On Humility, Part 1 | 04-02-1974

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

the virtues of faith, hope, and love. We now come to consider their mother, holy humility. As you understand, humility is, as Saint John Climacus says, a treasure. Whoever truly possesses this treasure is exceedingly rich. Indeed, this same Father, Saint John Climacus, says that the treasure called humility

is a treasure kept under the safest of locks—that is, hidden, hidden, hidden away, as though inside a chest. Nothing of this treasure can be seen except an inscription on the outside of the chest, and that inscription reads, “Holy Humility.”

Humility, even when set before those who wish to see it, cannot be understood by most people. Indeed, this same Father tells us that once a gathering of monks and fathers was held, and they discussed what humility actually is. Each one opened his heart and, drawing on his own experience, tried to express what humility is. Many views were offered. One said that humility is “the complete forgetting of one’s achievements”—that is,

to forget the things one accomplishes in life. I have attained a virtue; I have done a good deed and credited that achievement to my account—so I try to forget it. I give it neither attention nor importance; I cast it behind me and do not keep it before my eyes. I look only at what I must do next, not at what I have already done. In this matter, a person can examine himself by seeing whether he is always ready to remember what he has done and what he has offered—and even more so, whether he asks others to acknowledge what he has achieved. Another said, “Humility is the nous’s awareness of its own weakness and infirmity.” In other words, humility consists in the deep awareness that man is weak and infirm, and that by himself he cannot accomplish anything truly important or great in life. A third said, “In moments of anger, it is to approach one’s neighbor first and be the first to bring the anger to an end.” That is, one should hasten from the outset to avoid a breach with others. But if a breach does occur, even when he himself is not at fault, he should nevertheless be the first to hasten to soothe

the other person’s anger. Here again, consider how many times we have wronged people and yet have not gone to ask their forgiveness. We even regard it as a matter of justice to wait for the other person to come before we forgive him. We are ready to forgive, of course, but we do not go to him because we know very well that we were not at fault. Well then, let us learn this, my beloved. One aspect of humility—for it is only an aspect, as we shall see—is that even when you were not at fault, you should be the one to hasten and ask forgiveness. That, at any rate, was this Father’s view. A fourth said, “Humility is the knowledge of God’s grace and of compassion.” What does this mean? It means knowing, acknowledging, and seeing what God gives us as grace and favor, while at the same time feeling that we too must show favor and compassion toward others. Finally, a fifth said, “Humility is the sense of a contrite soul and the renunciation of one’s own will.” That is, a person feels his soul to be contrite—contrite through a...

deep sense that he is unworthy, that he is the least of all—and also renounces the desire to have his own will prevail. It is as though the humble person has no will of his own. When the gathering had ended, Saint John Climacus said, “Fathers, all that you have said is very important. Yet these are only aspects of humility, and we cannot say that any one of the things you have mentioned is humility itself.” Before telling you what Saint John Climacus said, I was explaining that it is extremely difficult to define what humility is.

Usually we fall back on substitutes for humility and often mistake them for humility itself. But it seems to me that, as our subject unfolds today and, God willing, next time as well, it will help us gain at least some understanding of what true humility actually is.

The Holy Father says, “Humility is a nameless grace of the soul.” And again the Holy Father says, “It is an ineffable wealth, a name belonging to God, and a gift bestowed by God.” Humility, he says, is...

a nameless grace of the soul. It has no name—it is nameless—yet it has a name for those who have gained experience of this humility. It is exactly what I told you earlier: we cannot precisely identify and define what humility is. We cannot say, in other words, that humility is this or that. I shall return again to Saint John’s earlier image: a chest containing a treasure, with the words “Holy Humility” written on the outside. Many people do not even understand the title, the name itself. If we have a chest with “water” written on the outside, we say, “It contains water,” and we understand.

But if you cannot understand even the inscription, still less would you understand if you came into contact with the contents of the chest—that is, with the reality of humility itself. Why is this so? Here is the reason, my beloved. In the eyes of most people, humility is regarded as something contemptible, impoverished, degraded—something not even worth studying. Do not forget that humility is a virtue entirely unknown to the ancient world. It is a distinctly Christian virtue. Indeed, I would say preeminently so, although love likewise was unknown to the ancient world, at least

in its Christian meaning. Yet we may say that the ancient world had at least some taste of this love, whether in the form of a mother’s or father’s affection, friendship, and so forth. But what was entirely unknown to the ancient world—or, more accurately, to the worlds outside Christianity—was humility. It is well known, for example, that the ancient Greeks commended and regarded it as a virtue to think highly of oneself and of one’s achievements, to display one’s personality, and so forth. Humility? Humility? What is that? It was considered not merely unknown, but something bad.

Humility, if you will, was regarded as human weakness. Yet it is not weakness; it is courage—extraordinary courage. Consequently, even its name cannot truly be known. It is, then, “a nameless grace of the soul.” It is a grace of the soul that has no name. It cannot be defined. In our own language, we might say that it becomes named—known by name—only to the person who feels it and lives it. There is, therefore,

“an ineffable wealth,” a wealth that cannot be expressed. And he tells us that humility is a name belonging to God and a gift bestowed by God. What does it mean to say that humility is a name belonging to God? Another Father of our Church, Saint Isaac the Syrian, says: “I am filled with fear, as one who is about to speak of God, whenever I am about to speak of humility; for it is the garment of the Godhead.” I am filled with fear when I am about to speak of humility because, in speaking of humility, I am speaking of God, since humility is the garment, the raiment,

of the Godhead. This is why it is a virtue utterly foreign to the world outside Christianity—unsuspected by it and misunderstood by it. It is the virtue with which God Himself clothed Himself, as with a garment, in order to come into this world. Without humility, it would have been impossible for the Son of God to come into the world. Thus, we first encounter humility in God Himself. The same Father says: “The Word (Logos), when He became man, clothed Himself in humility and through it spoke to us in our own body.”

“He did this so that creation would not be consumed by the vision of Him, for creation could not behold Him unless He took a part of creation itself and thus spoke with it.” Saint Isaac the Syrian expresses a profound theological truth here. Moses had asked to see the face of God, and God told him, “No one can see My face and live.” If the Godhead were to appear within His creation just as He is, creation would burst into flame and be consumed. Creation could never endure the presence of God in the fullness

of His essence. If God allowed all the divine uncreated energy of His essence to be manifested within nature, creation could not bear it. Therefore, in order to make His presence manifest, He takes a part of His creation and clothes Himself in it; in a manner of speaking, He veils the divine uncreated energy and appears within His creation. This is what we call the Incarnation. What does that mean? He took a part of creation, a part of what He Himself had created. He took a human body from the human race that He had created. He clothed Himself in it and appeared. But when He clothes Himself in human nature and appears without consuming creation, this means that

He clothed Himself in the virtue of humility, because the infinite God descended into the realm of created beings and put on human nature. Yet humility is not only a name belonging to God, because God is entirely humble—the infinite God is humble—but it is also a gift bestowed by the Godhead. How is it a divine gift? First of all, it means the bestowal of gifts, something that God comes to give. This gift is not something man could attain by himself. That is perfectly natural, since it is found only in God.

Theodoret says—forgive me, I mean Antiochus the Monk—that humility is a God-given virtue, a virtue bestowed by God. And Saint John Climacus says, “Humility is a divine shelter that prevents us from seeing our own achievements.” If you accomplish something—for human beings were created to attain virtues and accomplish great works—you are nevertheless in danger of falling into pride. So God comes and covers what you have accomplished—notice this carefully—concealing it so that you do not see it. In this way, He reveals you to the eyes of others, and they say, “How is this person so humble?” If God did not cover your achievements and hide them from your sight, you would believe that what you saw—and you would be seeing something real—was truly great, and then you would become proud. Thus, only others see your works, while you do not. The result is humility, and this humility is bestowed by God, because He hides your good works from you. Let me put it even more plainly. Many times people say to us, “You are the one who accomplished this,” and you reply, “But what did I accomplish? Did I do anything great? What I did was nothing great.”

Other people see that it is great and tell you, “What you did was important,” but you answer, “It was not important.” And take care: you are not concealing it. You are not trying to persuade the other person that you did nothing important, nor are you trying to persuade yourself of that. You genuinely do not see it as important, and you are deeply puzzled as to why others regard it as such. This means that God is hiding your work from you, covering it solely so that you will not fall into pride. In this way He gives you humility, because He loves you.

We have given a very brief outline of humility, without exhausting the subject, of course—and we shall not exhaust it. We said that when we speak of humility, we are speaking of God. Can the subject ever be exhausted when we speak of God? Yet what we shall say next, as well as what we shall discuss at our next meeting, will be nothing more than a continuing effort to define humility. Next time, God willing, we shall first present the characteristics of the humble person and explain what true humility is. Then, as each characteristic of the humble person is defined, humility itself will also be defined.

Since we have examined the other virtues we have discussed so far from a theological perspective as well, let us now consider the theological foundation of humility. When we spoke about faith, you may remember that we said the first-created human beings were commanded not to taste the fruit. What this command required was faith and obedience. First, Adam and Eve had to believe that if they ate the fruit which God had forbidden them to eat, they would die.

“For on the day that you eat of it, you shall surely die.” First, then, they had to believe, and then, believing, they had to obey. Very often I sit and wonder what it truly means to believe and what it means to obey. Believe me, we cannot fully grasp these virtues. We have spoken about faith, love, and hope, and now about humility. We shall also speak about other spiritual states; we shall speak about prayer. But we cannot fully comprehend these things. When we try to analyse them in words, they escape us; their essence escapes us. We ask: What does it mean to believe? Why do I believe? What is faith? Where does this thing I call belief begin? Where does this thing I call humbling myself begin? And so here too, behind the faith and obedience...

that God required for His commandment to be kept, there had to be something else, and that something was humility. No one can show faith and obedience without humility. We might say that humility is the foundation—or better, the underlying substance, the inner core—of faith and obedience. This was what Adam and Eve lacked.

Why? Because Adam needed to possess a deep awareness of what he himself was and of who God is. You see, there are many people...

whom you ask to believe, but they do not believe. They say, “And who is God? Why is God as He is?” If they understood what they themselves were and who God is, they would not speak that way, and the path toward faith would certainly open before them. One can see clearly and plainly that they lack this quality which, as I have told you, is called humility. Adam and Eve did not possess it. Behind the commandment, behind faith and obedience, there was self-centred pride. And when an occasion presented itself—for we must not imagine that Adam and Eve were free from self-centred pride—all that was needed was an occasion for it to reveal itself.

A twofold occasion was given. First came the commandment: “You shall not eat.” Then came the occasion in the form of temptation: “Eat,” said the devil. “Eat the fruit.” And now there were two voices: “You shall not eat,” said God; “Eat,” said the devil. At this point, what lay beneath the human being’s obedience and faith would be revealed. Would he listen to God or to the devil? Whom would he obey? If he possessed humility, he would listen to God. If he did not, he would not listen to God but to the devil. Self-centred pride, then, lay hidden within Adam. It was the inner core of the whole matter, and this is why he fell. Abba Dorotheos says:

“If Adam had humbled himself from the beginning, he would not have fallen.” Therefore, without humility, it was impossible for him to fulfil God’s commandment. And we may go further and say that without humility, it is impossible for us to keep even the least of God’s commandments. Let us take this to heart, my beloved. No one can keep a commandment of God without humility. The same Father says, “Without humility, no one can obey the commandments or attain anything good.”

Let us go a little further. Let us now make an incision, as it were, into the essence of humility, into this inner core of our being, and see precisely what it means to say, “I am a humble person.” To be humble means that, together with my own self, I also accept the divine Self—or the self of another person. In any case, alongside my own self, I accept another. This is extremely important. The first step is to accept the coexistence of...

my own self with the divine Self. The second step is to accept the coexistence of my own self with yours. Can two feet fit into one shoe? No, they cannot—and yet they must. When a person asks, “Can two feet fit into one shoe?” that is rationalism. How can I place another self within my own, beside my own, and allow that other self—the Self of God, to put it in simple terms—to govern me? Is my own self to submit to another? In other words, this coexistence frightens the human ego.

It frightens it profoundly. A person imagines that if the Self of God prevails within him, his human self will disappear. He thinks it will be unable to exist, to act, or to show any initiative. But this is precisely the delusion. When a person seeks autonomy and refuses to let the divine Self enter his soul because he fears that he will be lost, it is then that loss and disappearance truly occur. The human self cannot stand on its own.

The divine Self must also be present. When the divine Self is present, and the human self is placed beneath it, the human self is not lost, erased, reduced to nothing, or scattered to the winds. Strange as it may seem, the human self is instead brought to its true fulfilment. This is precisely what the Apostle Paul means when he says, “It is no longer I who live, but Christ lives in me.” We shall return to this saying. And if time remains, God willing, when we speak about the culmination of these virtues, which is the mystical life, we shall speak of it again. The whole of Paul’s mystical life is contained in these words.

He says, “I do not live; Christ lives within me.” If I do something, if I act in any way, then at every moment the power behind that action is the power of Christ—it is Christ Himself. “As far as my own self is concerned,” Paul says, “I have died. I no longer exist; only Christ exists.” But we ask: Is this ultimately a loss? If the Apostle could say that he had died, then, had he truly ceased to exist, could he have declared that he had died? The very fact that Paul could say he had died means that he was alive. Does a dead man say that he has died? Does a madman say that he is mad? Only someone alive can say that he has died—and yet he has not died.

