On Humility, Part 2 | 11-02-1974

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

True humility is not defined by just one action of a person. Suppose someone displays a humble act, an expression of humility. Does that necessarily mean the person is humble? If one gesture, one word, or one thought of his is humble, does that necessarily make him a humble person? Humility nourishes the whole person and therefore leaves no aspect, no corner of human existence, without placing its seal upon it.

The whole person is humble. Only then can we speak of true humility. There must be humility of the intellect, humility of the heart, humility of the will, and even humility of the body—since the soul acts upon the body—in its movements and appearance. But because humility can be isolated and one-sided, we must examine every area in which it should reign within a person. Let us begin with humility of the intellect. Humility of the intellect is expressed through simplicity. The humble person lives in the realm of simplicity. He never seeks to understand—or, as Saint John Climacus says, to pry into—things that cannot be expressed. He never tries to enter into matters that human beings cannot know. In other words, these are the things of which the Apostle Paul says, “I heard and saw inexpressible words which...”

“...it is not lawful for a man to utter.” Such things cannot be expressed in human language. Yet someone reads the Apostle Paul and says, “What could he have heard, and what could he have seen?” Then he tries to investigate and enter into the very thing that the Apostle himself tells us lies beyond all human expression. The simple person—or, better, the humble person—possesses this simplicity of intellect and does not pry into inexpressible things, things that cannot be spoken, or the Mysteries. And yet, as Saint Isaac the Syrian says, the Mysteries are revealed to the humble. This truly amazes us, my dear friends.

The Mysteries are revealed only to the humble; they are hidden from the proud. Remember that when Christ spoke to the people, He spoke in parables. This means that what He wished to say could be either locked or unlocked. That is what a parable is: a truth that may be locked or unlocked. If you are proud, the truth remains locked through the divine economy of the parable. If you are humble, the truth cries out to you through the parable’s door and window. Christ Himself said this. They asked Him, “Why do You speak in parables?” And He answered, “To those outside, I speak in parables...”

“...so that they may hear and see, yet understand nothing.” Someone might ask, “Could Christ ever be unclear?” No. But once again, He offered His great truths in a form of condescension, so that people would not blaspheme or trample the pearls underfoot. Since an audience contains both proud and humble people, the truth is presented in a way that is both locked and unlocked. Thus, for humble people there is a revelation of the Mysteries of God. For the proud, everything remains closed, locked, and sealed. Whatever the person humble in intellect says, and whatever Holy Scripture says...

...is clear and unaffected. He does not speak pompously or add things merely to show how clever he is. He speaks in such a way that simplicity and clarity are always present. He is also sincere in everything he thinks and never seeks to create an atmosphere of insincerity. The person humble in intellect also readily reveals his weaknesses. He admits his ignorance. When he does not know something, he says, “I do not know this.” He does not rush to say, “I know, I know.” Since he does not know, he simply says, “I do not know.”

He will acknowledge a mistake and will even admit that he cannot comprehend something: “I read it, I hear it, and I accept it because God says it, but I cannot understand it.” He speaks of his weaknesses as readily as he would speak of his strengths. In other words, the humble person is not “wise in his own estimation,” as the Apostle says—“in his own estimation,” forgive me—in his Epistle to the Romans. He does not consider himself prudent merely on his own authority. The person humble in intellect never does this. In other words...

...he will submit what he knows to the judgment of others. “How do you see this? What do you think of that?” He never builds a tower within himself, shuts himself inside it with his ideas, thoughts, and reflections, and imagines that all these make him wise and prudent, with no need to seek the wisdom, understanding, and experience of others. He is not wise in his own estimation. He also accepts whatever the faith teaches and directs, without casting doubt on something merely because he does not understand it. In other words...

...the person humble in intellect simply says, “This saying is trustworthy and worthy of full acceptance.” The word of God is trustworthy and worthy of acceptance because it comes from the mouth of God. God says it; and since God says it, every comment and criticism is superfluous. By contrast, the heretic always lacks humility. Whenever you encounter a heretical person, you should know this: true humility is never present. You may say that we see Jehovah’s Witnesses who appear very humble. But that is not humility; it is the outward appearance of humility. And this outward appearance is merely a substitute for true humility.

It is something to be rejected. It is not genuine but counterfeit—a pretense of humility, never humility itself. This is why Saint John Climacus says in this regard: “It is impossible for flame to come forth from snow; still more impossible is it for humility to exist in one who holds a false faith.” It is even more inconceivable, he says, to draw humility from heretical people or find it among them. “It is the achievement of the faithful and devout, and even then only of those who have been purified.” Humility belongs only to the faithful and devout, and only when they too have purified their hearts.

Let us not forget what a heretical person is: someone who ultimately sets up his own reasoning against the Church, against the Gospel, and against Holy Tradition, saying, “This is not correct; what I say is correct.” Consequently, as we know, heresy is nothing other than a rationalistic interpretation of divine Revelation: sitting in judgment upon what God has given you. But this immediately betrays an absence of humility of the intellect. We might therefore say that, by his very disposition, the heretic is devoid of humility. Finally, the person humble in intellect...

...does not think more highly of himself than he ought. As the Apostle says in Romans, he does not think “more highly than he ought to think, but thinks with sound judgment.” There is a play on words here—or, rather, let us call it a beautiful echo among the words. The humble person does not think beyond what he ought to think, but thinks in a way that ultimately leads him to sound judgment. After humility of the intellect comes humility of the heart, which is revealed in turn through fellowship and sociability. It is what the Apostle says in Hebrews:

“Do not forget fellowship.” This is the communion of the Saints, our fellowship with other people. The person humble in heart sees every human being as an image of God. He neither turns away from anyone nor looks down upon anyone, neither exalting one person nor lowering another. He may love some people more than others, but in terms of their worth he regards them all as standing on the same level. He will not say, “That man is a thief, so I despise him.” He will always see that person’s soul as an image of God. And this applies all the more when the other person is not wicked.

The distinctions we make are often based on whether someone is rich or poor, educated or uneducated, young or old. No such discrimination should ever exist in a person who is humble in heart. Saint James, the Brother of the Lord, says:

“Suppose a man wearing gold rings and splendid clothing enters your assembly.”

A man enters your gathering, he says, wearing gold rings and very fine clothing—splendid, impressive, expensive garments—“and a poor man also enters in filthy clothing.” A poor man comes in wearing dirty clothes. “And you pay attention to the one wearing the splendid clothing and say to him, ‘You sit here in a good place.’” You turn to the well-dressed man and say, “Sit here; make yourself comfortable,” giving him a prominent and desirable seat. “But to the poor man you say, ‘Stand over there, or sit here beneath my footstool.’” You tell the poor man, “You stand there, or sit here at my feet.” This betrays an absence of humility of the heart. It destroys the sense of fellowship as Christ established it upon the earth. Instead, we must follow the exhortation of the Apostle Paul in Romans: “Have the same regard for one another.”

Think of and regard one another in the same way. The same way. There is another expression, “Be of the same mind toward one another,” where the meaning is that you should think alike. Here, however, “toward one another” means that each person should regard the other in the same way. “Do not set your mind on lofty things, but associate with the humble.” Do not seek lofty things, he says, nor entertain proud thoughts, but keep company with humble people.

Then there is humility of the will. This, my dear friends, is put into action through service. Are you humble in your will? Then you will certainly not seek to be served, but to serve. Our Lord said this: “I did not come to be served, but to serve.” And through the symbolic act of washing His disciples’ feet, He also showed how His disciples—and, after them, His disciples throughout all ages—should conduct themselves toward one another. What did He say after washing His disciples’ feet on that...

...evening of Great and Holy Thursday? “If I then, your Lord and Teacher, have washed your feet”—if I have washed your feet, I who am the Lord and Teacher—“you also ought to wash one another’s feet.” You too, He says, have a duty to wash one another’s feet. “For I have given you an example, that you should do as I have done to you.” I have given you an example. What I have done for you, you must do for one another. But what does it mean to wash one another’s feet? Does it mean that I should say, “Come here, take off your shoes, and let us wash your feet”? The meaning is well known.

The scene is drawn from a custom of that time. People then walked either barefoot or in rudimentary footwear. They did not have the shoes we have today, which protect us from the dust of the road. Nor, of course, did they have asphalt. The roads were dirt or paved with stone, and their footwear usually consisted of sandals. Naturally, their feet were always dusty and dirty. When they entered a house, they did not sit on chairs to eat, but reclined on low couches, small low beds, resting on the left elbow and eating with the right hand. This was quite different from the way we sit at a table

today; and to climb onto those couches with dirty feet was most unseemly. For this reason, water jars stood at the entrance of the house. Remember the miracle at Cana, at the wedding in Cana, where there were six water jars, according to the Jewish custom. What was that custom? They washed when they entered the house. With the water kept there, guests and others entering would have their feet washed. This task was performed by servants, not, so to speak, by the masters of the house. Unless, of course, the household had no servants; then the master or mistress of the house would wash the feet of those entering, and this was considered a very humble act.

So He tells us to wash one another’s feet. Well then, my dear friends, the Lord chooses this image to signify service—even service of the lowliest kind—which we must offer to others. It means going to the home of a poor elderly woman confined to bed, taking her clothes and washing them, sweeping the house, and so forth. This is what it means to “wash feet”: to perform lowly tasks, to humble myself and serve another. Though I may be educated, I serve someone uneducated; though I may be advanced in years, I serve a little child, and so on. In every case, ministry and service

in lowly tasks and toward humble people is humility of the will. And since there are ladies present, consider what the Apostle Paul writes to Timothy concerning the mark of a true widow—a woman who is truly a widow as God would have her be. He gives this as the criterion for her to receive food and care from the Church: “If she has a reputation for good works”—if it is testified that she spent her life doing good works—“if she has shown hospitality.” There were no hotels in those days. Therefore,

travelers were welcomed into private homes. If someone knocked at the door and was received as a guest—if she had shown hospitality and welcomed strangers—“if she has washed the saints’ feet.” Who are the saints here? The faithful, the Christians. If she served the Christians, “if she has assisted those in tribulation,”

if she stood as a protector and provider, so to speak, for people suffering various hardships. A person in tribulation is someone being pressed and crushed. The Greek word carries the sense of pressure and crushing: we press olives, crushing them to extract the oil.

Thus, a person is in tribulation when facing difficult circumstances—financial, moral, and so forth. “If she has devoted herself to every good work”—if, in the end, she proved to be someone who labored in every good work. You see, then, that humility of the will was the criterion of true widowhood, worthy of the Church’s protection. But humility extends to the body as well. It would naturally seem unnecessary to say this, were it not that the word of God also speaks about it. One might think there is no need to tell a humble person how to dress or how to walk. Nevertheless,

it is not always so self-evident, and guidance must be given. Humility is therefore not confined to the soul but extends to the body as well. How a person dresses, laughs, walks, and speaks reveals whether or not that person is humble. The Wisdom of Sirach says: “A man’s attire”—that is, how a person dresses—“and the laughter of his teeth,” meaning how he laughs. There are many kinds of laughter: from a modest smile to mocking laughter, bitter laughter, and lewd laughter.

There are many kinds of laughter. So the expression is very apt: “the laughter of his teeth”—when someone laughs and shows his teeth, the manner of his laughter—“and a man’s steps,” how he walks along the road, modestly or immodestly, “reveal what he is.” All these things bear witness to who he is. Let everyone hear this who says, “What harm would there be if I wore this dress or those trousers?” Or women who say, “What harm would there be if I wore trousers, since they are very practical and, if you like, even more modest, because a woman is covered more fully in this way than if she wore a dress?” All these are excuses for sins.

