On Love, Part 5 | 28-01-1974

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Suppose I am going to read this spiritual book. I say to myself: I would rather read for only one hour, and spend the other hour either giving the book to someone else to read or going and telling him what I read in it. That is the point. For if I give up half of the benefit I might have received, pay attention, if I give up half of my own benefit and offer it to another so that we may be benefited equally, Saint Anthony the Great judged this to be an excellent work. And I must tell you that this very benefit is of great value to the person who offers it. There is always a temptation to shut ourselves away, to read alone, to pursue ascesis alone, and to come to know and experience God alone. This is a delusion. Once you have come to know Him, give some of your time so that your brother may come to know Him too. Whatever you have, give it to the other person as well. And, my dear friends, this concerns not only matters of salvation. There are countless other areas of life in which we can show our love. For example, do you know how to sew? Gather some young women and help them learn to sew as well. If someone knows a trade and has apprentices, young workers, or employees, he should not withhold his knowledge for fear that they will take his trade away from him. He should help them learn the trade too. Do not be afraid that your employee will open a shop next door to yours.

This love shown to the young man who will also become a craftsman will be a blessing from God, and you will never have to close your shop or go hungry. Are you educated? Teach the other person. Do you know anything useful in life? Tell someone else. Whatever you know, teach it. Whatever you have, share it with another. Share it. This is what Christ said: if you have two tunics, give one to someone else. He used the example of tunics, of clothing. But this does not concern clothing alone; it concerns countless things, my dear friends. And you will see this as we continue, when it says:

There is also a saying about Abba Agathon. This ascetic, Agathon, used to say, “I wished that I could find a leper, take his body, and give him my own.” In other words, he said, “I wanted to find a leper and exchange bodies with him: to give him my own healthy body and receive his leprous body.” Of course, this cannot actually be done. But Saint Isaac the Syrian says here, “Do you see perfect love?” Perfect love means that you would wish to be the one who was sick, rather than the other person. And again, we are told of this same Father that he had a small carving tool, a chisel. As you know, the ascetics did not possess many things. They had only a few tools and—

—used them for their handiwork. They made simple objects, either from wood or from grasses. In earlier times, especially in Africa, they mainly wove mats and baskets from palm leaves. So Abba Agathon had a small carving tool, a chisel—I do not know what he made with it—and “when a brother came to him and desired it, he would not let him leave his cell without it.” That is, another brother came in and said, “What a fine chisel this is.” “Would you like it? Take it.” “No, please, it belongs to you.” “You will not leave unless you take it, because you desired it.” You see, then, that throughout our lives we can act in this spirit of love. Another person wants something; he desires something.

You know that familiar story about the bunch of grapes. Once, someone offered an ascetic a bunch of grapes. Now, in the desert, a bunch of grapes was an extraordinary source of refreshment. But he thought to himself, “What will I gain if I eat it? Let me send it to another brother farther away, in another skete.” So he sent it there. But that brother also thought, “What will I gain if I eat it? Let me take it to another brother.” By evening, the bunch of grapes had returned to the first ascetic, after making its way through all the cells of the ascetics in the desert. Then the first ascetic glorified God and thanked Him, because the brothers had love.

He concluded that the brothers had love because the grapes had passed through all the cells, with each brother offering them to the next. Saint Isaac the Syrian now says, “No one can attain this degree of love unless he secretly becomes aware of his own hope.” No one, he says, can reach this level of love unless, deep within his heart, he inwardly experiences the reality of hope. What hope? The hope we discussed in our previous talks.

Hope gives birth to love, and faith gives birth to hope. Thus, you begin with faith and arrive at hope. And hope, as we said then, is faith intensified. If you now possess this intensified faith—this hope—then hope will work within you to bring about the great reality of love. Saint Isaac continues: “Those who love this world cannot acquire love for other people.” You cannot...

It is a worldly mindset. That is why the ascetics, by remaining far from a worldly mindset, truly love. They love with Christian love. He then says, “When a person acquires love, he puts on God Himself together with it.” Together with love, he puts on God Himself, for God is love. “The one who has acquired God must not merely cease acquiring anything else, but must even strip himself of his own body.” He says that the person who acquires God must acquire nothing else, and must even be ready to strip himself of his own body. This is what Saint Abba Agathon was saying:

“I would wish to give my body to a leper and receive his body in return.” The longing for martyrdom expresses the same thing: if I were called to suffer martyrdom for Christ, I would count neither my life nor my body as precious. Anyone who wishes to say that he loves God must reach that point; or, when he does reach it, then he truly loves God. But let us continue. Just as faith, my dear friends, can increase or decrease—remember that I told you how the disciples said to Christ, “Lord, increase our faith”—in the same way, love can increase or decrease. At one time we may love deeply, and at another we may fall into coldness—

—and cease to love; or we may begin without love and eventually come to love. In other words, love can rise and fall. It is a gift which grows when you cultivate it; when you do not cultivate it, it diminishes and may even disappear. It can be lost entirely. Our Lord Himself warns us that the days will come, when His coming draws near, in which “many false prophets will arise and deceive many; and because lawlessness will abound...”

Lawlessness, filth, and sin, He says, will have multiplied greatly. “Then the love of many will grow cold.” The love of many, He says, will become cold. You see scandals here and scandals there, wickedness here and wickedness farther on—all these things. A person must be very strong to preserve love within himself. People become cold and say, “No, my friend, that is what people are like. Never mind; I do not want to set eyes on them again.” My heart becomes cold; it freezes. Let me give you a small example. Some people beg in the streets, but when the police arrest them, they discover that they possess millions. So a person says—and these are familiar stories; you know them—“How am I now supposed to identify a truly poor person, so that I can give him one drachma, five drachmas, or ten?”

“He might possess millions, be far richer than I am, and be a professional beggar,” people say. And so, because some beggars have been caught with millions, those who are genuinely poor suffer as well. And what happens to the human heart? It grows cold, and afterward the person no longer has any desire to give alms. It is therefore a great matter, a very great matter, in the difficult days through which we are passing, to keep love from growing cold within us. This is why Christ says that, because lawlessness will have greatly increased, the love of many will have grown cold. And the Lord Himself, addressing the angel of the Church in Ephesus—a passage we interpreted two years ago from the Apocalypse—says to him, “But I have this against you.” I commend you for everything else—

—but I have one thing against you: “You have abandoned your first love.” You have left your first love. This means there can be a first love, then a second, and then a third. At one time I may have loved deeply, but now I no longer do. There can be levels in my fall. Once I was much higher—higher still—and now I find myself far below. This is what the letter reveals. That is why it says, “Remember, therefore, from where you have fallen.” First you were high up: the first level, the second, the third; the first floor, the second, the third. And Christ says: remember where you fell from, how high you once were, and where you have fallen. “Repent—practice metanoia—and do the works you did at first.”

There is no possibility of offering true love to one’s neighbor when right faith is absent. We see this among heretics. There are also people who do not know the content of our faith. They are not heretics, but they are ignorant of the Gospel. It is well known and should be self-evident—although it is not self-evident to many—that love which is not grounded upon the foundation of right faith will itself be offered wrongly. Crooked faith produces crooked love.

Love that is not founded upon right faith and a sound foundation may be expressed as exclusive love. We see people who possess this kind of exclusive love: they love only one or two persons and go no further. What does this mean? It means an exclusive love. This does not mean that we are forbidden to love one person more than another. That is not exclusivity, nor can we accuse the Lord because He loved John the Evangelist more than the other disciples. The Evangelist himself says, “the disciple whom Jesus loved.” This does not mean that He did not love the other disciples; He did love them. But when someone offers God a greater love, God loves that person more. This is entirely natural. God desires all people to be saved. God loves all people.

Yet those who love Him and revere His law are loved by God in a greater way. So neither is love exclusive when you love someone more because he is worthy of that love. But I am not speaking about this. I am speaking about that unhealthy exclusivity in which we turn toward one person alone and no one else. This truly is a sick condition. I love only the people in my circle—

—the people with whom I enjoy myself, attend parties and dances, go on excursions, and so forth. Or it may even be a merely familial love: I love my wife, my children, and my own household, but nothing beyond them. These are exclusive forms of love; they are unhealthy forms of love. No one is saying that I should not love my household, but I must not love only my household. No one is saying that I should not love my fellow countrymen, but I must not love only my fellow countrymen. Such love may also be self-centered, just as all the humanist and humanitarian systems we discussed on a previous occasion are self-centered.

Masonic love is another example of this kind of misguided love. The Freemasons claim, after all, that they possess love. They say that wherever you go, if you are a Freemason, you will certainly find a way to receive assistance. But we ask: should only a Freemason be loved by other Freemasons? What about everyone else? Ah, the other person is nothing. The other person is cast aside. A position becomes available and someone is to be promoted. If he is a Freemason, he will rise; if he is not, he will not. We should therefore understand that Masonic love is distorted precisely because it lacks the right foundation—and that foundation is faith. Thus, we could say that every form of love which lacks the right foundation resembles Masonic love: it is exclusive love.

Consider that wonderful example of love given by Saint Dionysios, Bishop of Aegina, whose relics are in Zakynthos. You know the story. While he was bishop in Aegina, a man once arrived, knocked at his door, and begged the Saint to hide him because the police were pursuing him. The bishop hid him, but asked what he had done. The man replied, “Your Grace, I killed someone.” “Where did you kill him?” “On Zakynthos,” the birthplace of Saint Dionysios. “Whom did you kill?” the Saint asked. “I killed such-and-such a man.” It was Saint Dionysios’s own brother—and yet the Saint hid the murderer and protected him.

This is Christian love. Something similar happened with Kolokotronis, and there are countless other examples of this Christian love. Once, while Theodoros Kolokotronis, his family, and his mother were eating, a man knocked at their door. It was the man who had killed one of Kolokotronis’s brothers. When his mother realized that he was her son’s murderer, she was deeply shaken. But Theodoros Kolokotronis said to her, “Mother, understand this: the finest memorial we can offer for our brother and your son is to invite his murderer in and have him eat with us at our table.” My dear friends, these are very difficult things; I will not hide that from you. Some of you come to me—

People come to me and say, “I cannot forgive or love, for example, the person who murdered my child, my husband, or my father.” Do not think that we fail to understand. It is very difficult. But to be a Christian is also difficult. It is something great, not something cheap or easy. Do not imagine that being a Christian simply means going to hear a sermon.

Many people say, “We go to Church; we listen to sermons too.” But that is not what it means, my dear friends. You have not even set foot on the path yet. To be a Christian means what we are speaking about now: learning to love in these difficult situations and forming your character, which is very hard in an age such as ours. That is what it means to be a Christian. We acknowledge the difficulty, but this is still the path we must follow. Let us go on.

