On Prayer, Part 1 | 18-02-1974

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Love and humility, which we have spoken about up to now, are the sure path to God. Prayer, which we shall discuss today and in the talks to come, is the path of this life. For faith is truly the gateway to the path; it is the beginning. Hope is the continuation of this path. Love and humility are the necessary conditions for this journey. And finally, prayer is the journey itself; it is the ascent toward God. Saint John of Damascus says—and Saint Nilus the Ascetic says the same—that prayer is an ascent toward God. What, then, is prayer? Prayer is an ascent. It is as though the human person becomes a traveler upon the road opened by the preceding virtues and ascends toward Heaven. So what is prayer? Many answers encompass the virtue of prayer. Prayer is indeed a virtue, as we shall see a little later. John Climacus says:

“Prayer, by its quality, is communion and union between man and God; by its effects, it sustains the world.” He then gives a whole series of descriptions of the effects of prayer, which we shall examine a little later. Here we see John Climacus distinguishing between the quality of prayer and its effects. By “quality,” he means the essence and actual reality of prayer—what prayer truly is. By the “effects” of prayer, he means its results: what prayer brings about, what it gives, and what it produces. First, then, we shall consider the quality of prayer—that is, the essence of prayer. He says that it is communion

and union between man and God. To be with God and to be united with God: this is prayer. This is the essence of prayer. Clement of Alexandria says—and I shall give you several teachings before we draw from them a conclusion about the true essence of prayer—“Prayer is conversation with God.” Here, conversation means fellowship and companionship. Prayer, therefore, is the fellowship of the human person with God. John Chrysostom says, “Prayer is communion and union with God.” This is the same as John Climacus says. It is communion—which also means fellowship—communion and union with God.

Asterius of Amasea says, “It is the dialogue of the rational living creature with the true Word.” Dialogue means conversation. The rational living creature is the human person. Do not take the word “creature” in a negative sense. Today, if we call someone an animal, it is insulting and has a negative meaning. But originally the word did not have a negative meaning. What is the human person? He is called a rational living creature. Notice: a rational living creature, and so on. In other words, something that lives. That is what “living creature” means. So do not let your mind give it a negative meaning. Prayer, then, is the dialogue of the rational living creature—that is, the human person—with the true Word (Logos), who is...

the Son and Word (Logos) of God, the second Person of the Holy Trinity. It is a departure toward Heaven: one leaves this place and goes there, noetically, of course. It is contempt for present things: leaving present things behind and not giving them too much importance. It is familiarity with the things to come: becoming acquainted with and drawing near to future realities. Saint Gregory of Nyssa tells us that prayer is “conversation with God, fellowship with God.” It is “theoria of invisible things,” the divine vision of things that cannot be seen, and “the fulfillment of things desired.” Here, fulfillment means satisfaction, fullness—bringing something to its fullness. Therefore, it means satisfaction.

You desire many things, and this is why people remain dissatisfied deep within. What always satisfies the soul is prayer, because prayer is, so to speak, the channel or conduit that brings heavenly blessings to the human person. Prayer is equality of honor with the angels. In other words, when you pray, you share the same honor as the angels, because the angels pray. How do they pray? John Chrysostom puts it this way: “Prayer is the language of the angels.” Prayer—when we say “the prayer,” we mean prayer itself; they are the same—is the language of the angels, because the angels are always praying. “For prayer is the work of the angels,” because prayer is their work. So what is the essence of prayer? From these words, we see

that the teachings of the Fathers of our Church show prayer to be dialogue, communion, and union with God. This is a progressive journey. The first step is dialogue: to converse, to speak. Picture two persons: one speaks and the other listens; one is here and the other is somewhere far away. So you immediately begin to speak. That is the first step. The second is communion—that is, fellowship, drawing near. And the third step is union: to become united. Prayer follows this progressive journey and, if you wish, prayer is precisely conversation,

fellowship, and union with God. This is prayer. You may ask me, “Do we experience our prayer in this way?” I must tell you that I am afraid we may never have prayed properly. Never. Pay attention: perhaps. Perhaps never. Yes, it may have happened on occasion—not many times, but a few times—that there was a flash during our prayer, something that caused us to rise from prayer feeling fulfilled. Yet often that something may not have been entirely genuine; or, if it was genuine, it was very slight—very slight indeed. As I told you, I am afraid that perhaps we have not prayed to God properly even once. Perhaps.

At least I can say this: I am afraid that I myself have never prayed. I fear this. For if we read in the Fathers of the Church what prayer truly is—read what Saint Isaac the Syrian says about prayer, or Saint Symeon the New Theologian—you will be shaken. You truly will be shaken. My dear ones, do you know what it means for someone to begin praying sometime in the afternoon, for night to fall, dawn to come, evening to return, and still to be praying? Why? Because he has been completely absorbed in prayer. Do you know what it means—as you may have read in the Sayings of the Desert Fathers—for a snake to come and bite the person praying on the foot

and for him to pay no attention at all to the snake biting him? Here in the church, if something falls, if a lamp bursts and makes a noise, people imagine that something has happened, that a fire has started, or who knows what. Then it is, “You trample me, and I trample you,” as everyone rushes to get out of the church. This is why I told you that I am afraid we may never have prayed. It is something that should shake us deeply. Perhaps I have never prayed in my life. I fear that.

Since prayer means conversation, fellowship, and union with God—you see the progression—then, as we shall discuss in a later talk, prayer is the best and indeed the only path to union with God. It is the path of Christian mysticism. I wonder whether there will be time to speak about it, and I am filled with awe before the subject of Christian mysticism—so much awe that I have considered, though I have not yet decided, saying nothing to you about it. For I ask myself, “What can I tell you? What can I tell you?” Because if we ever learn what Christianity truly is, then we shall be shaken.

The saints who tasted it preferred death—even martyrdom—rather than abandon Christ. This is fundamental testimony that Christianity is something of infinite worth, because it is a truth. It is the truth. We have the living God. Our God is not false; He is the true God. And He is not merely one god among others; He is God, the one and only God. There are no other gods. This is why God’s name is the Lord, as He revealed to Moses, which we discuss in our Sunday talks. It is no small thing for a person to understand that God is one and that He is the Lord, when even in the twentieth century, in Christian lands, there are people who may accept and believe in other gods.

This is the essence of prayer. We can even say that, for our first-created ancestors, this fellowship with God was an ordinary reality. The expression that God walked in Paradise reveals the intimacy between the human person and God. We shall examine this a little later and return to it. We may now continue by asking: What are the effects of prayer? If prayer is this union with God, what does it bring about? John Climacus lists many of its effects, and these will probably form the main subject of our talk today. He says that prayer sustains the world.

Prayer enables the world to continue in existence, because, on account of its sins, the world would have no reason to remain if there were no people who prayed.

Remember! Remember God’s decision to destroy Sodom and the whole surrounding region of the five cities. What role did Abraham’s prayer play? “Lord, if there are fifty righteous people, will You destroy the cities? What if there are forty-five, forty, thirty, twenty, or ten?” Abraham stopped there. The cities would not have been destroyed if there had been ten people—if there had been ten people who prayed, the city would not have been destroyed. But

Abraham was one man outside the cities, and he stopped at ten. In the end, the cities were destroyed. Aristides the Apologist says that what sustains the world is the presence of Christians who pray. Let me also remind you of Moses. God became so angry with His people, who were so rough, stiff-necked, and ungrateful, that He intended to destroy them, as He had done in the days of Noah’s contemporaries.

God made an exception for Noah and said that He would raise up a new generation from him, which indeed happened. Now He says the same thing to Moses: “I will destroy them and raise up a new people from you.” But Moses says, “Do not do this. I beg You. If You do it, I do not want You to make a new people from me. Destroy me together with them.” Through this deeply moving prayer of Moses, God did not destroy the Israelites in the wilderness. Indeed, you should know that God allows Himself to be overcome by prayer, and He loves to be overcome by prayer. This makes a profound impression on us, especially when Moses presents God with the following argument. It truly astonishes us that God accepts arguments from human beings and allows Himself to be persuaded by human reasoning. Yet I must tell you that God Himself permits matters to unfold in this way so that He may be overcome. He does it deliberately.

God loves to be overcome by human beings in prayer. What did Moses say? “Lord, if You destroy the people, the neighboring nations—who were filled with fear at Your presence when You worked the miracle of bringing them through the Red Sea—and the Egyptians as well, will say, ‘God hated them and led them into the wilderness to put them to death.’ And this will not be to Your glory.” We might call this the argument, “It is not in Your interest.” And God was “persuaded,” in quotation marks. God also revealed this through that marvelous struggle He had with Jacob. Jacob had a dream. When Jacob was returning to his homeland, now possessing his goods and property and everything else, he saw God in his sleep and said to Him, “Bless me.”

Of course, he must have seen God in human form, because God cannot be seen. He said to Him, “Bless me.” “No,” He replied, “I will not bless you, because it is already late and I must leave.” Jacob answered, “I will not let You go unless You bless me.” “Let Me go.” But Jacob took hold of God and said, “You will not leave unless You bless me.” Then a struggle began between God and Jacob. God struggled to leave, while Jacob refused to let Him go. They wrestled, the account says, until morning.

Of course, this took place in his sleep. It is like what we sometimes say: “I wrestled with a dream until morning.” He wrestled and wrestled. Finally, God said, “Very well, I will bless you. Let Me go, and I will bless you.” And He blessed him. He also gave him the name Israel, which means “beloved.” Jacob was his first name, while Israel was, so to speak, an additional name; and from him came the Israelites. Thus, it means “beloved.” And as a sign that God had visited him, God touched him on the thigh in such a way that, when Jacob arose in the morning, his thigh was in pain. It hurt greatly; he limped and could not walk properly because of his struggle with God, in which he had overcome God. It is said of the monk Saint Paul the Simple that even Saint Anthony the Great held him in high esteem.