Better yet, what can one say, what can one refute, and what can one defend when all these things are self-evident to human understanding? When someone calls all this into question, it means that he understands nothing—truly nothing. It is like someone saying to you—and someone actually once said this to me, which is why I mention it—“Why is the sun needed during the day?” But is it not the sun that gives us daylight? The sun is what makes the day. If the sun were absent, we would have no day. How, then, can you ask, “Why is the sun needed during the day?” Such things are foolish and senseless. In just the same foolish way, my dear friends, people say to you, “What harm would there be in this,

or what harm would there be in that, and why are trousers not modest?” Try sitting down and explaining to such a person why they are not modest. He will understand nothing—nothing at all. Why? Because he has no modesty within him, while modesty is being imposed on him from without. I say this only in answer to an objection. Of course, we must all take care in how we conduct ourselves and walk, especially when we have young children who are easily led astray and want to do whatever outsiders do. Then we must say, “No, my child.” Even if the child does not understand, even if the child does not understand, do not leave it to the child’s judgment; a child does not understand. “No, my child, you will not wear trousers”—speaking, of course, to girls. Or regarding those affectations of men, you must say to your boy, “My child, you will not wear such things,

earrings and whatever else there may be. You must not permit such things.” For tell me, I ask you sincerely, tell me:

does this require proof? A prospective bridegroom appears for your daughter wearing very high heels, with long hair, and so forth. What will you say about him? That he is a proper man, a serious man? No. How did you know? From what he wears, from what his appearance proclaims, from the way he is dressed, from his hair, and so forth. No philosophy is needed. No philosophy is needed. For this reason, then, let us also be careful about how we dress. A doctor once told me—not in Larissa, but in Athens—that the outward person does not matter; what matters, he said, is for the inward person to be humble. But the person within is also the person without.

Do we have one person inside and another outside? It is the same person—the one human being.

Fasting, my dear friends, is also a sign of humility. A person who fasts is humbling the body. Fasting is the humility of the body. For humility concerns not only clothing but also food. Humility, as a gift from God, is often given to a person by way of temptations. Pay close attention to this. Saint Isaac the Syrian says that “his work cannot be set right without humility.”

No one can set his spiritual work right without humility; “and he is not trained except through temptations, and without such training he cannot attain humility.” A person is trained only through temptations, and without that training it is impossible to acquire humility. Thus we see that humility is attained only by the path of temptations. Yet this is precisely the method we try in every way to throw off our backs. The path of temptations is a very bitter method. No one wants temptations—no one at all. And this means that we reject a fundamental means of acquiring a most fundamental virtue.

For this very reason, God permits causes of humiliation and contrition of heart, so that through prayer filled with pain—a prayer that cries out—they may draw near to Him and thus attain union with God. Many times, through this method of temptations, God strikes fear into His children, those whom He truly desires to help. He frightens them by means of the passions, which certainly have a natural basis and are none other than sins of the flesh. That is,

a sin of the flesh certainly has a natural basis. One may find the natural basis itself, for example, in Holy Matrimony. But beyond that natural basis there is deviation, and the deviation is sin. Now God often appears to abandon those engaged in the spiritual struggle, allowing them to feel the assaults of sins of the flesh—that is, allowing the demon of immorality to attack them—so that they feel deeply troubled by these temptations. The purpose is purely one of spiritual training. Why? Because in this way

a person comes to humble himself. We shall see shortly exactly how this happens. God also permits illnesses, especially bodily illnesses. He also permits poverty. How many people who once held their noses very high were brought down to earth, whether they wished it or not, when their finances fell very low! Poverty, then, often becomes an occasion for humility, even though it is not very pleasant. A person may suffer not only poverty but deprivation of life’s most basic necessities, having to knock on doors because he lacks even bread.

God also permits the devil to wage a terrible war against a person. Remember the case of Job.

Indeed! For Saint Isaac the Syrian says, “That we may have causes for humbling ourselves, and that through negligence drowsiness may not take hold of us.” In other words, may we be given causes to humble ourselves, so that we do not fall into negligence and spiritual sluggishness and say, “Ah, we are doing just fine.” Temptations are nothing other than the goad that reminds us that we must humble ourselves. Of course, when we say that the path of temptations is the best method for acquiring humility, this does not mean that we should deliberately surrender ourselves to temptations. The same Father says that a person must—excuse me—it does not mean that a person should “deliberately give himself over to shameful intrusive thoughts.” That is, I must not let my mind dwell on wicked things merely to create temptations for myself, “nor, under the pretext of humility, give birth to them in his memory, nor strive to enter into other temptations.” I want, for example, to become humble, so I sit and think wicked things and suffer falls and blows, supposedly so that I may acquire humility. No. What comes upon me is one thing; but I must never pursue the path of temptations in this way. Of course,

there is the path of ascesis, of ascetic discipline. Do you want to be humbled? Fast. Do you want to be humbled? Keep vigil. Do you want to be humbled? Voluntarily embrace poverty. That, yes. But to say, “I will think wicked things or do wicked things merely to humble myself,” is foolish. You may ask, “Can people really do such a thing?” My dear friends, people are capable of the strangest things. There is a method known as Mithridatism. Mithridates feared that his enemies might murder him with poison, so every day he took a small dose of poison,

and each day he increased it—just a little more, then a little more—so that his body, through a kind of inoculation, as we might call it, would eventually be able to withstand a dose of poison if his enemies put poison in his food. Many people have now taken this method of Mithridates and applied it on the moral level. They say, “To withstand temptations, one must yield to temptations.” In other words, they say it is wrong to guard yourself, to shelter yourself, and to flee far from temptations and from everything this corrupt society offers. Instead, you should go dancing,

go out carousing, get drunk, and become acquainted with the haunts of sin, with every kind of sin. You should gamble, associate with people of corruption and sin, and do all this merely so that you will know what it is like and will not fall victim to it later in life. But by experimenting with it, are you not already falling victim to it? This is why I told you that there is a notion that, in order to gain knowledge of life, humility in life, and experience of life, I must adopt the evil ways followed by the sinful world. No, never. It is another matter if I should one day find myself in such a tempting situation, from which I finally escape by the grace of God and thereby gain much experience. That is an entirely different matter. But I must never cast myself into temptations of this kind,

supposedly to gain experience of life or humility of spirit. That is truly very foolish.

There are sins that shrink back and recede in the presence of other sins, and passions that, in a manner of speaking, cure other passions. For example, conceit and pride may be cured through falls into sexual immorality. Here is something we may often fail to understand. Listen to the mechanism as Saint Isaac the Syrian reveals it to us. When a person is proud, he naturally feels superior to others, and therefore he condemns them.

This is what he says. Pay close attention, and let me state it before explaining it fully: “Do not condemn, lest you experience carnal temptations.” What connection, someone may ask, does one have with the other? Do not condemn, so that you may not have carnal temptations. Now listen to the mechanism. A person who condemns another clearly considers himself superior to the one he condemns; therefore, he is proud. But God “resists the proud”; He casts the proud away. And it is well known that purity of body and soul can be attained only by the grace of God. Unless you have the grace of God, unless God places His hand upon you, you cannot attain purity of body and soul. But if God casts you away because you are proud, how can His grace rest upon you?

You are left bereft of God’s grace and therefore helpless. Consequently, you can no longer attain purity; and because you cannot attain purity, you experience temptations and, of course, falls as well. Do you see how this mechanism works? But what happens then, and why does God forsake you? When you experience these temptations, the whole process begins to turn back upon itself. Experiencing the temptations, you see your wretched condition; you see how far you have fallen. Then you humble yourself and implore God to help you. For this humiliation—excuse me—this degradation caused by carnal sins

brings you to humility and makes you seek God’s help.

Pride leads to carnal sins, but carnal sins may then help a person return to humility. And there is something more: temptations often preserve humility. When we speak of temptations, we mean many different kinds, as I mentioned earlier—not only carnal temptations, but also poverty, someone mocking us, and many other things. The Apostle Paul clearly writes in his Second Epistle to the Corinthians, “because of the surpassing greatness of the revelations”—for he had received extraordinary revelations and had been caught up to the third heaven—“lest I be exalted.” Clearly, this means: lest I become proud.

Was it possible for the Apostle to become proud? Saint Isaac the Syrian says, “Never forget that you are created”; that is, you are a creature, “and every creature is changeable”—it can be altered, can change, and can fall. Therefore, “because of the surpassing greatness of the revelations, lest I be exalted,” lest I become proud, “there was given to me a thorn in the flesh.” A thorn was given to me, he says—something sharp, like a stake piercing my body—“a messenger of Satan,” that is, a demon, “to strike me, lest I be exalted”: to slap me and beat me, so that I would not become proud.

We do not know exactly what this was. But because he says that a thorn was given in the flesh, many suppose that it was some illness. The Apostle was ill, and the illness afflicted him so that he would never lift up his head in pride. Never, never. This may sound strange to you, because we say so emphatically, “As long as we have our health, we need nothing else.” Yet one Father of the Church tells us, “Do not pray to have too much health.” That sounds strange. How are we to understand it? If someone truly desired to live the spiritual life, he would reject many of the things we commonly say and wish for one another.

Many things indeed. Quite simply, when a person has some affliction, it continually reminds him that he is fragile, an earthen vessel easily broken, and that this, O man, is what you are. By contrast, people who enjoy very good health... But we must not complain because we have fallen ill. And if it is a permanent condition, some lasting damage from which we will never recover—perhaps the kidneys have been damaged, or the heart, or this or that, and there is no longer any possibility of recovery—then we should say, “This is how things are now.” We should accept it with great humility and allow it always to humble us. All these things greatly help the spiritual life. Temptations always lead toward humility.

And humility, we may say, becomes an immensely strong tower against temptations, demons, and the passions. The same Father, Saint John Climacus, says: “If ever you arm yourself against any passion, acquire this as your ally”—meaning humility. Acquire humility, he says, as your ally. “You shall tread upon the asp and the basilisk, and you shall trample the lion and the dragon.” This is from the Ninetieth Psalm. You will tread upon poisonous serpents and upon the lion, and nothing will harm you. “By these,” says Saint John, “I mean sin and despair, the devil, and the dragon of the body.”

In other words, you will overcome sin, despair, the devil, and the demon of sexual immorality that attacks the body, which he calls the dragon of the body. Take humility as your ally. Remain humble, and you will succeed and be victorious in the warfare against them. Evagrius Ponticus also says, “Devote yourself greatly to humility, and no demonic influence will ever touch your soul.” Attend to humility, and the influence of demons will never come near your soul. And Abba Isaiah says, “Through humility, everything belonging to the adversary is destroyed.” Through humility, all...

the schemes of the devil—the adversary, the enemy—are destroyed. Once the devil appeared to an ascetic and said, “I am Christ; I am the Messiah.” The monk did not lose his composure. What might another person have done in his place? This is what often happens when we have a dream and imagine that we have seen the Most Holy Theotokos or Christ. We only imagine it! It is the devil! Then we wake up believing that we were counted worthy to see Christ or the Most Holy Theotokos. A hidden pride enters us, and we do not realize it.

We go out and tell others, “I saw Christ; I saw the Most Holy Theotokos; He told me this; she told me that,” and the devil deceives us in a remarkable way. This monk, of course, did not rush to venerate the devil, who had taken the form of Christ. Instead, he said to him, “Am I worthy to see Christ?” What did he raise against him? Humility. “Am I worthy to see Christ?” And the devil, who had disguised himself as Christ, immediately vanished. This is why humility truly is an ally, a shield, and a protective weapon.

It is both defensive and offensive against the passions and the demons. Humility is also, as we said in the previous discussion, the virtue that contains within itself all the virtues and the entire fullness of the virtues. Thus, the humble person is none other than the one who has trained himself in every form of spiritual life. A humble person is not simply someone who is naturally shy or reserved. Take care to distinguish these things clearly. Nor is someone humble merely because he is quiet, sensible, or meek. Many people, by their natural temperament, possess a certain quietness, gentleness, and reserve.

Can we say that these people are humble? The humble person is the one who possesses something of which he could rightly be proud, yet does not become proud of it. Nor is someone humble merely because he remembers his transgressions and recalls his sins in order to humble himself. Often a logismos, an intrusive thought, comes to us: “Well, now you have succeeded and become a saint.” Then we immediately remember our former falls. “You,” we say to ourselves, “you who once did this, and once did that, and that, and that.” Even this is not humility, because here we are using a mechanism, a contrivance, a method for summoning up humility.

A humble person is one whose humility appears entirely unforced, without effort. This does not mean, of course, that striving and making an effort are not praiseworthy. But such effort is merely a beginning on the path toward humility; it is not yet humility itself, nor has the person yet attained humility. If you see someone who is very calm, do not say, “He is humble.” Perhaps he is simply like that by nature, or perhaps he does not wish to be any different. Or he may not have the ability to be otherwise. Yes, that too. Many people are quiet simply because they never had the ability to be anything else. We often say that a forceful person is not humble. Why? Has a forceful person forever lost...