He says, “I have died,” but the very fact that he can say it means that he is not dead; otherwise, the statement would be absurd. And not only was Paul not lost—he emerged as Paul the Great. Who would the Apostle Paul have been, my beloved, if he had remained merely an important member, perhaps, of the Sanhedrin of his day, pursuing a remarkable worldly career? He tells us himself. What would we know today about Paul? Nothing. About Saul? Nothing. But who is Paul, who counted everything as refuse so that he might gain Christ, who died to himself so that Christ might live within him? Who is he? He is the first after the One...

who is beyond all comparison, Jesus Christ. After Him, Paul stands first among all the human beings who have ever lived. We see, then, that Paul did not lose his self; rather, his true self was revealed and brought to fulfilment. Humility does not make a person disappear; it reveals who he truly is. This is what a person fears: “If I humble myself, if I bow my head, if I allow another self to enter my own, will I not be lost?” You will not be lost, my brother. You will not be lost. It is then that your true self will be revealed.

The path of humility which Adam ought to have followed, my beloved, but did not follow—and so missed the mark—is followed by the New Adam.

Who is the New Adam, who retraces the path of the old and fallen Adam? He is God become man. Saint Isaac the Syrian tells us: “He poured out His grace upon the world through His own coming, not in an earthquake, not in fire, and not with a terrifying voice.”

He descended without noise when, in His good pleasure, He became man in order to reveal His grace in this world. He did not come with a great commotion. He did not come amid an earthquake that shook the earth, nor amid fire, nor with a terrifying voice, but “as rain upon a fleece.”

Upon a fleece: it is like leaving sheep’s wool outside overnight, when the dew descends, and in the morning we find droplets of dew resting on the wool. Did the dew make any noise as it came down upon the fleece? Not the slightest sound. In this way He descended, “as rain upon a fleece and as drops falling upon the earth,” quietly and without commotion. He came and appeared among us in another manner. And what was this other manner? “Like a treasure, He concealed His majesty beneath the covering of the flesh.”

As we cover a treasure with a veil—and here the meaning becomes clear—so He covered His majesty, His divine majesty, with the veil of the flesh. This veil of the flesh is the other manner: the manner of humility. It is kenosis, self-emptying, as the Apostle Paul tells us. This does not mean that the Godhead was emptied, or that God ceased to be God. Rather, He restrained, as it were, and concealed His divine glory so that it was not made manifest to human beings. Before the humility of God, my beloved, the human mind quite literally bends beneath the mystery.

Humility appears to be even more exalted than love, although love, of course, is what led God to humble Himself. Because God loved, He descended into the depths of this humility which we call the Incarnation. Yet we cannot comprehend the humility of God. We can understand His love to some small degree: God loves His creatures. But that God should descend to the level of His creatures is beyond all understanding. Let me give you a small example, one I have mentioned before. I would not wish to use the difference between a human being and an ant in terms of the soul. Of course, no comparison is possible there. But in bodily terms...

Man, of course, is larger. How much larger than an ant? Let us say a million times larger.

Would a human being go so far as to humble himself and become an ant, leave his home, and live in an anthill in order to help the ants there? If a man had the power to become an ant, would he do it? I do not think anyone would. God is not merely a million times greater than man, and yet He descended to our level. He accepted not only the Incarnation—which is the highest, incomprehensible, and inconceivable humility—but also mockery at the hands of men, and even...

the Cross itself, that shameful death. It is incomprehensible, my beloved. It is an unfathomable depth of humility. Truly, as we shall say a little later, one may call humility a royal virtue. The words of the Apostle Paul concerning Christ in the Epistle to the Philippians will always remain beyond our comprehension: “Who, being in the form of God, did not consider equality with God something to be grasped.” Although He was God, the Apostle says, “He emptied Himself, taking the form of a servant.” He emptied Himself not of His divinity, but of His divine glory; that is, He restrained and concealed His divine glory and took the form of a servant, the form of man, “being made in the likeness of men.”

“And being found in appearance as a man, He humbled Himself and became obedient unto death, even death on a cross.” He emptied and humbled Himself so profoundly that He became obedient unto death—and indeed, death on the Cross. Man, too, is now called to walk this path, my beloved. This is why the Apostle Paul says to the Philippians, for whose sake he gave the example I read earlier: “Let this mind be in you which was also in Christ Jesus.” Let each of you have the same mind that you saw in Jesus Christ. What did Jesus Christ do? That is what you must do, O faithful Christian.

It was this inconceivable, indescribable—truly indescribable—humility that brought God so near to mankind. And when man understands and follows this same path, it will bring him near to God.

The virtue of humility embraces everything; it contains many other virtues within itself. It is not only a royal virtue, but, as Saint Isaac the Syrian says, “It is all things.” It contains everything within itself. And what does “everything” mean? “All the virtues.”

Humility. There are not many virtues—pay attention to this. There are not many virtues; there is only one virtue, and that virtue is humility. Only one virtue: humility. Humility is like a great spring from which all the other springs flow. Every virtue flows from humility, including faith. If you have no humility, you do not believe. If there are unbelievers, it is because they are governed by egotism. They refuse to acknowledge God. Tell such a person that Christ is God, and he will answer, “Why is He God?” Such a man is egotistical; he is proud.

The humble person believes; the humble person hopes; the humble person loves; the humble person prays; the humble person shows patient endurance; the humble person does everything. Thus every virtue flows from humility. You want food for yourself; you do not want to become poor; you want a comfortable life for yourself. This is self-love, the root passion—our excessive love for ourselves. “I love myself very much. I want everything for my dear little self.” What is this? Egotism. Egotism gives birth to mercilessness, pride, vainglory, and fornication. As I have told you before, a psychiatrist named Künkel says: If you wish to heal sensual indulgence—the pleasure-loving person, the one who loves...

pleasure in its many forms, one of which is fornication—if you wish to heal this love of pleasure, then heal egotism. When I once read this in one of Künkel’s books, entitled Characterology, translated by the late Korantis, it made a very deep impression on me. Someone might ask, “What does egotism have to do with the love of pleasure?” It has everything to do with it, my beloved. Do you know why a person does not fast? Because of egotism. “Why should I fast?” He does not humble himself, because fasting means humility. “Why should I fast?” I am not speaking of someone who cannot fast because he is ill; that is another matter. I mean someone who is not ill.

When a person is ill, it is no longer a question of egotism, but of ability. It would be like asking me to lift this whole church onto my back. I cannot lift it; it would crush me, and I would fall to the ground. That is a question of ability. But when someone says, “I do not fast,” and you ask, “Why?” he answers, “Why should I fast?” That is egotism. You see, every vice flows from egotism. So there is one virtue: humility. And there is one vice: egotism.

Anyone who truly wishes to set out in pursuit of holiness—and I mean truly; you may ask whether anyone begins the spiritual life without seriousness, but usually that is precisely how we begin—must take the matter to heart. Think of someone who sets out in earnest to make money: you see him working like an ant day and night, because he has made the serious decision to become wealthy. In the same way, anyone who is truly determined to become holy must begin with humility and end with humility. Consider this: without humility, you cannot even begin to acquire any virtue. Yet when you have acquired all the virtues, they will lead you back to humility.

What is this like? When a ray of light passes through a prism, it is separated into the colors of the rainbow and gives us all those different colors. If I gather those colors together again and pass them through another prism, they once more become a single ray of light.

So it is with humility. It is the starting point from which all the virtues proceed, and all those virtues lead back again to humility. There is this difference, however: the humility at the beginning is elementary, while the humility at the end is perfect. It is profound. Humility has depth—an unfathomable depth, as we said earlier.

God revealed this humility when He descended and became man. But from what height did He descend?

Try, if you can, to measure the depth of God’s humility. Can it be measured? This is not elementary humility; it is perfect humility. And so man, too, can attain perfect humility. This is why Saint Isaac the Syrian tells us, “Humility is a certain mystical power.” Why is it mystical? Because only the humble person experiences this power. The person who lacks humility senses absolutely nothing; he remains completely unaware. Just as the world did not realize that Christ had been born, while only the angels celebrated the event, so the egotistical world does not perceive the presence of a humble person. It understands nothing. Which saint perceives it? I shall tell you next time.

The world does perceive something, you may say, and it may seem that I am contradicting myself. No. The egotistical world cannot fathom the presence of humility in a humble person. It cannot. Saint Isaac continues: “After the perfection of their spiritual way of life, the perfect Saints receive it.” The perfect Saints receive the virtue of humility. The first step toward attaining humility is to turn inward, to look within oneself, and to strive for self-knowledge.

This must be done with as much sincerity and objectivity as possible. If someone is truly determined to become a Saint, I repeat, he must look himself squarely in the face, without making excuses for himself. He must try to step outside himself and see himself as other people would see him. This is very difficult. It is extremely difficult to pin oneself against the wall, so to speak, and begin examining oneself relentlessly, without pity or self-indulgence: “You are this; you are that; you are the other.” For if a person closes his eyes and refuses to see himself as he truly is, he will never be able to advance in humility. Therefore, the...

first step, my beloved, is self-knowledge. When a person possesses at least some elementary humility, he sees who he truly is. But someone may ask: Which comes first, humility or self-knowledge? We cannot define these things so neatly. We cannot. It is like asking whether love comes first and faith afterward, or faith first and love afterward. It seems to me that they all begin together, side by side. All of them together. We speak of self-knowledge as a means of attaining humility, but you cannot begin with self-knowledge unless you already possess humility. You see, they all coexist. So if I possess an initial humility—let us call it that—an initial humility...

then I see my sins, and God opens my eyes still further, so that I may see ever more clearly. Abba Isaiah says, “To the one who has acquired humility, God reveals his sins.” The humbler you are, the more clearly you see your sins. The person without humility sees nothing. Take someone from the street, bring him here, and ask him, “Do you have any sins?” He will answer, “Me? No.” “Why? What have you done?” “I have done nothing.” He does not see. But when he begins to walk along the path of God—what a change takes place!

He begins to see even the smallest detail right before his eyes. Why? Because God places lenses before the eyes of his soul, enabling him to see his sin clearly. Sin becomes magnified before him, and he can find no rest. The more the Apostle Paul saw his sin, the more he humbled himself; and the more he humbled himself, the more clearly he saw his sin. When the Apostle Paul began his apostolic ministry after his great conversion, he said that he was the least of the Apostles. After some years, he would say—

that he was the least of Christians, and at the end of his life he said that he was the foremost of sinners. Christ God, he tells Timothy, came into the world “to save sinners, of whom I am the foremost.” First, the least of the Apostles; then, one step further down, the least of Christians; and then, another step further down, the foremost of sinners. These are not mere figures of speech. They show that the Apostle possessed holiness, but not a holiness acquired instantaneously as soon as he turned to Christ. His holiness was continually growing and advancing, and as it advanced, it revealed to him

just how sinful he was. He says, “I run, lest perhaps—perhaps—perhaps...” A man like Paul said “perhaps”; I do not know what we ought to say. “Perhaps I may attain the Kingdom of God,” he says, “perhaps I may attain the Kingdom of God.” Of course, even Saints below Paul—for we have said that he is the first after the One—entered the Kingdom of God. But this is how a holy person speaks, because this is how he sees himself. We should not be surprised. It is precisely as we said: a person is given eyes with which to see. By contrast, as Saint Isaac the Syrian says, “He who does not know his own weakness is lacking in humility.” Whoever does not see his own infirmity—that is, his own weaknesses—

has departed from humility. The humble person—forgive me, I mean the person who is not humble; pay attention to this point I am about to make, the last one—the person who is not humble moves either above or below his true worth. If a person’s true worth is here, where I am holding my hand, then the person who is not humble places himself either above it, somewhere up here, or below it. He moves up and down along this range but never rests here, at his true worth. When we say that he moves above his true worth, we mean that he has feelings of superiority.

These feelings of superiority break down into countless other sinful traits: conceit, arrogance, authoritarianism, disdain, and I would even say schizophrenia. Yes, you know that people who had an excessively high opinion of themselves have fallen into schizophrenia. The classic example is Nietzsche, the theoretical forerunner of Hitlerism. Yes, my dear friends, an exceedingly arrogant and prideful person approaches, touches, and enters the realm of schizophrenia.

We find many people with schizophrenia who believe grand things about themselves. When someone tells you, “I know—I am Napoleon; I am this or that,” what is wrong with him? He is ill; he is in a psychiatric hospital. He does not say these things simply because he has schizophrenia; rather, such ideas took hold of him—and where did they lead him? They led him into schizophrenia. These, then, are people who place themselves above their true worth. But there are also those who place themselves below their true worth. Who are they? They are those who experience feelings of inferiority. They say they are worth nothing, not out of humility, but in the sense so wonderfully expressed by the proverb:

“The fox calls whatever it cannot reach unripe.” It is an ancient proverb: the fox said, “They are sour grapes.” You see the grapes hanging on the vine. How can the fox reach them? They are beautiful, enticing grapes. But because it could not reach them, though it jumped and jumped, in the end it said contemptuously, “They are unripe.” Because it could not reach them, it dismissed them as unripe. In the same way, many people, because they cannot attain the virtue of others, begin to belittle that virtue. Do you understand? These are feelings and complexes of inferiority. Psychology explains them and tells us that, like feelings of superiority, they manifest themselves in countless forms, such as conflicts

within us, flight from the knowledge of reality, cowardice—for cowardice is a fruit of feelings of inferiority—false displays of humility, not true humility, but a mere imitation that substitutes for it; obsessive thoughts, phobias, anxiety, and jealousy. Many people envy others because they themselves do not possess what others have. There are jealousies, hysteria, nervous exhaustion, suicide, and criminality. What turmoil! Indeed, these feelings of inferiority assume endless, countless forms.