Many times, Saint Anthony would send people possessed by demons to Paul the Simple so that he might heal them. Once, a man possessed by a demon was brought to him—a relative of those who brought him—and they begged Venerable Paul to cast out the demon. The demon would not leave, and the Saint prayed beneath the scorching sun of the African desert, imploring God to drive the demon out of the man. “I beg You, Lord, drive out the devil.” But the devil would not leave. Nothing happened. Then Venerable Paul said, “I will not rise from this place; I will not leave here unless the devil leaves this man.” And immediately the devil departed.

This is the struggle of the human person with God: that the person might overcome God, while God allows Himself to be overcome, because He loves to be overcome through prayer. Such is the great power of prayer. It is truly astonishing. And so, my beloved, prayer sustains the world; it reconciles humanity with God. It is the mother of tears and, in turn, their daughter, because prayer gives birth to tears. Many times we begin to pray, and as the prayer progresses, tears arise. But how many times, too, when we weep over something, do those tears move us to go and pray?

Prayer, then, is the mother of tears, but at the same time it is also the daughter of tears. It is atonement for sins. Those who have learned to pray and ask forgiveness for their sins are forgiven by God. Prayer is a bridge over temptations.

It is the bridge over temptations. It is as though someone were trapped on an island, in a place with no way out; and that is what temptations are like when they surround a person. The way out—the bridge by which one crosses to another place and is saved—is prayer. And against tribulations!

A dividing wall.

Prayer is the dividing wall against hardships, tribulations, and difficulties. That is what “dividing wall” means. In other words, prayer rises before a person and protects him from all the unpleasant things that come to surround him. It is the crushing of warfare. Do you want victory in the war against the passions and temptations? Pray. Prayer is our heavy artillery, which truly crushes the enemy. It is the work of angels. What is the work of the angels? The angels have many tasks. They are also sent for our salvation, to minister to us in the work of salvation. The Apostle Paul tells us in Hebrews that the angels are ministering spirits.

“Sent forth to minister for those who will inherit salvation.” They are sent for us human beings, to minister to us in the work of our salvation. But one of the principal works of the angels is prayer. What is the content of the angels’ prayer? I do not know whether it consists of more than one thing. But we do know one thing: it is the glorification of God. This is the principal work of the angels. Remember that the Cherubim and the Seraphim continually sing hymns to God. We know the angelic hymn: “Holy, Holy, Holy, Lord of Sabaoth; heaven and earth are full of His glory.”

Prayer is the food of all the bodiless powers—the food of every bodiless being. The angels are nourished by prayer. At first, saying that they are nourished by prayer may seem a little strange; or at least it seems less strange if we take it as a metaphor. If we accept that prayer is called the food of angels in a metaphorical sense, I would say that it is also food for human beings. For human beings as well. But it is not metaphorical; it is real. Pay attention. The angels are immaterial; they are spirits. Therefore, they have no need of material food, at least not as we need it for our bodies. Yet spirits also need nourishment.

The difference is that their food is not like the food we eat. Their food is prayer, and therefore prayer truly is nourishment. Of course, the angels now cannot fall—not because they are immutable, but because they have experienced what is good, because they have tasted God and have acquired the taste of God. For this reason, they do not want to fall. They do not want to. They are capable of falling. An angel could say, “Now I want to fall,” and he would be able to fall. God alone is immutable, that is, unchanging. He is not subject to alteration, change, or transformation. An angel, however, is subject to change. Every created being is mutable. Yet although an angel’s nature is mutable, what keeps him from falling...

from dying spiritually—for the demons died spiritually—is the nourishment he receives. And that nourishment is prayer. It is prayer. Prayer will also be the food of the saints in Paradise. Only it will not be prayer as we know it today. Rather, it will be a...

continual glorification of God, which will be nothing other than the sustaining of the saints in holiness. A saint in the Kingdom of God is capable of changing and falling, because he is mutable; yet he cannot fall, because he will never desire to. It would be like telling someone surrounded by all the good things of the earth, “I am going to die of hunger.”

Imagine him actually doing that—dying of hunger. Only a madman would do such a thing. No one in his right mind would take his own life. The saints in heaven would never desire anything of the kind. Therefore, their nourishment will be theoria, the divine vision of God, and also the glorification of God. Prayer is also the joy of the age to come. It opens before you, so to speak, the vision of the good things to come, and you rejoice in what you will one day taste—what, even now in this life, you already taste as a foretaste of the good things of heaven. Prayer is boundless work. John Climacus notes several things about the effects of prayer that make a deep impression on us.

Consider the phrase “boundless work.” I have spoken to you about this before. And when I so often repeat, “as I said before,” it is to make clear that I know I have already told you, lest you say, “He is telling us the same things again.” I repeat them as a reminder.

What is the work of the human person? What is it? Is it to be born, begin working, and study? What is a person meant to do? My beloved, this is not the true work of the human person. These things are secondary; they enable a person to support himself and remain alive.

He eats and works, but only so that, as I told you, he may remain alive biologically.

The principal work of the human person is something else. We can say that in monasticism this begins—or at least, yes, begins—to become a reality. A monk divides his time among three things, as Saint Isaac the Syrian also says: prayer, study, and manual labor. These three form a complete cycle that must be repeated continually. Saint Isaac says: “Have you grown tired of praying? Take up your study. Have you grown tired of studying? Take up manual labor.” In other words, begin digging, making something, working with your hands. Labor. Of course, this does not mean that while I am working I will not pray, because within labor...

there is reflection on what we have studied; within study there is the remembrance of prayer; and within labor there is reflection on what we have studied, while we continue to pray. Each is present within the others. Nevertheless, at any given moment, one of the three will be the principal task: at this moment I am working, or at this moment I am praying, or I am studying. As the spiritual life advances, imagine an equiangular, equilateral triangle whose three sides are these three elements. That triangle gradually becomes isosceles, because one of its sides continually grows shorter—continually! And what does that mean? Manual labor becomes less and less.

More time is devoted to study and prayer. More time is given to that boundless work called prayer, to the principal work that a person begins to understand is the only thing truly worthwhile. But to recognize its worth, one must begin to acquire some spiritual experience, some taste of spiritual things. Then one will value prayer. Otherwise, prayer tires us; we grow bored and sleepy because we have not acquired this taste of God within prayer. John Climacus then says that prayer is the source of the virtues—the source of the virtues.

When we say that prayer is the source of the virtues, we must certainly understand that prayer itself is also a virtue, because one kind of thing cannot be born from something of a different kind. A cat cannot give birth to a puppy. In the same way, that which gives birth to virtues cannot itself fail to be a virtue. A virtue! Have you ever considered that prayer is a virtue? This is what I mentioned earlier and said we would examine later: that prayer is a virtue. I told you that many answers are needed to encompass the virtue of prayer. Why is prayer a virtue? Did you know that prayer is a virtue? We say, “This person possesses the virtue of faith.”

In the same way, we could say that he possesses the virtue of prayer. Indeed, there are not three theological virtues, but four. The theological virtues are four: faith, hope, love, and, fourth, prayer. In fact, to follow a better order, I should have spoken to you about prayer before humility. For practical reasons, I changed the order. Prayer is the fourth and final theological virtue. And why is it a theological virtue? Because it is directed toward God—indeed, more directly than all the others. Faith, after all, is simply, “I believe in God.” But prayer is direct communion with God. Why, then, is it a virtue?

When we speak of virtue, what do we mean? The defining mark of virtue is this: a work directed toward God and undertaken by free choice. Every work freely chosen and directed toward God is a virtue. Notice that there are three elements. First, we speak of work, of labor, and therefore of effort. Prayer is labor; indeed, it is labor above all else.

Labor above all else.

Second, this labor must be directed toward God; it must be addressed to God. I may labor to commit other evils, but that does not make such labor a virtue. Or the work may not be evil, yet may not be directed toward God. That is not virtue either.

For example, suppose I am a merchant or a laborer and work hard. That does not mean my work is a virtue, because it is not directed toward God. The second element, therefore, is that the labor I undertake must be directed toward God. And the third element is this: receiving the grace of God is not enough for me to accomplish it. I too must offer my free choice—my free and willing assent. I must desire it, because something ceases to be a virtue if it is done under compulsion. This is why the Apostle says to the Corinthians, concerning their gift for the poor in Jerusalem, that they should offer it “not reluctantly or under compulsion, for God loves a cheerful giver.” God, he says, loves the person who gives something, who does something

cheerfully and with joy, because he freely desires to do it. That is what a cheerful giver means: someone who rejoices because he acts freely and not under compulsion. These, then, are the elements: labor; labor in God and directed toward God; and labor in God, directed toward God, and undertaken by free choice—by the human person’s own will. This constitutes virtue. All three elements are present in prayer. They are all present in prayer. This, then, is why prayer is a virtue. Indeed, as Saint John Climacus says, it is the source of the virtues and the procurer of spiritual gifts. Do you desire spiritual gifts? You may remember that we discussed them in an earlier talk.

Anyone who wishes to receive spiritual gifts must truly desire them. As we have said, when we are baptized, the Spirit of God comes to give us His gifts. Yet He gives them only when we too stretch out our hand to receive them. To stretch out my hand toward the Spirit of God means nothing other than to speak the language of prayer. I begin to say, “Lord, give me wisdom; give me understanding; give me love; give me faith. Give me whatever Your love desires and judges able to help me ascend, to come to know You, to experience You, and to behold Your face.” All these things are offered as gifts from God in response to our asking—that is, through prayer. Prayer, then, is the procurer of spiritual gifts. It is unseen spiritual progress.