Has the forceful person lost the gift, the grace of humility, while the weak and irresolute person possesses it? I do not think so. I find that a dreadful line of reasoning. Saint John Climacus says, “It is one thing to be humble-minded, and another to struggle to become humble-minded.” It is one thing to be humble, and another to struggle to become humble. “And it is another thing to praise.” To praise what? To praise the person who is humble. For someone may refuse to praise a humble person. Indeed, he may call him a fool, because what is a humble person in the eyes of worldly people? A fool, a simpleton—but only to eyes that see everything in a worldly way.

It is a great thing to say of a humble person, “Well done—he is humble.” Saint John therefore says here: “The first”—to be humble-minded—“belongs to the perfect.” “The second”—to struggle to be humble-minded, to strive to be humble—“belongs to true obedients.” And “the third”—to praise the humble—“belongs to all the faithful.” The same Father also tells us: “Contrition is one thing, self-knowledge another, and humility another.” It is one thing, he says, to be inwardly broken and contrite;

another to have a true awareness of my sin; and another to be a humble person. He himself says: “Contrition is the offspring of a fall.” Contrition and metanoia, repentance, arise from a fall: you have fallen, and now you want to come to your senses. “Self-knowledge is a sure understanding of one’s own measure and an unwavering remembrance of even the smallest failings.” In other words, what is self-knowledge? It is to know very well who you are and to perceive even your slightest sins. “Humility is a teaching of Christ, spiritually apprehended by those counted worthy; it dwells in the inner treasury of the soul and cannot be expressed in perceptible words.”

It makes its nest and dwells within the souls of the faithful, in the soul’s inner treasury, and it is impossible to express it in human words. Humility, then, is a teaching of Christ. It is something Christ Himself gives directly. As we said last time, humility is ineffable; it cannot be put into words. Only the person who truly possesses it can savor it—and, of course, without becoming proud, for then, quite plainly, he would no longer be humble. And how is true humility acquired? First, through metanoia, repentance, which is the fruit of deep self-knowledge. Second, through godly penthos, mourning for sin.

A person mourns according to God—not because someone has died, nor because he has lost his field when a road was built through it, nor because inflation has taken away his money, nor because his shop has been ruined. No; that is worldly mourning. Godly penthos, mourning for sin, comes when a person sees his wretched condition and his sinfulness. Godly mourning drives away anger. The person who mourns according to God never becomes angry or enraged, for Abba Isaiah says: “Not wounding your neighbor’s conscience gives birth to humility.” In other words, refraining from striking another person’s conscience gives birth to humility. Third...

The spirit of a disciple. We can acquire humility by taking our Lord Jesus Christ Himself as our prototype. For Christ Himself said, “Learn from Me, for I am gentle and humble in heart.” Christ is humble in heart and gentle—humble and gentle. But I must learn this. That is why He says, “Learn from Me.” And to learn it, I must keep my eyes upon Christ.

This means that I must study Him, contemplate Him, and consider how Christ would act in a situation that arises in my own life. What would Christ do in my place? How would Christ conduct Himself? There must be this constant imitation, this continual following of Christ’s example. Only then can I say that I am His disciple and am learning from my Teacher what I must become, for He Himself said, “It is enough for the disciple to become like his teacher.”

And now, my dear friends, as we come to the end today, after these few things we have said about humility both in our previous talk and in today’s—which we are concluding this evening—next time we shall begin the subject of prayer. It is an immense subject, so immense that, to tell you the truth, I do not know where to begin.

Let us conclude with Saint Isaac the Syrian’s wonderful image of the humble person, as he weaves his praise. I shall give it to you in a free rendering. “What creature,” he says, in the twenty-fifth chapter—forgive me, in the twentieth chapter, chapters twenty and twenty-one...

“What creature does not stand in reverence at the sight of the humble person?” He means angels, human beings, and animals. No one hates the humble person, strikes him with words, or despises him. He loves everyone, and everyone loves him; all desire his company and behold him as an angel of light. In his presence, the wise man and the teacher give him precedence, and everyone attends to his every word as though it were a word from God. His few words are like the sayings of the wise. He is regarded as a god, though his outward appearance is lowly. When the humble person approaches wild beasts, they become tame, because he breathes forth the fragrance Adam possessed before the transgression.

They gathered around Adam, and he gave them names. The humble person approaches serpents, and their venom becomes powerless. The demons approach him and are reduced to dust; their devices and malice are utterly dissolved. The Mysteries of Heaven are revealed to him. God continually draws near to him through the illuminations He grants him. At every hour, like another beloved disciple, he embraces Jesus and is held in His arms. My dear friends, all the virtues must be permeated by humility, since all the virtues...

Have humility as their goal. If someone stops at ascesis, ascetic discipline—at vigil, fasting, and almsgiving—he has stopped halfway along the road. For all ascesis is a road. Ascesis would not be of such great importance if a person could attain humility in a single leap, by some means I cannot imagine—we are speaking figuratively, of course. Saint John Climacus says: “I neither fasted, nor kept vigil, nor slept upon the bare ground.” That is, I did not fast, I did not keep vigil, I did not sleep down on the floor...

Instead of in my bed, “but I humbled myself, and the Lord swiftly saved me.” This is from Psalm 114. I humbled myself, and God saved me—and swiftly indeed. It is as though I made one great leap, reached humility, and in this way was saved. In other words, the humble person will be saved, not the person who merely practices ascesis. Of course, ascesis leads to humility, for I can never reach a destination unless I travel the road. The road is ascesis; the destination is humility. And this same holy Father stands in wonder before love and humility, which await us at the end of the road, and cries out: “O sacred pair!”

A sacred companionship: love and humility, sisters joined together. “The one exalts”—for love, he says, raises us up—“while the other,” meaning humility, “holds fast those who have been raised and never allows them to fall.” Those whom love has raised, humility never allows to fall, but always keeps them on high. Let us conclude this evening’s subject with a final passage from the same Father, a true encomium to humility from the twenty-fifth Step of The Ladder: “If pride turned angels into demons, humility can surely make even demons into angels. Let those who have fallen take courage. Let us struggle; let us fight with every effort to ascend to humility’s summit. Without this humility, we can attain no eternal gift. Once, someone beheld humility and was dazzled by her beauty. He asked her the name of the one who had begotten her. With a joyful and serene smile, she replied: ‘Why do you wish to learn the name of my begetter? He has no name.’”

“I shall not tell you until you possess God, for humility is the garment of God.”

Η αληθής ταπείνωσις δεν χαρακτηρίζεται μόνο από μια ενέργεια του ανθρώπου. Εάν υποτεθεί, δηλαδή, ότι είχε κάποια εκδήλωση ταπεινή, ταπεινοφροσύνης, αυτό οπωσδήποτε χαρακτηρίζει τον άνθρωπο ταπεινόν; Μία, θα λέγαμε, εκδήλωσή του, χειρονομία του, λόγος του, σκέψη του ταπεινή, ότι αυτό οπωσδήποτε θα χαρακτηρίζει τον άνθρωπο ταπεινόν; Η ταπεινοφροσύνη τρέφει ολόκληρο τον άνθρωπο και, συνεπώς, τρόπον τινά, δεν αφήνει καμία εκδήλωση της ανθρωπίνης υπάρξεως, καμία γωνιά της ανθρωπίνης υπάρξεως, που να μην εναποθέσει τη σφραγίδα.

Όλος ο άνθρωπος είναι ταπεινός. Τότε μπορούμε να μιλάμε για μια σωστή ταπεινοφροσύνη. Δηλαδή, πρέπει να υπάρχει ταπείνωση της διανοίας, ταπείνωση της καρδίας, ταπείνωση της βουλήσεως, ακόμη και ταπείνωση, έστω κι αν η ψυχή επιδρά επί του σώματος, ταπείνωση και του σώματος και των κινήσεών του, εμφανίσεώς του. Αλλά επειδή ακριβώς είναι δυνατόν να υπάρξει μία μεμονωμένη, μονόπλευρη ταπεινοφροσύνη, γι’ αυτόν τον λόγο θα πρέπει να δούμε όλους τους τομείς όπου πρέπει η ταπεινοφροσύνη να επικρατεί επί του ανθρώπου. Και πρώτα ας δούμε την ταπείνωση της διανοίας. Η ταπείνωση της διανοίας εκφράζεται με την απλότητα. Ο ταπεινός είναι στον χώρο της απλότητος. Ουδέποτε ζητά να εννοήσει ή να, όπως λέγει ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος, πολυπραγμονήσει άρρητα. Δηλαδή, ποτέ δεν θέλει να μπει σε πράγματα τα οποία δεν είναι δυνατόν να τα μάθει ο άνθρωπος. Δηλαδή, με άλλα λόγια, εκείνα που λέγει ο Απόστολος Παύλος, ότι ήκουσα και είδα άρρητα ρήματα, τα οποία

ουκ εξόν ανθρώπω λαλήσαι. Δεν είναι δυνατόν αυτά τα πράγματα να ειπωθούν διά ανθρωπίνης γλώσσης. Και τώρα εκείνος που διαβάζει τον Απόστολο Παύλο λέγει: «Άραγε τι να ήκουσε και τι να είδε;» Και προσπαθεί να πολυπραγμονήσει και να μπει σε εκείνο το οποίο ο ίδιος ο Απόστολος μάς πληροφορεί ότι είναι έξω από κάθε ανθρώπινη διατύπωση. Ο απλός, λοιπόν, άνθρωπος, καλύτερα ο ταπεινός άνθρωπος, έχει αυτή την απλότητα της διανοίας και δεν πολυπραγμονεί άρρητα πράγματα, ανείπωτα πράγματα και μυστήρια. Αν και, όπως λέει ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος, ότι τα μυστήρια στους ταπεινούς αποκαλύπτονται. Μας κάνει εντύπωση αυτό πραγματικά, αγαπητοί μου.

Μυστήρια μόνο εις τους ταπεινούς αποκαλύπτονται, εις τους υπερηφάνους κρύπτονται. Θυμηθείτε, όταν ο Χριστός ομίλει στον κόσμο τότε, ομίλει με παραβολές, που σημαίνει ότι αυτό που θέλει να πει δύναται ανά πάσα στιγμή να είναι κλειδωμένο ή ξεκλείδωτο. Αυτό είναι μια παραβολή. Είναι μια αλήθεια κλειδωμένη ή ξεκλείδωτη. Εάν είσαι υπερήφανος, η αλήθεια είναι κλειδωμένη με την οικονομία της παραβολής. Εάν είσαι ταπεινός, η αλήθεια σου φωνάζει από την πόρτα και το παράθυρο της παραβολής. Το είπε ο Χριστός αυτό. «Γιατί», λέει, «μιλάς με παραβολές;» του είπαν. Είπε, λέει: «Με τους έξω μιλάω με παραβολές,

να ακούν και να βλέπουν και να μην καταλαβαίνουν τίποτε». Θα λέγε κανείς: «Θα ήταν δυνατόν ποτέ ο Χριστός να είναι ασαφής;» Όχι, αλλά τις μεγάλες Του αλήθειες πάλι από συγκατάβαση, για να μην βλασφημήσουν οι άνθρωποι και ποδοπατήσουν τους μαργαρίτες. Αλλά επειδή μέσα σε ένα ακροατήριο υπάρχουν και υπερήφανοι και ταπεινοί, γι’ αυτό ο τρόπος με τον οποίο προσφέρεται η αλήθεια είναι τρόπος κλειδωμένος και ξεκλείδωτος. Συνεπώς, διά τους ταπεινούς ανθρώπους έχουμε αποκάλυψη μυστηρίων Θεού. Διά τους υπερηφάνους, τα πάντα είναι κλεισμένα, κλειδωμένα και σφραγισμένα. Ό,τι λέγει με λόγια ο ταπεινός άνθρωπος, ο ταπεινός τη διανοία, ό,τι λέγει η Γραφή,

είναι σαφή και ανεπιτήδευτα. Δεν προσπαθεί, δηλαδή, ούτε με στόμφο να μιλήσει ούτε να βάλει πράγματα για να δείξει «θέλω εγώ εξυπνάδα». Μιλάει κατά τέτοιο τρόπο, ώστε πάντοτε έχει την απλότητα και τη σαφήνεια. Ακόμη υπάρχει ειλικρίνεια για ό,τι πράγμα στοχάζεται. Δεν θέλει ποτέ να δημιουργήσει ένα κλίμα ανειλικρίνειας. Ακόμη φανερώνει, ο ταπεινός στη διανοία πάντοτε, τα αδύνατά του σημεία. Φανερώνει την άγνοιά του. Όταν κάτι δεν ξέρει, θα πει: «Αυτό δεν το ξέρω». Δεν θα σπεύσει να πει: «Το ξέρω, το ξέρω». Αφού δεν το ξέρει, θα πει, λοιπόν: «Δεν το ξέρω».