There was a murder committed before 1960 on a beach in Attica. A twenty-five-year-old man killed a couple there on the beach at night by throwing a stone at the man. The murderer was named Vrachos Michalopoulos. He was sentenced to death and is no longer alive, if you remember the case. His name stayed with me because the case made such an impression. He climbed onto a rock while the couple were down on the beach, took a large stone, and dropped it onto the man’s head, killing him. When they asked why he had committed this crime, he said, “I could not bear that he had a girl beside him while I had no one.”

I mention this to substantiate what I told you: feelings of inferiority can even lead to murder. Yes, yes, my dear friends. It is a terrible thing. A young woman may say, “Why did she get married while I did not?” And then you see what happens. This is the phenomenon commonly called the bitter-old-maid mentality. There is no sin in a woman remaining unmarried. Secondly, not only is it not a sin; I would even say that, in many respects, it may be a blessing. It may indeed be a blessing for a woman not to marry—I dare to say it, and I have said it before. But she should not be branded an “old maid”; she is simply unmarried, nothing more. Yet when that woman begins to seethe inwardly, consumed by the thought,

“I did not get married—why did I not get married, why did I not get married?” and these obsessive thoughts eat away at her because all her friends and acquaintances have married, this is what we call the bitter-old-maid mentality. That is the harmful thing. Society labels an unmarried man an “old bachelor” and an unmarried woman an “old maid.” But when there is freedom in Christ, a person who is free from these feelings of inferiority does not fit any of the descriptions I gave earlier. What, then, is such a person like? Let us pay attention. We see that along the scale of his worth—or rather, along the scale by which he measures his worth—a person moves up and down without resting where his true worth lies: upward through feelings of superiority,

and downward through feelings of inferiority. In reality, these two extremes meet under a single name: egotism. The person who suffers from feelings of inferiority is an egotist. He is not free; he cannot freely breathe the air of other people’s presence or rejoice in their gifts and achievements. Psychology tells us that feelings of inferiority arise with social interaction. From the moment a second person appears beside the first, feelings of inferiority begin. Let me give you two examples. In a family, the first child is born—what joy, a little angel! But as soon as the second child arrives, the first becomes a little devil.

A second example is Cain and Abel. Was there not enough land for both of them? Did they lack material goods? And yet, because Cain’s sacrifice was not accepted as Abel’s was, Cain felt terribly wounded within himself and went so far as to commit murder. This wound can drive a person even to crime. All these things are produced by egotism—that is, by the absence of humility. The remedy is obvious. The remedy is self-evident: a return to humility. O man, do you wish to be freed from the things that torment you? Believe me,

the feelings that dwell within a person can become unbearable and intolerable. That is why I spoke earlier of anxiety, hysteria, and nervous exhaustion. They are unbearable, and a person reaches the point of suffering anxiety and being driven into such nervous exhaustion because he cannot free himself—or at least does not want to, or does not know how. The remedy, my dear friends, is one and only one: not pills, not a change of surroundings such as a doctor might recommend, nor any of these things. It is to understand that what you have is egotism and to admit it—first of all, to admit it. And once you have admitted it, then say, “Now, quickly, let me turn to humility.”

To true humility, not to substitutes for it. Do not go about saying, “Well, what can people like us do? We are humble folk.” Is that humility? You see, so many examples come to mind, and they must be given so that we may understand our subject ever more clearly. You see someone else building a house. We do not own a house, so we say, “Well, of course—you managed to build a house. We are just poor little people.” That is egotism. Yet someone might call it humility. What humility? It is a wretched, miserable state. These are feelings of inferiority.

Discover what humility truly is: rejoice because the other person built a house. That is humility. You see how mistaken our idea of humility is. Rejoice—rejoice with all your heart—because another person married, because someone found a good position and earns a great deal of money, or because he succeeded in life in some other way. If you rejoice even though you yourself did not succeed, know this: you are humble. To “rejoice with those who rejoice and weep with those who weep” is a fruit of humility—its genuine child, its firstborn child.

Humility, then, in this case means returning to our true worth—coming back to what we are truly worth. Do we possess worth? There is no human being without worth. Every person has worth, though each has a different measure of it. I am speaking here apart from the worth of the soul as immortal and made in the image of God. Beyond that, in terms of gifts, abilities, and qualifications, each person possesses a certain worth: one has more, another less. If each person discovers his true worth and remains there,

he is truly humble. Basil the Great gives us a definition of humility which, in this case, is—believe me—a revelatory definition. He says:

“Humility is the return from conceited pride and arrogance to one’s proper worth.” You must return from where you have placed yourself to where you ought to be—to your true worth. “A return to one’s proper worth.” In other words, in other words:

suppose you were a tradesman, for example, but imagined yourself fit to govern the state or to be mayor. Abandon that notion and come down to discover what truly suits your abilities—what you are capable of doing, and what God has given you to do. If you leave those heights, come down, and discover your true self, then you are humble. On the other hand, suppose someone else

entrusts you with a task—perhaps a spiritual task—and tells you that you are capable of doing it, but you answer, “I cannot.” The other person sees that you can do it, and meanwhile you yourself also know that you can, yet you refuse. You are not humble. Say instead, “May it be blessed. I will do it, because I believe I am capable of doing it.” Quickly abandon the notion that you cannot do it, and undertake willingly what you know you can do. This is what it means to return to your true worth, without endless discussion, many words, or displays of false humility. For Christ, humility was kenosis, self-emptying, as we said earlier.

For Christ, it was a condescension of love. Our humility is a return to our true being, to our real worth. Therefore, my beloved, the Fall resulted in man losing the knowledge of his true self and wandering through unreal states that have no existence. For we must understand that whatever lies outside the truth and the nature of things is non-being; it has no real existence. Man is now called to return to that which truly is,

to his true place, to his real worth. Hold on to this final point: humility means returning to your real worth. God came to save you. That means you can be saved. Do not say, “I cannot be saved.” If you say that, it means you lack humility. But if you say, “I can be saved, because God came to save me,” that means you have humility. I believe that by considering these things, we will begin to give true humility its proper place within us. But we shall continue, my beloved, and complete our discussion of humility next time.

αρετών της πίστεως, της ελπίδος και της αγάπης. Ερχόμεθα τώρα να προσεγγίσουμε τη μητέρα αυτών, την Αγία Ταπείνωση. Όπως αντιλαμβάνεστε, η ταπείνωση είναι, όπως λέγει ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος, ένας θησαυρός. Ένας θησαυρός που όποιος τον έχει πραγματικά είναι άκρως πλούσιος. Μάλιστα, όπως ο ίδιος ο πατήρ, ο αυτός πατήρ, ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος, λέγει ότι ο θησαυρός αυτός που λέγεται ταπείνωσις

είναι ένας κατησφαλισμένος θησαυρός, δηλαδή ένας κρυμμένος, κρυμμένος, κρυμμένος, με κατά έναν τρόπον, ένα κιβώτιο, και δεν φαίνεται τίποτε από τον θησαυρόν αυτόν, εκτός από μία επιγραφή απ' έξω από το κιβώτιο, και η επιγραφή αυτή λέγει «Αγία Ταπείνωση».

Η ταπείνωση, όπως ακριβώς προσφέρεται εις εκείνους οι οποίοι θα ήθελαν να τη δουν, δεν θα μπορούσε να γίνει ούτε καν κατανοητή εις τους πιο πολλούς. Μάλιστα, ο αυτός πατήρ μάς λέγει ότι κάποτε είχε γίνει μία σύναξη μοναχών, πατέρων, και έγινε συζήτηση τι ακριβώς είναι η ταπείνωση. Και ο καθένας άνοιξε την καρδιά του, από τα προσωπικά του βιώματα, να εκφράσει τι είναι η ταπείνωση, και ελέχθησαν αρκετές γνώμες. Ένας είπε ότι η ταπείνωσις είναι «λήθη κατορθωμάτων προσεχής», δηλαδή

να ξεχνά κανείς εκείνα τα οποία επιτυγχάνει στη ζωή του. Επέτυχα μια αρετή, επέτυχα μια καλή πράξη και σημείωσα στο ενεργητικό μου αυτό που επέτυχα· προσπαθώ να το ξεχάσω. Δεν δίνω προσοχή και σημασία, το ρίχνω από πίσω μου και δεν το βλέπω μπροστά μου. Βλέπω μπροστά μου μόνο τι έχω να κάνω παρακάτω, όχι τι έκανα. Μάλιστα, απάνω σε αυτό δύναται κανείς να ελέγξει τον εαυτό του, όταν είναι έτοιμος πάντα να θυμάται τι έχει κάνει και τι έχει προσφέρει. Πολύ δε παραπάνω όταν ζητά από τους ανθρώπους να του αναγνωρίσουν εκείνο το οποίο έχει πετύχει. Άλλος είπε ότι «ταπείνωσίς εστιν» «επίγνωσις νοός της οικείας αδυναμίας και ασθενείας». Δηλαδή, ταπείνωση συνίσταται στο να υπάρχει μία βαθιά συνείδηση ότι ο άνθρωπος είναι αδύναμος και ασθενής, ότι δεν μπορεί να πετύχει τίποτα στη ζωή του σημαντικό και σπουδαίο. Ένας τρίτος είπε: «το προκαταλαμβάνειν εν παροργισμοίς τον πλησίον και λύειν πρώτον την μήνιν». Δηλαδή, να τρέχει κανείς καταρχάς, να φροντίζει να μην έρθει σε ρήξη με τους άλλους. Αλλά, αν ποτέ έλθει σε ρήξη με τους άλλους, χωρίς αυτός να φταίει, παρ' όλα αυτά να τρέξει αυτός πρώτος να κατευνάσει

τη μήνιν, τον θυμόν του άλλου. Εδώ πάλι ελάτε να δείτε πόσες φορές έχουμε εμείς φταίξει σε κάποιους ανθρώπους και δεν πάμε να ζητήσουμε συγγνώμη. Θεωρούμε δε θέμα δικαιοσύνης, όταν πολλάκις περιμένουμε τον άλλον, για να τον συγχωρήσουμε, να έρθει ο άλλος. Βέβαια, έτοιμοι να συγχωρήσουμε, όμως δεν πάμε εμείς, γιατί ξέρουμε πολύ καλά ότι δεν φταίξαμε εμείς. Ε, ας το μάθουμε, αγαπητοί μου. Μία πλευρά ταπεινώσεως, όπως θα δούμε, γιατί περί πλευράς πρόκειται, είναι, έστω κι αν δεν έφταιξες, να τρέξεις εσύ να ζητήσεις συγγνώμη. Πάντως, αυτή την άποψη είπε και αυτός ο πατήρ. Ένας τέταρτος είπε: «Ταπείνωσίς εστιν επίγνωσις χάριτος Θεού και συμπαθείας». Τι είναι αυτό; Είναι το να γνωρίζει κανείς, να αναγνωρίζει, να βλέπει αυτό που ο Θεός τού δίνει σαν χάρη, αυτό που ο Θεός τού δίνει σαν εύνοια, και ταυτοχρόνως να αισθάνεται ο ίδιος ότι πρέπει και αυτός να αποδώσει την εύνοιά του και τη συμπάθειά του στους άλλους ανθρώπους. Ένας πέμπτος, τέλος, είπε ότι «ταπείνωσίς εστιν αίσθησις συντετριμμένης ψυχής και άρνησις θελήματος οικείου», δηλαδή το να νιώθει κανείς την ψυχή του συντετριμμένη, συντετριμμένη από μία...

μια κατάσταση ότι δεν αξίζει, ότι είναι ένας τελευταίος άνθρωπος, και ακόμη η άρνηση του να θέλει κανείς να γίνει το δικό του θέλημα. Σαν να μην έχει δικό του θέλημα, δηλαδή, ο ταπεινός. Αφού έγινε αυτή η σύναξις, τότε λέγει ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος: «Πατέρες, όλα αυτά που είπατε είναι πολύ σημαντικά. Πλην όμως αποτελούν μόνο πλευρές της ταπεινώσεως και δεν μπορούμε να πούμε ότι αυτό ή εκείνο από εκείνα που είπατε είναι ταπείνωσις». Πριν σας πω τι είπε ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος, σας έλεγα ότι είναι πάρα πολύ δύσκολο πράγμα να ορίσουμε τι είναι ταπείνωσις.

Συνήθως πέφτουμε σε υποκατάστατα της ταπεινώσεως και αυτά πολλάκις τα εκλαμβάνουμε ως ταπείνωση. Αλλά μου φαίνεται ότι η πρόοδος του θέματός μας, τούτης της φοράς και, αν θέλει ο Θεός, και της προσεχούς, θα μας βοηθήσει πάνω κάτω να αντιληφθούμε ποια είναι η ακριβής ταπείνωσις.

