σήμερον»· αυτάρκεια. Ακόμη λέει «τον άρτον», που σημαίνει λιτότητα. Υπό τον άρτον φυσικά εννοούνται όλες οι υλικές αξίες που θα καλύψουν τις ανάγκες μας. Αλλά, ωστόσο, ο ονοματισμός «άρτος» εκφράζει και αυτή την αλήθεια, ότι έχουμε μία λιτότητα. Δεν θα ζητήσουμε πράγματα που θα είναι πολυτελή, αλλά λιτά. Και ακόμη λέμε «δώσε σε εμάς».

Οι υλικές μας ανάγκες, ανά πάσα στιγμή, εξαρτώνται από τον Θεό. Γι' αυτό είπε ο Θεός: «Μη μαζέψετε για αύριο μάννα», για να έχει ο άνθρωπος, ανά πάσα στιγμή, την αίσθηση της εξαρτήσεώς του από τον Θεό. Αυτές είναι οι βασικές, θα λέγαμε, προϋποθέσεις, προκειμένου να ζητήσουμε την κάλυψη των υλικών μας αναγκών, αγαπητοί μου, στην προσευχή μας.

Αν ζητήσουμε πλούτον από τον Θεό και μας τον δώσει, αφού τον δίδει, δώσει, δίδει ο Θεός; Δεν δίδει, παραχωρεί. Δίδει παράνομα πράγματα; Πρόσεξε μήπως βουλιάξεις μαζί με αυτά. Και το βούλιαγμα δεν είναι τίποτε άλλο παρά κυρίως απώλεια της ψυχής. Έρχομαι τώρα εις τας πνευματικάς ανάγκας που πρέπει να ζητήσουμε από τον Θεό. Δεν υπάρχει αντίρρηση ότι οι πνευματικές ανάγκες προηγούνται των υλικών αναγκών. Μας το εδίδαξε ο ίδιος ο Κύριος. Είπε: «Ζητείτε πρώτον την βασιλείαν του Θεού και την δικαιοσύνην Αυτού και ταύτα πάντα», όλα αυτά δηλαδή, «προστεθήσεται υμίν», θα σας προστεθούν.

Θα σας δοθούν. Ο Πατήρ σας ο ουράνιος ξέρει τι έχετε ανάγκη πριν ακόμη Του το ζητήσετε. Αυτό μόνο ζητάτε, δύο πράγματα: την βασιλεία του Θεού και τη δικαιοσύνη Του. Τι σημαίνει «ζητώ την βασιλεία του Θεού»; Τι είναι η βασιλεία του Θεού; Η βασιλεία του Θεού δεν είναι κάτι που υπάρχει χωριστά από τον Θεό, κάτι που είναι έξω από τον Θεό.

Σαν να ζητώ την ηλιοφάνεια χωρίς τον ήλιο. Ο ήλιος είναι το αίτιον της ηλιοφανίας. Όπως, λοιπόν, θα έλεγα «Αχ, να έχω μια λιακάδα», είναι ισότιμο με το να πούμε «Αχ, να έχω ήλιο». Έτσι και εδώ, όταν λέμε «ζητώ τη βασιλεία του Θεού», ήθελα να λέγω «ζητώ τον Θεόν».

ο οποίος είναι το αίτιον της βασιλείας. Είναι ακριβώς ο χώρος, αν επιτρέπεται να το πω έτσι, που περιβάλλει, ο χώρος της δόξης που περιβάλλει αυτόν τον Θεό, αν επιτρέπεται να το πω έτσι, αν επιτρέπεται η έκφραση αυτή, γιατί δεν είναι σωστή. Όταν, λοιπόν, ζητώ τη Βασιλεία του Θεού, τον Θεό ζητώ. Και όταν ζητώ τη δικαιοσύνη του Θεού, η δικαιοσύνη δεν είναι παρά η Αγιότητα. Και συνεπώς είναι εκείνο που είπε ο Θεός όταν έβαζε το θεμέλιον της δημιουργίας μας: «Ποιήσωμεν άνθρωπον κατ' εικόνα ημετέραν και καθ' ομοίωσιν». Όταν ζητώ την Αγιότητα του Θεού, δεν ζητώ παρά την πραγμάτωση του καθ' ομοίωσιν, να μοιάσω του Θεού. Να το πω, λοιπόν, τώρα πιο ελληνικά: «Κύριε, θέλω Εσένα και να Σου μοιάσω».