Θα αναγνωρίσει ένα λάθος και ακόμη θα δηλώσει και ακαταληψία, ότι αυτό το πράγμα δεν το καταλαβαίνει. «Το διαβάζω, το ακούω, το δέχομαι που το λέγει ο Θεός, αλλά δεν μπορώ να το καταλάβω». Και με την ευκολία που θα έλεγε τα ισχυρά του σημεία, με την ίδια ευκολία θα έλεγε και τα αδύνατά του σημεία. Με άλλα λόγια, ο ταπεινός άνθρωπος δεν γίνεται φρόνιμος παρ’ εαυτώ, όπως λέγει ο Απόστολος, «παρ’ εαυτώ», συγγνώμη, στην προς Ρωμαίους επιστολή του, δηλαδή να είναι συνετός από μόνος του. Ποτέ ο ταπεινός τη διανοία. Δηλαδή, με άλλα λόγια...

θα θέσει υπόψη εκείνο το οποίον αυτός κατέχει, στη γνώμη των άλλων. «Πώς το βλέπετε αυτό; Πώς το βλέπετε εκείνο;» Ουδέποτε, δηλαδή, δημιουργεί μέσα του έναν πύργο στον οποίο έχει κλείσει τον εαυτό του, τις ιδέες του, τις σκέψεις του, τους στοχασμούς του, και να νομίζει ότι αυτά όλα τον κάνουν σοφόν και συνετόν και ότι δεν έχει ανάγκη να ερωτήσει τη σοφία, τη σύνεση και την πείρα των άλλων ανθρώπων. Δηλαδή, δεν είναι φρόνιμος παρ’ εαυτώ. Αποδέχεται ακόμη ό,τι η πίστις λέγει και υπαγορεύει, χωρίς να θέτει ένα αμφίβολο για ό,τι πράγμα δεν κατανοεί. Με άλλα λόγια,

ο ταπεινός στη διανοία λέγει απλά: «Πιστός ο λόγος και πάσης αποδοχής άξιος». Ο λόγος του Θεού είναι αξιόπιστος, άξιος να τον αποδεχθεί κανείς, και τούτο διότι προέρχεται από το στόμα του Θεού. Το λέγει ο Θεός και, αφού το λέγει ο Θεός, περιττεύει παν σχόλιο και κάθε κριτική. Αντίθετα, ο αιρετικός, με την ευκαιρία, στερείται πάντοτε ταπεινοφροσύνης. Άμα θα δείτε αιρετικόν άνθρωπον, θα το ξέρετε. Δεν υπάρχει ποτέ η ταπεινοφροσύνη. Ίσως θα πείτε ότι βλέπουμε πολύ ταπεινούς θεληματικούς χιλιαστάς. Δεν υπάρχει ταπεινοφροσύνη· υπάρχει ταπεινοσχημοσύνη. Και η ταπεινοσχημοσύνη είναι υποκατάστατον της ταπεινοφροσύνης.

Κάτι το οποίον είναι αποβλητέο μόνο. Δεν είναι γνήσιο πράγμα, είναι κίβδηλο, είναι προσποίηση ταπεινοφροσύνης, αλλά ποτέ ταπεινοφροσύνη. Γι’ αυτό λέγει, στην προκειμένη περίπτωση, ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος: «Αμήχανον εκ χιόνος προελθείν φλόγα· αμηχανώτερον δε εν ετεροδόξω ταπεινοφροσύνην υπάρχειν». Ακόμη, λέει, πιο ακατανόητο είναι από τους αιρετικούς ανθρώπους να βγάλει κανείς και να βρει ταπεινοφροσύνη. «Πιστών και ευσεβών το κατόρθωμα, και τούτων κεκαθαρμένων». Ταπεινοφροσύνη είναι μόνο για τους πιστούς και τους ευσεβείς, και εφόσον και αυτοί έχουν καθαρίσει την καρδιά τους.

Μην ξεχνούμε ότι αυτό ακριβώς θα πει αιρετικός άνθρωπος: εκείνος ο οποίος τελικά ορθώνει τον ίδιο λογισμό του έναντι της Εκκλησίας, έναντι του Ευαγγελίου και έναντι της Παραδόσεως και λέγει ότι «αυτό δεν είναι σωστό, αλλά είναι αυτό που λέω εγώ σωστό». Και, συνεπώς, όπως ξέρουμε, αίρεσις δεν είναι παρά η λογική ερμηνεία της Αποκαλύψεως. Δηλαδή, το να καθίσεις να κάνεις κριτική πάνω σε αυτό το οποίο σου έχει προσφέρει ο Θεός. Αλλά αυτό αμέσως προδίδει απουσία ταπεινοφροσύνης της διανοίας. Συνεπώς, ο αιρετικός είναι, θα λέγαμε, εκ κατασκευής στερούμενος ταπεινοφροσύνης. Και τέλος, ο ταπεινός τη διανοία

δεν υπερφρονεί, όπως λέγει στην προς Ρωμαίους ο Απόστολος, «παρ’ ο δει φρονείν, αλλά φρονεί εις το σωφρονείν». Είναι ένα λογοπαίγνιο εδώ· όχι λογοπαίγνιο, ας το πούμε μια όμορφη παρήχηση των λέξεων: ότι ο ταπεινός δεν φρονεί παραπάνω από εκείνα τα οποία πρέπει να φρονεί, αλλά φρονεί σε εκείνα που θα τον οδηγούσαν τελικά στο να σωφρονεί. Μετά από την ταπείνωση της διανοίας έχουμε την ταπείνωση της καρδίας, η οποία αυτή με τη σειρά της φανερώνεται διά της κοινωνίας, διά της κοινωνικότητος. Είναι εκείνο που λέγει ο Απόστολος στην προς Εβραίους:

«Κοινωνίας μη επιλανθάνεσθε». Είναι αυτή η κοινωνία των Αγίων, η επαφή μας με τους άλλους ανθρώπους. Ο ταπεινός τη καρδία τώρα βλέπει όλους τους ανθρώπους ως εικόνες Θεού και δεν αποστρέφεται ούτε υποτιμά, ούτε ανεβάζει ούτε κατεβάζει. Δηλαδή, μπορεί να αγαπάει κάποιους ανθρώπους περισσότερο από κάποιους άλλους, αλλά από πλευράς όμως αξίας όλους τούς έχει εις το αυτό επίπεδο. Δεν θα πει ότι «αυτός είναι κλέφτης και τον περιφρονώ». Θα βλέπει πάντα την ψυχή του σαν εικόνα του Θεού. Πάντως, όπως και να έχει το πράγμα, πολύ παραπάνω όταν ο άλλος δεν είναι παλιάνθρωπος, πολύ παραπάνω.

Τα κριτήρια, μάλιστα, διαφοράς μας είναι ότι αυτός είναι πλούσιος ή πτωχός, μορφωμένος ή αμόρφωτος, μικρός ή μεγάλος. Δεν θα πρέπει ποτέ να υπάρχει μια τέτοια διάκριση για εκείνον ο οποίος είναι ταπεινός τη καρδία. Λέγει ο Άγιος Ιάκωβος ο Αδελφόθεος:

«Εισέλθη εις την συναγωγήν υμών ανήρ χρυσοδακτύλιος, εν εσθήτι λαμπρά».

Μπήκε μέσα στη σύναξή σας ένας, λέγει, άνδρας ο οποίος φοράει χρυσά δαχτυλίδια και πολύ καλά ρούχα, λαμπρά, περίφημα, ακριβά, «εισέλθη δε και πτωχός εν ρυπαρά εσθήτι». Και μπήκε ένας φτωχός με βρώμικα ρούχα. «Και επιβλέψητε επί τον φορούντα την εσθήτα την λαμπράν» «και είπητε αυτώ· Συ κάθου ώδε καλώς». Στραφείτε προς εκείνον που είναι καλοντυμένος και του πείτε: «Εσύ κάτσε εκεί, βολέψου, κάθου καλώς, βολέψου», σε μια περίβλεπτη και καλή θέση. «Και τω πτωχώ είπητε· Συ στήθι εκεί ή κάθου ώδε υπό το υποπόδιόν μου». Και στον άλλο, τον φτωχό, πείτε: «Στάσου εκεί εσύ ή κάτσε εδώ στα ποδάρια». Αυτό προδίδει απουσία ταπεινοφροσύνης της καρδίας. Καταστρέφει το κοινωνικό αίσθημα όπως το θεμελιώνει ο Χριστός επί της γης. Αντιθέτως, πρέπει να ακολουθήσουμε εκείνη την προτροπή του Αποστόλου Παύλου στην προς Ρωμαίους: «Το αυτό εις αλλήλους φρονούντες».

Ίδιο πράγμα να σκέπτεστε και να φρονείτε μεταξύ σας. Το αυτό. Έχει και ένα άλλο ρητό, «το αυτό αλλήλοις φρονείτε»· εκεί έχει την έννοια να σκέπτεστε το ίδιο. Εδώ το «εις αλλήλους» θα πει, είναι προς αιτιατική πτώση, θα πει ο ένας να σκέπτεται για τον άλλον το ίδιο. «Μη τα υψηλά φρονούντες, αλλά τοις ταπεινοίς συναπαγόμενοι». Μην κοιτάτε, λέγει, τα υψηλά, ούτε να σκέπτεστε τα υπερήφανα, αλλά να κάνετε συντροφιά με τους ταπεινούς ανθρώπους.

Είναι η ταπείνωση της βουλήσεως. Αυτή, αγαπητοί μου, πραγματοποιείται διά της διακονίας. Είσαι ταπεινός στη βούληση; Οπωσδήποτε δεν θα ζητάς να υπηρετηθείς, αλλά να υπηρετείς. Αυτό ο Κύριός μας είπε: «Ουκ ήλθον διακονηθήναι, αλλά διακονήσαι». Δεν ήλθα να υπηρετηθώ, αλλά ήλθα να υπηρετήσω. Και ακόμη υπέδειξε, με μία συμβολική Του πράξη που ένιψε τα πόδια των μαθητών, πώς ακριβώς πρέπει και οι μαθηταί Του και, μετά ταύτα, εις τους αιώνας οι μαθηταί Του να κινούνται μεταξύ των. Τι είπε όταν ένιψε τα πόδια των μαθητών εκείνη την...

εσπέραν της Πέμπτης της Μεγάλης; «Ει ουν εγώ ένιψα υμών τους πόδας, ο Κύριος και ο Διδάσκαλος», λέει, αν εγώ ένιψα τα πόδια τα δικά σας, εγώ που είμαι ο Κύριος και ο Διδάσκαλος, «και υμείς οφείλετε αλλήλων νίπτειν τους πόδας». Και εσείς, λέγει, έχετε χρέος μεταξύ σας να πλένει ο ένας τα πόδια του αλλουνού. «Υπόδειγμα γαρ έδωκα υμίν, ίνα καθώς εγώ εποίησα υμίν, και υμείς ποιήτε». Σας έδωσα παράδειγμα. Ό,τι έκανα εγώ σε εσάς, αυτό να κάνετε μεταξύ σας. Αλλά τι σημαίνει ο ένας να πλένει τα πόδια του άλλου; Θα πρέπει, δηλαδή, να λέγω εγώ: «Σταθείτε και εσείς σε μένα. Βγάλτε τα παπούτσια σας, να πλύνουμε τα πόδια σας»; Είναι γνωστό.