Λέγει ο Άγιος Πατήρ: «Ταπείνωσίς εστιν ανώνυμος χάρις ψυχής». Ωστόσο, λέγει ο Άγιος Πατήρ: «Άφραστος πλούτος, Θεού ονομασία και χορηγία». Ταπείνωσις, λέγει, είναι...

μη αχθάριστης ψυχής. Δεν έχει όνομα, ανώνυμος, αλλά έχει όνομα για εκείνους που έχουν πάρει πείρα αυτής της ταπεινώσεως. Είναι ακριβώς αυτό που προηγουμένως σας είπα: δεν μπορούμε να προσδιορίσουμε και να καθορίσουμε ακριβώς τι είναι η ταπείνωση. Να πούμε, δηλαδή, ότι η ταπείνωση είναι αυτό ή εκείνο. Πάλι θα επανέλθω στο παράδειγμα το προηγούμενο του Αγίου Ιωάννου, με ένα κιβώτιο που είναι μέσα ο θησαυρός και απ' έξω γράφει «Αγία Ταπείνωση». Ακόμη και πολλοί δεν καταλαβαίνουν καν τον τίτλο, την ονομασία. Αν έχουμε ένα κιβώτιο και γράφει απ' έξω «νερό», λέμε «έχει νερό», το καταλαβαίνουμε.

Να μην καταλαβαίνεις όμως ούτε από την επιγραφή, πολύ παραπάνω δεν θα κατανοούσες εάν ήρχεσο σε επαφή με το περιεχόμενο του κιβωτίου, δηλαδή την υπόθεση, την ταπείνωση. Γιατί; Να γιατί, αγαπητοί μου. Είναι ένα θέμα η ταπείνωσις που στα μάτια των πολλών θεωρείται σαν κάτι το ευτελές, σαν κάτι το φτωχό, σαν κάτι το ξεπεσμένο, σαν κάτι που δεν θα άξιζε ο κόπος να το μελετήσει κανείς. Μην ξεχνάτε ότι είναι μία αρετή η ταπείνωσις τελείως άγνωστος εις τον αρχαίο κόσμο. Είναι μια αρετή κατεξοχήν χριστιανική. Μα, κατεξοχήν θα έλεγα, αν και η αγάπη το ίδιο πράγμα, ήτο άγνωστος εις τον αρχαίο κόσμο, τουλάχιστον

με την έννοια τη χριστιανική. Όμως μπορούμε να πούμε ότι λίγο πολύ μια γεύση αυτής της αγάπης και ο αρχαίος κόσμος είχε, έστω και υπό τη μορφή του μητρικού ή πατρικού φίλτρου, με τη μορφή της φιλίας κλπ. Αλλά εκείνο που είναι παντελώς άγνωστον εις τον αρχαίο κόσμο, ή καλύτερα των κόσμων των εξωχριστιανικών, είναι η ταπείνωσις. Είναι γνωστό πάντα ότι οι αρχαίοι Έλληνες, επί παραδείγματι, συνιστούσαν και θεωρούσαν αρετή το να έχεις υψηλό φρόνημα και για τον εαυτό σου αλλά και γενικά για τα κατορθώματά σου, την προβολή της προσωπικότητός σου κλπ. Ταπείνωσις; Ταπείνωσις; Τι είν' αυτό το πράγμα; Και όχι μόνο άγνωστο, αλλά και κάτι κακό.

Αν θέλετε, η ταπείνωση θεωρείται μία αδυναμία του ανθρώπου. Ενώ δεν είναι αδυναμία, είναι ανδρεία, και μάλιστα ανδρεία καταπληκτική. Συνεπώς, ούτε το όνομά της δεν είναι δυνατό να γνωστεί. «Ανώνυμος», λοιπόν, «χάρις της ψυχής». Είναι μια χάρις της ψυχής που δεν έχει όνομα. Δεν μπορεί να την προσδιορίσεις. Είναι επώνυμος, επώνυμος θα το λέγαμε στη γλώσσα μας, δηλαδή έχει όνομα μόνο για εκείνον που τη νιώθει, για εκείνον που τη ζει. Υπάρχει λοιπόν

«άφραστος πλούτος». Ένας πλούτος ο οποίος δεν εκφράζεται. Και θα μας πει ότι είναι Θεού ονομασία και Θεού χορηγία. Τι θα πει ότι είναι Θεού ονομασία η ταπείνωση; Λέγει ένας άλλος πατήρ της Εκκλησίας μας, ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος: «Πληρούμαι φόβου, ώσπερ τις περί Θεού διαλέγεσθαι μέλλων, όταν μέλλω περί ταπεινοφροσύνης διαλέγεσθαι· στολή γαρ Θεότητός εστι». Γεμίζω από φόβο όταν πρόκειται να μιλήσω για την ταπείνωση, γιατί, μιλώντας για την ταπείνωση, για τον Θεό ομιλώ, επειδή η ταπείνωση είναι στολή, φορεσιά

Θεότητος. Να γιατί είναι μία αρετή εντελώς ξένη, αλλά και ανύποπτος, αλλά και παρεξηγημένη από τον εξωχριστιανικό κόσμο. Είναι αυτή η αρετή την οποία ενεδύθη αυτός ο Θεός, δίκην, θα λέγαμε, σαν φορεσιά, για να έρθει στον κόσμο αυτόν. Εάν δεν υπήρχε η ταπείνωση, θα ήταν αδύνατο να έλθει ο Υιός του Θεού στον κόσμο. Πρώτη, λοιπόν, συναντούμε την ταπείνωση εμείς εις αυτόν τον Θεό. Λέγει ο αυτός πατήρ: «Ο Λόγος, ο ενανθρωπήσας, αυτήν ενεδύσατο και ωμίλησεν ημίν δι' αυτής εν τω σώματι ημών».

«Ίνα μη η κτίσις τη αυτού θεωρία καταφλεχθή, διότι η κτίσις ουκ ηδύνατο θεάσασθαι αυτόν, ει μη μέρος εξ αυτής έλαβε και ούτως ωμίλησε μετ' αυτής». Έχει ένα βάθος εδώ θεολογικό ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος, όταν λέγει ότι εάν ενεφανίζετο ο Θεός, όπως εξάλλου είχε ζητήσει ο Μωυσής να ίδει το πρόσωπο του Θεού και του είπε ο Θεός «δεν μπορεί να δει κανείς το πρόσωπό μου και να ζήσει», εάν έπρεπε λοιπόν να εμφανιστεί η Θεότης μέσα στη δημιουργία της όπως είναι, τότε θα ανεφλέγετο η δημιουργία, θα επυρπολείτο. Δεν είναι δυνατόν ποτέ να αντέξει η δημιουργία την παρουσία του Θεού ως

της ουσίας του. Εάν άφηνε ο Θεός όλη την ενέργεια της ουσίας του να γίνει φανερή μέσα στη φύση, τότε, για να γίνει φανερή η παρουσία του, παίρνει μέρος της δημιουργίας του, ενδύεται, τρόπον τινά, περιστέλλει την ενέργεια τη θεία και εμφανίζεται μες στη δημιουργία του. Δηλαδή αυτό που λέμε ενανθρώπησις. Τι θα πει; Πήρε μέρος της δημιουργίας, πήρε μέρος από αυτό που δημιούργησε, πήρε ανθρώπινο σώμα, το πήρε από τους ανθρώπους, τους οποίους ανθρώπους δημιούργησε. Αυτό ενδύεται και εμφανίζεται. Αλλά όταν όμως ενδύεται την ανθρωπίνη φύση και εμφανίζεται, για να μην καταφλεχθεί η δημιουργία, σημαίνει ότι

ενεδύθη την αρετή της ταπεινώσεως, διότι αυτός ο άπειρος Θεός κατέρχεται μέσα εις τον χώρον των δημιουργημάτων, ενδυόμενος ανθρωπίνην φύσιν. Αλλά όχι μόνο είναι Θεού ονομασία η ταπείνωσις, γιατί ο Θεός είναι όλος ταπεινός, ο άπειρος Θεός ταπεινός, αλλά η ταπείνωσις είναι και χορηγία Θεότητος. Πώς είναι χορηγία Θεότητος; Καταρχάς σημαίνει χορηγία δώρων, κάτι που έρχεται να το δώσει ο Θεός. Το δώρον αυτό δεν είναι κάτι που ο άνθρωπος θα το επιτύγχανε μόνος του. Πολύ φυσικό, πάρα πολύ φυσικό, εφόσον μόνο εις τον Θεό συναντάται.

Ιδού, λέγει ο Θεοδώρητος — συγγνώμη, ο Αντίοχος ο μοναχός — ότι είναι αρετή θεοδώρητος, αρετή που δίδεται από τον Θεό. Και ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος λέγει: «Ταπεινοφροσύνη εστί σκέπη θεία προς το μη οράν ημάς τα κατορθώματα ημών». Εάν εσύ πετύχεις ένα κατόρθωμα — γιατί οι άνθρωποι είναι δημιουργημένοι να επιτύχουν κατορθώματα, αρετάς και έργα μεγάλα — κινδυνεύουν όμως να πέσουν στην υπερηφάνεια. Και έρχεται ο Θεός και σκεπάζει, προσέξτε αυτή τη στιγμή, και σκεπάζει εκείνα τα οποία εσύ επιτυγχάνεις και δεν τα βλέπεις. Και με τον τρόπον αυτόν σε παρουσιάζει στα μάτια των άλλων ανθρώπων. Και οι άλλοι λένε: «Μα πώς είναι αυτός ο άνθρωπος ταπεινός;» Εάν ο Θεός δεν εσκέπαζε τα κατορθώματά σου, δεν τα έκρυπτε από τα μάτια σου, τότε θα πίστευες ότι αυτά που θα έβλεπες — και θα έβλεπες πραγματικά — ότι εκείνο που δημιούργησες ήταν σπουδαίο, και τότε θα υπερηφανεύεσο. Έτσι, τα έργα σου τα βλέπουν μόνο οι άλλοι και εσύ όμως δεν τα βλέπεις και, συνεπώς, έχεις σαν αποτέλεσμα την ταπείνωση, η οποία ταπείνωσις πλέον χορηγείται από τον Θεό, διότι Εκείνος κρύπτει τα καλά σου έργα. Να σας το πω ακόμη πιο λιανά. Όταν πάρα πολλές φορές μας λέγουν οι άνθρωποι: «Εσύ που πέτυχες αυτό», και λες: «Μα τι πέτυχα; Επέτυχα τίποτα σπουδαίο πράγμα; Μα δεν είναι τίποτα σπουδαίο αυτό που έκανα».

Γιατί οι άνθρωποι το βλέπουν ότι είναι σπουδαίο αυτό και σου λένε οι άλλοι: «Είναι σπουδαίο αυτό που έκανες», και εσύ λες: «Μα δεν είναι σπουδαίο». Και προσέξτε, δεν το κρύβεις, προσέξτε, δεν το κρύβεις, δηλαδή δεν προσπαθείς να πείσεις τον άλλον ότι δεν έκανες κάτι σπουδαίο, ούτε ακόμη προσπαθείς να πείσεις τον εαυτό σου ότι δεν έκανες κάτι σπουδαίο, αλλά πραγματικά δεν το βλέπεις σπουδαίο και απορείς και εξαπορείς γιατί οι άλλοι το βλέπουν σπουδαίο. Αυτό είναι ότι το κρύπτει ο Θεός το έργο σου, το σκεπάζει, μόνο και μόνο για να μην πέσεις εσύ στην υπερηφάνεια, και έτσι σου δίνει την ταπείνωση, γιατί σε αγαπά.

Δώσαμε ένα πολύ σύντομο σκιαγράφημα της ταπεινοφροσύνης, χωρίς να το έχουμε εξαντλήσει φυσικά· δεν θα το εξαντλήσουμε. Είπαμε, μιλώντας γι' αυτή, περί Θεού ομιλούμε. Εξαντλείται το θέμα, ομιλώντας περί Θεού; Όμως και τα παρακάτω που θα πούμε, όπως και τα προσεχή της ερχομένης φοράς, δεν θα είναι παρά ένας διαρκής προσδιορισμός της ταπεινοφροσύνης. Θα παρουσιάσουμε την ερχομένη φορά, πρώτα ο Θεός, τα γνωρίσματα του ταπεινού ανθρώπου, τι είναι αληθής ταπεινοφροσύνη, και τότε, με κάθε προσδιορισμό των γνωρισμάτων του ταπεινού ανθρώπου, θα γίνεται ταυτοχρόνως και ένας προσδιορισμός της ταπεινώσεως.

Για να ιδούμε, εφόσον και τις λοιπές αρετές που έχουμε μέχρι τώρα αναλύσει έχουμε κάπως έτσι δει και από θεολογικής πλευράς, να δούμε και ποιο είναι τώρα το υπόβαθρο το θεολογικό και της ταπεινώσεως. Τότε που είχαμε μιλήσει για την πίστη, ενθυμείσθε που είχαμε πει ότι είχε δοθεί εντολή στους πρωτοπλάστους να μην δοκιμάσουν από τον καρπόν. Αυτή η εντολή που εζητείτο ήτο εντολή πίστεως, υπακοής. Δηλαδή, πρώτον να πιστέψουν οι πρωτόπλαστοι ότι, αν έτρωγαν από τον καρπό που ο Θεός τούς είπε το όχι, θα απέθνησκον.