Unseen spiritual progress. Do you want to know whether someone prays? You will see it in whether he advances in the spiritual life. Is he advancing spiritually? Then he prays. What is happening here? One thing is visible, while the other is not. Prayer is unseen. Whether someone prays or does not pray cannot be seen, but his spiritual progress can be seen. It is just like this: can I know how much money another person has in his wallet? I cannot. How can I tell whether he has money? If he builds houses and buys fields. When I see him building houses, buying fields, and opening shops, what will I say? “This man has money.” The money itself is unseen, but what he purchases with it can be seen. So it is here as well.

Prayer is unseen, but the progress that comes from prayer is visible. It is perfectly obvious. Spiritual progress cannot be hidden. Prayer is the food of the soul, though we examined this earlier when speaking about the food of the angels. Prayer is the illumination of the nous, the spiritual intellect. How often, when we face some need, do we ask God to illumine us and show us what we should do? What should we do? Prayer is what will illumine the nous. Yet this does not concern only some particular need. My dear friends, let us learn to pray not only for our needs, but because our nous continually needs illumination. Understanding and illumination of the nous are not required only for matters of everyday life.

Above all, they are needed so that we may understand His word. When we study Holy Scripture, let us ask for illumination of the nous. When our nous is occupied with God, let us ask Him to illumine it, so that this attention of the nous may bear fruit. Prayer is the axe that cuts down despair. Are you in despair, at a loss, not knowing what to do? Pray. Prayer will behead despair, and through prayer you will rise again with new courage. Do you know how many people have been saved even from suicide because, at the last moment, they were illumined to pray? Indeed, it would be unthinkable for someone who had decided to take his own life, for example, to pray beforehand.

Quite simply, if he prayed, he would be saved and would never take his own life. The two things cannot coexist. Prayer and suicide cannot go together. Prayer is proof of hope, because by praying you show that you hope. It is the dissolution of sorrow: prayer dissolves sorrow. We know that when confronted by some event, a person may suffer a disintegration of the personality and a breaking apart of the powers of the soul. And not only a breaking apart, but sometimes even a conflict: my nous may tell me that I must act in one way,

while my heart tells me, “You must not act that way,” and the nous and the heart come into conflict. My dear friends, this is something that can happen to us very often. Prayer restores the unity of the person; that is, it brings the powers of the soul—the intellect, the emotions, and the will—back into harmony and cooperation. Without examining each phrase, prayer is the wealth of monks, the treasure of hesychasts, and the lessening of anger. Do you wish to lessen your anger, if you are prone to anger? There is one answer: learn to pray.

At that very moment, when anger seizes you, pray: “My God, guard me. Do not let me lose control or do this or that.” At once the anger subsides and diminishes. Even if it is not eliminated, it is at least weakened until it becomes powerless to do evil. Prayer is a mirror of spiritual progress, as we said earlier when we called it the manifestation of progress. It is a disclosure of one’s condition, revealing the good state within. It is a revelation of things to come. A revelation. Prayer leads to the revelation of future things. No prophet was ever a person who did not pray. Ordinarily, prophecies were given, the prophetic gift was received, and

prophetic revelations came within the realm of prayer. Finally, for the person who has truly learned to pray, prayer is a tribunal, a judgment seat, and the judgment seat of the Lord before the judgment seat to come. What does this mean? Yesterday we commemorated the Second Coming of Christ and heard the Gospel of the impartial Judge, of the dread judgment seat of the Lord, who as Judge will then judge us all. If you repent, weep, and lament at that time, what benefit will it bring? There will no longer be any benefit, because it will no longer be the time for metanoia, for repentance, but the time for recompense and judgment. Prayer,

tears, metanoia, and contrition bring us before the throne, before Christ’s judgment seat, even before that tribunal is established. For what happens? You have sinned, fallen away, acted without reason, and displeased the Lord. So you hasten to Him, fall to your knees, weep, lament, mourn, beat your breast, and beg God to have mercy on you. What does it mean for Him to have mercy on you? It means that He grants you mercy and does not condemn you then. What, therefore, is prayer? Prayer, he says, is a tribunal, a judgment seat, and the judgment seat of the Lord before the judgment seat to come—before that future tribunal. Through prayer you are finally reconciled with God, and then, for you, He will not be a dread Judge, but a friend and a loving Father. My dear friends, prayer has as its supreme example the incarnate Word (Logos).

Christ stands before us as the example of prayer. As the Apostle Paul says in Hebrews, “In the days of His flesh”—that is, while He was in this world—

listen carefully—“He offered up prayers and supplications, with loud cries and tears, to Him who was able to save Him from death, and He was heard because of His reverence.” Listen to these expressions of prayer: prayers and supplications, with loud cries and tears. Is our prayer of this quality? We shall examine in a future talk whether it is of this quality.

Christ prayed in this world and became for us the example of prayer. The Lord entered the world through prayer and departed from it through prayer. How did He enter through prayer? Again in Hebrews it says, “When the Son came into the world, He said, ‘Behold, I have come to do Your will, O God.’” “Behold, I have come, O God, to do Your will.” We see, then, that as He enters the world, He prays, even as He prepares to undertake His work of redemption upon the earth. After He was baptized, He immediately left the Jordan and went deep into the wilderness.

There He remained for forty days, fasting and praying. What was He praying for? He was praying for the work He was about to undertake: our salvation. And as the Lord was departing from this world, He prayed as well. Before the Crucifixion, He prayed fervently in the Garden of Gethsemane. Upon the Cross, His words were themselves a prayer. And His final act on earth as a mortal man—for after His Resurrection He is no longer mortal in His humanity—was to say, “Father, into Your hands I commend My spirit.” “I place My spirit into Your hands.” Every act, then, every movement of the Lord—

whether a miracle, a teaching, or the meal He shared with the five thousand—was always sealed with prayer. Everything was done through prayer. We could say that the whole life of our Lord—His entire life, the Lord in His whole being—was a living and unceasing prayer. The words, “He continued all night in prayer to God,” show us how the Lord lived. The Lord gave us the essence of prayer. He gave us its content and its purpose. He showed us the manner of prayer, the time for prayer, and also the place of prayer. We shall, of course, examine these things in the talks to come.

Truly, the Lord is the supreme example of prayer.

But our time is up. There was one more thing I wanted to tell you. Never mind; let us stop here, because some of the ladies need to go to the Philoptochos Society of the Forty Holy Martyrs, and they must be there by six fifteen. So we shall stop here and continue, God willing, the Monday after next. Next Monday is Clean Monday. Obviously, there will be no talk, no confession—nothing. We shall meet again two weeks from today. As you know, the season of Great Lent is upon us once more. So, especially in view of Great Lent, I would ask that we hold these gatherings more frequently, since this subject can help us during the Lenten season, so that, my dear friends, we may become more spiritual people.

Αγάπη και η ταπείνωση που μιλήσαμε μέχρι τώρα είναι η ασφαλής οδός προς τον Θεό. Η προσευχή, περί της οποίας θα αναπτύξουμε σήμερα και στα προσεχή μας θέματα, είναι η οδός αυτής της ζωής. Διότι πραγματικά η πίστις είναι η πύλη της οδού, είναι το ξεκίνημα. Η ελπίς είναι η προέκταση αυτής της οδού, η αγάπη και η ταπείνωση είναι προϋποθέσεις αυτής της πορείας και, τέλος, η προσευχή είναι αυτή η πορεία, είναι αυτή η ανάβαση προς τον Θεό. Λέγει ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, το αυτό λέγει και ο Άγιος Νείλος ο Ασκητής, ότι προσευχή εστίν ανάβασις προς Θεόν. Τι είναι, λέγει, η προσευχή; Η προσευχή είναι ένα ανέβασμα, πλέον σαν να είναι ο άνθρωπος αυτός ούτως ο οδοιπόρος του δρόμου που ηνοίχθη διά των προηγουμένων αρετών και ανέρχεται προς τον Ουρανόν. Τι είναι λοιπόν η προσευχή; Είναι οι απαντήσεις πολλές που καλύπτουν την αρετή της προσευχής. Είναι αρετή η προσευχή, θα το δούμε λίγο πιο κάτω. Λέγει ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος:

«Προσευχή εστί, κατά μεν την αυτής ποιότητα, συνουσία και ένωσις ανθρώπου και Θεού· κατά δε την ενέργειαν, κόσμου σύστασις». Ακολουθεί μια ολόκληρη σειρά του τι είναι η ενέργεια της προσευχής, διά την οποία θα μιλήσουμε λίγο πιο κάτω σε μια ανάλυση. Εδώ παρατηρούμε τον Άγιο Ιωάννη της Κλίμακος να διακρίνει την προσευχή εις ποιότητα και εις ενέργεια. Όταν λέγει ποιότητα, εννοεί αυτή την ουσία της προσευχής και την υπόστασή της. Τι δηλαδή ακριβώς είναι η προσευχή. Και όταν λέγει ενέργεια της προσευχής, εννοεί τα αποτελέσματα της προσευχής. Δηλαδή τι επιφέρει η προσευχή, τι δίδει, τι αποδίδει η προσευχή. Και αρχικά θα δούμε ποια είναι η ποιότητα της προσευχής. Δηλαδή ποια είναι η ουσία της προσευχής. Λέγει ότι είναι συνουσία

ένωσις ανθρώπου και Θεού, λέει ο Άγιος Ιωάννης. Το να βρεθείς μαζί με τον Θεό και να ενωθείς με τον Θεό, αυτό αποτελεί την προσευχή. Αυτή είναι η ουσία της προσευχής. Ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς λέγει —θα σας πω αρκετές γνώμες και θα βγάλουμε μετά ένα συμπέρασμα από όλες αυτές, τι ακριβώς είναι η ουσία της προσευχής—: «Είναι ομιλία προς τον Θεόν η ευχή». Ομιλία θα πει συναναστροφή, συντροφιά. Συνεπώς η προσευχή, λέγει, είναι μια συντροφιά του ανθρώπου με τον Θεό. Ο Ιερός Χρυσόστομος λέγει: «Ευχή, κοινωνία και ένωσις προς Θεόν». Ό,τι και ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος. Είναι κοινωνία, και αυτό συντροφιά, κοινωνία και ένωση με τον Θεό.