Η σκηνή είναι παρμένη από μία συνήθεια της εποχής. Επειδή τότε οι άνθρωποι περπατούσαν είτε ξυπόλυτοι είτε με ατελή παπούτσια. Δεν είχαν τα παπούτσια που έχουμε σήμερα εμείς, που προστατευόμεθα από τη σκόνη του δρόμου. Ούτε βεβαίως είχαν και την άσφαλτον. Ήταν οι δρόμοι χωμάτινοι ή λιθόστρωτοι. Και τα παπούτσια ήταν, συνήθως, σανδάλια, πέδιλα. Επόμενο ήταν τα πόδια πάντοτε να είναι βρώμικα, πάντοτε σκονισμένα, βρώμικα. Όταν εισήρχοντο σε κάποιο σπίτι, επειδή δεν κάθονταν σε καρέκλα αλλά σε ανάκλιντρα προκειμένου να φάνε, σε μικρά χαμηλά κρεβατάκια, και τρώγανε πλαγιασμένοι, ακουμπώντας τον αριστερό αγκώνα και τρώγοντας με το δεξί. Άλλος τρόπος να καθίσουν σε τραπέζι

όπως τώρα έχουμε εμείς σήμερα, και να ανεβούν απάνω στα ανάκλιντρα με βρώμικα πόδια, ήταν κάτι πάρα πολύ άσχημο. Γι’ αυτό στην είσοδο του σπιτιού υπήρχαν στάμνες. Θυμηθείτε το θαύμα της Κανά, το θαύμα στον γάμο της Κανά, που υπήρχαν εκεί έξι στάμνες με νερό, κατά τη συνήθεια, λέει, των Εβραίων. Τι ήταν αυτή η συνήθεια; Να πλένονται όταν μπαίνουν στο σπίτι μέσα. Και με εκείνο το νερό που υπήρχε εκεί έπλεναν οι επισκέπτες ή οι εισερχόμενοι τα πόδια τους. Την ίδια στιγμή, την εργασία αυτή την έκαναν οι δούλοι, όχι τα αφεντικά, ας πούμε, του σπιτιού. Εκτός, βεβαίως, αν το σπίτι δεν είχε δούλους· τότε ο ίδιος ο νοικοκύρης ή η νοικοκυρά έπλενε τα πόδια των εισερχομένων, και θεωρείται μια πράξη πολύ ταπεινή.

Λέει, να πούμε τώρα, να πλύνεις τα πόδια του αλλουνού. Ε, λοιπόν, αγαπητοί μου, διαλέγει την εικόνα αυτή ο Κύριος για να δηλώσει τη διακονία, έστω να είναι ταπεινής, ταπεινής ποιότητος, που πρέπει να προσφέρουμε εις τους άλλους ανθρώπους. Το να πάω, δηλαδή, στο σπίτι μιας φτωχιάς γυναίκας, γριάς, που είναι στο κρεβάτι, να της πάρω τα ρούχα, να τα πλύνω, να σκουπίσω κτλ. Αυτό θα πει «νίπτω πόδας». Δηλαδή, κάνω ταπεινές δουλειές. Κατεβαίνω χαμηλά να υπηρετήσω τον άλλον. Ας είμαι εγώ μορφωμένος, να υπηρετήσω έναν αμόρφωτο, ή είμαι μεγάλος στην ηλικία, να υπηρετήσω ένα μικρό παιδί, και ούτω καθεξής. Όπως και να έχει το πράγμα, η διακονία, η υπηρεσία...

σε ταπεινά έργα και σε ταπεινά πρόσωπα είναι η ταπείνωσις της βουλήσεως. Και μάλιστα, μια που έχω και κυρίες, να φανταστείτε ότι ο Απόστολος Παύλος, όταν γράφει στον Τιμόθεο, ως κριτήριον αληθινής χήρας της γυναίκας, ότι είναι πράγματι χήρα όπως ο Θεός θα την ήθελε, γράφει το εξής, ως κριτήριο, δηλαδή, για να μπει στο συσσίτιο της Εκκλησίας και στη φροντίδα της Εκκλησίας: «Ει εν έργοις καλοίς εμαρτυρείτο», να μαρτυρείται ότι τη ζωή της την πέρασε μέσα σε έργα καλά, «ει εξενοδόχησε». Τότε δεν υπήρχαν ξενοδοχεία. Συνεπώς...

οι ξένοι εφιλοξενούντο στα σπίτια. Εάν κάποιος χτύπησε την πόρτα και τον εδέχτηκαν να τον φιλοξενήσουν, εάν, λοιπόν, εξενοδόχησε, δέχτηκε ξένους, «ει αγίων πόδας ένιψεν». Οι Άγιοι ποιοι είναι; Οι πιστοί, οι Χριστιανοί. Αν υπηρέτησε τους Χριστιανούς, «ει θλιβομένοις επήρκεσεν»,

εάν στάθηκε προστάτης και προμηθευτής, τρόπον τινά, εις ανθρώπους οι οποίοι είχαν ποικίλες στενοχώριες. Θλιβόμενος είναι αυτός που ζουλιέται. Θλίβω, σύνθλιψις, ζούλιγμα. Θλίβω τις ελιές, ζουλάω τις ελιές και βγάζω λάδι. Σύνθλιψις.

Συνεπώς, θλίβεται ο άνθρωπος όταν είναι σε μια κατάσταση δύσκολη. Οικονομική, ηθική και τα λοιπά. «Εν παντί έργω αγαθώ επηκολούθησε». Κι αν τελικά, λέγει, στάθηκε ο άνθρωπος που εργάστηκε σε κάθε καλό έργο. Βλέπετε, με άλλα λόγια, κριτήριον αληθούς χηρείας, αξίας να τύχει προστασίας υπό της Εκκλησίας, ήτο η ταπείνωσις της βουλήσεως. Αλλά η ταπείνωσις επεκτείνεται και στο σώμα. Φυσικά θα ήταν περιττό να το πω αυτό, εάν και ο λόγος του Θεού δεν ομιλεί σχετικά με το θέμα αυτό. Δηλαδή, ένας ταπεινός άνθρωπος είναι περιττό να του πεις πώς θα ντυθεί και πώς θα περπατήσει. Παρ' όλα αυτά,

δεν είναι τόσο αυτονόητο πάντοτε, πρέπει να υποδειχθεί. Γι' αυτό η ταπείνωσις δεν περιορίζεται μόνο στην ψυχή, αλλά επεκτείνεται και στο σώμα. Πώς θα ντυθεί κανείς, πώς θα γελάσει και πώς θα περπατήσει και πώς θα μιλήσει, φανερώνουν αν είναι ταπεινός άνθρωπος ή δεν είναι ταπεινός άνθρωπος. Λέγει η Σοφία Σειράχ: «Στολισμός ανδρός», δηλαδή ντύσιμο του ανθρώπου, «και γέλως οδόντων» και πώς θα γελάσει. Υπάρχουν γέλια και γέλια, από το σεμνό χαμόγελο μέχρι το ειρωνικό, μέχρι το πικρόγελο, μέχρι το πορνικό.

Γέλια και γέλια. Και συνεπώς, ορθότατα, «γέλως οδόντων», όταν θα γελάσει ο άνθρωπος και θα φανούν τα δόντια του, πώς θα γελάσει, «και βήματα ανθρώπου», πώς θα περπατήσει, πώς περπατάει στον δρόμο, σεμνά, άσεμνα, «αναγγέλλει τα περί αυτού». Μαρτυράνε όλα αυτά ποιος είναι. Ας το ακούσουν όλοι εκείνοι που λέγουν: «Και τι θα πείραζε να βάλω αυτό το φόρεμα ή εκείνο το παντελόνι;» Ή οι γυναίκες: «Και τι θα πείραζε να βάλω παντελόνι, τη στιγμή που είναι πολύ, λέγει, πρακτικό και, διότι αν το θέλετε, και σεμνότερο το παντελόνι, εφόσον με τον τρόπο αυτόν περισσότερο καλύπτεται η γυναίκα παρά αν φορούσε ένα φουστάνι;» Όλα αυτά είναι προφάσεις εν αμαρτίαις.

Καλύτερα, τι να πει κανείς, τι να αναιρέσει και τι να υποστηρίξει, τη στιγμή που όλα αυτά τα πράγματα είναι αυτονόητα διά της νοήσεως των ανθρώπων; Όταν ένας θέτει υπό ερώτημα όλα αυτά, σημαίνει δεν καταλαβαίνει τίποτα. Μα δεν καταλαβαίνει τίποτα. Είναι σαν να σου λέει ο άλλος —γιατί μου το έχει πει κάποτε κάποιος, γι' αυτό σας το λέγω— «Τι χρειάζεται, λέει, ο ήλιος την ημέρα;» Μα ο ήλιος δεν είναι εκείνος που δίνει την ημέρα; Ο ήλιος είναι εκείνος που κάνει. Αν έλειπε ο ήλιος, δεν θα είχαμε ημέρα. Τότε πώς μπορείς να λες ότι «τι χρειάζεται ο ήλιος την ημέρα»; Είναι βλακώδη πράγματα. Ανόητα. Ε, λοιπόν, άλλο τόσο ανοήτως, αγαπητοί μου, ομιλούν οι άνθρωποι εκείνοι που σου λέγουν: «Και τι θα πείραζε αυτό και

τι θα πείραζε εκείνο και γιατί δεν είναι σεμνό το παντελόνι;» Τώρα να καθίσετε να του πείτε του αλλουνού γιατί δεν είναι σεμνό. Δεν θα καταλάβει τίποτα. Μα τίποτα. Γιατί; Γιατί δεν έχει από μέσα σεμνότητα και προσπαθεί να του επιβληθεί απ' έξω η σεμνότητα. Το λέγω μόνο για μια αντίρρηση. Και να προσέχουμε βεβαίως όλοι πώς πρέπει να κινούμαστε και να περπατάμε, αλλά ιδίως όταν έχουμε μικρά παιδιά που παρασύρονται και ζητάνε να κάνουν ό,τι κάνουν οι απ' έξω. Και τότε θα πούμε: «Όχι, παιδί μου». Έστω κι αν δεν το καταλαβαίνει το παιδί, έστω κι αν δεν το καταλαβαίνει. Μην το αφήσετε στην κρίση του παιδιού· το παιδί δεν καταλαβαίνει. «Όχι, παιδί μου, παντελόνι», σε κορίτσια εννοείται, «παντελόνι δεν θα βάλεις». Ή εκείνα τα καμώματα των ανδρών, στο αγόρι σας: «Παιδί μου, τέτοια δεν θα φορέσεις,

σκουλαρίκια και δεν ξέρω τι άλλα πράγματα. Τέτοια πράγματα δεν θα επιτρέψετε». Διότι, πέστε μου, σας ερωτώ αλήθεια, πέστε μου.

Θέλει απόδειξη το πράγμα; Εμφανίζεται ένας γαμπρός στην κόρη σας και έρχεται με ψηλό τακούνι τόσο, με μακριά μαλλιά κτλ. Τι θα πείτε γι' αυτόν; Ότι είναι εντάξει άνθρωπος, είναι σοβαρός άνθρωπος; Όχι. Από πού το καταλάβατε; Από αυτά που φοράει και από αυτά που κηρύττει και από αυτά που είναι ντυμένος και από αυτά που έχει, τα μαλλιά κτλ. Δεν θέλει φιλοσοφία. Δεν θέλει φιλοσοφία. Γι' αυτό λοιπόν τον λόγο, ας προσέχουμε και στο σημείο του ντυσίματος. Το επιχείρημα ότι ο έσω άνθρωπος είναι ό,τι είναι και ο απέξω δεν έχει και πολλή σημασία, αυτό μου το λέει κάπου ένας γιατρός, όχι στη Λάρισα, στην Αθήνα, ότι δεν έχει, λέει, σημασία ποιος είναι ο απέξω άνθρωπος, ο από μέσα, λέει, να είναι ταπεινός. Μα αυτός που είναι από μέσα είναι και απέξω.

Άλλον άνθρωπο έχουμε από μέσα και άλλον έχουμε απ' έξω; Ο ίδιος άνθρωπος είναι. Ο ένας, ο άνθρωπος. Ποιμένες!

Και η νηστεία, αγαπητοί μου, είναι κι αυτό ένα δείγμα ταπεινοφροσύνης. Εκείνος ο οποίος νηστεύει δεν κάνει παρά ταπείνωση σώματος. Η νηστεία είναι ταπείνωσις του σώματος. Διότι δεν είναι μόνο το θέμα της περιβολής, είναι και το θέμα της τροφής. Η ταπείνωσις, σαν δώρο Θεού, πολλές φορές δίδεται εις τον άνθρωπον διά της οδού των πειρασμών. Αυτό προσέξατέ το. Πράγματι, λέγει ο Άγιος Ισαάκ Σύρος, ότι «ου διορθούται το έργον αυτού άνευ ταπεινώσεως».