Πρέπει να είναι το περιεχόμενο της προσευχής μας. Εννοώ, δηλαδή, αυτή η έννοια που πρέπει να επικρατεί μέσα στην προσευχή: «Κύριε, θέλω Εσένα και να Σου μοιάσω». Όταν οι δύο μαθητές, Ιωάννης και Ανδρέας, καθ' υπόδειξιν του Ιωάννου του Βαπτιστού, ότι εκείνος τώρα που περιπατεί εις την ακροποταμιά είναι ο αμνός του Θεού, Τον ακολουθούν, στρέφεται ο Κύριος και τους λέγει: «Τι ζητείτε; Τι ζητείτε; Τι θέλετε;» Προσέξτε, τι από πράγματα, τι θέλετε; Και εκείνοι Του λέγουν με ένα ερώτημα, δεν απαντούν, αλλά αντερωτούν: «Κύριε, πού μένεις;»

Δεν ζητούσαν κάτι, αλλά ζητούσαν κάποιον. Αυτό θέλει να πει «ζητείτε πρώτον την βασιλεία του Θεού». Δηλαδή, ζητάτε πρώτα τον Θεό και την ομοίωσή Του. Αλλά, να ολοκληρώσουμε το σημείο αυτό, ο Σολομών, μέσα στο προφητικό του πνεύμα, εκεί θα στραφεί. Όταν προσεύχεται λέγει: «Δος μοι», λέει προς τον Θεόν, «δος μοι την των σων θρόνων πάρεδρον σοφίαν και μη με αποδοκιμάσεις εκ παίδων σου». Δώσ' μου, λέει, Κύριε, την σοφία που είναι πάρεδρος δίπλα στο δικό Σου θρόνο.

Μη με αποδοκιμάσεις από τους δούλους Σου, μην με πετάξεις. Ποια είναι αυτή η σοφία; Είναι η ενυπόστατος σοφία. Είναι εκείνη που έγινε ενυπόστατος, θα πει προσωπική. Είναι πρόσωπο. Δεν είναι η σοφία, αυτό που λέμε «έχω σοφία στο μυαλό μου». Είναι η ενυπόστατος σοφία, αυτή που έγινε άνθρωπος, δηλαδή ο Λόγος, η Σοφία του Θεού, ο Λόγος του Θεού. Με άλλα λόγια, ο Σολομών λέγει: «Πατέρα, δώσ' μου τον Υιόν Σου, δώσ' μου τον Χριστόν Σου». Αυτό λέει: «Δώσ' μου τη σοφία που παρεδρεύει παρά τω θρόνω». Τέλος.

Η προσευχή της μετανοίας. Η προσευχή της μετανοίας...

περιλαμβάνεται σε εκείνο το στίχο του Κυρίου από την παραβολή του Τελώνου και του Φαρισαίου: «Ο Θεός, ιλάσθητί μοι τω αμαρτωλώ». Η προσευχή της μετανοίας δεν είναι αίτηση, δεν είναι δηλαδή κάτι που θα καλύπτει μια ανάγκη υλική ή μια ανάγκη πνευματική με την έννοια που είπαμε προηγουμένως. Είναι κάτι το ξεχωριστό. Πνευματική ανάγκη οπωσδήποτε είναι, αλλά είναι κάτι το ιδιάζον. Γι' αυτό και αποτελεί ίδιο είδος προσευχής. Γενικώς θα λέγαμε εκείνο το «Ελέησόν με, ο Θεός». «Ελέησόν με, ο Θεός, κατά το μέγα έλεός Σου και κατά το πλήθος των οικτιρμών Σου εξάλειψον το ανόμημά μου». Έλα να εξαλείψεις, να σβήσεις αυτό που έχω αμαρτήσει και έχω ανομήσει απέναντί Σου.

Μετανοώ, συγχώρεσέ με. Εις τον Κύριό μας συναντούμε μόνο τα τρία αυτά είδη της προσευχής: την ικεσία —παρακαλεί τον Θεό, τον Πατέρα— «Ερωτώ Σε», συγγνώμη, «Πατέρα μου», λες, «ερωτώ Σε, παρακαλώ Σε, ουχ ίνα άρης αυτούς εκ του πονηρού», συγγνώμη, «ουχ ίνα άρης αυτούς εκ του κόσμου, αλλ' ίνα τηρήσης αυτούς εκ του πονηρού», για τους μαθητάς Του. «Σε παρακαλώ, όχι να τους πάρεις από τον κόσμο, αλλά να τους φυλάξεις από τον διάβολο». Ακόμη είναι «ίνα ώσιν εν καθώς ημείς», ένας μεν. Ποιο το καθ' ομοίωσιν; Είναι η θέωσις. Λέει ακόμη ο Κύριος, ευχαριστεί τον Πατέρα, «Ευχαριστώ, Πατέρα μου», λέει, «και ευχαριστώ γιατί έκρυψες τη σοφία Σου από τους σοφούς και τους συνετούς».