Ο Αστέριος Αμασείας λέγει: «Διάλεξις του λογικού ζώου προς τον αληθινόν Λόγον». Διάλεξη θα πει συζήτηση. Του λογικού ζώου, που είναι ο άνθρωπος. Η λέξη «ζώον» μην σας πηγαίνει στην κακή έννοια. Γιατί σήμερα λέμε, όταν πούμε έναν άνθρωπο «αυτός είναι ζώον», λοιπόν, είναι υποτιμητικό. Έχει μια κακή έννοια. Ενώ αρχικώς δεν έχει κακή έννοια η λέξη «ζώον». Τι είναι ο άνθρωπος; Λέγεται ζώον λογικόν. Προσέξτε, ζώον λογικόν κτλ., κτλ. Δηλαδή κάτι που ζει. Κάτι που ζει. Αυτό θα πει ζώον. Μην πηγαίνει λοιπόν το μυαλό σας στο κακό. Διάλεξις, λοιπόν, του λογικού ζώου, δηλαδή του ανθρώπου, προς τον αληθινόν Λόγον, που είναι...

ο Υιός και ο Λόγος του Θεού, το δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδας. Αναχώρησις προς ουρανόν· φεύγει κανείς από εδώ, πηγαίνει εκεί, νοερώς φυσικά. Καταφρόνησις των παρόντων· να εγκαταλείψεις τα παρόντα, να μη δώσεις πολλή σημασία στα παρόντα. Οικείωσις προς τα μέλλοντα· να οικειωθείς, να πλησιάσεις αυτά τα οποία είναι μελλοντικά. Και ο Άγιος Γρηγόριος Νύσσης μάς λέει: «Θεού ομιλία, Θεού συναναστροφή», ότι είναι η προσευχή. «Των αοράτων θεωρία», το να βλέπεις εκείνα τα οποία δεν βλέπονται. «Των επιθυμητών πληροφορία». Πληροφορία θα πει ικανοποίησις, πληρότης. Φέρω εις πληρότητα. Συνεπώς, ικανοποίηση. Ικανοποίησις.

Πράγματα επιθυμείς, γι’ αυτό οι άνθρωποι μένουν στο βάθος ανικανοποίητοι. Εκείνο που ικανοποιεί την ψυχή είναι πάντοτε η προσευχή, διότι είναι ο, ούτως ειπείν, οχετός, ο σωλήν εκείνος που φέρει τα ουράνια αγαθά εις τον άνθρωπο. Των αγγέλων ομοτιμία είναι η προσευχή, δηλαδή όταν προσεύχεσαι μοιάζεις στην αυτήν τιμή με τους αγγέλους, διότι οι άγγελοι προσεύχονται. Πώς; Να πώς το λέγει ο Ιερός Χρυσόστομος: «Η ευχή των αγγέλων η γλώττα». Η ευχή, λέγει, η προσευχή —όταν λέμε ευχή εννοούμε την προσευχή, το ίδιο είναι— η προσευχή, λέγει, είναι η γλώσσα των αγγέλων, διότι οι άγγελοι πάντα προσεύχονται. «Αγγέλων γαρ έργον η προσευχή», επειδή το έργο τους είναι η προσευχή, των αγγέλων. Ώστε, ποια είναι η ουσία της προσευχής; Βλέπουμε

από αυτές τις μερικές γνώμες των Πατέρων της Εκκλησίας μας να βγαίνει ότι η προσευχή είναι διάλεξις, κοινωνία και ένωσις μετά του Θεού. Μια προοδευτική πορεία, διότι το πρώτο βήμα είναι η διάλεξις, δηλαδή το να συζητήσεις, να μιλήσεις. Φανταστείτε τους δύο. Ένας ομιλεί, ο άλλος ακούει, και ο ένας είναι εδώ, ο άλλος είναι κάπου μακριά. Συνεπώς αμέσως αρχίζεις να ομιλείς. Το πρώτο βήμα είναι αυτό. Το δεύτερο είναι η κοινωνία. Δηλαδή η συντροφιά, να πας κοντά. Και το τρίτο βήμα είναι η ένωσις, να ενωθείς. Αυτή την προοδευτική πορεία έχει η προσευχή και, αν θέλετε, προσευχή είναι ακριβώς η συζήτηση, η

συντροφιά και η ένωση με τον Θεό. Αυτή είναι η προσευχή. Θα μου πείτε, νιώθουμε την προσευχή μας να είναι τέτοια; Πρέπει να σας πω ότι εγώ το φοβούμαι αυτό, ότι δεν έχουμε ίσως ποτέ προσευχηθεί σωστά. Ποτέ. Προσέξτε. Ίσως. Ίσως ποτέ. Ναι, πολλές φορές να έχει συμβεί —όχι πολλές φορές— μερικές φορές να συμβαίνει μία έλαμψη μες στην προσευχή μας. Ένα κάτι, ένα κάτι που να σηκωθούμε από την προσευχή ικανοποιημένοι. Αλλά πολλές φορές όμως αυτό το κάτι να μην είναι πολύ γνήσιο ή, αν είναι γνήσιο, να είναι πολύ λίγο. Πάρα πολύ λίγο. Σας είπα, φοβούμαι ότι δεν έχουμε προσευχηθεί στον Θεό ίσως ούτε μία φορά σωστά. Ίσως.

Τουλάχιστον αυτό θα μπορούσα να πω, ότι φοβούμαι ότι ποτέ δεν προσευχήθηκα. Το φοβούμαι. Διότι άμα διαβάσουμε στους Πατέρες της Εκκλησίας το τι είναι προσευχή, διαβάστε στον Άγιο Ισαάκ τον Σύρο τι είναι προσευχή ή στον Άγιο Συμεών τον Νέο Θεολόγο, θα τρομάξετε. Πραγματικά θα τρομάξετε. Ξέρετε τι θα πει, αγαπητοί μου, να προσεύχεται ο άλλος, να αρχίζει την προσευχή του κάπου απόγευμα, να νυχτώνει, να ξημερώνει, να βραδιάζει και ακόμη να προσεύχεται; Γιατί; Γιατί υπήρξε μια τελεία απορρόφησις. Ξέρετε τι θα πει, όπως θα έχετε διαβάσει ενδεχομένως στο Γεροντικό, να πηγαίνει το φίδι να δαγκώνει τον προσευχόμενο στο πόδι

και να μη δίνει καμία σημασία στο φίδι που δαγκώνει; Εδώ μες στην εκκλησία κάτι να πέσει, μια λάμπα να σκάσει και να κάνει θόρυβο, κάτι, κάτι, και να νομίσουν ότι κάτι, η φωτιά πήρε, δεν ξέρω τι. «Πατείς με, πατώ σε», ποιος θα φύγει μέσα από την εκκλησία. Γι’ αυτό σας είπα, φοβούμαι μήπως δεν έχουμε προσευχηθεί. Είναι κάτι που πρέπει να μας κάνει να τρομάξουμε. Δηλαδή ποτέ μου δεν προσευχήθηκα. Το φοβούμαι.

Εφόσον προσευχή θα πει συζήτηση, συντροφιά, ένωσις —είδατε, προοδευτικά— με τον Θεό, τότε, όπως θα δούμε σε ένα μεταπροσεχές θέμα μας, η προσευχή αποτελεί αρίστη αλλά και μοναδική οδόν προς ένωσιν μετά του Θεού. Δηλαδή η οδός του χριστιανικού μυστικισμού, που σκέφτομαι αν θα μείνει χρόνος να μιλήσουμε και με πιάνει δέος μπροστά στο θέμα του χριστιανικού μυστικισμού. Τόσο δέος που έφτασα στη σκέψη, όχι ακόμη στην απόφαση, να μη σας μιλήσω τίποτα, γιατί λέω: Τι να σας πω; Τι να σας πω; Γιατί κάποτε, αν μάθουμε τι είναι ο χριστιανισμός, τότε θα τρομάξουμε.

Άγιοι που τον γεύτηκαν προτίμησαν τον θάνατο, τον μαρτυρικό, παρά να εγκαταλείψουν τον Χριστό. Αυτό είναι μια βασική μαρτυρία ότι είναι κάτι που απέραντα αξίζει, γιατί είναι μια αλήθεια. Είναι η αλήθεια. Έχουμε ζώντα Θεόν, δεν είναι ψευδής ο Θεός μας, είναι αληθής ο Θεός. Και δεν είναι ένας Θεός, αλλά είναι ο Θεός, ο μοναδικός Θεός. Δεν υπάρχουν άλλοι θεοί, γι’ αυτό και το όνομα του Θεού είναι Κύριος. Αυτό που απεκάλυψε εις τον Μωυσή, που λέμε στα θέματα της Κυριακής. Και δεν είναι μικρή η υπόθεση ο άνθρωπος να νιώσει ότι ο Θεός είναι ένας και ότι είναι Κύριος, όταν και εν εικοστώ αιώνι, μέσα σε χριστιανικό έδαφος, υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι μπορεί άλλους θεούς να δέχονται και να πιστεύουν.

Αυτή είναι η ουσία της προσευχής. Μπορούμε να πούμε μάλιστα ότι στους πρωτοπλάστους ήταν μια κοινή υπόθεση αυτή η συντροφιά με τον Θεό, κοινή υπόθεση. Αυτή η έκφρασις ότι ο Θεός περιεπάτει στον Παράδεισο δείχνει την οικειότητα μεταξύ του ανθρώπου και του Θεού. Θα το δούμε όμως λίγο πιο κάτω αυτό, θα το ξαναπούμε. Τότε θα συνεχίζαμε και θα λέγαμε: Ποια είναι η ενέργεια της προσευχής; Εάν η προσευχή είναι αυτή η ένωσις με τον Θεό, η ενέργειά της, τα αποτελέσματά της, ποια είναι; Ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος παραθέτει πλήθος από αυτά και πιθανώς θα αποτελέσουν και το κύριο θέμα μας σήμερα. Λέγει ότι η προσευχή εστί κόσμου σύστασις.