Δεν μπορεί κανείς να διορθώσει το έργο του το πνευματικό χωρίς ταπείνωση, «και ου παιδεύεται ει μη διά πειρασμών, και άνευ παιδείας την ταπείνωσιν ου καταλαμβάνει». Και δεν παιδαγωγείται παρά μόνο με τους πειρασμούς και, χωρίς παιδαγωγία, ταπείνωση είναι αδύνατον να αποκτήσει. Ώστε βλέπουμε ότι η ταπείνωση μόνο διά της οδού των πειρασμών επιτυγχάνεται. Είναι ακριβώς η μέθοδος που προσπαθούμε με κάθε τρόπο να αποτινάξουμε από τη ράχη μας. Είναι μια πολύ πικρή μέθοδος η οδός των πειρασμών. Κανείς δεν θέλει τους πειρασμούς, μα κανείς. Και σημαίνει αυτό ότι απαρνούμεθα μία βασική μέθοδο για να αποκτήσουμε μία...

βασικότατη αρετή. Γι' αυτό ακριβώς τον λόγο και ο Θεός επιτρέπει τις αιτίες ταπεινώσεως και της συντριβής της καρδίας, ώστε με αυτήν την έμπονη, δηλαδή κάτι που φωνά, με την έμπονη προσευχή, να προσεγγίζουν προς Αυτόν και έτσι να επιτυγχάνουν την ένωσή τους μετά του Θεού. Πολλές φορές ο Θεός με τη μέθοδο αυτή των πειρασμών δημιουργεί εκφοβισμό εις τα παιδιά Του, εκείνους που θέλει πραγματικά να βοηθήσει. Τους εκφοβίζει με τα πάθη, τα οποία βεβαίως έχουν οπωσδήποτε μια φυσική βάση και δεν είναι παρά αυτά τα σαρκικά αμαρτήματα. Δηλαδή,

σαρκικό αμάρτημα οπωσδήποτε έχει φυσική βάση. Δηλαδή θα βρει κανείς αυτή την ίδια τη φύση, φερ' ειπείν ο γάμος. Όμως πέραν από τη φυσική βάση υπάρχει η παρέκκλιση. Η παρέκκλιση είναι αμάρτημα. Τώρα ο Θεός εγκαταλείπει φαινομενικά, βασικά, πολλές φορές τους αγωνιστές να αισθάνονται σαρκικά αμαρτήματα, δηλαδή ο δαίμων της ανηθικότητας να προσβάλλει τους ανθρώπους και να αισθάνονται πολύ άσχημα γύρω από αυτούς τους πειρασμούς. Το θέμα δεν είναι παρά καθαρά παιδαγωγικό. Για ποιο λόγο; Διότι με τον τρόπον αυτόν...

επιτυγχάνει ο άνθρωπος ταπείνωση του εαυτού του. Θα το δούμε ακριβώς λίγο πιο κάτω πώς ακριβώς τίθεται. Ακόμη ο Θεός επιτρέπει αρρώστιες, αρρώστιες κυρίως σωματικές. Επιτρέπει ακόμη πτωχεία. Πόσοι άνθρωποι, οι οποίοι είχαν πολύ περήφανη μύτη, όταν τα οικονομικά τους πήγανε πολύ χαμηλά, τους είδατε και προσγειώθηκαν, θέλαν δε θέλαν, στην πραγματικότητα. Η πτωχεία λοιπόν πολλάκις γίνεται αφορμή ταπεινώσεως, έστω κι αν δεν είναι πολύ ευχάριστη, ή ακόμη να στερηθεί κανείς όχι μόνο πτωχεία, αλλά να στερηθεί κανείς και από τα πλέον στοιχειώδη αναγκαία της ζωής, να πάει να χτυπήσει πόρτες, στερείται ακόμη και αυτό το ψωμί.

Επιτρέπει και στον διάβολο ο Θεός να δημιουργήσει ένα φοβερό πόλεμο. Θυμηθείτε την περίπτωση του Ιώβ.

Ποιοι! Γιατί λέγει ο Άγιος Ισαάκ Σύρος: «Ίνα σχώμεν αιτίας του ταπεινωθήναι και ίνα μη συζητή αυτή εκ της αμελείας, νυσταγμός». Να μας δοθεί, λέγει, να μας δοθούν αιτίες να ταπεινωθούμε και να μην πέσουμε εις την αμέλεια και τη ραθυμία και να πούμε: «Αχ, καλά πηγαίνουμε». Οι πειρασμοί δεν είναι παρά το βουκέντρι εκείνο το οποίο μας υπενθυμίζει ότι πρέπει να ταπεινούμεθα. Φυσικά, όταν λέμε ότι η οδός των πειρασμών είναι αρίστη μέθοδος διά την απόκτηση ταπεινοφροσύνης, δεν σημαίνει ότι πρέπει οπωσδήποτε να παραδώσουμε τον εαυτό μας στους πειρασμούς. Λέγει ο αυτός πατήρ ότι πρέπει το ανθρώπο —συγγνώμη— δεν σημαίνει ότι πρέπει τον άνθρωπο «χαυνούσθαι εκουσίως υπό των αισχρών λογισμών», δηλαδή θα αφήσω τη σκέψη μου να σκέπτεται πονηρά πράγματα μόνο και μόνο για να δημιουργήσω πειρασμούς, «ή να γεννά από προφάσεως ταπεινώσεως εν τη μνήμη αυτού, ούτε ίνα σπουδάσει ελθείν εις τους άλλους πειρασμούς». Θέλω, επί παραδείγματι, να γίνω ταπεινός άνθρωπος και κάθομαι και σκέφτομαι πονηρά πράγματα και έχω πτώσεις και χτυπήματα μόνο και μόνο δήθεν για να αποκτήσω την ταπεινοφροσύνη. Όχι. Άλλο πράγμα τι θα μου έρθει. Εγώ ουδέποτε θα ακολουθήσω τη μέθοδο των πειρασμών με τον τρόπο αυτόν. Βεβαίως,

η μέθοδος της ασκήσεως. Θέλεις να ταπεινωθείς; Νήστεψε. Θέλεις να ταπεινωθείς; Αγρύπνησε. Θέλεις να ταπεινωθείς; Φτώχυνε εκουσίως, θεληματικά. Αυτό μάλιστα. Αλλά το να πεις «θα σκεφτώ πονηρά πράγματα ή θα κάνω πονηρά πράγματα μόνο και μόνο για να ταπεινωθώ», αυτό είναι ανόητο. Θα μου πείτε: «Είναι δυνατόν αυτό το πράγμα να συμβεί από τους ανθρώπους;» Αγαπητοί μου, τα πιο παράξενα πράγματα δύνανται να πραγματοποιηθούν υπό των ανθρώπων. Υπάρχει μία μέθοδος η οποία λέγεται μιθριδατισμός. Ο Μιθριδάτης, επειδή εφοβείτο μήπως δολοφονηθεί διά δηλητηρίου από τους εχθρούς του, κάθε μέρα έπαιρνε μία μικρά δόση δηλητηρίου,

την οποία μάλιστα καθημερινώς και ηύξανε, λίγο πιο πολύ, λίγο πιο πολύ, ώστε να φτάσει ο οργανισμός του —ένα είδος δηλαδή εμβολιασμού, ας το πούμε έτσι— να φτάσει ο οργανισμός του να αντέχει σε μια δόση δηλητηρίου, αν υποτεθεί ότι οι εχθροί του θα του έβαζαν δηλητήριο στο φαγητό. Αυτή τη μέθοδο του Μιθριδάτη την έχουν πάρει τώρα πολλοί και τη χρησιμοποιούν επί ηθικού επιπέδου. Δηλαδή λέγουν: «Για να αντέχει κανείς τους πειρασμούς, πρέπει να ενδίδει στους πειρασμούς». Δηλαδή, με άλλα λόγια, το να φυλάγεσαι και να κρύπτεσαι και να φεύγεις μακριά από τους πειρασμούς και ό,τι η κοινωνία η βρώμικη προσφέρει, αυτό, λέγει, κακό πράγμα. Αντιθέτως, θα πας να χορέψεις,

θα πας να γλεντήσεις, θα πας να μεθύσεις, θα πας να γνωρίσεις τα καταγώγια της αμαρτίας, της ποικίλης αμαρτίας. Θα παίξεις χαρτιά, θα έρθεις σε επαφή με τους ανθρώπους της βρωμιάς και της αμαρτίας, μόνο και μόνο για να ξέρεις, ώστε να μην την πάθεις στη ζωή σου. Μα με αυτό που κάνεις, που δοκιμάζεις, δεν την παθαίνεις; Γι' αυτό σας είπα ότι υπάρχει αυτή η αντίληψη, ότι πρέπει, για να έχω γνώση της ζωής, ταπείνωση της ζωής, πείρα της ζωής, ότι πρέπει να μετέλθω τον τρόπο των κακών που μετέρχεται ο αμαρτωλός κόσμος. Όχι, ποτέ. Άλλο πράγμα εάν κάποτε βρεθώ σε μια κατάσταση πειρασμική τέτοια, από την οποία μπορώ να γλιτώσω τελικά με τη χάρη του Θεού και να αποκτήσω πολλή πείρα. Άλλη παράγραφος. Αλλά ουδέποτε θα ρίψω τον εαυτό μου σε τέτοιου είδους πειρασμούς,

δήθεν για να αποκτήσω πείρα της ζωής ή ταπείνωση του πνεύματος. Είναι πραγματικά πάρα πολύ ανόητο.

Αμαρτήματα, τα οποία συστέλλονται, υποχωρούν από την παρουσία άλλων αμαρτημάτων. Πάθη, τα οποία, τρόπον τινά, θεραπεύουν άλλα πάθη. Επί παραδείγματι, η οίησις, η υπερηφάνεια, θεραπεύεται από πτώσεις στην ανηθικότητα. Γιατί εδώ είναι κάτι το οποίον ίσως πολλές φορές δεν το καταλαβαίνουμε. Ακούστε έναν μηχανισμό, πώς μας τον αποκαλύπτει ο Άγιος Ισαάκ Σύρος. Όταν κανείς είναι υπερήφανος, τότε έχει το αίσθημα βεβαίως ότι είναι ανώτερος από τους άλλους και συνεπώς κατηγορεί τους άλλους.

Αυτό λέγει. Προσέξτε εδώ, ας σας το πω πριν σας το ολοκληρώσω: «Μη κατηγορείς, για να μην αισθανθείς σαρκικούς πειρασμούς». Τι σχέση, θα λέει κανείς, έχει το ένα με το άλλο; Μη κατηγορείς, για να μην έχεις σαρκικούς πειρασμούς. Ακούστε τον μηχανισμό τώρα. Τώρα, αυτός που κατηγορεί σημαίνει ότι αισθάνεται τον εαυτό του ανώτερον από εκείνον που κατηγορεί, άρα είναι υπερήφανος. Αλλά ο Θεός «υπερηφάνοις αντιτάσσεται», κλωτσάει τους υπερήφανους. Είναι δε γνωστό ότι η αγνότης σώματος και ψυχής δεν επιτυγχάνεται παρά μόνο με τη χάρη του Θεού. Αν δεν έχεις τη χάρη του Θεού, δεν βάλει ο Θεός το χέρι Του επάνω σου, αγνότητα σώματος και ψυχής δεν πετυχαίνεις. Αλλά αφού ο Θεός σε κλωτσάει γιατί είσαι υπερήφανος, πώς θα έχεις τώρα τη χάρη Του επάνω σου;

Μένεις έρημος από χάρη Θεού, άρα αβοήθητος, και συνεπώς δεν μπορείς πλέον να επιτύχεις την αγνότητα και, μη δυνάμενος να αποκτήσεις την αγνότητα, έχεις πειρασμούς και, εννοείται, και πτώσεις. Βλέπετε τον μηχανισμόν αυτόν; Όμως τι γίνεται τώρα και γιατί ο Θεός σε εγκαταλείπει; Αισθανόμενος τους πειρασμούς, γίνεται μια ανακύκληση του πράγματος. Αισθανόμενος τους πειρασμούς, βλέπεις το κατάντημά σου, βλέπεις πού φτάνεις, και τότε ταπεινώνεσαι και παρακαλάς τον Θεό να σε βοηθήσει. Διότι αυτή η ταπείνωση —συγγνώμη— αυτό το ξέφτισμα από τα σαρκικά αμαρτήματα

κάνει να ταπεινωθείς και να ζητείς τη βοήθεια του Θεού.