You may possess the gift of tongues and know many languages, as Saint Paul the Apostle says. You may have exceedingly great faith, or vast and exalted theological knowledge. You may give alms, as so many people do, especially at Christmas and Pascha, even making great donations. People may take millions from their treasuries, build churches and charitable institutions, establish orphanages and homes for the elderly, and write their names over the entrance. You may even possess a spirit of self-sacrifice, ready to cast yourself into the fire and be burned. You may give away everything you possess: “Though I give all my goods to feed the poor,” as the Apostle says. But if all this is done without love as its driving force and motive, and is instead driven by other motives—

such as ambition—“so that my name will live on,” as many say—or the desire that people should speak well of me, then none of it is of any benefit. The Apostle says, “Though I speak with the tongues of men and of angels, but have not love, I have become sounding brass or a clanging cymbal.” Nothing more than a piece of tin being struck. “And though I have the gift of prophecy, and understand all mysteries and all knowledge”—all theological knowledge—“and though I have all faith, so that I could remove mountains,” moving mountains by faith, as the Lord said: “If you have faith as a grain of mustard seed, you can move mountains.”

“But have not love, I am nothing.” If I have no love, if love is not the motive behind all these things, “I am nothing.” But Saint Paul, are you saying that I am not even worth a little? You are nothing. “And though I give all my goods to feed the poor, and though I give my body to be burned”—the ultimate self-sacrifice—“but have not love, it profits me nothing.” I gain absolutely nothing. Saint Clement of Rome bears witness to the same truth: “Without love, nothing is pleasing to God.” The Apostle said concerning faith that “without faith it is impossible to please Him.” Without faith, whatever you do—

is not pleasing to God. And Saint Clement now says that without love you cannot please God, whatever you may do. When offerings such as those we have mentioned are made without love, then all these offerings—and even whatever gifts a person may possess—end in a desire to be seen, in hypocrisy, in pride, and, not infrequently, in self-interest. How many people do something because they calculate that they will gain something else from it? That is self-interest. My dear friends, love means deeds. It means actions.

As one ecclesiastical writer says, “Praxis is the ascent to theoria,” and Gregory the Theologian says, “Praxis is the first step toward theoria.” The meaning is the same: praxis, the active ascetic life, is the ladder by which you ascend to theoria, the divine vision of God. It is the ladder by which you rise to behold the person of God. We could therefore say that this praxis is love, and we could express this wonderful saying in the following way: “Love is the ascent to theoria.” Saint Paul the Apostle, composing this wonderful hymn to love, becomes the hymnographer of love. He unfolds love into its individual elements—

and presents the various virtues that flow from it, saying: “Love suffers long and is kind. Love does not envy.” Many people say that someone is jealous out of love, but jealousy comes from malice, not from love. Love does not envy. We should understand this especially in relation to the love between spouses. Very often, one spouse is jealous of the other within marriage. We must remember, as we have said, that apatheia—freedom from the passions—is a necessary condition of true love. You may recall our first talks on the spiritual life, when we spoke about apatheia: we must be delivered from the passions. A person who sets out to love while still ruled by the passions—

will love in a distorted way. To love rightly, you must work upon yourself and cast off your passions. Otherwise, when you say that you love someone, that love will soon develop into jealousy and become tyrannical. I do not know whether you understand what tyrannical love means. It is called love, but some forms of love are tyrannical, and jealousy is tyrannical love. True love “does not envy”; it is not jealous. “Love does not parade itself”; it does not boast: “Me! Do you know who I am?” This also happens between spouses: “I married you when you had no dowry,” or, “And I married you when you had no profession.” But if you love someone, you never remind them of such things.

You wound them. Love does not speak about such things or boast about itself. “Love is not puffed up”; it is not proud. “Love does not behave indecently”; it does nothing shameful. I think I have told you this before, but I shall tell you again. If I have mentioned it, perhaps I have often done so privately, in Holy Confession, or at Tivitidi. Forgive me for speaking about it, but the example is very revealing. Once my grandfather—but forgive me for this; it does not matter—I believe that, as John Chrysostom says, it is better “to make those who hear modest” than “to adorn oneself with the refinement of words.” It is better than speaking with supposedly beautiful rhetorical expressions while you leave with no desire in your hearts to become modest.

Once my maternal grandfather came to our house. I was very young indeed. Naturally, I understood what had happened only when I grew older, because at the time I understood nothing. When children grow up, they interpret many of the things they heard when they were young. Remember that. I believe you understand. My grandfather became constipated. He had also been a widower for many years, perhaps as long as thirty years.

His wife had died very young, very young indeed. Yet my grandfather had ten children—ten children. My grandmother married when she was fourteen and my grandfather was eighteen, and they had ten children. But my grandmother died very young. I never knew her. My grandfather therefore remained a widower for many years. He died when he was around eighty years old, or perhaps even older.

He remained a widower for many years, yet he was a deeply honorable and modest man. From his life and possessions I have only a wood plane, because he was a carpenter. I have that one plane and the example I am about to tell you. I have nothing else from my grandfather, but these two things are very precious to me: the plane, which I have used many times, and, above all, these words of his. Listen, then. While my grandfather was visiting our home, he became constipated, and my mother, his daughter, said, “Father, shall I give you an enema?” My grandfather replied, “Oh, no, my child!” I remember it; I am telling you his exact words. I was young, but I retained them. “My wife never saw me like that; shall my daughter see me? My wife never saw me like that; shall my daughter see me?” Do you see his modesty? And I am grateful for it.

Many people do not put holy icons in their bedroom because, they say, it would be a sin. But it is not enough simply to move the icons outside.

Can you sin when the icons are in the hallway, with only a thin brick wall separating them from you? Is that not hypocrisy? I think it is quite plainly hypocrisy. My dear friends, icons may be placed in the kitchen, the hall, and the bedroom, provided that every room is like the sitting room—like the sitting room. What do I mean by this? I mean that sin should be nowhere. I believe the Apostle’s words, “Love does not behave indecently”—love does nothing shameful—should be written as a heading and placed in every home for all to see. A person who truly loves does not behave shamefully: neither a wife toward her husband nor a husband toward his wife.

If they truly love one another, they do nothing shameful. Nor do parents behave shamefully toward their children if they truly love them. This, it seems to me, is a great teaching given by the Gospel of God to help us understand how we should live in our homes and throughout our lives. “Love does not seek its own”; it does not greedily insist, “I want this, not you.” “It is not provoked”; it does not become angry. “Love thinks no evil”; it does not keep account of evil. “Love does not rejoice in injustice.” When an injustice occurs, love does not say, “Ah, I am glad.” If something evil or some misfortune happens, love does not rejoice in it. If a person has love, he will—

grieve over what has happened. “Love rejoices in the truth.” When it hears something good, when it hears the truth, it rejoices. “Love bears all things.” It endures everything and covers everything. “It believes all things”—not with gullibility, but in the sense of saying, “Since you have told me this, I accept it, because I love you. I cannot simply doubt you and assume that you are thinking one thing while telling me another.” This does not mean that love is gullible. Gullibility is not a good thing. We spoke about it in the chapter on faith. “Love hopes all things.” It hopes in every circumstance. Love never cuts off my hope. It always says that something better will come.

Is your child going astray? God will provide; something will happen. Are your finances in a bad state? God will provide; something will happen. Love always hopes. And as the crowning virtue, love “endures all things.” It bears everything with patient endurance. If you love, you will certainly endure all things. To this wonderful hymn of Saint Paul the Apostle, which he gives in his First Epistle to the Corinthians, Saint Clement of Rome adds his own words in his First Epistle to the Corinthians. His passage is also a hymn to love. I shall gather only those points that Saint Paul the Apostle does not mention, since the two overlap in some places. I shall briefly take just a few elements from Saint Clement: “Love unites us to God.”

Love binds us closely to God. “Love covers a multitude of sins.” “There is nothing harsh in love.” No brutality exists within love. “Love has no schism”; it creates no divisions. “Love does not rebel.” “Love does all things in harmony.” “In love all the elect of God were made perfect.” All God’s elect reached their fulfillment and became perfect within love. He continues: “See, beloved, how great and wonderful love is.” Do you see what a magnificent thing love is? “There is no explanation of its perfection.” How could anyone explain—

the depth, breadth, and height of love? “Who is able to be found in it except those whom God counts worthy?” Who can abide within this love except those whom God counts worthy and to whom He gives this gift of love? And as I told you last time, this love—the love of Christ—reaches out in every direction.

It has three dimensions. The first, the vertical dimension, is directed toward God; the second toward our neighbor; and the third toward creation. Love for creation is something you may not have considered or known about. My dear friends, only the Saints who live this true and proper love can understand and experience love for nature. The Saints—and by Saints we mean all those who have reached perfection in the love of God—never saw creation as something separate from themselves. By creation here we mean irrational creation, both living and inanimate. Irrational living creation includes all animals and plants. Inanimate creation is what we might call the mineral kingdom: the mountains, the stars, the moon, the sun, and all such inanimate things. And concerning this love

for creation, Saint Isaac the Syrian speaks wonderfully in his eighty-first homily. I believe this passage is one of the most beautiful in all the homilies of this profoundly spiritual Father of our Church. Saint Isaac the Syrian asks, “And what is purity of heart?” In other words, what do we mean when we speak of purity of heart, as Christ says, “Blessed are the pure in heart”? And he answers, “A heart that is merciful toward the whole of created nature.” Merciful here means loving, a heart that shows mercy. This is why—and I should tell you this as well—the Fathers do not ordinarily use the term love.

What terms does the New Testament use? The New Testament principally uses two words: philo, meaning affectionate love, and agapo, meaning self-giving love. “Simon, son of Jonah, do you love Me more than these?” It uses both philo and agapo. There are also other terms in the New Testament that are synonymous with love. But the Fathers of our Church usually use the words mercy and love for mankind.

You will therefore encounter the term love for mankind. It means love, because it describes loving friendship toward human beings, whether God’s love for mankind or the love of one human being for another. The same is true of mercy. Holy Scripture also uses mercy as a word for love. Saint James, the Brother of the Lord, says, “Judgment is without mercy to the one who has shown no mercy.” That is,

God’s judgment is without mercy—that is, without love—toward the person who has shown no mercy, who has shown no love. Therefore, when Saint Isaac says here, “What is purity?” his answer is, “A merciful heart”—that is, a loving heart—“toward the whole of created nature,” toward all creation, all creation and not only human beings. “And what is a merciful heart?” he asks. What is this merciful heart, this heart filled with love? Listen to what he says: “It is a heart on fire.” A heart on fire. There is no other way to express it.

Only someone whose heart has burned, whose heart has experienced this fire, can understand that expression. What is a loving heart? It is this burning within the heart, a fire that sets the heart aflame without consuming it, like the bush Moses saw: it burned, yet it was not consumed. The heart rejoices and is set ablaze, but at the same time it is enlivened, renewed, and made to flourish. The burning of sin, by contrast, scalds the soul. When someone becomes drunk or is overcome by anguish, there is a burning within him, a dreadful burning, a burning of Hell. This fire of the heart, however, is a fire of Paradise.

He says that a loving and merciful heart is “a heart on fire for the whole of creation”—for all creation—“for mankind, for the birds,” the birds that fly, “for the animals, and for the demons.” This is what I told you last time about the teaching of Saint Isaac the Syrian. We are not to keep company with the demons or invite them into our souls. Rather, we grieve for those wretched creatures: they were once radiant angels, and look at what they have become. They are wretched creatures without love. Do you know that the greatest punishment of the demons even now—for the demons are not yet in Hell; they have not yet gone to Hell but still move among us—their

greatest punishment is that they cannot love. Would you like to see what that means? Have you ever known a person who cannot love? And why look so far away? Has there ever been a time when you could not love someone? What a Hell you have within you then! It is a terrible thing to want to love someone and be unable to do so, and even to feel revulsion toward that person. This is a dreadful Hell, a dreadful torment. This is the torment the demons experience now, even before they enter Hell. Saint Isaac continues, “for the demons and for every created thing. And at the remembrance of them...” Even when one simply remembers the birds... Let me make this more concrete.