Κάμνει τον κόσμο να υπάρξει, διότι ο κόσμος δεν θα είχε λόγον υπάρξεως εξαιτίας των αμαρτημάτων του, αν δεν υπήρχαν οι άνθρωποι εκείνοι οι οποίοι προσεύχονται.

Θυμηθείτε! Θυμηθείτε την απόφαση του Θεού προκειμένου να καταστρέψει τα Σόδομα και την όλη γύρω Πεντάπολη. Η προσευχή του Αβραάμ τι ρόλο έπαιξε. «Κύριε, αν είναι πενήντα, θα χαλάσεις τις πόλεις; Αν είναι σαράντα πέντε, σαράντα, τριάντα, είκοσι, δέκα;» Σταμάτησε εκεί. Δεν θα χαλούσαν οι πόλεις αν ήταν δέκα άνθρωποι, αν υπήρχαν δέκα προσευχόμενοι άνθρωποι, δεν θα χαλούσε η πόλις. Αλλά

ο Αβραάμ ήταν ένας έξω από τις πόλεις και σταμάτησε στο δέκα. Τελικά οι πόλεις κατεστράφησαν. Λέγει ο Αριστείδης ο Απολογητής ότι εκείνο που κρατάει τον κόσμο είναι η παρουσία των προσευχομένων χριστιανών. Ακόμη σας θυμίζω και τον Μωυσή. Τόσο πολύ ο Θεός εοργίσθη με τον λαό του, που ήταν τόσο κακοτράχαλος, σκληροτράχηλος λαός, αγνώμων, ώστε ζητά να τον καταστρέψει, όπως τότε, την εποχή των συγχρόνων του Νώε.

Εξαίρεσε τον Νώε, είπε ότι θα δημιουργήσει νέα γενεά από αυτόν, όπερ και έγινε. Το ίδιο πράγμα τώρα λέει στον Μωυσή: «Θα τους καταστρέψω και από σένα θα δημιουργήσω νέο λαό». Και ο Μωυσής λέγει: «Μην το κάνεις αυτό. Σε παρακαλώ. Εάν το κάνεις, δεν θέλω να κάνεις από μένα λαό καινούργιο. Μαζί με αυτούς να καταστρέψεις και εμένα». Και η συγκλονιστική προσευχή του Μωυσέως, και ο Θεός δεν κατέστρεψε τους Ισραηλίτες στην έρημο. Μάλιστα, ξέρετε ότι ο Θεός νικάται στις προσευχές. Και ότι αγαπά ο Θεός να νικάται στις προσευχές. Είναι κάτι που μας κάνει πολλή εντύπωση, όταν αυτός ο Μωυσής φέρνει στον Θεό το εξής επιχείρημα. Μας κάνει, πραγματικά μας κάνει εντύπωση, διότι ο Θεός να δέχεται επιχειρήματα από τους ανθρώπους και να πείθεται από τα ανθρώπινα επιχειρήματα. Μόνο που είναι ανάγκη να σας πω ότι ο Θεός αφήνει έτσι τα πράγματα, να νικάται. Επίτηδες το κάνει.

Αγαπάει ο Θεός να νικάται από τους ανθρώπους εις τας προσευχάς. Τι είπε ο Μωυσής; «Κύριε, εάν καταστρέψεις τον λαό, θα πουν οι γύρω γειτονικοί λαοί, οι οποίοι φοβήθηκαν με την παρουσία σου, που έκανες το θαύμα να περάσουν από την Ερυθρά Θάλασσα, θα πουν, και οι Αιγύπτιοι θα το πουν, “ο Θεός τούς εμίσησε και τους έβγαλε στην έρημο για να τους θανατώσει”. Και αυτό δεν θα είναι για τη δόξα τη δική σου». Δηλαδή «δεν σε συμφέρει» επιχείρημα, θα λέγαμε, επιχείρημα. Και ο Θεός επείσθη, εντός εισαγωγικών «επείσθη». Αλλά αυτό όμως το έδειξε με εκείνη τη θαυμασία πάλη που έκανε ο Θεός με τον Ιακώβ. Ο Ιακώβ, το όνειρο. Λέγει ότι ο Ιακώβ, όταν επέστρεφε πίσω στην πατρίδα του, αφού πλέον είχε και...

τα καλά του και την περιουσία του και λοιπά, είδε στον ύπνο του τον Θεό και του λέγει: «Ευλόγησέ με». Τώρα τον Θεό ως άνθρωπο ασφαλώς θα τον είδε, γιατί ο Θεός δεν οράται. Του λέγει: «Ευλόγησέ με». «Όχι», του λέει, «δεν θα σε ευλογήσω, γιατί τώρα είναι περασμένη η ώρα και πρέπει να φύγω». «Δεν θα σε αφήσω να φύγεις, εάν δεν με ευλογήσεις». «Άφησέ με να φύγω». Και τον έπιασε ο Ιακώβ, τον Θεόν έπιασε, και του λέει: «Δεν θα φύγεις, εάν δεν με ευλογήσεις». Και τότε άρχισε μία πάλη μεταξύ του Θεού και του Ιακώβ. Επάλευαν, ο Θεός να φύγει και ο Ιακώβ να μην τον αφήνει να φύγει. Επάλευαν, λέει, μέχρι το πρωί.

Βέβαια στον ύπνο. Είναι πολλές φορές αυτό που λέμε, «μέχρι το πρωί πάλευα με ένα όνειρο». Πάλευε, πάλευε. «Καλά», του λέει, «θα σε ευλογήσω. Άφησέ με να φύγω και θα σε ευλογήσω». Και τον ευλογεί. Τον ονόμασε δε, τον ονόμασε Ισραήλ, που σημαίνει αγαπημένος. Ιακώβ ήταν το πρώτο του όνομα, αυτό είναι τρόπον τινά επίθετο, Ισραήλ, και από εκεί κατάγονται και οι Ισραηλίτες, δηλαδή θα πει αγαπημένος. Και για σημάδι ότι τον επεσκέφθη ο Θεός, τον έπιασε εις τον μηρόν κατά τρόπον τέτοιον, που το πρωί σηκώθηκε ο Ιακώβ και πονούσε ο μηρός του. Πονούσε πολύ, κούτσαινε, δεν μπορούσε να περπατήσει από την πάλη που είχε με τον Θεό, που τον νίκησε τον Θεό. Λέγεται διά τον Παύλον τον Απλούν, τον μοναχόν, ότι τον παρεδέχετο και ο Μέγας Αντώνιος μάλιστα.

Πολλές φορές έστελνε δαιμονισμένους στον Παύλο τον Απλούν για να τους κάνει καλά. Κάποτε πήγε ένας δαιμονισμένος —βέβαια, τον πήγαιναν, ένας δαιμονισμένος συγγενής— και τον παρεκάλεσαν, τον Όσιον Παύλον, να βγάλει τον δαίμονα. Ο δαίμων δεν έφευγε και ο Άγιος προσεύχετο μέσα στο λιοπύρι της ερήμου της Αφρικής, προσεύχετο παρακαλώντας τον Θεό να φύγει ο δαίμων από τον άνθρωπο. «Σε παρακαλώ, Κύριε, διώξε τον διάβολο». Ο διάβολος δεν έφευγε. Τίποτε. Και τότε λέγει ο Όσιος Παύλος: «Δεν θα σηκωθώ από εδώ, δεν θα φύγω από εδώ, εάν δεν φύγει ο διάβολος από τον άνθρωπο αυτόν». Και αμέσως έφυγε ο διάβολος.

Αυτή η πάλη του ανθρώπου με τον Θεό, να νικήσει ο άνθρωπος τον Θεό, που αφήνει ο Θεός να νικιέται, γιατί αγαπάει να νικάται εις τας προσευχάς. Τόση μεγάλη δύναμις είναι της προσευχής. Είναι κάτι πραγματικά καταπληκτικό. Ώστε, αγαπητοί μου, η προσευχή είναι κόσμου σύστασις, είναι Θεού καταλλαγή, καταλλάσσει τον άνθρωπο με τον Θεό. Είναι δακρύων μήτηρ και πάλιν θυγάτηρ, διότι η προσευχή γεννάει τα δάκρυα. Πολλές φορές ξεκινάμε στην προσευχή μας και στην πρόοδο της προσευχής δημιουργούνται δάκρυα. Αλλά και πόσες φορές, όταν για κάτι δακρύσουμε, αυτό μας ωθεί να πάμε να προσευχηθούμε.

Λοιπόν, η προσευχή είναι η μάνα των δακρύων, αλλά και ταυτοχρόνως είναι και η κόρη των δακρύων. Αμαρτημάτων ιλασμός. Οι άνθρωποι οι οποίοι έμαθαν να προσεύχονται και ζητούν τη συγχώρηση των αμαρτημάτων τους, ο Θεός τούς συγχωρεί. Πειρασμών γέφυρα.

Η γέφυρα στους πειρασμούς. Είναι σαν να είναι κανείς αποκλεισμένος σε ένα νησί, σε έναν τόπο που δεν υπάρχει πουθενά διέξοδος, και έτσι μοιάζουν οι πειρασμοί όταν κυκλώσουν τον άνθρωπο. Η διέξοδος, η γέφυρα να περάσει κανείς σε ένα άλλο μέρος και να σωθεί, είναι η προσευχή. Θλίψεων!