«Η δ' αν ημέρα φάγητε, θανάτω αποθανείσθε». Έπρεπε λοιπόν να πιστέψουν πρωτίστως και ύστερα, πιστεύοντες, να υπακούσουν. Πάρα πολλές φορές κάθομαι και σκέφτομαι τι θα πει πιστεύω και τι θα πει υπακούω. Πιστέψτε με, δεν μπορούμε να συλλάβουμε τις αρετές αυτές. Είπαμε για την πίστη, για την αγάπη, για την ελπίδα, τώρα για την ταπείνωση. Θα μιλήσουμε και για κάποιες άλλες καταστάσεις, για την προσευχή θα μιλήσουμε. Δεν μπορούμε να τα πιάσουμε αυτά. Με μια λεκτική ανάλυση μάς ξεφεύγουν, η ουσία αυτών μάς ξεφεύγει. Λέμε: τι θα πει πιστεύω, γιατί πιστεύω, τι είναι, από πού ξεκινά αυτό που λέω πιστεύω, από πού ξεκινά αυτό που λέω ταπεινούμαι; Ε, λοιπόν, έτσι και εδώ, πίσω από την πίστη και την υπακοή

Απαιτούσε ο Θεός διά την τήρηση της εντολής του, έπρεπε να υπάρχει κάτι άλλο, και αυτό το κάτι άλλο ήτο η ταπείνωσις. Δεν μπορεί κανείς να προβάλλει πίστη και υπακοή εάν δεν έχει ταπείνωση. Θα λέγαμε ότι το υπόβαθρο, καλύτερα, το υπόστρωμα, το εσωκάρπιον, το από μέσα της πίστεως και της υπακοής, είναι η ταπείνωση. Αυτή έλειψε από τους πρωτοπλάστους.

Διότι... Διότι έπρεπε ο Αδάμ να έχει μία βαθείαν επίγνωση του τι είναι ο ίδιος και του ποιος είναι ο Θεός. Βλέπετε πάρα πολλοί άνθρωποι...

Λες να πιστέψουν, αλλά δεν πιστεύουν και λέγουν: «Και ποιος είναι ο Θεός και γιατί είναι ο Θεός έτσι;» Εάν είχαν επίγνωση του τι είναι αυτοί και ποιος είναι ο Θεός, τότε δεν θα μιλούσαν έτσι και τότε οπωσδήποτε θα τους ανοίγετο ο δρόμος προς την πίστη. Βλέπει κανείς καθαρά, σαφώς λέει, ότι λείπει αυτό το στοιχείο που λέγεται, όπως σας είπα, ταπείνωσις, επειδή δεν υπήρχε στον Αδάμ και την Εύα, αλλά όπισθεν της εντολής, όπισθεν της πίστεως και της υπακοής υπήρχε ο εγωισμός και, δοθείσης αφορμής —διότι μην νομίσουμε ότι οι πρωτόπλαστοι δεν είχαν τον εγωισμό— έπρεπε να δοθεί μια αφορμή.

Αφορμή δόθηκε διπλή. Καταρχάς ως εντολή: «Δεν θα φάτε». Ύστερα εδόθηκε η αφορμή ως πειρασμός: «Φάτε», ο διάβολος, «φάτε από τον καρπόν». Και τώρα, «δεν θα φάτε», ο Θεός, «φάτε», ο διάβολος. Και ο άνθρωπος, εδώ θα φανεί τι έχει πίσω από την υπακοή και την πίστη. Θα ακούσει αυτόν τον Θεό ή τον διάβολο; Ποιον θα ακούσει; Εάν έχει ταπείνωση, θα ακούσει τον Θεό. Εάν δεν έχει, δεν θα ακούσει τον Θεό, αλλά τον διάβολο. Υπήρχε λοιπόν εγωισμός πίσω από τον Αδάμ. Περαιτέρω, το εσωκάρπιον της όλης υποθέσεως ήτο ο εγωισμός, γι’ αυτό και έπεσε. Λέγει ο Αββάς Δωρόθεος:

«Ἀρχῆς, εἰ ἐταπεινώθη ὁ Ἀδάμ, οὐκ ἂν ἐξέπεσε». Εάν, λέει, από την αρχή είχε ταπεινωθεί ο Αδάμ, δεν θα ξέπεσε. Συνεπώς, χωρίς την ταπείνωση ήταν αδύνατος η εκπλήρωση της εντολής του Θεού. Και στη συνέχεια θα μπορούσαμε να πούμε ότι, εάν δεν έχουμε ταπείνωση, είναι αδύνατον να τηρήσουμε και την ελαχίστη εντολή του Θεού. Ας το πάρουμε είδηση αυτό, αγαπητοί μου. Δεν μπορεί κανείς να τηρήσει εντολή Θεού εάν δεν έχει ταπείνωση. Λέγει ο αυτός πατήρ ότι «δίχα ταπεινώσεως», χωρίς ταπείνωση, «οὐ δύναταί τις ὑπακούειν ταῖς ἐντολαῖς, οὐδὲ ἐλθεῖν εἴς τι τῶν ἀγαθῶν», ούτε κανείς να επιτύχει κάτι το καλό, το αγαθό, εάν δεν έχει ταπείνωση.

Για να προχωρήσουμε λίγο ακόμη. Σε αυτή την ουσία τώρα της ταπεινώσεως, ας κάνουμε μία τομή, θα έλεγα, σε αυτό το εσωκάρπιον της υπάρξεώς μας, να δούμε τι ακριβώς σημαίνει «είμαι ταπεινός άνθρωπος». Ταπεινός άνθρωπος θα πει ότι συναποδέχομαι μετά του εγώ μου και το θείον εγώ ή κάποιο άλλο εγώ. Πάντως, μαζί με το δικό μου εγώ και κάποιο άλλο εγώ. Αυτό είναι πάρα πολύ σημαντικό. Το πρώτο είναι να αποδεχθώ τη συνύπαρξη του...

δικού μου εγώ με το θείον εγώ. Δεύτερο βήμα είναι να αποδεχθώ τη συνύπαρξη του δικού μου εγώ με το δικό σου εγώ. Χωράνε δυο ποδάρια σε ένα παπούτσι; Δεν χωράνε, κι όμως πρέπει να χωράνε. Αυτό που θα έλεγε ο άνθρωπος, «χωράνε δυο ποδάρια σε ένα παπούτσι;», είναι ορθολογισμός. Πώς θα βάλω εγώ ένα ξένο εγώ μέσα στο δικό μου εγώ, δίπλα στο δικό μου εγώ, και να μου διαφεντεύει, να το πω έτσι με απλή ελληνική, αυτό το ξένο εγώ, το εγώ του Θεού; Το δικό μου εγώ να υποταχθεί κάτω από ένα άλλο εγώ; Με άλλα λόγια, αυτή η συνύπαρξη φοβίζει το ανθρώπινο εγώ.

Φοβίζει σε πολύ μεγάλο βαθμό. Νομίζει ο άνθρωπος ότι, αν επικρατήσει το εγώ του Θεού μέσα στον άνθρωπο, το ανθρώπινο εγώ θα εξαφανιστεί, θα εξαφανιστεί, δεν θα είναι δυνατόν να υπάρξει αυτό και να κινηθεί και να δείξει δραστηριότητα. Αλλά εδώ ακριβώς είναι η πλάνη. Με αυτήν την αυτονομία που θα ζητούσε ο άνθρωπος, να μην μπει το θείο εγώ μέσα στην ψυχή του, φοβούμενος ότι θα χαθεί, τότε σημειούται η απώλεια και η εξαφάνιση. Το ανθρώπινο εγώ μόνο του δεν μπορεί να σταθεί.

Να υπάρχει και το θείον εγώ. Όταν υπάρχει το θείον εγώ και, συνεπώς, το ένα κάτω από το άλλο, τότε όχι μόνο δεν υπάρχει απώλεια και εξαφάνισις, εκμηδένισις και εξανέμισις του ανθρωπίνου εγώ, αλλά έχουμε, περίεργο, αλλά έχουμε ανάδειξη του ανθρωπίνου εγώ. Είναι ακριβώς αυτό που θα πει ο Απόστολος Παύλος: «Ζῶ δὲ οὐκέτι ἐγώ, ζῇ δὲ ἐν ἐμοὶ Χριστός». Βέβαια, αυτό το ρητό θα το ξαναδούμε και, αν μας μείνει χρόνος, πρώτα ο Θεός, και μιλήσουμε διά το τέρμα αυτών των αρετών, που είναι ο μυστικισμός, θα το ξαναπούμε το ρητό αυτό. Είναι όλος ο μυστικισμός του Παύλου μέσα στο ρητό τούτο, τα λόγια αυτά.

Λέγει: «Δεν ζω, ζει μέσα μου ο Χριστός». Αν κάνω κάτι, αν ενεργώ κάτι, αυτό το κάτι, ανά πάσαν στιγμήν, είναι η δύναμις του Χριστού, είναι αυτός ούτος ο Χριστός. Εγώ, για τον εαυτό μου, λέγει, έχω πεθάνει. Εγώ δεν υπάρχω, υπάρχει μόνο ο Χριστός. Παύλος. Αλλά ερωτούμε: αυτό είναι απώλεια τελικά; Για να φτάσει ο Απόστολος να πει ότι εγώ έχω πεθάνει, εάν είχε πεθάνει, θα μπορούσε να σημειώνει ότι είχε πεθάνει; Αλλά, για να σημειώνει ο Παύλος ότι είχε πεθάνει, πάει να πει ότι ήταν ζωντανός. Λέει ο πεθαμένος ότι πέθανε; Λέει ο τρελός ότι είναι τρελός; Μόνο ο ζωντανός λέει ότι πέθανε, αλλά δεν πέθανε.

Να λέει «πέθανα», μα για να το λέει, πάει να πει ότι δεν είναι πεθαμένος, γιατί θα ήταν άτοπο αν το έλεγε. Και όχι μόνο δεν χάθηκε ο Παύλος, αλλά ανεδείχθη ο Μέγας Παύλος. Ποιος θα ήταν ο Απόστολος Παύλος, αγαπητοί μου, εάν έμενε ένα σπουδαίο ίσως πρόσωπο του συνεδρίου της εποχής του, που εσημείωνε μια καταπληκτική καριέρα στη ζωή του; Το λέγει ο ίδιος. Σήμερα τι θα ξέραμε περί Παύλου; Τίποτε. Περί Σαούλ; Τίποτε. Αλλά ποιος όμως είναι ο Παύλος, που θεώρησε τα πάντα σκύβαλα για να κερδίσει τον Χριστό και πέθανε για τον εαυτόν του, για να ζήσει εις αυτόν μέσα ο Χριστός; Ποιος είναι; Είναι ο πρώτος μετά τον Ένα.

εκείνος ο οποίος δεν συγκρίνεται, ο Ιησούς Χριστός. Μετά από εκείνον είναι ο πρώτος από όλους τους ανθρώπους που ποτέ υπήρξαν, ο Παύλος. Βλέπει λοιπόν κανείς ότι δεν έχει απώλεια του εγώ του, αλλά έχει πραγματική ανάδειξη. Η ταπείνωση δεν εξαφανίζει, αλλά αναδεικνύει. Αυτό φοβάται ο άνθρωπος: «Άμα ταπεινωθώ, άμα σκύψω το κεφάλι, άμα βάλω ένα ξένο εγώ μέσα στο δικό μου το εγώ, εγώ δεν θα χαθώ;» Δεν θα χαθείς, αδελφέ μου. Δεν θα χαθείς, τότε θα αναδειχθείς.

Την οδό της ταπεινώσεως, την οποία ώφειλε, αγαπητοί μου, να ακολουθήσει ο Αδάμ, αλλά δεν ηκολούθησε και ηστόχησε ο Αδάμ, ακολουθεί ο νέος Αδάμ.

Ποιος είναι ο νέος Αδάμ, ο οποίος ακολουθεί την πορεία του παλαιού Αδάμ, του πεπτωκότος; Είναι ο ενανθρωπήσας Θεός. Και θα μας πει ο Άγιος Ισαάκ Σύρος: την χάριν εαυτού εξέχειεν επί τον κόσμον, εντί εαυτού παρουσία, ούκεν σεισμό, ούκεν πυρή, ούκεν φωνή φοβερά.

Αθόρυβα κατήλθεν, όταν, λέει, ηυδόκησεν ενανθρωπήσαι, στον κόσμο αυτόν να δείξει τη χάρη του. Δεν ήρθε με θόρυβο, δεν ήρθε μέσα στην παρουσία ενός σεισμού να σείσει τη γη, ούτε μέσα στην παρουσία μιας φωτιάς, ούτε ακόμη μέσα στην παρουσία μιας φοβερής φωνής, αλλά «ὡς ὑετὸς ἐπὶ πόκον».