It is snowing, and when the snow falls, the birds have nothing to eat. A person says, “How many people have nothing to eat right now! But how many birds also have nothing to eat, and how many plants will freeze in the cold tonight!” Such a person thinks of the people, the birds, the plants, the animals—of everything everywhere that is going to suffer. And take note: creation suffers because we human beings have sinned. God did not make things to suffer. Saint Isaac then says, “At the remembrance of them and at the sight of them...” When you see some harm befall creation—a tree breaking, a little bird dying, or some animal being killed—

“his eyes pour forth tears.” The person begins to weep. Do not tell me that these things are utopian fantasies. Only people of very deep spiritual life reach this state—only those who are truly spiritual. And here we might say that nature is perhaps the touchstone. To some degree, we love other human beings. But to reach the point of loving nature as well, loving all creation, goes even further.

“Because of his great patient endurance, his heart grows small and cannot bear to hear or see even the slightest harm or sorrow occurring within creation.” His heart cannot endure seeing, hearing, or becoming aware of any harm done within creation; it is overwhelmed.

His heart, so to speak, begins to ache and weep. Saint Isaac omitted something from the earlier list, however, and now adds: “For this reason, he offers prayer with tears at every hour for the irrational creatures”—meaning beings without reason, not merely horses—“for the enemies of the truth,” that is, the heretics, “and for those who harm him,” his own enemies. He weeps and prays for all of them. And what does he pray? “That they may be protected”—that God may preserve them—“and that they may be forgiven”—that God may forgive them. “Likewise, he prays even for the nature of reptiles,” for the snakes and all the creatures that crawl upon the earth, “because of his great

mercy”—that is, his love—“which moves without measure in his heart in the likeness of God.” This love exists without measure, in the likeness of God, just as God Himself moves and acts in a similar way. My dear friends, only by reading the Fathers and seeing how they attained such a lofty state can we begin to understand what love truly is. But let us bring this to a close. My dear friends, since God is both lover and beloved—that is, the One who loves and the One who is loved; lover means that He loves, and beloved means that He is loved—there is created

between God and His creatures a relationship of love. As Saint Maximus the Confessor says, “When the nous, the spiritual intellect, goes abroad through the eros of love for God”—when the nous, he says, departs from itself through this ardent love for God—“then it is wholly unaware both of itself and of any created thing.” It no longer pays much attention to what is happening around it. Someone takes away his field by unlawful means; someone treats him unjustly, yet he hardly notices. This is because his love for God is so intense that it brings him into a state of ecstasy.

Ecstasy means departing from one place and going to another. That is what ecstasy means. This ecstasy of the nous keeps a person from seeing all the other things. People wrong him or accuse him, but he pays little attention. In such cases of intense love for God, creation is often set aside so that there may be a direct relationship between God and the human person. Yet a person reaches the love for creation described by Saint Isaac the Syrian only after he has first come to love God deeply. No one truly loves human beings or creation without first loving God.

Often, the person wishes to set all created things aside so that he may have direct theoria, the divine vision of God, and an immediate outpouring of love toward God. And Christ...

Christ, who is Love, says Saint Gregory of Nyssa—and pay close attention here—is the archer of love. He holds the bow and draws back its string, while the arrow stands ready to fly. The archer is Christ, and He releases the arrow of love, which finds its target in the human heart. The human heart receives this arrow of love, and the arrow itself is again Jesus Christ. Christ is the archer, but the arrow too is Jesus Christ. Then He comes and wounds the heart—a beautiful wounding, a sweet wound.

Then the person cries out in the words of the Song of Songs, “I am wounded by love.” “I have been wounded,” the soul says, “by love.” Saint Gregory of Nyssa then says, “The soul, raised on high through its ascents, received within itself the sweet arrow of love.” He calls it a sweet arrow. An arrow is something that wounds, but how can it be sweet? And yet it is sweet. The wound by which the heart was pierced was planted within the soul. “For as soon as it received the arrow of love, the wound was transformed into bridal delight.” This wounding, he says, was transformed into the joy that one experiences at a wedding.

Just as people at a wedding wish the couple joy, and everyone feels great happiness at the wedding feast, so, he says, does the soul feel when the heart is wounded by the love of Jesus Christ, who is the Bridegroom of the soul. And indeed, as Saint Clement of Rome says, “Who can explain the bonds of the love of God?” Who can explain this bond?

Who can describe the majesty of its beauty?

Who is able to describe the height to which love raises us? It is beyond all telling. The heights to which love brings a person are indescribable. And as John Climacus explains in his thirtieth discourse—those of you ladies who wish to read it should look for the original text, not the paraphrase in circulation; it is a small but rather tall book—in that thirtieth discourse he says: “Love is the giver of prophecy; love is the source of miracles”—it works miracles—“love is an abyss of illumination,” an unfathomable depth of illumination.

This illumination continues through the ages when a person possesses love. John Climacus then uses the figurative language of the Song of Songs. Turning to love itself, he says: “Tell us, O fairest among the virtues”—O wondrous love among all the virtues—“where do you shepherd your sheep? Where do you make your resting place at midday? Illumine us, give us drink, guide us, lead us by the hand, for we have resolved to ascend to you. For you rule over all.”

You rule over all; you stand at the summit. This love, my dear friends, brought God down to earth and made Him man. Yet this same love also raised man up to heaven and brought him to theosis, to divinisation. Love forged the bonds of this communion between God and man; and when a person feels these divine and indissoluble bonds, nothing remains for him but to cry out in the words of the blessed Paul: “I am persuaded—I am now convinced—that neither death nor life, neither angels nor principalities nor powers, neither things present nor things to come, nor height nor depth...”

Διαβάσω αυτό το πνευματικό βιβλίο. Λέω, προτιμώ να διαβάσω μόνο τη μίαν ώρα και την άλλη ώρα ή να το δώσω σε έναν άλλον να διαβάσει ή να πάω να του πω εγώ τι διάβασα στο βιβλίο αυτό. Αυτό. Διότι, αν κόψω το μισό από εκείνο που εγώ έχω να ωφεληθώ, προσέξτε, κόψω το μισό από εκείνο που εγώ έχω να ωφεληθώ και το προσφέρω στον άλλον ώστε να ωφεληθούμε εξίσου, αυτό, λέει, το έκρινε ο Μέγας Αντώνιος ως άριστη εργασία. Και πρέπει να σας πω ότι ακριβώς αυτή η ωφέλεια έχει μεγάλη αξία για εκείνον που την προσφέρει. Υπάρχει πάντοτε ένας πειρασμός να κλειστούμε, να διαβάσουμε μόνοι μας, να ασκηθούμε μόνοι μας, να γνωρίσουμε και να νιώσουμε τον Θεό μόνοι μας. Είναι μια πλάνη αυτό. Αφού τον γνωρίσεις τον άλλο σου χρόνο, δώσε τον να τον γνωρίσει και ο άλλος σου αδερφός. Ό,τι έχεις εσύ, δώσ' το και στον άλλον. Και, αγαπητοί μου, δεν είναι μόνο θέματα σωτηρίας, αλλά είναι και πλείστα άλλα θέματα μέσα στη ζωή αυτή που μπορούμε να δείξουμε την αγάπη μας. Επί παραδείγματι, ξέρετε ράψιμο; Πάρτε κάποιες κοπέλες και βοηθήστε να μάθουν κι αυτές ράψιμο. Ξέρει άλλος μια τέχνη και έχει παραγιούς, παιδιά εκεί, υπαλλήλους, μην κάνει ότι δεν τους δείχνει τίποτα για να μην του πάρουν, λέει, την τέχνη. Θα τους βοηθήσει να μάθουν και αυτοί την τέχνη τους. Μην φοβάστε ότι ο υπάλληλος θα ανοίξει μαγαζί δίπλα σε αυτόν.

Αυτή η αγάπη προς το παιδί που θα γίνει και αυτός τεχνίτης θα είναι μια ευλογία από τον Θεό και ουδέποτε θα κλείσεις το μαγαζί σου ή θα πεινάσεις. Ξέρεις γράμματα; Πες τα στον άλλον. Ξέρεις οτιδήποτε στη ζωή; Πες το στον άλλον. Ό,τι ξέρεις, πες το. Ό,τι έχεις, μοίρασέ το με τον άλλον. Μοίρασέ το. Είναι αυτό που είπε ο Χριστός: εάν έχεις δύο χιτώνες, δώσ' τον έναν στον άλλον. Είπε το παράδειγμα των χιτώνων, των ρούχων. Δεν είναι μόνο τα ρούχα, είναι πλείστα όσα πράγματα, αγαπητοί μου. Και θα το δείτε αυτό στη συνέχεια, παρακάτω, όταν λέγει ότι

πάλι είναι ρητόν περί του Αββά Αγάθωνος, ως έλεγε ένας ασκητής, ο οποίος έλεγε, ο Αγάθων, ότι «ήθελον ευρείν λεπρόν και λαβείν το σώμα αυτού και δούναι αυτώ το εμόν». Ήθελα, λέγει, να βρω έναν λεπρόν και να κάνουμε ανταλλαγή τα σώματά μας. Να του δώσω το δικό μου, το γερό, και να μου δώσει το δικό του, το λεπρό. Βέβαια, αυτό δεν είναι δυνατόν να γίνει, αλλά λέει εδώ ο Άγιος Ισαάκ Σύρος: «Είδες αγάπην τελείαν;» Είναι δηλαδή όταν θα επιθυμούσες εσύ να είσαι άρρωστος, όχι ο άλλος. Και πάλιν για τον ίδιο πατέρα: είχε σμιλίον, είχε μία σμίλη. Όπως είναι γνωστό, οι ασκητές δεν είχαν πολλά πράγματα, είχαν λίγα εργαλεία και

κάνανε το εργόχειρό τους. Απλά εργόχειρα, είτε ξύλινα αντικείμενα είτε χόρτινα, και κυρίως την παλιά εποχή, ιδίως στην Αφρική, έκαναν ψαθιά, καλάθια από τους φοίνικες. Ήταν λοιπόν ένα σμιλίον, δηλαδή μια σμίλη, ένα καλεμάκι, το λέγαμε, δεν ξέρω τι έφτιαχνε, «και εισελθών αδελφός προς αυτόν και επιθυμήσας αυτού, ουκ αφήκεν αυτόν εξελθείν εκ του κελλίου αυτού χωρίς αυτού». Δηλαδή, μπήκε ένας άλλος μέσα και του λέει: «Τι ωραία σμίλη που είναι αυτή». «Τη θέλεις; Πάρ' την». «Όχι, σε παρακαλώ, αφού είναι δική σου». «Δεν θα φύγεις εάν δεν την πάρεις, επειδή την επιθύμησες». Βλέπετε δηλαδή ότι γενικά στη ζωή μπορούμε να κινηθούμε με αυτό το πνεύμα της αγάπης. Ο άλλος θέλει κάτι, επιθυμεί κάτι.