Την απεκάλυψες εις τα μωρά του κόσμου τούτου. Και δοξάζει ο Χριστός τον Πατέρα διαρκώς. Η μετάνοια μόνο, η προσευχή της μετανοίας, δεν συναντάται στον Χριστό. Είναι το είδος της προσευχής, παρά με τα άλλα τρία, που ανήκει σε εμάς αποκλειστικά. Ο Χριστός ήταν αναμάρτητος και ουδέποτε ζήτησε από τον Πατέρα να τύχει ελέους. Τέλος, τέλος είναι όταν θα πάρουμε την ικανοποίηση των αιτημάτων μας και από την αίτηση δι' υλικάς και πνευματικάς ανάγκες, αλλά και διά τη μετάνοια που ο Θεός μάς έδωσε, η ευχαριστία. Αλήθεια, ευχαριστήσαμε τον Θεό ή Τον ευχαριστούμε όταν φεύγουμε από την εξομολόγηση;

Ρωτήστε τον εαυτό σας. Λέτε: «Θεέ μου, Σε ευχαριστώ που εξομολογήθηκα. Σε ευχαριστώ που συγχώρησες τις αμαρτίες μου»; Το λέμε για να κάνει η κάθε ψυχή μία αυτοκριτική. Η ανάγκη της ευχαριστίας είναι εξίσου μεγάλη όπως και η ανάγκη της αιτήσεως. Ο άνθρωπος ο οποίος θα ζητήσει κάτι πρέπει οπωσδήποτε να ευχαριστήσει. Για εκείνον που δεν θα ευχαριστούσε, σαν κάτι αυτονόητο μες στην ψυχή του και σαν κάτι που θα ήταν ανάγκη της ψυχής του, έρχεται η εντολή. Όπως και στην αγάπη, η αγάπη δεν μπορεί να είναι εντολή, το λέγαμε τότε για την αγάπη. Δεν μπορεί ο Θεός να με διατάξει να Τον αγαπώ, θα ήταν παράξενο αυτό. Να έρθει τώρα κάποιος άνθρωπος να με διατάξει να τον αγαπώ, περίεργο.

Όμως, αν θέλει ο Θεός να με βάλει στον δρόμο Του, θα το κάνει και αυτό. Θα κάνει διαταγή την αγάπη, δηλαδή εντολή. Έτσι και την ευχαριστία. Θα την κάνει νόμο, θα την κάνει εντολή την ευχαριστία. Και τι θα κάνει; Να τι θα κάνει, αγαπητοί μου. Θα πει διά στόματος Αποστόλου Παύλου: «Εν παντί ευχαριστείτε». Για κάθε τι να είσαστε ευγνώμονες, να λέτε το ευχαριστώ σας. Για κάθε τι, προσέξατε, για κάθε τι. Γιατί; «Τούτο γαρ θέλημα Θεού εν Χριστώ Ιησού εις υμάς». Λέει, το θέλημα του Θεού αυτό, είναι ανάγκη να το κάνετε γιατί ο Θεός το θέλει. Το θαύμα εκείνο της θεραπείας των δέκα λεπρών μάς φέρνει στο προσκήνιο την ανάγκη της ευχαριστίας. Παρεπονέθη ο Χριστός, παρεπονέθη.

Δεν γύρισαν και οι άλλοι δέκα, και οι άλλοι εννιά, να πουν το ευχαριστώ τους. Μόνο ο ένας ευχαρίστησε, όχι όλοι. Λέγει ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος: «Η ευχαριστία του λαμβάνοντος ερεθίζει τον δίδοντα του δούναι δωρήματα μείζονα των προτέρων». Ο Πρεσβύτερος: το ευχαριστώ εκείνου που παίρνει κάτι ερεθίζει εκείνον που δίνει να του δώσει πιο πολλά. Δεν έχουμε παρά να το δούμε το θέμα μας κατ' άνθρωπον. Κύριοι, όταν ένας άνθρωπος σας πει «πολλά ευχαριστώ» για κάτι που του δώσατε, μέσα σας δημιουργεί ο άνθρωπος αυτός προϋπόθεση να του δώσετε και ξανά και ξανά. Αν όμως δεν σας είπε το ευχαριστώ, τι βγήκε; Η αγνωμοσύνη.

Θα κλείσει η καρδιά σας να μην το ξαναπράξετε. Εάν το πράγμα το κρίνουμε κατ' άνθρωπον, τώρα πάρτε το αυτό σε κάποια άλλη τοποθέτηση, στη σχέση μας με τον Θεό. Ας πούμε το ευχαριστώ μας, αγαπητοί μου, εις τον Θεό, ας το πούμε, και θα δείτε πόση χάρη θα πάρουμε από τον Θεό. Πόση ευγνωμοσύνη, πόσο θάρρος και πόση, θα λέγαμε, ευλογία θα πάρουμε από τον Θεό. Ψυχή που έμαθε να λέει ευχαριστώ, όχι μόνο στα χείλη αλλά και στην καρδιά, είναι μια ψυχή καλλιεργημένη. Θα σας δώσω έναν κανόνα. Θα παρακαλέσω μην τον ξεχάσετε τον κανόνα αυτόν ποτέ. Ποτέ δεν... Είναι ο εξής.