Επιπόκον, όπως όταν αφήσουμε το βράδυ έξω μαλλί, πρόβιο μαλλί και κατεβαίνει η δροσιά και το πρωί βρίσκομαι στα γωνίδια της δροσιάς επάνω στο μαλλί Έκανε θόρυβο η δροσιά άμα κατέβηκε επάνω στο μαλλί Τίποτα θόρυβο, έτσι κατέβηκε ως ιετός επιπόκον και εις ταγόν ειστάζουσα επί τη γη ένα παλώτιθι και όπως πέφτει λέει μια σταγόνα νερού πάνω στη γη και εν άλλο τρόπο ο Ράθιο μιλώνει με άλλο τρόπο λέει ήρθε και παρουσιάστηκε σε μας Ποιος είναι αυτός ο άλλος τρόπος Τούτο δε εστί, η νίκα ως εν θησαυρό, εσκέπασε την μεγαλοσύνην εαυτού εν ἐν τῷ σκεπάσματι τῆς σαρκός».

Σαν θησαυρό, λέει, που το σκεπάζουμε με ένα κάλυμμα —και εδώ φαίνεται— έτσι σκέπασε τη μεγαλοπρέπειά του, τη θεία του μεγαλοπρέπεια, με ένα σκέπασμα, το σκέπασμα της σαρκός. Αυτό το σκέπασμα της σαρκός είναι ο άλλος τρόπος, δηλαδή ο τρόπος της ταπεινώσεως. Είναι η κένωσις, όπως θα μας πει ο Απόστολος Παύλος, το «και» με έψιλον. Αυτό το άδειασμα. Όχι ότι άδειασε η Θεότης, δεν άδειασε ο Θεός, αλλά, τρόπον τινά, περιέστειλε, έκρυψε τη θεία του δόξα και δεν έγινε φανερή εις τους ανθρώπους. Είναι κάτι που το ανθρώπινο μυαλό μπροστά στην ταπείνωση του Θεού, αγαπητοί μου, κυριολεκτικά λυγίζει.

Φαίνεται ότι είναι πολύ πιο πάνω από την αγάπη. Διότι η αγάπη βεβαίως είναι εκείνη η οποία οδήγησε εις την ταπείνωση του Θεού. Διότι αγαπούσε ο Θεός και έφτασε εις το βάθος αυτής της ταπεινώσεως που λέγεται ενανθρώπηση. Όμως δεν μπορούμε να συλλάβουμε την ταπείνωση του Θεού. Την αγάπη λίγο τη συλλαμβάνουμε: αγαπάει ο Θεός τα δημιουργήματά Του. Αλλά να κατέβει ο Θεός στο επίπεδο των δημιουργημάτων Του, αυτό είναι έξω πάσης καταλήψεως. Ένα μικρό παράδειγμα, που κι άλλοτε σας το έχω πει. Δεν θα ήθελα να πάρω το παράδειγμα της διαφοράς του ανθρώπου με τον μυρμήγκι από πλευράς ψυχής. Βεβαίως δεν υπάρχει σύγκριση, αλλά από σωματικής πλευράς...

Μεγαλύτερος, παρακαλώ, είναι ο άνθρωπος. Πόσο μεγαλύτερος από το μυρμήγκι; Ας πούμε ένα εκατομμύριο φορές.

Έφτανε ο άνθρωπος να ταπεινωθεί, να γίνει ένα μυρμήγκι, να φύγει από το σπίτι του και να πάει να κατοικήσει μέσα σε μια μυρμηγκοφωλιά, να πάει να βοηθεί τα μυρμήγκια μέσα σε μια μυρμηγκοφωλιά; Θα το έκανε ο άνθρωπος, εάν είχε τη δυνατότητα να γίνει μυρμήγκι; Νομίζω δεν θα το έκανε κανείς. Ο Θεός δεν είναι ένα εκατομμύριο φορές μεγαλύτερος από τον άνθρωπο και όμως κατέβηκε εις το δικό μας έτσι εδώ και εδέχτηκε όχι μόνο την ενανθρώπηση, που αυτή είναι υψίστη και ακατανόητος και ασύλληπτος ταπείνωσις, αλλά εδέχτηκε να γίνει και εμπαιγμός των ανθρώπων, να τύχει και...

αυτού του Σταυρού ακόμη, του ατιμωτικού θανάτου. Ε, είναι ακατανόητο, αγαπητοί μου. Είναι απύθμενον βάθος ταπεινώσεως. Όντως, μπορεί να πει κανείς, όπως θα πούμε λίγο πιο κάτω, ότι είναι βασιλική αρετή η αρετή της ταπεινώσεως. Θα μένουν πάντα ακατανόητα τα λόγια του Αποστόλου Παύλου για τον Χριστόν, στην προς Φιλιππησίους, ότι «ὃς ἐν μορφῇ Θεοῦ ὑπάρχων, οὐχ ἁρπαγμὸν ἡγήσατο τὸ εἶναι ἴσα Θεῷ», αν και ήταν, λέει, Θεός, «ἑαυτὸν ἐκένωσε μορφὴν δούλου λαβών», άδειασε τον εαυτόν του, όχι από θεότητα, από θεία δόξα, δηλαδή περιέστειλε τη θεία Του δόξα και πήρε μορφή δούλου, ανθρώπου, «ἐν ὁμοιώματι ἀνθρώπων γενόμενος».

«Σχήματι εὑρεθεὶς ὡς ἄνθρωπος», και ευρέθη στο σχήμα του ανθρώπου, «ἐταπείνωσεν ἑαυτὸν γενόμενος ὑπήκοος μέχρι θανάτου, θανάτου δὲ σταυροῦ». Άδειασε τόσο πολύ τον εαυτόν του και ταπείνωσε τόσο τον εαυτόν του, ώστε έφτασε να γίνει υπήκοος μέχρι θανάτου και μάλιστα θανάτου σταυρικού. Αυτή την οδό τώρα καλείται και ο άνθρωπος, αγαπητοί μου, να βαδίσει, όταν λέγει ο Απόστολος Παύλος στους Φιλιππησίους, χάριν των οποίων είπε και το παράδειγμα που διάβασα προηγουμένως, ότι «Τοῦτο φρονείσθω ἐν ὑμῖν, ὃ καὶ ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ». Ο καθένας αυτό να φρονεί, εκείνο που είδες στον Ιησού Χριστό. Τι έκανε ο Ιησούς Χριστός; Αυτό να κάνεις, πιστέ άνθρωπε.

Η ταπείνωσις, η ασύλληπτος, η ανώνυμος, πραγματικά η ανώνυμος ταπείνωσις, είναι εκείνη που έφερε τον Θεό τόσο κοντά εις τους ανθρώπους, αλλά και αυτή η οδός, όταν κατανοηθεί από τον άνθρωπο, θα τον φέρει κοντά εις τον Θεό.

ταπείνωση της θαρέτης Η αρετή της ταπεινώσεως είναι περιεκτική. Είναι δηλαδή κάτι που περιέχει πολλές άλλες αρετές. Όχι μόνο είναι βασιλική αρετή, αλλά, όπως λέγει ο Άγιος Ισαάκ Σύρος, «ἐστὶν ἡ...» «Ἐστὶν αὕτη πάντα». Περιέχει μέσα της όλα. Ποια όλα; «Ὅλας τὰς ἀρετάς».

Ταπείνωσης. Δεν υπάρχουν πολλές αρετές, αυτό προσέξτε το. Δεν υπάρχουν πολλές αρετές, αλλά μόνο μία αρετή υπάρχει, και αυτή η αρετή είναι η ταπείνωση. Μόνο μία αρετή, η ταπείνωση. Η ταπείνωση είναι ένα κεφαλάρι από το οποίο οι κεφαλάροι απορρέουν. Κεφαλάρι θα πει μεγάλη πηγή. Απορρέουν από την ταπείνωση όλες οι αρετές, και η πίστη. Αν δεν έχεις ταπείνωση, δεν πιστεύεις. Αν υπάρχουν άπιστοι, είναι γιατί έχουν εγωισμό. Δεν παραδέχονται τον Θεόν, δεν τον παραδέχονται. Να του πεις ότι ο Χριστός είναι Θεός. «Γιατί είναι Θεός;» να σου πει. Είναι εγωιστής ο άνθρωπος αυτός, είναι υπερήφανος.

Ο ταπεινός άνθρωπος πιστεύει, ο ταπεινός ελπίζει, ο ταπεινός αγαπά, ο ταπεινός προσεύχεται, ο ταπεινός υπομένει, ο ταπεινός τα πάντα κάνει. Πάσα λοιπόν αρετή απορρέει. Θες να φας εσύ, θες να μην φτωχύνεις εσύ, θέλεις να περάσεις καλά εσύ. Αυτή η φιλαυτία, η αγάπη προς τον εαυτό μας. Αγαπώ πολύ τον εαυτό μου, θέλω όλα για τον εαυτούλη μου. Αυτό τι είναι; Εγωισμός. Ο εγωισμός γεννά την ασπλαχνία, γεννά την υπερηφάνεια, γεννά την κενοδοξία, γεννά την πορνεία. Λέει, σας το έχω ξαναπεί, λέει ένας ψυχίατρος, ο Κύνκελ. Λέγει ότι θέλετε να θεραπεύσετε τη φιληδονία. Ο φιλήδονος άνθρωπος, ο φιλήδονος, αυτός που αγαπάει

την ηδονή στις ποικίλες της μορφές, μία εκ των οποίων είναι και η πορνεία. Η πορνεία, ας πούμε. Θέλετε, λέει, να θεραπεύσετε τη φιληδονία; Θεραπεύσατε τον εγωισμό. Είναι κάτι που, όταν το διάβασα κάποτε σε ένα βιβλίο, «Χαρακτηρολογία» λέγεται, Κύνκελ, ο Κοραντής ο μακαρίτης το είχε μεταφράσει το βιβλίο αυτό, μου έκανε, μα πολλή εντύπωση μου έκανε. Δηλαδή θα λέγει κανείς: τι σχέση έχει ο εγωισμός με τη φιληδονία; Μάλιστα, αγαπητοί μου. Ο άνθρωπος, ξέρετε γιατί δεν νηστεύει; Από εγωισμό. «Γιατί να νηστέψω;» Δεν ταπεινούται, γιατί νηστεία θα πει ταπείνωση. «Γιατί να νηστέψω;» Όχι όταν δεν μπορεί γιατί είναι άρρωστος· αυτή είναι άλλη παράγραφος. Όταν δεν είναι άρρωστος.

Όταν είναι άρρωστος, δεν είναι θέμα εγωισμού ή μη, είναι θέμα πλέον δυνατότητος. Είναι σαν να μου πείτε να σηκώσω τον ναό αυτό στην πλάτη μου. Δεν σηκώνεται αυτός ο ναός, γιατί θα με συντρίψει, θα πέσω κάτω. Αυτό είναι θέμα δυνατότητος. Όταν λέμε, λες όμως «δεν νηστεύω». Γιατί; «Γιατί να νηστέψω;» Είναι εγωισμός. Βλέπετε, όλα απορρέουν, όλες οι κακίες απορρέουν από τον εγωισμό. Μία λοιπόν αρετή, η ταπείνωση. Μία κακία, ο εγωισμός.

Όποιος θα ήθελε στα σοβαρά να ξεκινήσει να επιτύχει την αγιότητα, στα σοβαρά όμως —θα μου πείτε, ξεκινούμε και στα ασόβαρα; Μα συνήθως ασόβαρα ξεκινούμε για την πνευματική ζωή— στα σοβαρά, στα σοβαρά, δηλαδή να το πονέσει το πράγμα, όπως ένας που ξεκινά στα σοβαρά να κάνει χρήματα και τον βλέπετε, δουλεύει σαν μυρμήγκι μέρα νύχτα, το έβαλε στα σοβαρά να κάνει λεφτά. Έτσι και εδώ, ένας που το έβαλε στα σοβαρά να γίνει άγιος άνθρωπος πρέπει να αρχίσει από την ταπείνωση, για να τελειώσει στην ταπείνωση. Πάρτε παράδειγμα. Εάν δεν έχεις ταπείνωση, δεν ξεκινάς για καμιά αρετή. Αλλά όταν πετύχεις όλες τις αρετές, αυτές θα σε οδηγήσουνε στην ταπείνωση.

Πώς μοιάζει το πράγμα; Όταν έχω μια ακτίνα φωτός, αυτή η ακτίνα του φωτός, όταν περάσει μέσα από ένα πρίσμα, αναλύεται στα χρώματα της ίριδος και μου δίνει όλα αυτά τα χρώματα. Αν τα ξαναμαζέψω τώρα αυτά τα χρώματα, τα ξαναπεράσω από ένα πρίσμα, θα βγάλω πάλι μια ακτίνα του φωτός.

Έτσι λοιπόν είναι εδώ και η ταπείνωση. Ξεκινά, δίνει όλες τις αρετές και αυτές όλες οδηγούν πάλι στην ταπείνωση. Με την εξής διαφορά: ότι η πρώτη ταπείνωση είναι στοιχειώδης. Η τελική ταπείνωση είναι τελεία. Είναι βαθιά. Έχει βάθος η ταπείνωση. Απύθμενον, είπαμε προηγουμένως.