Ξέρετε εκείνη τη γνωστή ιστορία με το τσαμπί το σταφύλι, που κάποτε προσέφεραν σε έναν ασκητή ένα τσαμπί σταφύλι. Στην έρημο τώρα ένα τσαμπί σταφύλι ήταν τόσο υπόθεση δροσιάς. Σκέφτεται και λέγει: «Εγώ, αν το φάω, τι θα καταλάβω; Ας το στείλω σε έναν άλλον αδελφό πιο πέρα, σε μια άλλη σκήτη». Το πήγε εκεί. Ο άλλος αδελφός όμως σκέφτηκε και είπε: «Και εγώ, αν το φάω, τι θα καταλάβω; Ας το πάω σε άλλον αδελφό». Το βράδυ το τσαμπί το σταφύλι εγύρισε στον πρώτον, αφού έκανε τη βόλτα από όλα τα κελιά των ασκητών στην έρημο. Και τότε ο πρώτος εδόξασε τον Θεό, γιατί οι αδελφοί είχαν αγάπη, και Τον ευχαρίστησε.

Έκρινε ότι, αφού γύρισε όλα τα κελιά και ο ένας το προσέφερε στον άλλον, οι αδελφοί είχαν αγάπη. Και λέγει τώρα ο Άγιος Ισαάκ Σύρος: «Ουδείς δύναται ελθείν εις την τάξιν ταύτην της αγάπης, ει μη τις αισθηθεί κρυπτώς της εαυτού ελπίδος». Δεν μπορεί κανένας να φτάσει, λέει, εις αυτό το επίπεδο αγάπης, εάν μες στην καρδιά του αισθανθεί κρυπτώς, εάν δεν νιώσει εσωτερικά την υπόθεση της ελπίδας. Ποιας ελπίδος; Περί αυτής που είχαμε ομιλήσει στα προηγούμενα θέματά μας.

Η ελπίδα γεννάει την αγάπη και την ελπίδα τη γεννάει η πίστη. Συνεπώς, ξεκινάς από την πίστη, φτάνεις στην ελπίδα. Η οποία ελπίδα είναι μια τονισμένη, είχαμε πει τότε, πίστη. Εάν έχεις τώρα αυτήν την τονισμένη πίστη, την ελπίδα, αυτή η ελπίδα θα είναι εκείνη που θα δουλέψει μέσα σου τη μεγάλη υπόθεση της αγάπης. Και συνεχίζει: «Και ου δύνανται κτήσασθαι την αγάπην των ανθρώπων οι αγαπώντες τούτον τον κόσμον». Δεν μπορείς...

Κοσμικό φρόνημα. Γι' αυτό, στο τέλος, οι ασκηταί, μένοντας μακριά από το κοσμικό φρόνημα, αγαπούν όντως. Αγαπούν κατά τη χριστιανική αγάπη. Και λέει στη συνέχεια: «Όταν τις κτήσηται την αγάπην», όταν, λέει, κανείς αποκτήσει την αγάπη, «αυτόν τον Θεόν ενδύεται μετ' αυτής». Μαζί με την αγάπη ενδύεται και αυτόν τον Θεόν, ο οποίος αγάπη εστί. «Ανάγκη τον κτησάμενον τον Θεόν μη μόνον εκτήσασθαι μετ' αυτού, αλλά και το σώμα εαυτού αποδύσασθαι». Λέγει ότι είναι ανάγκη εκείνος ο οποίος αποκτάει τον Θεόν, ότι δεν πρέπει τίποτε άλλο να αποκτήσει, αλλά ακόμη να γδυθεί και αυτό το σώμα του. Αυτό δηλαδή που έλεγε ο Άγιος Αββάς Αγάθων,

ότι θα επιθυμούσα να δώσω το σώμα μου σε ένα λεπρό, να μου δώσει το δικό του, ή ακόμη ο πόθος του μαρτυρίου, ότι δεν λογαριάζω, αν υποτεθεί ότι θα έπρεπε να μαρτυρήσω υπέρ του Χριστού, δεν λογαριάζω τη ζωή μου και το σώμα. Εάν κανείς θα ήθελε να πει ότι αγαπάει τον Θεό, εκεί πρέπει να φτάσει, ή αν φτάσει εκεί, τότε αγαπάει τον Θεό. Αλλά ας προχωρήσουμε. Όπως η πίστις, αγαπητοί μου, προστίθεται και αφαιρείται — ενθυμείσθε που σας είχα πει ότι οι μαθητές είχαν πει στον Χριστόν «πρόσθες ημίν, Κύριε, πίστιν» — κατά παρόμοιον τρόπον και η αγάπη προστίθεται και αφαιρείται. Μπορεί κάποτε να αγαπούμε πολύ και κάποτε να πέσουμε σε ψυχρότητα,

να μην αγαπάμε, και κάποτε να μην αγαπάμε και να φτάσουμε να αγαπήσουμε. Δηλαδή, με άλλα λόγια, η αγάπη υφίσταται μια αυξομείωση. Γιατί είναι ένα χάρισμα που, όταν το δουλέψεις, μεγαλώνει· όταν δεν το δουλέψεις, μικραίνει και χάνεται ακόμα. Μπορεί και να χαθεί ολότελα. Αυτός ο Κύριός μας μάς ειδοποιεί ότι θα φτάσουν οι μέρες, όταν πια θα κοντεύει να έρθει: «Τότε πολλοί ψευδοπροφήται εγερθήσονται και πλανήσουσι πολλούς, και διά το πληθυνθήναι την ανομίαν...»

λέει, θα έχει πληθυνθεί πολύ η... βρωμιά, η ανομία, η αμαρτία. «Τότε ψυγήσεται η αγάπη των πολλών». Τότε, λέγει, θα κρυώσει η αγάπη των πολλών. Βλέπετε σκάνδαλα από εδώ, σκάνδαλα από εκεί, κακοήθειες από εκεί, κακοήθειες παραπέρα. Όλα αυτά. Πρέπει κανείς να είναι πολύ ισχυρός άνθρωπος να κρατήσει μέσα του την αγάπη. Παγώνουν οι άνθρωποι και λένε: «Όχι, καημένε, τέτοιοι είναι οι άνθρωποι, δεν βαριέσαι, δεν θέλω να τους βλέπω τους ανθρώπους στα μάτια μου». Παγώνει η καρδιά μου, παγώνει. Ένα μικρό παράδειγμα θα σας πω. Υπάρχουν άνθρωποι που ζητιανεύουν και τους πιάνει η αστυνομία και έχουν εκατομμύρια. Και λέει κανείς — γνωστά πράγματα, τα ξέρετε — και λέει κανείς: «Τώρα πώς θα βρω τον φτωχόν άνθρωπο να του δώσω μια δραχμή, πέντε δραχμές, δέκα;»

Μπορεί να έχει εκατομμύρια, να είναι πολύ πιο πλούσιος από μένα και να είναι επαγγελματίας, τέτοια λέγει. Και έτσι, κοντά σε αυτούς που πιάσαν γιατί έχουν εκατομμύρια, ζημιώνονται και εκείνοι που είναι πραγματικά φτωχοί. Και η καρδιά του ανθρώπου τι παθαίνει; Παγώνει και μετά δεν έχει όρεξη ο άνθρωπος να κάνει ελεημοσύνη. Είναι μεγάλο λοιπόν θέμα, πολύ μεγάλο θέμα, σε τέτοιες μέρες που περνάμε, δύσκολες, η αγάπη να μην παγώσει σε έναν άνθρωπο. Γι' αυτό λέει ο Χριστός ότι, επειδή θα έχει πληθύνει πολύ η ανομία, η αγάπη των πολλών θα έχει ψυγεί. Και αποτεινόμενος ο ίδιος ο Κύριος προς τον άγγελο της εν Εφέσω Εκκλησίας, που είχαμε ερμηνεύσει πρόπερσι από το βιβλίο της Αποκαλύψεως, του λέγει: «Αλλά έχω κατά σου». Σε επαινώ για όλα τα άλλα,

όμως έχω εναντίον σου κάτι: «Ότι την αγάπην σου την πρώτην αφήκας». Την πρώτη σου αγάπη την άφησες. Ώστε υπάρχει κάποια πρώτη αγάπη, κάποια δεύτερη, κάποια τρίτη, δηλαδή ότι κάποτε μπορούσα να αγαπώ πολύ και τώρα να μην αγαπώ. Και να έχω επίπεδα πτώσεως, κάποτε πολύ πιο πάνω, πιο πάνω, και τώρα να βρίσκομαι χαμηλά. Έτσι φανερώνει η επιστολή αυτή. Γι' αυτό λέγει: «Μνημόνευε ουν πόθεν πέπτωκας». Γι' αυτό πάει ψηλά πιο πρώτα: πρώτη, δεύτερη, τρίτη, πρώτο πάτωμα, δεύτερο, τρίτο πάτωμα, επίπεδο, και λέγει ο Χριστός να θυμάσαι από πού έπεσες, πόσο ψηλά ήσουν και πού έπεσες, «και μετανόησον και τα πρώτα έργα ποίησον».

Δεν υπάρχει πιθανότητα να προσφερθεί αγάπη προς τον πλησίον, καθ' ην στιγμήν δεν υπάρχει ορθή πίστις. Αυτό το βλέπουμε ότι υπάρχει στους αιρετικούς. Υπάρχουν εκείνοι οι οποίοι δεν γνωρίζουν το περιεχόμενο της πίστεώς μας. Όχι ότι είναι αιρετικοί, αλλά αγνοούν το Ευαγγέλιο. Είναι γνωστό, αυτονόητο, πρέπει να είναι αυτονόητο — δεν είναι όμως στους πολλούς — ότι μία αγάπη η οποία δεν εδράζεται, δεν υπάρχει επάνω σε βάση ορθής πίστεως, και αυτή θα προσφερθεί λανθασμένη. Στραβή, στραβή πίστη, στραβή αγάπη.

Τέτοια αγάπη, η οποία δεν είναι πάνω σε ορθή πίστη, σε ορθή βάση, δυνατόν να προσφερθεί ως αγάπη αποκλειστική. Βλέπουμε, υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι έχουν μια αποκλειστική αγάπη. Αγαπούν μόνο ένα πρόσωπο ή δύο και εκεί μένουν. Τι θα πει αυτό; Μια αποκλειστική αγάπη. Άρα, όχι ότι απαγορεύεται να αγαπάμε ένα πρόσωπο περισσότερο από ένα άλλο. Αυτό δεν είναι θέμα αποκλειστικότητος, ούτε μπορούμε να κατηγορήσουμε τον Κύριον που ηγάπα τον Ιωάννη τον Ευαγγελιστή περισσότερο από τους άλλους μαθητάς. Το λέει ο ίδιος ο Ευαγγελιστής: «ον ηγάπα ο Ιησούς». Δεν είναι ως να λέγει ότι δεν ηγάπα τους άλλους μαθητές· τους αγαπούσε. Αλλά όταν όμως κάποιος προσφέρεται με μια πιο πολύ αγάπη προς τον Θεό, ο Θεός αυτόν τον αγαπάει περισσότερο. Είναι πολύ φυσικό. Ο Θεός πάντας ανθρώπους θέλει σωθήναι. Ο Θεός πάντας ανθρώπους αγαπά.