Μεσότυχων

Ο μεσότοιχος των κακουχιών, των θλίψεων, των δυσκολιών. Θα πει μεσότοιχος. Έρχεται, με άλλα λόγια, να ορθωθεί μπροστά στον άνθρωπο η προσευχή, να τον προστατεύσει από όλα εκείνα που έρχονται να τον κυκλώσουν και που είναι δυσάρεστα. Πολέμων συντριβή. Θέλεις να νικήσεις στον πόλεμο εναντίον των παθών και των πειρασμών; Κάνε προσευχή. Είναι το βαρύ πυροβολικό μας που πραγματικά συντρίβει τον αντίπαλο. Αγγέλων έργον. Ποιο το έργο των αγγέλων; Είναι πολλά τα έργα των αγγέλων. Στέλνονται και προς σωτηρία μας, να μας υπηρετήσουν εις το έργο της σωτηρίας. Μας λέγει ο Απόστολος Παύλος στην προς Εβραίους ότι οι άγγελοι είναι λειτουργικά πνεύματα.

διακονίαν ἀποστελλόμενα διά τους μέλλοντας κληρονομείν σωτηρίαν. Στέλνονται για μας τους ανθρώπους να μας υπηρετήσουν εις το έργο της σωτηρίας μας. Αλλά ένα κύριο έργο των αγγέλων είναι η προσευχή. Ποιο το περιεχόμενο της προσευχής των αγγέλων; Δεν ξέρω αν είναι περισσότερα του ενός. Αλλά ένα το γνωρίζουμε: είναι η δοξολογία του Θεού. Αυτό είναι το κύριο έργο των αγγέλων. Θυμηθείτε ότι τα Χερουβείμ, τα Σεραφείμ υμνούν διαρκώς τον Θεόν. Είναι γνωστός ο αγγελικός ύμνος: Άγιος, Άγιος, Άγιος, Κύριος Σαβαώθ, πλήρης ο ουρανός και η γη της δόξης αυτού.

Η τροφή ασωμάτων πάντων, πάντων ασωμάτων τροφή. Οι άγγελοι τρέφονται με την προσευχή. Αυτό, τρέφονται με την προσευχή, ίσως εκ πρώτης όψεως μοιάζει λίγο παράξενο ή τουλάχιστον μετριάζεται το παράξενο του πράγματος δια της μεταφοράς. Εάν δεχθούμε δηλαδή ότι κατά μεταφορικόν τρόπον λέγεται ότι η προσευχή είναι τροφή των αγγέλων, θα έλεγα ακόμη και των ανθρώπων τροφή. Και των ανθρώπων. Δεν είναι μεταφορικό, είναι πραγματικό. Προσέξατε. Οι άγγελοι είναι άυλοι, είναι πνεύματα. Συνεπώς δεν έχουν ανάγκη τροφής, υλικής τουλάχιστον, όπως έχουμε εμείς για τα σώματά μας. Αλλά και τα πνεύματα έχουν ανάγκη τροφής.

Με τη διαφορά πως δεν είναι η τροφή όπως την τρώμε εμείς. Η τροφή αυτή είναι η προσευχή, γι' αυτό η προσευχή είναι πραγματικά τροφή. Βεβαίως σήμερα οι άγγελοι δεν μπορούν να πέσουν, όχι σαν άτρεπτοι, αλλά επειδή εδοκίμασαν το αγαθό, επειδή δοκίμασαν, εγεύθηκαν τον Θεό, είχαν γεύση Θεού, γι' αυτό δεν θέλουν να πέσουν. Δεν θέλουν. Μπορούν να πέσουν. Ένας άγγελος μπορεί να πει: «Εγώ τώρα θέλω να πέσω». Δύναται να πέσει. Μόνος ο Θεός είναι άτρεπτος, δηλαδή αμετάβλητος. Δεν υπόκειται εις τροπή, εις αλλαγή, εις μεταβολή. Ο άγγελος όμως υφίσταται. Παν κτίσμα είναι τρεπτόν. Αλλά εκείνο που δεν κάνει τον άγγελο, αν και η φύση του είναι τρεπτή, να πέσει,

να αποθάνει πνευματικώς, διότι οι δαίμονες απέθαναν πνευματικώς, είναι η τροφή που παίρνει. Και η τροφή αυτή είναι η προσευχή. Είναι η προσευχή. Και των Αγίων εις τον Παράδεισο θα είναι η τροφή η προσευχή. Μόνο που δεν θα είναι η προσευχή όπως την ξέρουμε σήμερα. Αλλά θα είναι μια

διαρκής δοξολογία προς τον Θεό, η οποία δεν θα είναι παρά μια συντήρηση των Αγίων στην αγιότητα. Ένας Άγιος στη Βασιλεία του Θεού δύναται να αλλάξει και να πέσει, δύναται γιατί είναι τρεπτός, αλλά δεν δύναται γιατί δεν θέλει ποτέ. Αυτό είναι σαν να πείτε σε κάποιον, τι να του πείτε, ξέρω εγώ, να είναι μέσα στα αγαθά της γης και να του πείτε: «Να πεθάνω από την πείνα».

Να το κάνει αυτό, να πεθάνει από την πείνα. Μόνο ένας τρελός θα το έκανε αυτό το πράγμα. Ένας ποτέ δεν θα αυτοκτονούσε. Δεν θα ήταν με τα μυαλά του. Οι Άγιοι στον ουρανό ποτέ δεν θα ήθελαν κάτι τέτοιο. Συνεπώς η τροφή τους θα είναι η θεωρία του Θεού, αλλά και η δοξολογία του Θεού. Είναι ακόμη η προσευχή η μέλλουσα ευφροσύνη. Όταν πραγματικά σου ανοίγει, θα λέγαμε, τη θέα των μελλοντικών αγαθών και χαίρεσαι για εκείνα τα οποία ήδη θα γευτείς και γεύεσαι από τη ζωή αυτή ήδη προκαταβολικώς, τα αγαθά του ουρανού. Είναι απέραντος εργασία. Ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος έχει μερικά σημειώσει που μας κάνουν πολλή εντύπωση διά την ενέργεια της προσευχής.

Το «απέραντος εργασία». Κι άλλοτε σας έχω κάτι σχετικώς πει, και αυτό το «κι άλλοτε, κι άλλοτε» που πολλές φορές επαναλαμβάνω, είναι για να σας σημειώσω ότι ξέρω ότι σας έχω πει, αλλά για να μην πείτε «πάλι τα ίδια μας λέγει», τα λέγω προς εύρεσιν.

Ποιο είναι το έργο του ανθρώπου; Ποιο είναι; Να γεννηθεί και να αρχίσει να δουλεύει, να σπουδάζει; Τι να κάνει; Το έργο του ανθρώπου, αγαπητοί μου, δεν είναι αυτό. Αυτό είναι δευτερεύον στοιχείο, είναι για να μπορέσει να συντηρηθεί, να μπορέσει να υπάρχει στη ζωή.

Τρώγοντας, εργαζόμενος. Αλλά αυτό για να μπορέσει, σας είπα, να ζει βιολογικά.

Το κύριο έργο του ανθρώπου είναι άλλο. Στον μοναχισμό μπορούμε να πούμε αρχίζει ή τουλάχιστον, ναι, αρχίζει να γίνεται μια πραγματικότητα. Δηλαδή ο μοναχός μοιράζει τον καιρό του μεταξύ τριών πραγμάτων, όπως το λέγει και ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος. Μεταξύ προσευχής, μελέτης και χειρωνακτικής εργασίας. Αυτά τα τρία αποτελούν ένα κλειστό κύκλωμα, το οποίο πρέπει διαρκώς να επαναλαμβάνει. Λέγει ο Άγιος Ισαάκ: «Κουράστηκες να προσεύχεσαι; Πιάσε τη μελέτη. Κουράστηκες να μελετάς; Πιάσε τη χειρωνακτική εργασία». Δηλαδή πιάσε να σκάψεις, να φτιάξεις κάτι, με εργασία, με τα χέρια σου. Εργασία. Φυσικά δεν σημαίνει, εργαζόμενος, δεν θα προσεύχομαι, διότι μες στην εργασία

υπάρχει ο συλλογισμός της μελέτης και μέσα στη μελέτη θα υπάρχει ο συλλογισμός της προσευχής και μέσα στην εργασία θα υπάρχει ο συλλογισμός των όσων μελετήσαμε και θα προσευχώμεθα. Αυτά, το ένα υπάρχει μέσα στο άλλο, πλην όμως σαν κύριο έργο ανά πάσα στιγμή θα υπάρχει ένα από τα τρία. Αυτή τη στιγμή εργάζομαι ή αυτή τη στιγμή προσεύχομαι ή μελετώ. Όσο προχωρά η πνευματική ζωή, τόσο, αν θα είχαμε ένα τρίγωνο ισογώνιο, ισόπλευρο, που θα αποτελούσαν τις πλευρές του τα τρία αυτά στοιχεία, τόσο το τρίγωνο αυτό αρχίζει να γίνεται ισοσκελές, γιατί η μία του πλευρά διαρκώς, διαρκώς μικραίνει. Διαρκώς! Και τι θα πει διαρκώς μικραίνει; Η χειρωνακτική εργασία διαρκώς γίνεται και λιγότερη και λιγότερη.

Ο χρόνος περισσότερο καταναλίσκεται στη μελέτη και στην προσευχή. Γιατί δίδεται πιο πολύς χρόνος εις αυτή την απέραντη εργασία που λέγεται προσευχή, εις το κύριο έργο που ο άνθρωπος αρχίζει να κατανοεί ότι αυτό μόνο αξίζει. Αλλά για να πει κανείς ότι αξίζει, πρέπει να αρχίσει να αποκτά μερικές εμπειρίες, μερικές γεύσεις πνευματικές. Τότε θα την εκτιμήσει. Αλλιώς η προσευχή μάς κουράζει και βαριόμαστε και νυστάζουμε, γιατί δεν αποκτήσαμε αυτή τη γεύση του Θεού μέσα στην προσευχή. Εν συνεχεία λέγει ότι η προσευχή είναι αρετών πηγή. Αρετών πηγή.