Η υπερηφάνεια οδηγεί στα σαρκικά αμαρτήματα, αλλά και τα σαρκικά αμαρτήματα τώρα βοηθούν να επανέλθει κανείς στην ταπείνωση. Και ακόμη ένα: ότι οι πειρασμοί πολλές φορές διατηρούν την ταπείνωση. Και όταν λέμε πειρασμούς, εννοούμε ποικίλους· ανέφερα και προηγουμένως. Όχι μόνο σαρκικοί πειρασμοί· και η πτωχεία και κάποιος ο οποίος μας ειρωνεύεται και δεν ξέρω τι άλλο. Σαφώς ο Απόστολος Παύλος γράφει στη Δευτέρα προς Κορινθίους Επιστολή του ότι «και τη υπερβολή των αποκαλύψεων» —επειδή είχε δει αποκαλύψεις καθ' υπερβολήν, ηρπάγη μέχρι τρίτου ουρανού— «ίνα μη υπεραίρωμαι». Σαφώς, για να μην υπερηφανεύομαι.

Υπήρχε περίπτωση ο Απόστολος να υπερηφανευτεί; Λέει ο Άγιος Ισαάκ Σύρος: «Μη ξεχνάς ποτέ ότι είσαι κτιστός», δηλαδή είσαι κτίσμα, «και παν κτίσμα είναι τρεπτόν», δύναται δηλαδή να μεταβληθεί, να αλλάξει, να πέσει. Συνεπώς, «διά την υπερβολή των αποκαλύψεων, ίνα μη υπεραίρωμαι», για να μην υπερηφανευτώ, «εδόθη μοι σκόλοψ τη σαρκί». Εδόθηκε σε μένα, λέει, ένας σκόλοπας, κάτι το μυτερό, ένα παλούκι, να με τρυπάει στο σώμα. «Άγγελος Σατάν», άγγελος του σατανά, δηλαδή δαίμων, «ίνα με κολαφίζει, ίνα μη υπεραίρωμαι», να μου δίνει καρπαζιές, να με χτυπάει, για να μην υπερηφανεύομαι.

Τι ήταν αυτό δεν ξέρουμε ακριβώς, αλλά, για να λέγει ότι δόθηκε σκόλοψ στη σαρκί, υποθέτουν πολλοί ότι ήταν κάποια αρρώστια. Ο Απόστολος ήταν άρρωστος, εις τρόπον ώστε η αρρώστια να τον ταλαιπωρεί, για να μη σηκώνει κεφάλι ποτέ. Ποτέ, ποτέ. Θα σας φανεί παράξενο αυτό, που τόσο έντονα το λέμε: «Την υγεία μας να έχουμε και τίποτε άλλο». Ένας πατήρ της Εκκλησίας μας λέγει: «Και μην εύχεσαι να έχεις πολλή υγεία». Φαίνεται παράξενο. Πώς να το πάρουμε; Όταν κανείς θα ήθελε πραγματικά να ζήσει την πνευματική ζωή, πάρα πολλά πράγματα από εκείνα που λέμε και ευχόμαστε μεταξύ μας θα τα απέρριπτε.

Πολλά πράγματα. Απλούστατα, διότι όταν κανείς κάτι έχει, πάντα του θυμίζει ότι είναι εύθραυστος, είναι όστρακον εύθραυστον, είναι το αγγείο εύκολο να σπάσει και ότι, άνθρωπε, αυτός είσαι. Ενώ, αντιθέτως, άνθρωποι που έχουν μια πολύ καλή υγεία... Αλλά όχι να μεμψιμοιρούμε γιατί αρρωστήσαμε. Και αν μάλιστα κάποτε είναι μια μόνιμος κατάσταση, μια μόνιμος βλάβη σε κάτι, και δεν πρόκειται πλέον, πλέον να γίνουμε καλά. Ξέρω εγώ, εβλάβησαν τα νεφρά, εβλάβησε η καρδιά, εβλάβησε τούτο ή εκείνο, και δεν υπάρχει πλέον περίπτωση να επανέλθουμε. Να πούμε: «Αυτό είναι τώρα». Να το δεχθούμε με πολλή ταπείνωση και αυτό πάντα να μας ταπεινώνει. Όλα αυτά βοηθούν πάρα πολύ στην πνευματική ζωή. Πάντα οι πειρασμοί οδηγούν στην ταπείνωση.

Και η ταπείνωση, μπορούμε να πούμε, καθίσταται ένας πύργος ισχυρότατος κατά των πειρασμών και των δαιμόνων και των παθών. Λέγει ο αυτός πατήρ, ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος: «Εἰ ὁπλίζῃ ποτὲ κατά τινος πάθους», αν, λέει, ετοιμάζεσαι να οπλιστείς εναντίον κάποιου πάθους, «ταύτην», δηλαδή εννοεί την ταπείνωση, «σύμμαχον κτῆσαι». Απόκτησε, απόκτησε, λέγει, την ταπείνωση σύμμαχον. «Ἐπ’ ἀσπίδα γὰρ καὶ βασιλίσκον ἐπιβήσῃ καὶ καταπατήσεις λέοντα καὶ δράκοντα». Είναι από τον Ενενηκοστό Ψαλμό. Θα πατήσεις πάνω στα φίδια τα δηλητηριώδη και επάνω στο λιοντάρι και δεν θα πάθεις τίποτα. «Εγώ δε λέγω», ο Άγιος Ιωάννης, επί αμαρτίαν και απόγνωση και τον διάβολον και τον δράκοντα του σώματος.

Να νικήσεις, με άλλα λόγια, την αμαρτία, την απόγνωση, τον διάβολο και τον δαίμονα της πορνείας που προσβάλλει το σώμα· τον αποκαλεί δράκοντα του σώματος. Πάρε σύμμαχό σου την ταπείνωση. Μείνε ταπεινός άνθρωπος και θα επιτύχεις και θα νικήσεις στον πόλεμο εναντίον αυτών. Και λέγει ο Ευάγριος ο Ποντικός: «Ταπεινοφροσύνης πολλῆς ἐπιμελοῦ, καὶ οὐ μή σου δαιμόνων ἐπηρεία καθάψηται τῆς ψυχῆς». Φρόντισε για την ταπεινοφροσύνη και ποτέ η επήρεια των δαιμόνων δεν θα έρθει να σου αγγίξει την ψυχή. Και ο Αββάς Ησαΐας: «Διὰ τῆς ταπεινοφροσύνης πάντα τοῦ ἀντικειμένου διαφθείρεται». Με ταπείνωση, όλα...

Οι μεθοδείες του διαβόλου, του αντικειμένου, του εχθρού καταστρέφονται. Κάποτε ενεφανίστηκε ο διάβολος σε έναν ασκητή και του λέγει: «Είμαι ο Χριστός, είμαι ο Μεσσίας». Δεν τα έχασε ο μοναχός. Τι θα έκανε ίσως ένας στη θέση του; Είναι αυτό που πολλές φορές συμβαίνει, όταν δούμε κανένα όνειρο και νομίζουμε ότι είδαμε την Παναγία ή τον Χριστό. Νομίζουμε! Είναι ο διάβολος! Και τότε ξυπνάμε και πιστεύουμε ότι αξιωθήκαμε να δούμε τον Χριστό ή την Παναγία. Και έχουμε μία κρυφή υπερηφάνεια και δεν το καταλαβαίνουμε.

Λέμε στους άλλους έξω ότι «είδα τον Χριστό, είδα την Παναγία, μου είπε αυτό, μου είπε εκείνο» και μας πλανά κατά θαυμάσιον τρόπον ο διάβολος. Ο μοναχός αυτός δεν έσπευσε να προσκυνήσει φυσικά τον διάβολο, που ήταν υπό τη μορφή του Χριστού αυτού, αλλά του λέει: «Είμαι εγώ άξιος να δω τον Χριστόν;» Δηλαδή τι πρόβαλε; Την ταπείνωση. «Είμαι εγώ άξιος να δω τον Χριστόν;» Και ο διάβολος, που είχε μετασχηματιστεί σε Χριστόν, άφαντος έγινε. Γι’ αυτό πράγματι η ταπείνωση είναι σύμμαχος, είναι ασπίς, είναι όπλον προστατευτικόν.

Αμυντικόν αλλά και επιθετικόν κατά των παθών και κατά των δαιμόνων. Ακόμη η ταπείνωση είναι, όπως λέγαμε στο περασμένο θέμα, αρετή η οποία συγκλείει μέσα της, συγκλείει μέσα της όλες τις αρετές και όλο το πλήρωμα των αρετών. Λοιπόν, ταπεινός δεν είναι παρά εκείνος μόνο ο οποίος έχει εξασκηθεί σ’ όλες τις πολιτείες τις πνευματικές. Ταπεινός δεν είναι εκείνος ο οποίος είναι κατά φύσιν συνεσταλμένος, από φυσικού του. Προσέξτε να ξεκαθαρίσουν μερικά πράγματα. Ούτε εκείνος ο οποίος είναι ήσυχος είναι ταπεινός, ούτε ακόμη ο συνετός και ο πράος. Πολλοί από φύση τους, από κατασκευή τους, έχουν μια ησυχία, μια πραότητα, μια συστολή.

Μπορούμε να πούμε ότι αυτοί είναι ταπεινοί άνθρωποι; Ταπεινός είναι εκείνος ο οποίος έχει κάτι άξιον υπερηφανίας και διά το οποίον δεν υπερηφανεύεται. Ούτε ακόμη εκείνος ο οποίος έχει μνήμη παραπτωμάτων, να ενθυμείται αμαρτήματα για να ταπεινώνεται. Πολλές φορές μας έρχεται ο λογισμός: «Ε, τώρα επέτυχες και έγινες άγιος άνθρωπος». Τότε εμείς κάνουμε το εξής: αμέσως θυμόμαστε παλιές μας πτώσεις. «Εσύ», λέμε στον εαυτό μας, «εσύ που έκανες κάποτε εκείνο, που έκανες κάποτε εκείνο, εκείνο, εκείνο». Ούτε αυτό είναι ταπείνωση, διότι χρησιμοποιείται εδώ πέρα μία μηχανή, δηλαδή ένα μηχάνευμα, ένας τρόπος για να επικαλεστούμε την ταπείνωση.

Ταπεινός άνθρωπος είναι εκείνος ο οποίος εμφανίζεται με ταπείνωση εντελώς απροσπαθώς, χωρίς προσπάθεια. Δεν σημαίνει βεβαίως, δεν σημαίνει ότι όταν κάνω αγώνα και προσπάθεια αυτό δεν είναι επαινετόν, αλλά είναι απλώς ένα ξεκίνημα για την ταπείνωση, αλλά δεν είναι ταπείνωση. Ακόμη δεν είναι φτάσιμο ταπεινώσεως. Αν δείτε κάποιον άνθρωπο και είναι πολύ ήρεμος άνθρωπος, μην πείτε «είναι ταπεινός». Είτε, όχι, από φυσικού του, είτε δεν του αρέσει τέλος πάντων κάπως διαφορετικά να είναι. Ή μπορεί να μην έχει τη δυνατότητα να είναι κάτι άλλο. Ναι, και αυτό. Πολλοί άνθρωποι είναι ήσυχοι γιατί απλούστατα δεν είχαν τη δυνατότητα να είναι κάτι διαφορετικό. Πολλές φορές λέμε έναν δυναμικό άνθρωπο ότι δεν είναι ταπεινός. Γιατί; Δηλαδή ο δυναμικός άνθρωπος διά παντός έχασε...

Το δώρο, το χάρισμα της ταπεινοφροσύνης, και το έχει ο μη δυναμικός και ο άβουλος; Δεν το νομίζω. Θεωρώ μια φοβερή λογική αυτό. Λέγει ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος: «Ἄλλο τὸ ταπεινοφρονεῖν καὶ ἕτερον τὸ ἀγωνίζεσθαι ταπεινοφρονεῖν». Άλλο πράγμα είμαι ταπεινός και άλλο πράγμα αγωνίζομαι να είμαι ταπεινός. «Καὶ ἄλλο τὸ ἐπαινεῖν». Και άλλο πράγμα είναι να επαινείς. Τι να επαινείς; Εκείνον ο οποίος είναι ταπεινός. Γιατί υπάρχει περίπτωση να μην επαινεί κανείς εκείνον που είναι ταπεινός. Βέβαια θα τον πεις βλάκα, διότι ο ταπεινός άνθρωπος στα μάτια των κοσμικών ανθρώπων τι είναι; Ένας βλάκας, ένας χαζός. Αλλά για τα μάτια εκείνα που δεν βλέπουν παρά με τα κοσμικά μάτια.