Όμως εκείνοι που Τον αγαπούν, εκείνοι που ευλαβούνται τον νόμο Του, τότε ο Θεός τούς αγαπά περισσότερο. Έτσι και εδώ δεν υπάρχει αποκλειστική αγάπη, όταν υποτεθεί ότι θα αγαπούσες κάποιον άνθρωπο πιο πολύ γιατί του αξίζει. Αλλά δεν μιλώ περί αυτού. Μιλώ για εκείνη την αρρωστημένη αποκλειστικότητα, που στρεφόμεθα μόνο σε ένα πρόσωπο και τίποτα περισσότερο. Αυτό είναι πράγματι αρρωστημένη κατάσταση. Αγαπώ μόνο αυτούς που έχω στη συντροφιά μου,

αυτούς που διασκεδάζω, με αυτούς που πηγαίνω στα πάρτι και στους χορούς και τα λοιπά, εκδρομές. Ή ακόμη μία αγάπη οικογενειακή: αγαπώ τη γυναίκα μου, τα παιδιά μου, μόνο το σπίτι μου, τίποτε άλλο. Αυτές είναι αποκλειστικές αγάπες, είναι άρρωστες αγάπες. Δεν λέει κανείς να μην αγαπήσω το σπίτι μου, αλλά όχι μόνο το σπίτι μου. Δεν λέει κανείς να μην αγαπήσω τους συμπατριώτας μου, αλλά όχι μόνο τους συμπατριώτας μου. Ακόμη μπορεί μια τέτοια αγάπη να είναι εγωκεντρική, όπως ακριβώς εγωκεντρικά είναι όλα τα ουμανιστικά, ανθρωπιστικά συστήματα, περί των οποίων είχαμε μιλήσει μια περασμένη φορά.

Μια τέτοια αγάπη μη ορθή είναι και η μασονική αγάπη. Τέλος πάντων, οι μασόνοι λέγουν ότι έχουν αγάπη. Το λέγουν ότι έχουν αγάπη. Όπου να πας, λέει, άμα είσαι μασόνος, θα βρεις οπωσδήποτε τον τρόπο να εξυπηρετηθείς. Αλλά ρωτούμε: μόνο ο μασόνος θα πρέπει να αγαπάται από τους μασόνους; Οι άλλοι; Α, ο άλλος τίποτα. Ο άλλος πέταμα. Ο άλλος να καταλάβει θέση, να ανεβεί ψηλά. Εάν είναι μασόνος, θα ανεβεί. Δεν είναι, δεν θα ανεβεί. Λοιπόν, να το ξέρουμε, η μασονική αγάπη, επειδή ακριβώς δεν έχει ορθή βάση — και η βάση είναι το θέμα της πίστεως — γι' αυτό και είναι στραβή. Όλες λοιπόν οι αγάπες που δεν έχουν ορθή βάση είναι, θα λέγαμε, τύπου μασονικής αγάπης, δηλαδή αποκλειστική αγάπη.

Εκείνη τη θαυμάσια μορφή αγάπης του Αγίου Διονυσίου, Επισκόπου Αιγίνης, που το σκήνωμά του υπάρχει στη Ζάκυνθο. Ξέρετε την ιστορία. Όταν ήταν επίσκοπος στην Αίγινα, καταφτάνει κάποτε ένας άνθρωπος και του χτυπάει την πόρτα και τον παρακαλεί να τον κρύψει, γιατί τον κυνηγούσαν οι χωροφύλακες. Τον έκρυψε, αλλά τον ρωτάει τι έφταιγε και του λέγει: «Δέσποτα, σκότωσα έναν άνθρωπο». «Πού τον σκότωσες;» «Στη Ζάκυνθο», απ' όπου κατάγεται ο Άγιος Διονύσιος. Του λέει: «Ποιον σκότωσες;» «Σκότωσα τον τάδε». Ήταν ο αδελφός του Αγίου Διονυσίου, και τον έκρυψε και τον προστάτευσε.

Αυτή είναι η χριστιανική αγάπη. Κάτι ανάλογο συμβαίνει με τον Κολοκοτρώνη, κάτι ακόμη, που είναι ατέλειωτα τα παραδείγματα αυτής της χριστιανικής αγάπης. Μια φορά χτύπησε την πόρτα, όταν τρώγανε ο Κολοκοτρώνης, η οικογένεια, η μάνα του, εκείνος που είχε σκοτώσει έναν αδελφό του Κολοκοτρώνη. Όταν η μάνα αντελήφθη ότι είναι ο φονιάς του γιου της, την έπιασε ταραχή και της λέγει ο Κολοκοτρώνης, ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης: «Μάνα, να το ξέρεις. Το καλύτερο μνημόσυνο που έχουμε να κάνουμε στον αδελφό μας και στον γιο σου είναι να τον φωνάξουμε, τον φονιά του, να έρθει να φάει μαζί μας στο τραπέζι». Αγαπητοί μου, είναι πολύ δύσκολα πράγματα αυτά, δεν σας το κρύπτω. Έρχονται άνθρωποι από εσάς,

μου λέγουν: «Δεν μπορώ να συγχωρήσω ή να αγαπήσω, φερ' ειπείν, τον φονιά του παιδιού μου, τον φονιά του ανδρός μου, τον φονιά του πατέρα μου». Μην νομίζετε πως δεν το καταλαβαίνουμε, είναι πολύ δύσκολο. Μα είμαι χριστιανός, είναι και δύσκολο πράγμα. Είναι μεγάλο πράγμα. Δεν είναι φτηνό πράγμα. Μην νομίζετε ότι χριστιανός είμαι, πηγαίνω και ακούω ένα κήρυγμα.

Πολλοί αυτό λέγουνε. Πάμε στην εκκλησία, ακούμε και κηρύγματα. Αυτό δεν είναι, αγαπητοί μου. Δεν ήρθες στον δρόμο ακόμα. Χριστιανός είναι αυτό που λέμε τώρα. Να αγαπήσεις αυτά τα δύσκολα. Να φτιάξεις χαρακτήρα, που είναι πολύ δύσκολο πράγμα σε μια εποχή όπως είναι η εποχή μας. Αυτό θα πει είναι χριστιανός. Αναγνωρίζουμε λοιπόν τη δυσκολία. Αλλά όμως έτσι πρέπει να προχωρήσουμε. Ακόμα.

Μια γλωσσολαλία, να ξέρεις γλώσσες, όπως λέει ο Απόστολος Παύλος. Ακόμη, πίστη πολύ μεγάλη ή μια γνώση πολύ θεολογική και μεγάλη και τρανή. Ακόμη να έχεις ελεημοσύνη, να κάνεις ελεημοσύνη, όπως κάνουν πάρα πολλοί άνθρωποι τις ημέρες μάλιστα αυτές, Χριστούγεννα, Πάσχα, και μάλιστα μεγάλες δωρεές. Κάποτε μπορούν να βγάλουν από τα ταμεία τους και εκατομμύρια να δώσουν, να κτίσουν εκκλησίες, ιδρύματα, να κάνουν ορφανοτροφεία, γηροκομεία, να γράψουν το όνομά τους απ' έξω. Ακόμη να έχεις και αυτοθυσία. Αυτοθυσία, δηλαδή να πέσεις και στη φωτιά να καείς. Ακόμη να προσφέρεις όλα τα υπάρχοντά σου. «Εάν ψωμίσω πάντα τα υπάρχοντά μου», που λέει ο Απόστολος. Αν όλα αυτά γίνουν όχι με ελατήριο και κίνητρο την αγάπη, αλλά αλλότρια είναι τα

ελατήρια, όπως είναι η φιλοδοξία, «να μείνει το όνομά μου», λένε πολλοί, ή «να πουν για μένα κάτι οι άνθρωποι», τότε σε τίποτα δεν είναι ωφέλιμα όλα αυτά. Και λέγει ο Απόστολος: «Εάν ταις γλώσσαις των ανθρώπων λαλώ και των αγγέλων, αγάπην δε μη έχω, γέγονα χαλκός ηχών ή κύμβαλον αλαλάζον». Τενεκές που χτυπάει, μη και τίποτε άλλο. «Και εάν έχω προφητείαν και ειδώ τα μυστήρια πάντα και πάσαν την γνώσιν», πάσαν τη θεολογική γνώση, «και εάν έχω πάσαν την πίστιν, ώστε όρη μεθιστάνειν», να μετακινώ βουνά από την πίστη, όπως είχε πει ο Κύριος: «Αν έχετε ως κόκκον σινάπεως πίστη, μπορείτε να μετακινείτε βουνά».

«Αγάπην δε μη έχω, ουδέν ειμί». Δεν έχω αγάπη, τα ελατήριά μου δεν είναι από αγάπη για όλα αυτά, «ουδέν ειμί», δεν είμαι τίποτα. Μα, Άγιε Παύλε, ούτε τόσο, κάτι λίγο; Τίποτα δεν είσαι. «Και εάν ψωμίσω πάντα τα υπάρχοντά μου και εάν παραδώ το σώμα μου ίνα καυθήσωμαι», η αυτοθυσία, «αγάπην δε μη έχω», αλλά όμως παρ' όλα αυτά δεν έχω αγάπη, «ουδέν ωφελούμαι». Δεν ωφελούμαι απολύτως σε τίποτα. Για να επιμαρτυρήσει και ο Άγιος Κλήμης Ρώμης: «Δίχα αγάπης ουδέν ευάρεστόν εστι τω Θεώ». Ο Απόστολος είχε πει για την πίστη ότι «χωρίς πίστεως αδύνατον ευαρεστήσαι». Χωρίς πίστη, οτιδήποτε κάνεις...

δεν είναι ευάρεστον τω Θεώ. Και λέγει τώρα ο Άγιος Κλήμης ότι χωρίς αγάπη δεν μπορείς να ευαρεστήσεις τον Θεό, ό,τι και αν κάνεις. Εάν υπάρχουν τέτοιες προσφορές χωρίς αγάπη, σαν και αυτές που είπαμε, τότε όλες αυτές οι προσφορές και τα χαρίσματα ακόμη που μπορεί να έχει ο άνθρωπος, όλα αυτά απολήγουν εις το θεαθήναι, εις την υποκρισία, εις την υπερηφάνεια και, όχι σπανίως, και εις τον υπολογισμό. Πόσοι άνθρωποι κάνουν κάτι διότι σκέπτονται ότι από αυτό θα βγάλουν κάτι άλλο; Δηλαδή στον υπολογισμό. Αγαπητοί, αγάπη σημαίνει έργον. Σημαίνει πράξεις.