Λέμε ότι είναι πηγή των αρετών. Οπωσδήποτε πρέπει να εννοήσουμε ότι και η προσευχή είναι αρετή, διότι δεν μπορεί να γεννηθούν πράγματα ανόμοια από κάτι ανόμοιο. Δεν μπορεί η γάτα να γεννήσει σκυλάκι. Και έτσι δεν μπορεί αυτό που γεννά αρετές να μην είναι αρετή. Αρετή. Έχετε ποτέ σκεφτεί ότι η προσευχή αποτελεί αρετή; Είναι αυτό που προηγουμένως σας είπα και ανέφερα ότι θα αναλύσουμε λίγο πιο κάτω, ότι αποτελεί η προσευχή αρετή. Ότι πολλές απαντήσεις καλύπτουν την αρετή της προσευχής, σας είπα. Γιατί η προσευχή είναι αρετή; Το ξέρατε αυτό, ότι είναι αρετή η προσευχή; Λέμε: «Αυτός ο άνθρωπος έχει την αρετή της πίστεως».

Θα λέγαμε εξίσου ότι έχει και την αρετή της προσευχής. Και μάλιστα, οι θεολογικές αρετές δεν είναι τρεις, αλλά είναι τέσσερις. Οι θεολογικές αρετές είναι τέσσερις. Είναι η πίστης, είναι η ελπίς, είναι η αγάπη και τετάρτη είναι η προσευχή. Μάλιστα, για να είχα μια καλύτερη σειρά, έπρεπε πρώτα να σας αναφέρω την προσευχή και μετά την ταπείνωση. Για λόγους τεχνικούς άλλαξα τη σειρά. Η προσευχή αποτελεί την τετάρτη και τελευταία θεολογική αρετή. Και γιατί είναι θεολογική αρετή; Διότι αναφέρεται εις τον Θεό. Και μάλιστα κατεξοχήν, διότι επιτέλους η πίστης είναι απλώς «πιστεύω εις τον Θεό». Αλλά η προσευχή είναι μια άμεσος επικοινωνία με τον Θεό. Γιατί όμως αποτελεί αρετή;

Λέμε αρετή, τι εννοούμε; Το στοιχείο της αρετής είναι: έργον προς Θεόν εν προαιρέσει. Παν έργον προς Θεόν αναφερόμενον εν προαιρέσει είναι αρετή. Είναι τρία στοιχεία, προσέξτε. Λέμε έργο, εργασία, συνεπώς κόπος. Η προσευχή είναι κόπος, κατεξοχήν κόπος.

Κατεξοχήν κόπος.

Δεύτερον, προς Θεό πρέπει να είναι αυτός ο κόπος, δηλαδή να αποτείνεται εις τον Θεό. Γιατί κόπο μπορεί να κάνω διαπράττοντας και άλλα κακά. Αυτό δεν σημαίνει με αυτό ότι είναι αρετή αυτό. Ή μπορεί να μην είναι κακό, αλλά να μην αναφέρεται στον Θεό. Αυτό δεν είναι αρετή.

Παραδείγματι, είμαι έμπορος. Τώρα εγώ είμαι εργάτης, κάνω κόπο. Δεν σημαίνει με αυτό όμως ότι αυτό είναι αρετή, γιατί αυτό δεν αναφέρεται στον Θεό. Συνεπώς δεύτερο στοιχείο είναι αυτόν τον κόπο που καταβάλλω να αναφέρεται εις τον Θεό. Και τρίτον στοιχείο: δεν είναι αρκετό να πάρω τη χάρη του Θεού για να το πετύχω αυτό. Πρέπει και εγώ να προσφέρω την προαίρεσή μου, δηλαδή την ελευθέρα μου προσφορά, να το θέλω. Γιατί παύει να είναι αρετή εάν γίνεται κάτι εξ ανάγκης. Γι' αυτό λέγει και ο Απόστολος εκεί στους Κορινθίους ότι «όχι», λέει, «εκ λύπης ή εξ ανάγκης θα προσφέρετε το δώρο σας για τους πτωχούς της Ιερουσαλήμ. Ἱλαρὸν γὰρ δότην ἀγαπᾷ ὁ Θεός». Ο Θεός, λέει, αγαπάει εκείνον που χαρίζει κάτι, που κάνει κάτι

με ιλαρότητα, χαρούμενος να είναι, γιατί το θέλει να το κάνει. Αυτό θα πει ιλαρός δότης, άνθρωπος που χαίρεται γιατί το κάνει κάτι με την ελευθερία του και όχι αναγκαστικά. Ώστε λοιπόν τα στοιχεία αυτά: κόπος, κόπος εν Θεώ, προς Θεόν, και κόπος εν Θεώ, προς Θεόν, εν προαιρέσει, με την προαίρεση του ανθρώπου, τη θέλησή του. Αυτό αποτελεί αρετή. Αυτά τα τρία στοιχεία υπάρχουν μέσα στην προσευχή. Υπάρχουν μέσα στην προσευχή. Να γιατί λοιπόν η προσευχή είναι αρετή. Και μάλιστα είναι η πηγή, όπως λέγει, των αρετών ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος. Χαρισμάτων πρόξενος. Θέλεις χαρίσματα; Ενθυμείσθε, μιλήσαμε για τα χαρίσματα σε ένα προηγούμενο θέμα.

Κανείς να αποκτήσει χαρίσματα οφείλει να θέλει, διότι το Πνεύμα του Θεού, όταν βαπτιστούμε, το έχουμε πει, έρχεται να μας δώσει τα δώρα Του. Αλλά μας τα δίνει όμως αφού και εμείς απλώσουμε το χέρι μας να τα πάρουμε. Απλώνω το χέρι μου στο Πνεύμα του Θεού δεν είναι άλλο παρά η γλώσσα της προσευχής. Όταν αρχίσω και λέγω: «Κύριε, δώσ' μου σοφία, δώσ' μου σύνεση, δώσ' μου αγάπη, δώσ' μου πίστη. Δώσ' μου ό,τι η αγάπη σου θα ήθελε και κρίνει ότι μπορεί να με βοηθήσει να ανεβώ και να έρθω να σε νιώσω, να σε ζήσω, να ίδω το πρόσωπό σου». Όλα αυτά προσφέρονται ως δώρα από τον Θεό κατόπιν αιτήσεως, δηλαδή με την προσευχή. Χαρισμάτων πρόξενος, λοιπόν. Προκοπή αόρατος.

Προκοπή αόρατος. Θέλετε να δείτε έναν άνθρωπο αν προσεύχεται; Θα τον δείτε εάν προκόβει στην πνευματική ζωή. Προκόβει στην πνευματική ζωή; Προσεύχεται. Τι γίνεται εδώ; Το ένα φαίνεται και το άλλο δεν φαίνεται. Η προσευχή δεν φαίνεται. Αν κανείς κάνει προσευχή ή δεν κάνει προσευχή, αυτό το πράγμα δεν φαίνεται. Η προκοπή όμως φαίνεται. Είναι όπως ακριβώς: μπορώ να ξέρω εγώ τι χρήματα έχει ο άλλος στο πορτοφόλι του; Δεν το ξέρω. Από πού θα δω αν έχει χρήματα; Αν χτίζει σπίτια, αν αγοράζει χωράφια. Άμα δω ότι χτίζει σπίτια, αγοράζει χωράφια, κάνει μαγαζιά, τότε τι θα πω; Αυτός έχει χρήματα. Ενώ λοιπόν τα χρήματα δεν φαίνονται, αλλά οι αγορές από τα χρήματα φαίνονται. Έτσι και εδώ.

Η προσευχή δεν φαίνεται, αλλά η προκοπή από την προσευχή αυτή φαίνεται. Είναι φως φανάρι. Δεν μπορεί να κρυφτεί η προκοπή. Τροφή ψυχής. Αλλά το αναλύσαμε προηγουμένως σε σχέση με την τροφή των αγγέλων. Νου φωτισμός είναι η προσευχή. Πόσες φορές σε μία ανάγκη μας παρακαλάμε τον Θεό να μας φωτίσει τι πρέπει να κάνουμε. Τι πρέπει να κάνουμε; Η προσευχή θα είναι εκείνη που θα φωτίσει τον νου. Αλλά δεν είναι μόνο μια ανάγκη. Αγαπητοί μου, ας μάθουμε να προσευχόμεθα όχι για τις ανάγκες μας μόνο, αλλά να μάθουμε να προσευχόμεθα γιατί έχει ανάγκη ο νους μας διαρκούς ελλάμψεως. Η κατανόηση και ο φωτισμός του νου δεν είναι μόνο επί θεμάτων καθημερινής χρήσεως.

Προπαντός και κυρίως να κατανοούμε τον λόγο Του. Όταν μελετούμε την Αγία Γραφή, να ζητάμε φωτισμό του νου. Όταν ο νους μας ενασχολείται με τον Θεόν, να Του ζητούμε φωτισμό του νου μας, ώστε αυτή η ενασχόληση του νου να είναι καρποφόρος. Απογνώσεως πέλεκυς. Είναι το πελέκι της απελπισίας. Είσαι σε απελπισία, απόγνωση, δεν ξέρεις τι να κάνεις; Προσευχήσου. Η προσευχή θα αποκεφαλίσει την απόγνωση και θα σηκωθείς με καινούργιο θάρρος από την προσευχή. Ξέρετε πόσοι σώθηκαν και από αυτήν την αυτοκτονία ακόμη; Γιατί τελευταία στιγμή τους ήρθε ο φωτισμός να προσευχηθούν. Ύστερα θα ήταν αδιανόητο ένας ο οποίος αποφασίζει να αυτοκτονήσει, επί παραδείγματι, προηγουμένως να προσευχηθεί.