Ότι ο Θεός έδειξε την ταπείνωση και κατέβηκε να γίνει άνθρωπος. Από πού κατέβηκε;

Μετρήστε, παρακαλώ, το βάθος ταπεινώσεως του Θεού. Μετριέται; Αυτό δεν είναι στοιχειώδης ταπείνωση. Αυτό είναι τελεία ταπείνωση. Συνεπώς, ο άνθρωπος φτάνει εις την τελεία ταπείνωση. Γι’ αυτό θα μας πει ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος: «Ταπείνωσίς εστι δύναμίς τις μυστική». Μια μυστική δύναμη. Γιατί μυστική; Διότι ο μόνος ταπεινός άνθρωπος νιώθει τη δύναμη αυτή. Ο μη ταπεινός δεν αισθάνεται τίποτε απολύτως. Δεν παίρνει είδηση ο μη ταπεινός. Όπως δεν πήρε ο κόσμος είδηση άμα γεννήθηκε ο Χριστός, οι άγγελοι μόνο γιόρτασαν το γεγονός, έτσι δεν παίρνει και ο εγωιστικός κόσμος είδηση την παρουσία του ταπεινού ανθρώπου. Δεν αντιλαμβάνεται τίποτα. Ποιος άγιος; Θα σας πω την ερχομένη φορά.

Αντιλαμβάνεται, και θα μου πείτε: σας λέω τα ανάποδα. Όχι! Δεν μπορεί να βυθομετρήσει την παρουσία της ταπεινότητας του ταπεινού ο εγωιστικός κόσμος. Δεν μπορεί! Και λέγει στη συνέχεια ο Άγιος Ισαάκ: «Την οποία μετά την τελείωση της πολιτείας», όταν θα ολοκληρωθεί κανείς στην πνευματική πολιτεία, «υποδέχονται οι τέλειοι Άγιοι». Υποδέχονται την αρετήν της ταπεινώσεως οι τέλειοι Άγιοι. Πρώτο βήμα για να πραγματοποιήσει ο άνθρωπος την ταπείνωση είναι η στροφή προς τα έσω, να στραφεί προς τα μέσα, και η προσπάθειά του να γνωρίσει τον εαυτό του, δηλαδή μία αυτογνωσία.

Μετά πολλής ειλικρινείας και αντικειμενικότητος, όσο είναι δυνατόν. Εάν κανείς πάρει στα σοβαρά να γίνει Άγιος, θα επαναλάβω, πρέπει, χωρίς να χαρίζεται στον εαυτό του, να δει κατάματα τον εαυτό του. Είναι μια προσπάθεια να βγαίνει κανείς από τον εαυτό του και να τον βλέπει τον εαυτό του όπως θα τον έβλεπαν οι άλλοι άνθρωποι. Είναι πολύ δύσκολο πράγμα αυτό. Είναι πάρα πολύ δύσκολο να κολλάει στον τοίχο τον εαυτό του και ανελέητα, χωρίς οίκτον και χωρίς να χαρίζεται, να αρχίσει να τον εξετάζει τον εαυτό του. «Είσαι αυτό, είσαι εκείνο, είσαι εκείνο». Γιατί, αν κλείνει τα μάτια και δεν θέλει να βλέπει τον εαυτό του, δεν θα μπορέσει ποτέ να προχωρήσει στην ταπείνωση. Συνεπώς, το

πρώτο βήμα, αγαπητοί μου, είναι η αυτογνωσία. Όταν διαθέτει ο άνθρωπος αυτή την ταπείνωση, μια στοιχειώδη τουλάχιστον, βλέπει ποιος είναι. Δηλαδή εδώ θα λέει κανείς: τότε τι είναι; Η ταπείνωση πρώτη και μετά η αυτογνωσία; Δεν μπορούμε να τα καθορίσουμε αυτά. Δεν μπορούμε. Όπως θα λέγει κανείς: η αγάπη είναι πρώτη και μετά είναι η πίστη; Η πίστη είναι πρώτη και μετά είναι η αγάπη; Μου φαίνεται ότι όλα μαζί ξεκινούν παραλλήλως. Όλα μαζί. Μιλάμε για αυτογνωσία προκειμένου να πετύχουμε την ταπείνωση. Αλλά δεν θα μπορέσεις να ξεκινήσεις από την αυτογνωσία αν δεν έχεις ταπείνωση. Βλέπετε, όλα συνυπάρχουν. Συνεπώς, αν έχω μία πρώτη ταπείνωση, ας μιλούμε έτσι, μία πρώτη ταπείνωση,

ο άνθρωπος βλέπει τις αμαρτίες του και τότε ο Θεός τού ανοίγει ακόμη πιο πολύ τα μάτια να βλέπει ακόμη και ακόμη καλύτερα. Λέγει ο Αββάς Ησαΐας ότι «ταπεινῷ κτησαμένῳ ἀποκαλύπτει αὐτῷ ὁ Θεὸς τὰς ἁμαρτίας αὐτοῦ». Όσο πιο ταπεινός είσαι, τόσο πιο καλά βλέπεις τις αμαρτίες. Ο μη ταπεινός άνθρωπος δεν βλέπει τίποτα. Πιάστε έναν από τον δρόμο και φέρτε τον εδώ. Και ρωτήσατέ τον: «Έχεις αμαρτίες;» Θα σας πει: «Εγώ; Όχι». «Γιατί; Τι έκανες;» «Δεν έκανα τίποτα». Δεν βλέπει. Όταν αρχίσει να μπαίνει στον δρόμο του Θεού, πω πω τι γίνεται.

Ακόμη και την ελαχίστη λεπτομέρεια τη βλέπει προς τα μάτια. Γιατί; Διότι ο Θεός βάζει φακούς στα μάτια της ψυχής του ανθρώπου και βλέπει πολύ την αμαρτία. Μεγεθύνεται μπροστά του η αμαρτία και δεν μπορεί να ησυχάσει ο άνθρωπος. Ο Απόστολος Παύλος, όσο πιο πολύ βλέπει την αμαρτία του, τόσο πιο πολύ ταπεινούται, και όσο πιο πολύ ταπεινούται, τόσο πιο πολύ βλέπει την αμαρτία του. Ο Απόστολος Παύλος, όταν ξεκίνησε στο αποστολικό του έργο, ύστερα από τη μεγάλη του αυτήν μεταστροφή, έλεγε ότι είναι ο έσχατος των Αποστόλων. Ύστερα από κάποια χρόνια έλεγε

ότι είναι ο έσχατος των Χριστιανών και στο τέλος της ζωής του έλεγε ότι είναι ο έσχατος των αμαρτωλών. Ο Θεός, ο Χριστός, λέει, ήρθε στον κόσμο «ἁμαρτωλοὺς σῶσαι», λέει στον Τιμόθεο, «ἁμαρτωλοὺς σῶσαι, ὧν πρῶτός εἰμι ἐγώ». Πρώτα ο τελευταίος των Αποστόλων και, ο καθείς καλοπάτι, ο τελευταίος των Χριστιανών και, ο καθείς καλοπάτι, ο τελευταίος των αμαρτωλών. Και δεν είναι αυτά σχήματα λόγου. Σημαίνει ότι ο Απόστολος είχε αγιότητα, αλλά δεν είχε μια αγιότητα την οποία απέκτησε ακαριαίως, μόλις επέστρεψε εις Χριστόν, αλλά μια αγιότητα αύξουσα, προοδεύουσα, και συνεπώς, εν τη προόδω της, αυτή η αγιότητα

απεκάλυπτε ότι είναι πολύ αμαρτωλός. Λέγει ότι τρέχω μήπως, μήπως, μήπως. Ένας Παύλος έλεγε ένα «μήπως»· δεν ξέρω τι πρέπει να πούμε εμείς. Μήπως κερδίσω, λέει, τη Βασιλεία του Θεού, μήπως κερδίσω τη Βασιλεία του Θεού. Βεβαίως και οι Άγιοι, κατώτεροι του Παύλου, αφού είπαμε ότι είναι ο πρώτος μετά τον Έναν, μπήκαν στη Βασιλεία του Θεού. Αλλά ο άγιος άνθρωπος έτσι μιλά, γιατί έτσι βλέπει. Μη μας παραξενεύει ο άνθρωπος. Είναι ακριβώς αυτό που είπαμε: παρέχονται οφθαλμοί και βλέπει ο άνθρωπος. Αντιθέτως, όπως είπαμε, λέγει ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος: «Ὁ μὴ γινώσκων τὴν ἑαυτοῦ ἀσθένειαν ἐλλείπει ἐκ τῆς ταπεινώσεως». Αυτός που δεν βλέπει την ασθένειά του, δηλαδή τις αδυναμίες του,

έχει φύγει από την ταπείνωση. Ο ταπεινός, συγγνώμη, ο μη ταπεινός —προσέξτε αυτή την παράγραφο που θα σας πω, και η τελευταία— ο μη ταπεινός άνθρωπος κινείται άνω και κάτω της αληθούς του αξίας. Αν η αληθής αξία του ανθρώπου είναι αυτή εδώ που έχω το χέρι μου, τότε ο μη ταπεινός κινείται ή πάνω, δηλαδή βρίσκεται εδώ κάπου πιο πάνω, ή κάτω. Πάνω κάτω κινείται σε αυτή τη διαδρομή. Δεν σταματάει εδώ, στην αληθινή του αξία. Όταν λέμε ότι κινείται προς τα άνω της αληθούς του αξίας, σημαίνει ότι έχει αισθήματα υπεροχής.

Τα οποία αισθήματα υπεροχής αναλύονται σε μύρια άλλα ημαρτημένα στοιχεία: έπαρση, αλαζονεία, αυταρχικότης, υπεροψία, θα έλεγα ακόμη σχιζοφρένεια. Ναι, το ξέρετε ότι άνθρωποι που είχαν υπερβολική ιδέα για τον εαυτό τους έφτασαν στη σχιζοφρένεια. Κλασικό παράδειγμα ο Νίτσε, αυτός ο θεωρητικός πρόδρομος του χιτλερισμού. Αγαπητοί μου, ναι, ο υπερβολικά αλαζών και υπερήφανος άνθρωπος φτάνει, εγγίζει και εισέρχεται εις τον χώρο της σχιζοφρένειας.

Βρίσκομε πάρα πολλούς σχιζοφρενείς, οι οποίοι πιστεύουν για τον εαυτό τους πολλά. Όταν σου λέγει «ξέρω, εγώ είμαι ο Ναπολέων, είμαι δεν ξέρω τι είμαι», τι είναι αυτός ο άνθρωπος; Είναι άρρωστος, είναι στο τρελοκομείο. Αυτός δεν τα λέει αυτά επειδή είναι σχιζοφρενής, αλλά επειδή αυτές οι ιδέες τού έμειναν και πού τον οδήγησαν; Τον οδήγησαν εις τη σχιζοφρένεια. Είναι λοιπόν οι άνθρωποι που είναι άνω της αληθούς των αξίας. Είναι όμως και οι κάτω της αληθούς των αξίας. Ποιοι είναι αυτοί; Είναι εκείνοι οι οποίοι αισθάνονται τα αισθήματα μειονεκτικότητας ή κατωτερότητας. Είναι εκείνοι οι οποίοι λένε ότι δεν αξίζουν τίποτε, όχι από ταπείνωση, αλλά εκείνο που λέγει θαυμάσια η παροιμία:

«Όσα δε φτάνει η αλεπού τα κάνει αγουρίδες». Είναι αρχαία η παροιμία, που η αλεπού είπε «ὄμφακές εἰσι». Δηλαδή τα σταφύλια τα βλέπεις στην κληματαριά. Πώς να τα φτάσεις τώρα; Ωραία, λαχταριστά σταφύλια. Επειδή όμως δεν τα έφτανε, έκανε πηδήματα, πηδήματα, δεν τα έφτανε. Στο τέλος, με περιφρόνηση, λέει: «Αγουρίδες είναι». Επειδή δεν τα έφτανε, ήταν αγουρίδες. Έτσι πολλοί άνθρωποι, επειδή δεν φτάνουν την αρετή των άλλων, αρχίζουν να λένε ότι αυτή είναι κατώτερη. Καταλάβατε; Είναι τα αισθήματα μειονεκτικότητας, τα συμπλέγματα κατωτερότητας, που τα ερμηνεύει η ψυχολογία και μας λέει η ψυχολογία ότι αυτά αναλύονται, όπως και τα αισθήματα υπεροχής, εις μυρίας μορφάς, όπως είναι συγκρούσεις

εσωτερικές, η φυγή από την γνώση των πραγμάτων, η δειλία —η δειλία είναι καρπός αισθημάτων μειονεκτικότητας— η ταπεινοσχημοσύνη, όχι ταπεινοφροσύνη, ταπεινοσχημοσύνη, που είναι ένα υποκατάστατον της ταπεινοφροσύνης, έμμονες ιδέες που μπορεί να έχει κανείς, φοβίες, άγχος, ζηλοτυπία. Πολλοί άνθρωποι ζηλεύουν τους άλλους γιατί δεν έχουν αυτοί αυτά που έχουν οι άλλοι. Ζηλοτυπίες, υστερία, νευρασθένεια και αυτοκτονία και εγκληματικότητα. Ανάστατο. Μάλιστα, άπειρες, μύριες μορφές αποκτούν αυτά τα αισθήματα μειονεκτικότητας.