Όπως λέγει εκκλησιαστικός συγγραφεύς, «πράξις θεωρίας ανάβασις», και ο Γρηγόριος ο Θεολόγος, «πράξις θεωρίας επίβασις». Το ίδιο είναι, δηλαδή ότι η πράξη είναι η σκάλα που ανεβαίνεις στη θεωρία του Θεού, η πράξη είναι η σκάλα που ανεβαίνεις για να δεις το πρόσωπο του Θεού. Τότε θα μπορούσαμε να πούμε ότι αυτή η πράξη είναι η αγάπη. Και συνεπώς θα μπορούσαμε να το πούμε ως εξής αυτό το θαυμάσιο ρητό: «Αγάπη θεωρίας ανάβασις». Ο Απόστολος Παύλος, συνθέτων αυτόν τον θαυμάσιο ύμνο της αγάπης, αυτός ο υμνογράφος της αγάπης, αναλύει αυτήν εις τα επιμέρους στοιχεία της,

δίδει τας ποικίλας αρετάς που απορρέουν από την αγάπη και λέγει: «Η αγάπη μακροθυμεί, η αγάπη χρηστεύεται», είναι χρηστή. «Η αγάπη ου ζηλοί», δεν ζηλεύει. Αυτό που λέγουν πολλοί, ότι ζηλεύει από αγάπη, ζηλεύει από κακία και όχι από αγάπη. Η αγάπη δεν ζηλεύει. Αυτό, να το ξέρουμε, αναφέρεται στο θέμα της αγάπης των συζύγων. Πολλές φορές ο ένας ζηλεύει τον άλλον μες στον γάμο. Να το ξέρουμε ότι, όπως είχαμε πει, προϋπόθεση της αληθούς αγάπης είναι η απάθεια. Ενθυμείσθε στα πρώτα θέματα περί πνευματικής ζωής, όταν μιλήσαμε περί απαθείας, δηλαδή ότι πρέπει να απαλλαγούμε από τα πάθη. Άνθρωπος που ξεκινά να αγαπήσει και

είναι παθιασμένος, θα αγαπήσει στραβά. Για να αγαπήσεις σωστά, πρέπει να έχεις δουλέψει πάνω στον εαυτό σου, να αποβάλεις τα πάθη σου. Συνεπώς, αν πεις ότι αγαπώ έναν άνθρωπο, αυτή η αγάπη γρήγορα θα εξελιχθεί σε ζήλια και μία τυραννική αγάπη. Δεν ξέρω αν με καταλαβαίνετε τι σημαίνει τυραννική αγάπη. Αγάπη, αλλά υπάρχουν τυραννικές αγάπες. Η τυραννική αγάπη είναι η ζήλεια. Η αληθής αγάπη «ου ζηλοί», δεν ζηλεύει. «Η αγάπη ου περπερεύεται», δεν περιαυτολογεί: «Εγώ, και ξέρεις ποιος είμαι εγώ;» Και πάλι μεταξύ συζύγων: «Εγώ που σε πήρα, που δεν είχες προίκα», «Και εγώ που, ξέρεις, σε πήρα που δεν είχες επάγγελμα». Μα, αν αγαπάς, τέτοια πράγματα δεν υπενθυμίζεις ποτέ εις τον άλλον.

Τον πληγώνεις. Η αγάπη γι’ αυτά τα πράγματα δεν κουβεντιάζει, δεν περιαυτολογεί. «Η αγάπη ου φυσιούται», δεν υπερηφανεύεται. «Η αγάπη ουκ ασχημονεί», δεν κάνει άσχημα πράγματα, δεν κάνει άσχημα. Μου φαίνεται πως σας το έχω ξαναπεί, αλλά θα σας το πω. Αν το έχω πει, το έχω πει πολλές φορές ιδιωτικώς, στην εξομολόγηση, στο Τιβιτίδι το έχω πει. Να με συγχωρέσετε για το πράγμα, αλλά θα το πω, είναι χαρακτηριστικό. Κάποτε ο παππούς μου —να με συγχωρέσετε γι’ αυτό, αλλά δεν πειράζει— νομίζω ότι πρέπει «σεμνούς ποιήσαι τους ακούοντας», όπως λέει ο Ιερός Χρυσόστομος, παρά «σεμνότητι λόγων καλλωπίσασθαι». Παρά να μιλήσουμε δήθεν με ωραία ρητορικά σχήματα και λέξεις, αλλά να φύγετε εσείς με καρδιά που δεν θα έχει διάθεση να γίνει σεμνή.

Κάποτε ο παππούς μου από τη μητέρα μου είχε έρθει στο σπίτι. Ήμουνα πολύ μικρός, πάρα πολύ μικρός. Το εξήγησα φυσικά όταν μεγάλωσα αυτό, γιατί τότε δεν καταλάβαινα τίποτε. Τα παιδιά εξηγούν, όταν μεγαλώσουν, πολλά από ό,τι ακούν. Να το ξέρετε αυτό. Πιστεύω το καταλαβαίνετε. Ο παππούς έπαθε δυσκοιλιότητα. Ήταν δε χήρος πολλά χρόνια, ίσως και τριάντα χρόνια χήρος να ήταν.

Η γυναίκα του πέθανε πολύ νέα, πολύ νέα πέθανε. Αλλά έκανε όμως δέκα παιδιά ο παππούς, δέκα παιδιά. Παντρεύτηκε η γιαγιά δεκατεσσάρων χρονών και ο παππούς δεκαοκτώ και κάνανε δέκα παιδιά. Και πέθανε όμως η γιαγιά πολύ νέα. Εγώ γιαγιά δεν γνώρισα. Ο παππούς λοιπόν έμεινε πάρα πολλά χρόνια. Πέθανε κάπου ογδόντα χρονών άνθρωπος και περισσότερο πέθανε.

Έμεινε πολλά χρόνια χήρος. Όμως ήταν πάρα πολύ τίμιος άνθρωπος, πάρα πολύ τίμιος. Δεν έχω από τη ζωή του, από την περιουσία του, ένα ροκάνι, γιατί ήταν ξυλουργός. Το έχω το ροκάνι, ένα ροκάνι, μια πλάνη, ένα ροκάνι μόνο, και αυτό το παράδειγμα που θα σας πω τώρα. Τίποτα άλλο δεν έχω από τον παππού, αλλά μου είναι πάρα πολύ πολύτιμα και τα δυο: και το ροκάνι, γιατί έχω ροκανίσει πολλές φορές, αλλά και προπαντός τα λόγια του αυτά. Ακούστε, λοιπόν. Ο παππούς έπαθε δυσκοιλιότητα κάπου εκεί που είχε έρθει σπίτι και λέγει η μητέρα μου, η κόρη του: «Πατέρα, να σου κάνω ένα κλύσμα;» Και λέει ο παππούς: «Πα, πα, παιδάκι μου». Το θυμάμαι, επί λέξει σας το λέω. Ήμουν μικρός και το κράτησα. «Πα, πα, παιδάκι μου, δεν με είδε η γυναίκα μου, θα με δει η κόρη μου; Δεν με είδε η γυναίκα μου, θα με δει η κόρη μου;» Είδατε σεμνότητα; Και ευχαριστώ.

Δεν βάζουν τα εικονίσματα στο υπνοδωμάτιό τους, λέει, γιατί είναι αμαρτία. Δεν είναι αμαρτία να βγάλεις τα εικονίσματα έξω. Δηλαδή μπορείς να αμαρτάνεις όταν τα εικονίσματα είναι στον διάδρομο και χωρίζει ένας τοίχος από ένα μονότουβλο; Δεν είναι μια υποκρισία αυτό; Νομίζω ότι είναι ικανή υποκρισία. Αγαπητοί μου, θα ενόμιζα ότι μπορούν να μπουν και στην κουζίνα και στο χολ και στο υπνοδωμάτιο, αρκεί όλα τα δωμάτια να είναι όπως το σαλόνι. Επί λέξει σας το λέω. Ήμουν μικρός και το κράτησα. «Πα, πα, παιδάκι μου, δεν με είδε η γυναίκα μου, θα με δει η κόρη μου; Δεν με είδε η γυναίκα μου, θα με δει η κόρη μου;» Είδατε σεμνότητα; Και εδώ κάτι. Πολλοί δεν βάζουν τα εικονίσματα στο υπνοδωμάτιό τους, λέει, γιατί είναι αμαρτία. Δεν είναι αμαρτία να βγάλεις τα εικονίσματα έξω.

Μπορείς να αμαρτάνεις όταν τα εικονίσματα είναι στον διάδρομο και χωρίζει ένας τοίχος από ένα μονότουβλο; Δεν είναι μια υποκρισία αυτό; Νομίζω ότι είναι ικανή υποκρισία. Αγαπητοί μου, τα εικονίσματα μπορούν να μπουν και στην κουζίνα και στο χολ και στο υπνοδωμάτιο, αρκεί όλα τα δωμάτια να είναι όπως το σαλόνι, όπως το σαλόνι. Τι θέλω να πω με αυτό; Αυτό: να μην υπάρχει πουθενά η αμαρτία. Νομίζω ότι αυτό που λέγει ο Απόστολος, ότι «η αγάπη ουκ ασχημονεί», η αγάπη άσχημα πράγματα δεν κάνει, η αγάπη άσχημα πράγματα δεν κάνει, πρέπει να γίνει ένας τίτλος που να τεθεί σε όλα τα σπίτια, να το βλέπουν. Ένας που πραγματικά αγαπά δεν ασχημονεί. Ούτε η σύζυγος προς τον σύζυγο ούτε ο σύζυγος προς τη σύζυγο.

Αν αγαπούν πραγματικά, άσχημα πράγματα δεν κάνουν. Αλλά ούτε και οι γονείς προς τα παιδιά, εάν αγαπούν τα παιδιά τους, δεν ασχημονούν προς τα παιδιά τους. Και έτσι αυτό μου φαίνεται είναι ένα μεγάλο κεφάλαιο που το δίδει το Ευαγγέλιο του Θεού, για να μας βοηθήσει πώς πρέπει να ζούμε μέσα στα σπίτια μας και στη ζωή μας γενικώς. «Η αγάπη ου ζητεί τα εαυτής», δεν ζητάει τα δικά της, να λέγει με πλεονεξία: «Εγώ θέλω, όχι εσύ». «Ου παροξύνεται», δεν θυμώνει. «Η αγάπη ου λογίζεται το κακόν», δεν λογαριάζει το κακό. «Η αγάπη ου χαίρει επί τη αδικία». Αν γίνει μια αδικία, δεν χαίρεται να πει: «Α, χάρηκα». Κάτι κακό, ένα δυστύχημα, χάρηκα που έγινε. Και αν έχει ο άνθρωπος αυτός αγάπη, θα

λυπηθεί γι’ αυτό που έγινε. «Η αγάπη συγχαίρει τη αληθεία». Άμα ακούσει κάτι καλό, άμα ακούσει την αλήθεια, χαίρεται. «Η αγάπη πάντα στέγει». Όλα τα ανέχεται, τα σκεπάζει, τα ανέχεται. «Πάντα πιστεύει». Όλα τα πιστεύει, όχι σαν εύπιστος, αλλά: «Αφού μου το είπες, έτσι είναι, γιατί σε αγαπώ. Δεν μπορώ να αμφιβάλλω διαφορετικά. Είχα να πω ότι κάτι άλλο σκέπτεσαι και κάτι άλλο μου λες». Όχι όμως ότι η αγάπη είναι εύπιστος. Η ευπιστία είναι... είναι... δεν είναι καλό πράγμα. Είχαμε μιλήσει γι’ αυτήν στο κεφάλαιο περί πίστεως. «Η αγάπη πάντα ελπίζει». Ελπίζει για το κάθε τι. Δεν μου κόβει ποτέ την ελπίδα η αγάπη. Πάντα λέγει ότι κάτι καλύτερο θα γίνει.