Απλούστατα διότι εάν προσηύχετο, θα γλίτωνε, ουδέποτε θα αυτοκτονούσε. Είναι δύο πράγματα που δεν μπορεί να συμβιβαστούν. Προσευχή και αυτοκτονία δεν γίνεται. Ελπίδος απόδειξις είναι η προσευχή. Διότι αποδεικνύεις ότι ελπίζεις. Λύπης λύσις. Η προσευχή διαλύει τη λύπη. Είναι γνωστό ότι ο άνθρωπος μπροστά σε ένα γεγονός δύναται να πάθει μια διάλυση της προσωπικότητας και μια αποσύνθεση των δυνάμεων της ψυχής του. Και όχι μόνο αποσύνθεση, αλλά κάποτε και σύγκρουση. Δηλαδή ο νους μου να μου λέγει ότι πρέπει να ενεργήσω έτσι.

Η καρδιά μου να μου λέγει «δεν πρέπει να ενεργήσω έτσι» και νους και καρδιά να έρχονται σε σύγκρουση. Είναι κάτι που πάρα πολλές φορές, αγαπητοί μου, μπορούμε να το πάθουμε αυτό. Η προσευχή ανασυνθέτει την προσωπικότητα, ήτοι επαναφέρει σε αρμονία και συνεργασία τις δυνάμεις της ψυχής: τη νόηση, το συναίσθημα και τη βούληση. Είναι, χωρίς να αναλύσω, η προσευχή πλούτος μοναχών, είναι ησυχαστών θησαυρός, είναι θυμού μείωσις. Θέλετε να μειώσετε τον θυμό σας, αν θυμώνετε; Ένα πράγμα υπάρχει: να μάθει κανείς να προσεύχεται.

Την ώρα εκείνη, όταν καταληφθεί από τον θυμόν, να προσευχηθεί. «Θεέ μου, φύλαξέ με, μην εκτραπώ, μην πάθω τούτο ή εκείνο». Αμέσως ο θυμός πέφτει, μειούται. Και αν δεν εξαλειφθεί, τουλάχιστον μειούται, θα είναι στον βαθμόν να είναι ανίσχυρος να κάνει το κακό. Η προσευχή είναι έσοπτρον προκοπής, είναι ο καθρέπτης προκοπής, ό,τι προηγουμένως είχαμε αναφέρει, ότι είναι η φανέρωση της προκοπής. Είναι καταστάσεως δήλωσις, φανερώνει την έσω καλή κατάσταση. Είναι των μελλόντων αποκάλυψις. Αποκάλυψις. Η προσευχή οδηγεί στην αποκάλυψη μελλοντικών πραγμάτων. Ουδείς προφήτης ήτο μη προσευχόμενος άνθρωπος. Και ότι συνήθως οι προφητείες έγιναν, ελήφθη το προφητικό χάρισμα και

οι αποκαλύψεις προφητικές μέσα στον χώρο της προσευχής. Προσευχή εστί, τέλος, τω όντως ευχομένω, για εκείνον ο οποίος πραγματικά έχει μάθει να προσεύχεται, δικαστήριον και κριτήριον και βήμα Κυρίου προ του μέλλοντος βήματος. Τι είναι αυτό; Εχθές είχαμε μία ανάμνηση της Δευτέρας του Χριστού Παρουσίας, Ευαγγέλιο του αδεκάστου κριτού, του φοβερού βήματος του Κυρίου, ως κριτού και δικαστού που θα μας κρίνει τους πάντας τότε. Τότε, αν μετανοήσεις και κλαις και οδύρεσαι, ποιο το κέρδος; Δεν θα υπάρχει πλέον κανένα κέρδος, διότι δεν θα είναι πια ο χρόνος της μετανοίας, αλλά θα είναι ο χρόνος της αποδόσεως και της κρίσεως. Η προσευχή,

τα δάκρυα και η μετάνοια και η συντριβή προ του θρόνου, προ του βήματος του δικαστικού του Χριστού, πριν ακόμη στηθεί το δικαστικό βήμα. Διότι τι; Αμάρτησες, εξέπεσες, ηλόγησες, δυσαρέστησες τον Κύριον; Σπεύδεις, γονατίζεις, κλαις, οδύρεσαι, θρηνείς, χτυπιέσαι, παρακαλείς τον Θεό να σε ελεήσει. Να σε ελεήσει, τι σημαίνει; Να σου δώσει έλεος, δηλαδή να μη σε καταδικάσει τότε. Και συνεπώς τι είναι η προσευχή; Η προσευχή, λέγει, είναι δικαστήριον και κριτήριον και βήμα Κυρίου προ του μέλλοντος βήματος. Πριν από εκείνο το μελλοντικό βήμα. Και τελικά εξιλεώνεις τον Θεό με την προσευχή και για σένα τότε δεν θα είναι κριτής και δικαστής φοβερός, αλλά θα είναι φίλος και πατήρ στοργικός. Η προσευχή, αγαπητοί μου, έχει ως υπόδειγμά της αυτόν τον ενανθρωπήσαντα Λόγο.

Ο Χριστός στέκεται για μας υπόδειγμα προσευχής. «Όστις», λέει στην προς Εβραίους ο Απόστολος Παύλος, «εν ταις ημέραις της σαρκός αυτού», όταν δηλαδή ήτο εις τον κόσμον αυτόν,

ήξεστε ακούστε «δεήσεις τε και ικετηρίας προς τον δυνάμενον σώζειν αυτόν εκ θανάτου, μετά κραυγής ισχυράς και δακρύων προσενέγκας και εισακουσθείς από της ευλαβείας». Ακούστε εκφράσεις προσευχής: δεήσεις και ικετηρίες, μετά κραυγής ισχυράς και δακρύων. Άρα η προσευχή μας είναι αυτής της ποιότητας; Αλλά θα το δούμε αυτό σε ένα επόμενο θέμα μας, αν είναι αυτής της ποιότητας.

Είναι ότι ο Χριστός εις τον κόσμο αυτόν προσευχήθη και εστάθη υπόδειγμα προσευχής για μας. Εις τον κόσμο ο Κύριος εισήλθεν διά της προσευχής και εξήλθεν διά της προσευχής. Πώς εισήλθε διά της προσευχής; Λέγει, πάλι προς Εβραίους, «εισερχόμενος εις τον κόσμον», δηλαδή ο Υιός, λέγει, «Ιδού ήκω, του ποιήσαι, ο Θεός, το θέλημά σου». Να, έχω έλθει, λέγει, Κύριε, ω Θεέ — είναι κλητική, «ω Θεέ» — να κάνω το θέλημά σου. Βλέπουμε, δηλαδή, ότι εισερχόμενος προσεύχεται, ακόμη προκειμένου να αναλάβει το λυτρωτικό του έργο επάνω στη γη. Όταν εβαπτίσθη, αμέσως έφυγε από τον Ιορδάνη και πήγε εις τα ενδότερα της ερήμου.

Εκεί, σαράντα ημέρες, έμεινε νηστεύων και προσευχόμενος. Τι προσηύχετο; Προσηύχετο για το έργο που θα ανελάμβανε, της σωτηρίας μας. Αλλά και εξερχόμενος ο Κύριος προσηύχετο. Προκειμένου να σταυρωθεί, εκτενώς προσεύχεται στον κήπο της Γεθσημανή. Και επί του σταυρού οι λόγοι του αποτελούν προσευχή. Η δε τελευταία πράξις του επί της γης ως ανθρώπου θνητού, γιατί μετά την Ανάστασή του δεν είναι πλέον θνητός ως άνθρωπος, ήτο: «Πάτερ μου, εις χείρας σου παρατίθημι το πνεύμα μου». Παραθέτω στα χέρια σου το πνεύμα. Πάσα λοιπόν πράξις, πάσα κίνησις του Κυρίου,

θαύμα, είτε διδασκαλία, είτε γεύμα που έφαγε τότε με τους πεντακισχιλίους, εσφραγίζεται πάντοτε διά της προσευχής. Τα πάντα διά της προσευχής. Θα λέγαμε ότι ολόκληρη η ζωή του Κυρίου μας, ολόκληρη η ζωή, ο όλος Κύριος εστάθη μία ζώσα, αδιάλειπτος προσευχή. Εκείνο το «και ην διανυκτερεύων εν τη προσευχή του Θεού» δείχνει πώς ο Κύριος εκινείτο. Μας έδωσε ο Κύριος την ουσία της προσευχής. Μας έδωσε το περιεχόμενο και τον σκοπό της προσευχής. Μας έδειξε τον τρόπο της προσευχής, τον χρόνο της προσευχής, αλλά και τον τόπο της προσευχής. Αυτά βέβαια θα τα αναλύσουμε προσεχώς.

Όντως, ο Κύριος υπόδειγμα προσευχής.

Η ώρα όμως πέρασε. Κάτι ακόμη είχα να σας πω. Δεν πειράζει, ας σταματήσουμε εδώ, γιατί μερικές κυρίες έχουν να πάνε στον Φιλόπτωχον των Αγίων Τεσσαράκοντα και πρέπει να είναι έξι και τέταρτο. Γι’ αυτό θα σταματήσουμε εδώ και θα συνεχίσουμε, πρώτα ο Θεός, τη μεθεπομένη Δευτέρα. Την επομένη Δευτέρα είναι Καθαρά Δευτέρα. Προφανώς δεν θα έχουμε ούτε ομιλία ούτε εξομολόγηση, τίποτε. Μετά δεκαπέντε ημέρες από σήμερα θα επανέλθουμε. Είναι περίοδος πάλι Σαρακοστής, όπως είναι γνωστό. Θα παρακαλέσω λοιπόν, και εξ αφορμής της Σαρακοστής, να πυκνώσουμε τις συνάξεις αυτές, μια που και το θέμα έρχεται να μας βοηθήσει στην περίοδο της Σαρακοστής, για να μπορέσουμε να σταθούμε, αγαπητοί μου, πνευματικότεροι άνθρωποι.