Από τον Θεό, ούτε από τους ανθρώπους, ποτέ μην πιστέψετε ότι είναι είτε ο Θεός είτε οι άνθρωποι υποχρεωμένοι να σας δώσουν κάτι. Σε αυτό το σημείο θα έλεγα: γιατί ο Θεός είναι υποχρεωμένος να μου δώσει κάτι; Γιατί όλοι οι άνθρωποι και αυτοί οι γονείς μου; Μην πει, επί παραδείγματι, η κόρη: «Είναι ο πατέρας μου υποχρεωμένος να μου δώσει προίκα». Να μην το πει αυτό. Άλλο τι θα κάνει ο πατέρας. Ή ο γιος να πει: «Ο πατέρας μου είναι υποχρεωμένος να μου δώσει χωράφια». Ή ο γείτονάς μου ή ο συγγενής μου είναι υποχρεωμένος να μου φέρει δώρο στη γιορτή ή να μου κάνει τη συγκεκριμένη εξυπηρέτηση αυτή. Λοιπόν, προσέξτε, προσέξτε.

Μέσα μας βάλουμε καλά, κάτι δηλαδή που να είναι εγκατεστημένο μέσα στην ψυχή μας, ότι ούτε ο Θεός ούτε οι άνθρωποι είναι υποχρεωμένοι να μας δώσουν κάτι. Εάν μας δώσουν, θα ξεσπάσουμε σε ευγνωμοσύνη. Εάν δεν μας δώσουν ούτε ο Θεός ούτε οι άνθρωποι, απίθανο πράγμα αυτό, εάν έτσι σκεφτόμαστε, τότε ουδέποτε θα βαρυγκομήσουμε, ουδέποτε θα γογγύσουμε, ουδέποτε θα στραφούμε ούτε εναντίον του Θεού ούτε εναντίον των ανθρώπων. Πάρτε αυτό που σας είπα. Θα σας φανεί πολύ πολύτιμο και πολύ χρήσιμο. Εάν σας δώσουν μια καραμέλα, θα πάθετε κάτι, αν έχετε αυτό που σας είπα μες στην καρδιά σας. Αν σας δώσουν μια καραμέλα...

μια ώρα που το στόμα σας ήταν πικρό ή πεινούσατε, τα μάτια σας θα γεμίσουν δάκρυα ευγνωμοσύνης. Μια καραμέλα! Εάν, εκεί που περπατάτε στον δρόμο, είστε κουρασμένοι και σταματήσει ένα αυτοκίνητο γνωστού σας ή αγνώστου και σας πει «Πού πηγαίνετε; Να σας πάρω, να σας πάω εκεί που πάω», τα μάτια σας θα υγρανθούν από ευγνωμοσύνη. Εάν πείτε όμως «Είναι ο άλλος χρεωμένος να με πάρει». Γιατί; Γιατί; Κρατήστε, λοιπόν, αγαπητοί μου, και θα ιδείτε ότι αυτό το κομμάτι που θα έχουμε μέσα μας, αυτή η προϋπόθεση, θα είναι ένα στοιχείο που θα μας τροχίζει την καρδία, θα την εκλεπτύνει, θα την κάνει έτσι λεπτή. Η προσευχή είναι πραγματικά, όπως θα δούμε και στη συνέχεια —δεν τελειώσαμε, αρχίζουμε—

Δεν τελειώσαμε, αρχίζουμε. Είναι ένα τροχείο, είναι ένα εργαστήριο, εργαστήριον που βγάζει πολυτεχνήματα της Θείας Χάριτος. Θα παρακαλέσουμε όμως να μας πει κάτι από την πείρα του ο Σεβασμιώτατος. Μη φύγετε!

Την προσωπική μου πείρα, δεν έχω και σπουδαία πράγματα να σας πω. Το θέμα περί προσευχής, δοξολογίας, δεήσεως και ευχαριστίας, μετανοίας και παρακλήσεως, με θύμισε, αγαπητοί μου, έναν άλλον άνθρωπο προσευχής πολλής. Θα μπορούσα να μην έλεγα το όνομά του, αν βρισκόταν εν τη ζωή. Αλλά επειδή δεν βρίσκεται εν τη ζωή, θα πω το όνομά του.