Το παιδί σου δεν πάει καλά; Έχει ο Θεός, κάτι θα γίνει. Τα οικονομικά δεν πάνε καλά; Έχει ο Θεός, κάτι θα γίνει. Η αγάπη πάντοτε ελπίζει. Η αγάπη, το επιστέγασμα, «πάντα υπομένει». Υπομένει το κάθε τι. Αν αγαπάς, οπωσδήποτε θα υπομείνεις το κάθε τι. Και εις αυτόν τον θαυμάσιον ύμνον του Αποστόλου Παύλου, που τον παραθέτει στην πρώτη προς Κορινθίους επιστολή του, έρχεται ο Άγιος Κλήμης ο Ρώμης να συμπληρώσει και αυτός, εις την πρώτη προς Κορινθίους επιστολή του. Και αυτός είναι ύμνος προς την αγάπη, που θα σταχυολογήσω ό,τι δεν αναφέρει ο Απόστολος Παύλος, γιατί σε μερικά συμπίπτουν. Θα πάρω συντόμως μόνο μερικά στοιχεία από τον Άγιο Κλήμεντα. «Αγάπη κολλά ημάς τω Θεώ».

Προσκολλάει στον Θεό η αγάπη. «Αγάπη καλύπτει πλήθος αμαρτιών». «Ουδέν βάναυσον εν αγάπη». Μες στην αγάπη δεν υπάρχει καμία βαναυσότητα. «Αγάπη σχίσμα ουκ έχει», δεν δημιουργεί σχίσματα. «Αγάπη ου στασιάζει», δεν επαναστατεί. «Αγάπη πάντα ποιεί εν ομονοία», όλα τα κάνει με ομόνοια. «Εν τη αγάπη ετελειώθησαν πάντες οι εκλεκτοί του Θεού». Ολοκληρώθησαν, έγιναν τέλειοι όλοι οι εκλεκτοί του Θεού μέσα εις την αγάπη. Και συνεχίζει: «Οράτε, αγαπητοί, πώς μέγα και θαυμαστόν εστιν η αγάπη». Βλέπετε, λέει, τι υπέροχο πράγμα είναι η αγάπη. «Και της τελειότητος αυτής ουκ έστιν εξήγησις». Τι να δώσει εξήγηση

τι είναι στο βάθος της, στο πλάτος της και στο ύψος της η αγάπη. «Τις ικανός εν αυτή ευρεθήναι, ει μη ους αν καταξιώση ο Θεός;» Ποιος μπορεί να βρεθεί μέσα σε αυτήν, παρά εκείνους μόνο που θα καταξιώσει ο Θεός, που θα έδινε ο Θεός το δώρον αυτό της αγάπης; Και τώρα, αυτή η αγάπη, του Χριστού η αγάπη, σας είχα πει από την περασμένη φορά ότι στρέφεται προς όλες τις κατευθύνσεις.

Έχει τρεις συντεταγμένες. Η μία, η κατακόρυφος, είναι προς τον Θεόν. Η άλλη προς τον πλησίον και η άλλη προς την κτίση, προς τη δημιουργία. Αυτό το προς τη δημιουργία, η αγάπη προς την κτίση, κάτι που ίσως δεν το είχατε σκεφτεί ή δεν θα το ξέρατε. Αγαπητοί μου, μόνο οι Άγιοι που ζουν την αγάπη αυτή, τη σωστή, μπορούν να λογαριάσουν και να βιώσουν την αγάπη προς τη φύση. Ουδέποτε οι Άγιοι, και όταν λέμε Άγιοι εννοούμε όλοι εκείνοι που ολοκληρώθησαν μέσα στην αγάπη του Θεού, είδαν την κτίση ξέχωρα από τον εαυτό τους. Τα μάλα με κτίση εννοούμε την άλογον, έμψυχον και την άψυχον κτίση. Άλογος, έμψυχος είναι όλα τα ζώα και όλα τα φυτά. Και άψυχος κτίσις είναι, θα λέγαμε, το ορυκτόν βασίλειο. Είναι τα βουνά, είναι τα αστέρια, η σελήνη, ο ήλιος, όλα αυτά τα άψυχα πράγματα. Και απάνω σε αυτήν την αγάπη

προς την κτίση ομιλεί υπέροχα ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος εις τον ογδοηκοστό πρώτο λόγον του. Νομίζω ότι αυτή η περικοπή του είναι μια από τις ωραιότερες από όλους τους λόγους, που είναι ένας από τους πολύ βαθείς πατέρες της Εκκλησίας μας. Ερωτά, λοιπόν, ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος: «Και τι εστίν η καθαρότης της καρδίας;» Δηλαδή, με λίγα λόγια, όταν λέμε καθαρότητα καρδιάς, τι θέλουμε να πούμε; Όταν λέει ο Χριστός: «Μακάριοι οι καθαροί τη καρδία». Και απαντά: «Καρδία ελεήμων υπέρ πάσης της κτιστής φύσεως». Ελεήμων θα πει αγαπώσα, αυτή που κάνει έλεος. Γι’ αυτό οι πατέρες, πρέπει να σας το πω και αυτό, οι πατέρες δεν χρησιμοποιούν τον όρον αγάπη.

Ποίους όρους χρησιμοποιεί η Καινή Διαθήκη; Η Καινή Διαθήκη χρησιμοποιεί δύο όρους, κυρίως το φιλώ και το αγαπώ. «Σίμων Ιωνά, φιλείς με πλέον τούτων;» Το φιλώ και το αγαπώ. Υπάρχουν όμως και άλλοι όροι στην Καινή Διαθήκη, συνώνυμοι της αγάπης. Όμως οι πατέρες της Εκκλησίας μας συνήθως χρησιμοποιούν τον όρον έλεος και φιλανθρωπία.

Θα βρείτε, δηλαδή, τον όρον φιλανθρωπία. Ερμηνεύεται αγάπη, διότι είναι ο φίλος προς τους ανθρώπους, είτε του Θεού προς τους ανθρώπους είτε των ανθρώπων προς τους άλλους ανθρώπους. Ή το έλεος. Και η Αγία Γραφή χρησιμοποιεί τον όρον διά την αγάπη: έλεος. «Η κρίσις», λέει ο Άγιος Ιάκωβος ο Αδελφόθεος, «η κρίσις ανέλεος τω μη ποιήσαντι έλεος». Δηλαδή

ευχής Θεού είναι χωρίς έλεος, δηλαδή χωρίς αγάπη, προς εκείνον που δεν έδειξε έλεος, δηλαδή που δεν έδειξε αγάπη. Συνεπώς, όταν λέγει εδώ ο Άγιος Ισαάκ ότι τι είναι η καθαρότης, θα πει «καρδία ελεήμων», δηλαδή καρδία αγαπώσα, «υπέρ πάσης της κτιστής φύσεως», για όλη την κτίση, για όλη την κτίση. Άπασαν την κτίση, όχι μόνο προς τους ανθρώπους. «Και τι εστί καρδία ελεήμων;» Και τώρα τι είναι, λέει, αυτή η καρδία η ελεήμων, δηλαδή η καρδιά που να έχει αγάπη; Και λέει, ακούστε, ακούστε: «Και είπε: Καύσις καρδίας». Καύσις καρδίας. Δεν υπάρχει άλλη λέξη να το πει κανείς.

Αν κανενός η καρδιά κάηκε, έπαθε καύση, τότε μόνο θα μπορέσει να καταλάβει αυτή τη λέξη. Τι θα πει αγαπώσα καρδία; Είναι αυτή η καύσις μες στην καρδιά, μια καύσις που καίει την καρδιά χωρίς να την κατακαίει, όπως εκείνη η βάτος που έβλεπε ο Μωυσής: εφλέγετο, αλλά δεν κατεκαίετο. Η καρδιά χαίρεται και φλογίζεται, αλλά ζωηρεύει και ζωντανεύει και θάλλει. Ενώ η κάψη της αμαρτίας είναι εκείνη που ζεματάει την ψυχή. Όταν κανείς μεθύει ή αγωνιά, μέσα του έχει ένα κάψιμο και είναι ένα φοβερό κάψιμο αυτό, ένα κάψιμο της κολάσεως. Αντιθέτως, αυτή η κάψη της καρδιάς είναι μια κάψη του παραδείσου.

Λέγει, αγαπώσα, ελεήμων καρδία είναι «καύσις καρδίας υπέρ πάσης της κτίσεως», για ολόκληρη τη δημιουργία, «υπέρ των ανθρώπων και των ορνέων», τα πουλιά που πετάνε, «και των ζώων και των δαιμόνων». Αυτό που σας είχα πει την περασμένη φορά, τι λέει ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος: τους δαίμονες όχι να τους κάνουμε παρέα, ούτε να τους πούμε «κόπιασε στην ψυχή μας», αλλά τα δυστυχισμένα πλάσματα, άγγελοι φωτεινοί ήσαν, και πού έφτασαν. Είναι τα δυστυχισμένα πλάσματα που δεν έχουν αγάπη. Ξέρετε ότι η μεγαλύτερη τιμωρία των δαιμόνων τώρα —γιατί ακόμη οι δαίμονες δεν είναι στην κόλαση, οι δαίμονες δεν είναι ακόμη στην κόλαση, δεν πήγαν ακόμη στην κόλαση, κυκλοφορούν ακόμη ανάμεσά μας— η

μεγαλύτερη τιμωρία τους είναι ότι δεν μπορούν να αγαπήσουν. Θέλετε αυτό να το δείτε; Έχετε γνωρίσει κανέναν άνθρωπο που δεν μπορεί να αγαπήσει; Γιατί να πάω μακριά; Σας έχει συμβεί καμιά φορά να μην μπορείτε να αγαπήσετε έναν άνθρωπο; Τι κόλαση έχετε μέσα σας! Είναι φοβερό πράγμα. Να θες να αγαπήσεις έναν άνθρωπο και να μην μπορείς. Και να σαν εσέμες. Αυτό είναι τρομερή κόλαση, βάσανος τρομερή. Αυτήν τη βάσανον αισθάνονται οι δαίμονες τώρα, πριν ακόμη πάνε στην κόλαση. Λοιπόν, «υπέρ των δαιμόνων και υπέρ παντός κτίσματος. Και εκ της μνήμης αυτών». Και από τη μνήμη τους. Όταν κανείς θυμάται τα πουλιά... Μάλιστα, να το κάνω πιο συγκεκριμένο.

Χιονίζει και, όταν χιονίσει, τα πουλιά δεν έχουν να φάνε. Και λέει κανείς: «Πόσοι άνθρωποι τώρα δεν έχουν να φάνε, αλλά και πόσα πουλιά δεν έχουν να φάνε, αλλά και πόσα φυτά απόψε θα ξυλιάσουν στο ψύχος». Όταν κανείς σκέπτεται και τους ανθρώπους και τα πουλιά και τα φυτά και τα ζώα, παντού, ό,τι υπάρχει, ό,τι θα υποφέρει. Και προσέξτε: η κτίσις υποφέρει γιατί αμαρτήσαμε εμείς οι άνθρωποι. Ο Θεός δεν έφτιαξε τα πράγματα να υποφέρουν. Τότε, «από τη μνήμη», λέει, «αυτή, και της θεωρίας αυτών». Όταν βλέπεις να γίνεται μια ζημιά μέσα στην κτίση: σπάζει ένα δέντρο, ψόφησε ένα πουλάκι, ξέρω εγώ, ένα ζώο σκοτώθηκε.