Είναι μεγάλο πράγμα να πεις στον ταπεινό άνθρωπο: «Μπράβο, είναι ταπεινός». Συνεπώς, λέει εδώ ο Άγιος Ιωάννης: «Τὸ μὲν πρῶτον», το ταπεινοφρονείν, «τελείων», δηλαδή είναι για τους τελείους. «Τὸ δεύτερον», το να αγωνίζεσαι να ταπεινοφρονείς, να είσαι ταπεινός, είναι, λέει, των αληθινών υποτακτικών. Λοιπόν, «τὸ δὲ τρίτον», το να επαινείς τους ταπεινούς, «πάντων πιστῶν», για όλους τους πιστούς. Ακόμη θα μας πει ο ίδιος πατήρ: «Ἄλλο συντριμμὸς καὶ ἄλλο ἐπίγνωσις καὶ ἄλλο ταπείνωσις». Άλλο πράγμα, λέει, θα πει να συντρίβομαι μέσα μου,

άλλο πράγμα να έχω επίγνωση της αμαρτίας μου και άλλο πράγμα είναι να είμαι ταπεινός άνθρωπος. Ο ίδιος λέγει: «Συντριμμὸς...» Πτώματος γέννημα, ο συντριμός και η μετάνοια δεν είναι παρά το γέννημα για σπτώσεως Έπεσες και τώρα θέλεις να συνέλθεις Επίγνωσης δε εστίν ασφαλής των οικείων μέτρων κατάληψης και ψηλών πτεσμάτων μνήμη αρέμβατος Δηλαδή, τι είναι η επίγνωσης, είναι το να ξέρεις πολύ καλά ποιος είσαι και να βλέπεις ακόμη και τα ελάφιστα αμαρτήματα Ταπείνωσης εστί, διδαχή Χριστού, νοερά νοητός Είναι λέγει μια διδαχή Χριστού είναι η ταπείνωση Η οποία νοείται μόνο νοερός Της κατηξιωμένησεν το ταμιείο της ψυχής θαλαμευομένη και λόγισες θητής

Άφραστος. Φωλιάζει, θαλαμεύεται μέσα στις ψυχές, στο ταμείο της ψυχής των πιστών, και είναι με λόγια αισθητά αδύνατο να την εκφράσει κανείς. Είναι μια διδαχή, λοιπόν, Χριστού. Είναι κάτι που το δίνει ο ίδιος ο Χριστός κατευθείαν. Αυτό που λέγαμε και την περασμένη φορά: είναι ανείπωτη, δεν λέγεται η ταπείνωση. Μόνο εκείνος που πραγματικά την έχει μπορεί να την απολαμβάνει και χωρίς φυσικά να υπερηφανεύεται, γιατί τότε φυσικά, φυσικότατα, δεν θα είναι ταπεινός. Και πώς αποκτάται η αληθινή ταπείνωση; Πρώτο, με τη μετάνοια, η οποία είναι καρπός μιας βαθιάς αυτογνωσίας. Δεύτερο, με το κατά Θεόν πένθος.

Πενθεί κανείς κατά Θεόν, όχι να πενθεί γιατί πέθαναν κάποιοι άνθρωποι, ούτε διότι έχασε το χωράφι του, το πήρε ο δρόμος, ή γιατί ακόμη έχασε τα χρήματά του από έναν πληθωρισμό, ή γιατί φτώχυνε το μαγαζί του. Όχι, αυτό είναι πένθος κατά κόσμον. Κατά Θεόν πένθος είναι όταν ο άνθρωπος βλέπει το κατάντημά του, την αμαρτωλότητά του. Το κατά Θεόν πένθος απομακρύνει τον θυμόν. Ο κατά Θεόν πενθών ουδέποτε θυμώνει, δεν εξοργίζεται, διότι λέγει ο Αββάς Ησαΐας: «Τὸ μὴ πλῆξαι τὴν συνείδησιν τοῦ πλησίον τίκτει τὴν ταπείνωσιν». Δηλαδή, το να μην κτυπήσεις τη συνείδηση του αλλουνού, αυτό, λέει, γεννάει την ταπείνωση. Τρίτο...

Το πνεύμα του μαθητού. Μπορούμε να αποκτήσουμε την ταπείνωση που, ως πρότυπον, θα έχει αυτός που μαθητεύει αυτόν τον ίδιο τον Κύριό μας Ιησού Χριστό. Διότι ο ίδιος ο Χριστός είπε: «Μάθετε ἀπ’ ἐμοῦ ὅτι πρᾶός εἰμι καὶ ταπεινὸς τῇ καρδίᾳ». Ο Χριστός είναι ταπεινός στην καρδία και πράος. Ταπεινός και πράος. Αλλά αυτό όμως πρέπει να το μάθω. Γι’ αυτό λέει: «Μάθετε από εμένα». Για να το μάθω αυτό πρέπει να βλέπω τον Χριστό.

Σημαίνει πρέπει να τον σπουδάζω, να τον μελετώ, να κοιτάζω πώς θα ενεργούσε ο Χριστός σε μια περίπτωση που μου τυχαίνει εμένα. Στη θέση μου τι θα έκανε ο Χριστός; Πώς θα εκινείτο ο Χριστός; Υπάρχει αυτή η διαρκής μίμηση και η διαρκής αντιγραφή του Χριστού. Τότε μόνο δύναμαι να πω ότι είμαι μαθητής του και μαθαίνω από τον διδάσκαλό μου τι πρέπει να γίνω, διότι ο ίδιος είπε: «Ἀρκετὸν τῷ μαθητῇ ἵνα γένηται ὡς ὁ διδάσκαλος αὐτοῦ».

Τώρα, αγαπητοί μου, για να τελειώσουμε σήμερα, ο Άγιος Ισαάκ Σύρος, ύστερα από αυτά τα λίγα που είπαμε για την ταπεινοφροσύνη και στο περασμένο θέμα και στο σημερινό, και που τελειώνουμε απόψε, για να αρχίσουμε την ερχομένη φορά το περί προσευχής θέμα, που είναι ένα τεράστιο θέμα, ένα τεράστιο, που δεν ξέρω, σας λέγω αλήθεια, από πού να το πιάσω.

Να τελειώσουμε με μια θαυμασία εικόνα του ταπεινού ανθρώπου, όπως πλέκει το εγκώμιό του ο Άγιος Ισαάκ Σύρος. Θα σας το πω σε μια ελεύθερη απόδοση. «Ποία κτίσις», λέγει, στο 25ο κεφάλαιο, συγγνώμη, ή στο 20ό κεφάλαιο, 20 και 21.

Ποιοι ακτήσεις δεν ευλαβείται την θεωρία του ταπεινού ευθύνης. Δηλαδή αγγέλων, ανθρώπων, ζώων. Τον ταπεινόν κανείς δεν μισεί, ούτε τον χτυπά με λόγια, ούτε τον καταφρονεί. Αγαπά τους πάντας και όλοι τον αγαπούν, όλοι τον θέλουν και σαν άγγελον φωτός τον βλέπουν. Μπροστά του ο σοφός και ο διδάσκαλος του δίδουν προτεραιότητα και όλοι προσέχουν κάθε του λέξη σαν λόγια Θεού. Η βραχυλογία του είναι σαν τα αποφθέγματα των σοφών. Ως Θεός λογαριάζεται, αν και ευτελής στην εμφάνιση. Πλησιάζει ο ταπεινός τα άγρια θηρία και ημερεύουν, διότι εκπνέει εκείνη την οσμή του Αδάμ προ της παραβάσεως.

Συνήχθησαν προς αυτόν και τους έδωσε ονόματα. Πλησιάζει τα φίδια και το δηλητήριό τους αδρανεί. Πλησιάζουν οι δαίμονες και γίνονται σκόνη. Και οι μηχαναί των και οι κακίαι των κυριολεκτικώς διαλύονται. Τα μυστήρια του Ουρανού του αποκαλύπτονται. Ο Θεός διαρκώς τον πλησιάζει με τα φωτίσματα που του δίνει. Κάθε ώρα ασπάζεται την αγκαλιά του Ιησού ως άλλος ηγαπημένος μαθητής και την διακρατεί. Αγαπητοί μου, όλες οι αρετές πρέπει να διαποτίζονται από την ταπείνωση, εφόσον όλες οι αρετές...

Σ’ αυτήν την ταπείνωση αποβλέπουν. Εάν κανείς μείνει στην άσκηση, αγρυπνία, νηστεία, ελεημοσύνη, έμεινε εις το μέσον της οδού. Γιατί όλη η άσκηση είναι οδός. Δεν θα είχε πολλή σημασία η άσκηση, εφόσον ο άνθρωπος θα επιτύγχανε με ένα άλμα, δεν ξέρω τι είδους τρόπο, σαν έκφραση το λέμε αυτό, να επιτύχει την ταπείνωση. Λέγει ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος: «Οὔτε ἐνήστευσα, οὔτε ἠγρύπνησα, οὔτε ἐχαμεύνησα». Δηλαδή, δεν ενήστευσα, δεν αγρύπνησα, δεν κοιμήθηκα χάμω στο πάτωμα...

Όχι στο κρεβάτι μου, «ἀλλ’ ἐταπεινώθην, καὶ ἔσωσέ με συντόμως ὁ Κύριος». Είναι από τον 114ο Ψαλμό. Ταπεινώθηκα και με έσωσε ο Θεός. Κατά σύντομο τρόπο, μάλιστα. Δηλαδή, τρόπον τινά, έκανα ένα μεγάλο άλμα και έφτασα στην ταπείνωση και με τον τρόπο αυτόν σώθηκα. Δηλαδή ο ταπεινός θα σωθεί, όχι αυτός που κάνει μόνο άσκηση. Βεβαίως η άσκηση οδηγεί στην ταπείνωση, διότι δεν θα φτάσω ποτέ σε ένα τέρμα εάν δεν βαδίσω έναν δρόμο. Ο δρόμος είναι της ασκήσεως, το τέρμα είναι η ταπείνωση. Και με θαυμασμό στέκεται ο αυτός ιερός πατήρ προς την αγάπη και προς την ταπείνωση, που είναι στο τέρμα της οδού, και αναφωνεί: «Ἱερὰ ξυνωρίς».

Συντροφιά. Αγάπη και ταπείνωση. Αδελφές μαζί, μαζί η αγάπη και η ταπείνωση. «Ἡ μὲν γὰρ ὑψοῖ», διότι, λέγει, η αγάπη υψώνει, «ἡ δέ», εννοεί την ταπείνωση, «τοὺς ὑψωθέντας διακρατοῦσα, οὐδέποτε πίπτειν ἐᾷ». Εκείνους οι οποίοι υψώθηκαν με την αγάπη, η ταπείνωση ποτέ δεν τους αφήνει να πέσουν, αλλά τους κρατεί πάντοτε υψηλά. Και ας κλείσουμε το αποψινό μας θέμα με μια κατακλείδα του αυτού πατρός, που είναι ένα αληθινό εγκώμιο από τον 25ο του λόγο στην Κλίμακα προς την ταπείνωση: «Αν η υπερηφάνεια κατέστησε αγγελικούς...» Αγγέλους δαίμονας, η ταπείνωση και τους δαίμονας αγγέλους δύναται να κάνει. Αυτοί που έχουν πέσει ας πάρουν θάρρος. Ας παλέψουμε, ας πυγμαχήσουμε με κάθε προσπάθεια να ανεβούμε στην κορυφή της. Χωρίς αυτήν την ταπείνωση, καμιά αιωνία δωρεά δεν μπορούμε να επιτύχουμε. Είδε κάποτε κάποιος την ταπείνωση, την ομορφιά της, και θαμπώθηκε και τη ρώτησε ποιο είναι το όνομα εκείνου που τη γέννησε. Και αυτή με χαρούμενο και γαλήνιο χαμόγελο του είπε: «Πώς θες να μάθεις το όνομα του γεννήτορά μου; Είναι ανώνυμος».

«Δεν θα σου τον πω έως ότου τον Θεόν αποκτήσεις, διότι είναι η στολή του Θεού».