Ένα έγκλημα που έγινε προ του εξήντα, σε μια παραλία της Αττικής. Ένας νέος είκοσι πέντε χρονών εσκότωσε ένα ζεύγος εκεί στην παραλία, βράδυ, και πέταξε μια πέτρα εις αυτόν. Ήταν ένας Βράχος, Μιχαλόπουλος ελέγετο αυτός, δικάστηκε εις θάνατον και δεν υπάρχει στη ζωή πλέον, αν το θυμόσαστε. Μου έμεινε το όνομά του, μου έμεινε, επειδή είχε κάνει εντύπωση η περίπτωση. Ανέβηκε στον βράχο, το ζεύγος ήταν στην παραλία κάτω, και πήρε μια μεγάλη πέτρα και την έριξε στο κεφάλι του ανδρός και τον σκότωσε. Όταν τον ρώτησαν γιατί το έκανε το έγκλημα αυτό, είπε: «Δεν ανεχόμουν αυτός να έχει μια κοπέλα δίπλα του και να μην έχω εγώ».

Για να δικαιολογήσω αυτό που σας είπα, ότι τα αισθήματα μειονεκτικότητας οδηγούν ακόμη και στο έγκλημα. Ναι, ναι, αγαπητοί μου, ναι. Φοβερό πράγμα. «Γιατί αυτή παντρεύτηκε και δεν παντρεύτηκα εγώ;» θα λέγει μια κοπέλα. Και τη βλέπετε. Είναι αυτό το φαινόμενο που λέμε γεροντοκορισμός. Δεν είναι αμαρτία να μην παντρευτεί μια κοπέλα. Δεύτερα, δεν είναι αμαρτία, και όχι μόνο δεν είναι αμαρτία, θα έλεγα και από πολλές πλευρές και μια ευλογία. Και μια ευλογία θα ήταν να μην παντρευτεί μια κοπέλα, τολμώ να το πω. Κι άλλοτε το είχα ξαναπεί αυτό. Αλλά όταν όμως —δεν λέγεται γεροντοκόρη, ανύπαντρο, άκου, τίποτα άλλο— όταν όμως αυτή η κοπέλα αρχίζει να βράζει μέσα στο ζουμί της και στο πετσί της μέσα για

«Εγώ δεν παντρεύτηκα, και γιατί δεν παντρεύτηκα, και γιατί δεν παντρεύτηκα;» και την τρώνε αυτές οι ιδέες, οι έμμονες, επειδή παντρεύτηκαν όλες οι φιλενάδες της και οι γνωστές της, αυτό το φαινόμενο λέγεται γεροντοκορισμός. Αυτό είναι το κακό πράγμα. Και διά τον άνδρα η προσωνυμία γεροντοπαλίκαρο και διά τη γυναίκα η προσωνυμία γεροντοκόρη. Όταν όμως υπάρχει η εν Χριστώ ελευθερία, ο άνθρωπος ο οποίος είναι απηλλαγμένος από αυτά τα αισθήματα μειονεκτικότητας, ο άνθρωπος αυτός δεν είναι ό,τι ανέφερα σε χαρακτηρισμούς προηγουμένως. Τι είναι; Πώς; Ας προσέξουμε. Βλέπουμε ότι στον άξονα της πραγματικής του αξίας ο άνθρωπος κινείται, ή μάλλον στον άξονα της αξίας, κινείται άνω και κάτω, χωρίς όμως να σταματήσει εκεί που αξίζει. Άνω μεν με τα αισθήματα υπεροχής,

κάτω δε με τα αισθήματα μειονεκτικότητος. Στην πραγματικότητα αυτά τα δύο άκρα συναντώνται με μίαν επωνυμίαν: εγωισμός. Αυτός που αισθάνεται αισθήματα μειονεκτικότητος είναι εγωιστής, δεν είναι ελεύθερος άνθρωπος, δεν αναπνέει ελεύθερα τον αέρα της παρουσίας των άλλων και των χαρισμάτων και επιτυχιών που έχουν. Λέγει η ψυχολογία ότι τα αισθήματα μειονεκτικότητας γεννιούνται με την κοινωνικότητα. Από τη στιγμή που θα υπάρξει και δεύτερος άνθρωπος δίπλα στον έναν άνθρωπο, από τη στιγμή εκείνη αρχίζουν τα αισθήματα μειονεκτικότητας. Παράδειγμα. Δυο θα σας πω παραδείγματα. Μες στην οικογένεια γεννιέται το πρώτο παιδί. Μια χαρά, αγγελούδι. Μόλις έρχεται το δεύτερο παιδί, σατανάς το πρώτο.

Δεύτερο παράδειγμα. Ο Κάιν και ο Άβελ. Δεν τους χωρούσε η γη; Δεν είχαν αγαθά; Κι όμως, επειδή δεν έγινε δεκτή η θυσία του Κάιν όπως του Άβελ, αισθάνθηκε πολύ άσχημα μέσα του ο Κάιν και έφτασε εις το έγκλημα. Γι’ αυτό αυτή η πληγή και στο έγκλημα φτάνει τον άνθρωπο. Όλα αυτά τα δημιουργεί ο εγωισμός, δηλαδή η απουσία της ταπεινοφροσύνης. Το φάρμακο, αυτονόητο. Το φάρμακο είναι αυτονόητο: η στροφή στην ταπεινοφροσύνη. Θες, άνθρωπε, να ελευθερωθείς από αυτά που σε δέρνουν; Πιστέψτε με,

αυτά που υπάρχουν, τα αισθήματα μέσα στον άνθρωπο, είναι ανυπόφορα, είναι αβάστακτα. Γι’ αυτό προηγουμένως είπα άγχος, είπα υστερία, είπα νευρασθένεια. Είναι αβάστακτα και φτάνει ο άνθρωπος να αισθάνεται άγχος, να οδηγείται εις αυτήν τη νευρασθένεια, επειδή δεν μπορεί να απαλλαγεί ή τουλάχιστον δεν θέλει να απαλλαγεί ή δεν ξέρει πώς να απαλλαγεί. Το φάρμακο, αγαπητοί μου, είναι ένα και μόνον ένα: ούτε τα χάπια, ούτε η αλλαγή περιβάλλοντος που θα σύστηνε ένας γιατρός, ούτε τίποτα από όλα αυτά. Είναι να καταλάβεις ότι αυτό που έχεις είναι εγωισμός, να το παραδεχθείς, πρώτα να το παραδεχθείς. Και αφού το παραδεχθείς, μετά να πεις: «Και τώρα γρήγορα στην ταπεινοφροσύνη».

Στη σωστή ταπεινοφροσύνη, όχι σε υποκατάστατα. Όχι να αρχίσω να βλέπω, να βγαίνω έξω και να λέω: «Ε, τι να κάνουμε τώρα εμείς; Τώρα εμείς είμαστε ταπεινοί άνθρωποι». Αυτό είναι ταπεινοφροσύνη; Εκείνο που βλέπετε... Μου έρχονται πολλά παραδείγματα που πρέπει να λέγονται, ακριβώς για να επισημαίνουμε όλο και καλύτερα το θέμα μας. Βλέπετε, χτίζει ο άλλος σπίτι, χτίζει ο άλλος σπίτι. Εμείς δεν έχουμε σπίτι και λέμε: «Ε, βέβαια, εσείς, εσείς κάνατε σπίτι. Εμείς είμαστε τα φτωχαδάκια». Αυτό είναι εγωισμός. Θα πει δε κανένας ότι αυτό θα ήταν ταπεινοφροσύνη. Τι ταπεινοφροσύνη; Μια αθλία, αθλία κατάσταση είναι. Είναι αισθήματα μειονεκτικότητας.

Να βρεις τι είναι ταπεινοφροσύνη: να χαρείς γιατί ο άλλος έκτισε σπίτι. Αυτό είναι ταπεινοφροσύνη. Βλέπετε πόσο εσφαλμένη ιδέα έχουμε περί ταπεινοφροσύνης. Να χαρείς, να χαρείς με όλη την καρδιά, γιατί ο άλλος παντρεύτηκε, γιατί ο άλλος βρήκε μια θέση κάπου και βγάζει πολλά χρήματα, γιατί τέλος πάντων επέτυχε στη ζωή του. Αν χαρείς, έστω αν εσύ δεν πέτυχες, να το ξέρεις: είσαι ταπεινός. Το «χαίρειν μετὰ χαιρόντων καὶ κλαίειν μετὰ κλαιόντων» είναι καρπός, γνήσιο παιδί, πρωτότοκο παιδί της ταπεινοφροσύνης.

Ταπείνωσις τώρα, εις την προκειμένη περίπτωση, είναι επάνοδος εις την αληθή του εαυτού μας αξία. Να γυρίσωμε πίσω στην πραγματική μας αξία. Έχουμε αξία; Δεν υπάρχει άνθρωπος που να μην έχει αξία. Όλοι οι άνθρωποι έχουν μια αξία, ο καθένας έχει μια διαφορετική αξία, έξω από την αξία της ψυχής ως αθανάτου και εικόνος Θεού, έξω από αυτό. Ενώ από πλευράς χαρισμάτων, δυνατοτήτων, προσόντων, ο καθένας έχει μια κάποια αξία, άλλος περισσότερα και άλλος λιγότερα. Εάν τώρα ο καθένας βρει την πραγματική του αξία και μείνει σε αυτήν,

αληθινά ταπεινός. Ο Μέγας Βασίλειος μας δίνει έναν ορισμό της ταπεινοφροσύνης, στην προκειμένη περίπτωση, πιστέψτε με, αποκαλυπτικό ορισμό. Λέει το εξής:

«Από του επάρματος και ύψους αλαζονικού προς την οικείαν αξίαν επάνοδος ταπείνωσίς εστι». Να γυρίσεις από εκεί που ήσουν εκεί που πρέπει να είσαι, στην πραγματική σου αξία. «Επί την οικείαν αξίαν επάνοδος». Δηλαδή, με άλλα λόγια, με άλλα λόγια.

Εάν ήσουνα, ήσουν ξέρω εγώ, επαγγελματίας και είχες την ιδέα, την ιδέα ότι έκανες για κυβερνήτης της πολιτείας, για δήμαρχος, άφησε την ιδέα αυτή και κατέβα να βρεις τι είναι εκείνο που σου πηγαίνει στα μέτρα σου. Τι μπορείς, τι σου έδωσε ο Θεός να κάνεις. Άμα φύγεις από εκεί πάνω ψηλά και κατέβεις κάτω και βρεις τον πραγματικό σου εαυτόν, τότε είσαι ταπεινός. Εάν πάλι ο άλλος

αναθέτει μια εργασία, πνευματική αν θέλετε, και σου πει ότι εσύ μπορείς να κάνεις αυτό, και συ λες «εγώ δεν μπορώ». Ο άλλος βλέπει ότι μπορείς και, εν τω μεταξύ, και εσύ καταλαβαίνεις ότι μπορείς, αλλά αρνείσαι, δεν είσαι ταπεινός. Να πεις: «Να είναι ευλογημένο. Θα το κάνω, γιατί αισθάνομαι ότι μπορώ να το κάνω». Να παραιτηθείς γρήγορα από εκείνο που αισθάνεσαι, ότι δεν μπορείς να το κάνεις, και να κάνεις με πολλή προθυμία εκείνο που αισθάνεσαι ότι μπορείς να κάνεις. Αυτό θα πει γυρίζω στην πραγματική μου αξία, χωρίς πολλές κουβέντες και χωρίς πολλά λόγια και ταπεινοσχημοσύνες. Για τον Χριστό η ταπείνωση ήταν μία κένωση, όπως προηγουμένως αναφέραμε.

Για τον Χριστόν ήταν μια συγκατάβαση αγάπης. Η δική μας η ταπείνωση είναι μια επιστροφή εις το αληθές είναι μας, στην πραγματική μας αξία. Συνεπώς, αγαπητοί μου, η πτώση του ανθρώπου είχε σαν αποτέλεσμα να χάσει ο άνθρωπος τη γνώση του πραγματικού του εαυτού και να πλανάται σε καταστάσεις μη ούσας, μη υπαρχούσας. Γιατί πρέπει να πούμε ότι οτιδήποτε βρίσκεται έξω από την αλήθεια και τη φύση των πραγμάτων είναι μη ον, μη ύπαρξις. Τώρα καλείται ο άνθρωπος να γυρίσει εις το όντως ον,

την αληθή του θέση, εις την πραγματική του αξία. Κρατήστε αυτό το τελευταίο. Ταπείνωσις είναι να ξαναγυρίσεις στην πραγματική σου αξία. Ήλθε ο Θεός να σε σώσει. Σημαίνει ότι μπορείς να σωθείς. Μην λες ότι «εγώ δεν μπορώ να σωθώ». Σημαίνει δεν έχεις ταπείνωση. Αν λες «μπορώ να σωθώ, και μπορώ να σωθώ γιατί ήρθε ο Θεός να με σώσει», σημαίνει έχω ταπείνωση. Πιστεύω ότι με την αναφορά αυτών των πραγμάτων θα αρχίσουμε να ορθοτοποθετούμε την αληθή ταπείνωση μέσα μας. Αλλά θα συνεχίσουμε, για να ολοκληρώσουμε την προσεχή φορά, αγαπητοί μου, το θέμα περί ταπεινώσεως.