«Ρέουσιν οι οφθαλμοί αυτού δάκρυα». Αρχίζει να κλαίει ο άνθρωπος. Μη μου πείτε ότι αυτά είναι ουτοπίες. Μόνο πολύ πνευματικοί άνθρωποι φτάνουν εκεί, μόνο πολύ πνευματικοί. Και εδώ θα λέγαμε ότι η λυδία λίθος θα ήταν ίσως η φύσις. Γιατί λίγο πολύ τους ανθρώπους αγαπούμε. Να φτάσουμε να αγαπάμε και τη φύση είναι κάτι πιο πέρα από τους ανθρώπους, η κτίσις.

Της πολλής καρτερίας σμικρύνεται η καρδία αυτού και ου δύναται βαστάξαι ή ακούσαι ή ιδείν βλάβην τινά ή λύπην μικράν εν τη κτίσει γενομένην. Δεν αντέχει, λέει, η καρδιά να δει, να ακούσει ή να αντιληφθεί μια βλάβη που έγινε μέσα στην κτίση και παθαίνει εμπληκτική.

καρδιά τροποντινά αρχίζει να στεναχωρείται και να κλαίει. Εδώ ξέχασε όμως να συμπληρώσει στον πιο πάνω κατάλογο και θα πει: «Και διά τούτο και υπέρ των αλόγων», τα άλογα όντα, όχι τα άλογα, οι ίπποι, τα άλογα όντα, «και υπέρ των εχθρών της αληθείας», που είναι οι αιρετικοί, «και υπέρ των βλαπτόντων αυτόν», για τους εχθρούς του, «εν πάση ώρα», κάθε στιγμή, «ευχήν μετά δακρύων προσφέρει». Κλαίει και προσεύχεται για όλους αυτούς. Τι προσεύχεται; «Του φυλαχθήναι αυτούς», να τους φυλάξει ο Θεός, «και ιλασθήναι αυτοίς», να τους συγχωρήσει ο Θεός. «Ομοίως και υπέρ της φύσεως των ερπετών», και για τα φίδια ακόμα και για εκείνα που σέρνονται στη γη, «εκ της πολλής αυτού»

ελεημοσύνης», δηλαδή αγάπης, «της κινουμένης εν τη καρδία αυτού αμέτρως καθ' ομοιότητα του Θεού». Άμετρα, χωρίς μέτρο, υπάρχει αυτή η αγάπη κατά την ομοιότητα του Θεού, όπως και ο Θεός κατά παρόμοιον τρόπον κινείται και ενεργεί. Αγαπητοί μου, πραγματικά, μόνο αν διαβάσουμε τους Πατέρες, πώς έφτασαν σε αυτό το υψηλό επίπεδο, θα μπορέσουμε να αντιληφθούμε τι είναι η αγάπη. Αλλά ας τελειώνουμε. Αγαπητοί μου, εφόσον ο Θεός είναι έρως και εραστός, δηλαδή εκείνος ο οποίος αγαπάται και αγαπά, έρως θα πει ότι αγαπά, εραστός θα πει αγαπάται, δημιουργείται

Εκείνου του Θεού και των δημιουργημάτων Του, μία αγαπητική σχέση. Και όπως λέγει ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής, Όταν το έρωτο της αγάπης προς τον Θεόν ο νους εκδημεί, όταν λέει φεύγει ο νους εκδημεί φεύγει από τον έρωτα της αγάπης προς τον Θεόν, Τότε ούτε αυτού, ούτε τεινός των όντων παντάπασιν επεφθάνεται Τότε δεν δίνει και πολύ σημασία τι υπάρχει γύρω του Του πήραν το χωράφι με έντρα εξαρτηταστή Τον αδικούν δεν παίρνει και πολλή είδηση Γιατί η αγάπη αυτή προς τον Θεό, η πάρα πολύ έντονος Αυτή που τον έκανε να δημιουργεί μία έκσταση.

Έκστασις θα πει φεύγω από έναν τόπο και πάω σε έναν άλλον τόπο. Αυτό θα πει έκστασις. Αυτή η έκστασις του νου τον κάνει να μη βλέπει όλα τα άλλα. Τον αδικούν, τον κατηγορούν, δεν δίνει και πολλή σημασία. Η κτίση σε αυτές τις περιπτώσεις πολλάκις, της αγάπης προς τον Θεό, παραμερίζεται, για να δοθεί μία άμεσος σχέση μεταξύ Θεού και ανθρώπου. Αυτά που γράφει ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος, όσα είπε για την κτίση, αγάπη προς την κτίση, όμως φτάνει ο άνθρωπος όταν έχει αγαπήσει πάλι πολύ τον Θεό. Δεν αγαπάει ποτέ κανείς ανθρώπους και κτίση, αν δεν έχει αγαπήσει τον Θεό.

Πολλάκις θέλει να αφήσει όλα αυτά στην άκρη, τα δημιουργήματα, για να έχει μία άμεση θεωρία του Θεού, μία άμεση έκχυση της αγάπης προς τον Θεό. Και ο Χριστός...

έρως, λέγει ο Άγιος Γρηγόριος Νύσσης, προσέξτε εδώ να ιδείτε, είναι ο τοξότης της αγάπης. Έχει το τόξον και κρατάει τώρα τη νευρά του τόξου και το βέλος είναι έτοιμο να εκτοξευθεί. Ο τοξότης όμως είναι αυτός ο Χριστός και τότε εξαπολύει το βέλος της αγάπης, το οποίον βρίσκει ως στόχο την ανθρωπίνη καρδία. Και η ανθρωπίνη καρδία, δεχομένη το βέλος της αγάπης, που το βέλος είναι πάλι ο Ιησούς Χριστός —ο Χριστός είναι ο τοξότης, αλλά και το βέλος είναι ο Ιησούς Χριστός—, τότε έρχεται και πληγώνει την καρδιά. Ένα ωραίο πλήγωμα, μία γλυκεία πληγή.

Τότε ο άνθρωπος αναφωνεί εκείνο που υπάρχει και στο Άσμα Ασμάτων, ότι «εγώ τετρωμένη αγάπης ειμί». Είμαι πληγωμένη, λέει, από την αγάπη. Και θα πει τώρα ο Άγιος Γρηγόριος Νύσσης: «Η διά των αναβάσεων υψωθείσα ψυχή το γλυκύ της αγάπης βέλος». Το λέγει γλυκύ βέλος. Το βέλος είναι κάτι που πληγώνει. Αλλά πώς είναι γλυκύ; Είναι γλυκύ. Ενεάχθη στον εαυτό της το τραύμα με το οποίον πληγώθηκε η καρδία. «Ομού τε γαρ το της αγάπης βέλος εδέξατο, εις γαμικήν θυμηδίαν η τοξεία μετεσκευάσθη». Αυτό το πλήγωμα, λέγει, μετασκευάστηκε, έφτασε σε μία χαρά που αισθάνεται κανείς μέσα σε έναν γάμο.

Όπως σε έναν γάμο που λένε «στις χαρές του», που αισθάνεται κανείς πολλή χαρά σε μια διασκέδαση γάμου, αυτό, λέει, αισθάνεται όταν πληγωθεί η καρδιά από την αγάπη του Ιησού Χριστού, ο οποίος είναι ο νυμφίος της ψυχής. Και πράγματι, όπως λέει ο Άγιος Κλήμης ο Ρώμης: «Των δεσμών της αγάπης του Θεού τις δύναται εξηγήσασθαι;» Αυτόν τον δεσμόν ποιος μπορεί να τον εξηγήσει;

Το μεγαλείον της καλλονής αυτού.

Τις ικανός εξειπείν το ύψος εις το οποίον ανάγει η αγάπη; Ανεκδιήγητον εστίν. Είναι ανεκδιήγητο πού φτάνει τον άνθρωπο η αγάπη. Και όπως αναλύει ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος εις τον τριακοστό του λόγο —αλλά όσες κυρίες τον διαβάσετε, είναι στο κείμενο, υπάρχει, που λέτε, το κείμενο, όχι στην παράφραση που κυκλοφορεί— ένα ψηλό βιβλίο, πολύ ψηλό, μικρό, ψηλό είναι, στο κείμενο, στον τριακοστό λόγο, λέει εκεί: «Αγάπη προφητείας χορηγός, αγάπη τεράτων παρεκτική», κάνει θαύματα, «αγάπη ελλάμψεως άβυσσος», άβυσσος ελλάμψεως

στους αιώνας, όταν έχει αγάπη. «Απάγγειλον ημίν». Χρησιμοποιεί μια παραβολική γλώσσα από το Άσμα Ασμάτων ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος και στρέφεται προς την αγάπη και της λέγει: «Απάγγειλον ημίν», πες μας, «ω καλή εν αρεταίς», ω θαυμασία ανάμεσα στις αρετές, ω αγάπη, δηλαδή, «πού ποιμαίνεις» τα πρόβατα, πού βόσκεις τα πρόβατά σου, «πού κατασκηνείς εν μεσημβρία», πού έρχεσαι να αναπαυτείς το μεσημέρι; «Φώτισον ημάς, πότισον ημάς, οδήγησον ημάς, χειραγώγησον ημάς, επειδή προς σε αναβαίνειν προβεβουλόμεθα». Επειδή θέλουμε να ανεβούμε προς εσένα. «Συ γαρ δεσπόζεις πάντων».

Δεσπόζεις όλων, είσαι στην κορυφή. Αυτή η αγάπη, αγαπητοί μου, κατέβασε τον Θεόν εις την γην και τον έκανε άνθρωπο. Αλλά η ίδια η αγάπη ανέβασε και τον άνθρωπο εις τον ουρανόν και τον εθέωσε. Και τα δεσμά αυτής της κοινωνίας Θεού και ανθρώπου η αγάπη τα εχάλκευσε και, όταν ο άνθρωπος αισθάνεται τους θείους και ακατάλυτους αυτούς δεσμούς, δεν του μένει παρά να αναφωνήσει διά της φωνής του μακαριστού Παύλου: «Πέπεισμαι, έχω πεισθεί πλέον ότι ούτε θάνατος ούτε ζωή ούτε άγγελοι ούτε αρχαί ούτε δυνάμεις ούτε ενεστώτα ούτε μέλλοντα ούτε ύψωμα», βάθος Γέννησις της Θεοτόκου, Δευτέρα Παρουσία, Ανάσταση, Αποκάλυψη, Αποκάλυψη, Ευαγγέλιο, Ευαγγέλιο των Ουρανών, Γέννησις της Θεοτόκου, Ευαγγέλιο Ουρανών, των Γέννησις της Θεοτόκου, Ευαγγέλιο των Ουρανών, Γέννησις της Θεοτόκου, Ευαγγέλιο των Ουρανών, Γέννησις της Θεοτόκου, Ευαγγέλιο των Ουρανών, των Διαδόχων.