On Love, Part 4 | 21-01-1974

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

One would like to bring the subject to a close in order to take up other matters, yet one sees that this is a subject that cannot be brought to a close. It is boundless. It is as Saint John Climacus says: when you wish to speak about love, you are speaking about God. And when you wish to speak about God, there is no possibility of ever reaching the end. That is precisely why we cannot finish. I very much wanted us to finish today, but I am afraid we will not. So let us continue to examine whatever we can of this great and boundless subject of love, so that, by examining it, we may

live its meaning and make it the very content of our lives. We said on a previous occasion that love is grace and therefore a divine gift, because grace comes from God; it comes from God to man. A person possesses love when he has accepted this grace of love—that is, when he has said yes to the Holy Spirit, who bestows gifts and spiritual gifts.

Once he has said yes, then he has certainly acquired love. But love is not merely one spiritual gift. At the same time, it is also a path, a means of acquiring other gifts. Perhaps very many people are unaware of this. Yet the Apostle Paul not only urges his Christians to acquire various spiritual gifts, but also shows them the means by which one may acquire these varied gifts, which will adorn them. In his First Epistle to the Corinthians he says, “Earnestly desire the greater gifts.” Desire the gifts that are more beneficial and better, the most excellent gifts. And then he says:

“And I will show you a still more excellent way.” A way means a method, a manner: an exceedingly important and especially fitting means. And this supremely fitting means of acquiring spiritual gifts is love. For the entire chapter that immediately follows—chapter 13 of First Corinthians—is devoted to love. And he concludes it with the exhortation that opens chapter 14: “Pursue love.” In other words: having told you so much and shown you that love is an exceedingly important means of acquiring spiritual gifts, I now tell you plainly: pursue love at any cost. Before we proceed, however, to the subject of spiritual gifts and how they are acquired, we must note that it is impossible for a Christian to be without gifts. Quite simply, these gifts are a partial pledge of the fullness that mankind will possess in the age to come. They are the Christian’s inheritance, bestowed upon him by the Holy Spirit at his Baptism. It is just as when we are about to...

adopt a child. By law, we must sign a formal declaration before the court—the judicial authority; I am not sure exactly where, but presumably the court—stating that we will give the child we are adopting, who will bear our name, a specified portion of our property. If we assign no property to the child we wish to adopt, the state will never entrust the child to us when, for example, the child comes from a public institution such as an orphanage or a nursery. This is well known; you know it yourselves. Something similar happens here as well, my beloved. Through Baptism, adoption takes place: we are adopted by God,

and we become children of God by grace. This adoption is accomplished through the divine uncreated energy of the Holy Spirit. And now I ask: will God, our Creator, adopt us and give us no inheritance? The inheritance received by the Christian at Baptism is therefore the spiritual gifts of the Holy Spirit—His gifts. When a person is baptized, we give him gifts as well. Will the Spirit of God not give us gifts? Will He come empty-handed merely to grant us adoption? If you see a Christian who has no spiritual gifts—the Apostle Paul lists them, and I shall mention them to you—

you should fear that the explanation is this: it was not the Holy Spirit who came empty-handed, but the person who was baptized did not accept what He brought; he did not receive the gifts of the Holy Spirit. That is why there can be no such thing as a Christian without spiritual gifts. A baptized Christian who has no gifts is unthinkable. In the Early Church, everyone had spiritual gifts. Everyone. Naturally, the gifts varied. One person had one gift and another had a different gift. I remind you of what happened in the household of Cornelius, who summoned the Apostle Peter from Joppa to come to him. As they listened to the words of the Apostle Peter, the Holy Spirit fell upon them, Scripture says—and not only upon

those of his own household, meaning Cornelius’s wife and children, but also upon the relatives and friends who had been invited to hear Peter’s preaching and were waiting for him. The Spirit of God fell upon all of them, just as He had fallen upon the Apostles on the day of Pentecost—and not only upon the Apostles, but upon one hundred and twenty people. One hundred and twenty people. And they began to speak in tongues, and so forth. This was a spiritual gift of that time, very important for certain reasons. But that does not mean that speaking in tongues is the only gift of the Holy Spirit. And so we ask once again: could it ever be possible for us to be baptized and yet remain without spiritual gifts? If we are without them, it is because we failed to notice what

the Spirit of God brings us. I ask another question: what is Chrismation? Is it not precisely the seal of the Holy Spirit? It is the confirmation—not of Baptism, but of the bestowal and granting of spiritual gifts. That is what it is. For this reason, if someone leaves the Orthodox faith, becomes a Jehovah’s Witness or some other kind of heretic, and later returns to the Church, his Baptism has not been lost and therefore is not repeated. But the gifts of the Holy Spirit were withdrawn, and so he must be chrismated again. Chrismation is administered once more. What does this mean? It means that the gifts of the Holy Spirit are to return to him again.

And so, my beloved, having made this brief clarification, we must understand that every Christian, as a person who bears the Spirit, must also possess spiritual gifts, each one, as the Apostle Paul says, “according to the measure of faith God has assigned.” You will receive your spiritual gifts according to the measure of your faith. Saint Cyril of Jerusalem says that the gifts of the Holy Spirit are like an ocean. If you are holding a large bucket, you will draw a great deal of water. If you are holding a small bucket, you will draw only a little. In other words, what you receive depends upon the bucket you hold. Your gifts correspond to the measure of your faith—to how deeply you believe and how fully you accept.

The Spirit of God does not give the same spiritual gifts to everyone. For we all make up the body of the Church, the body of Christ, and the whole body is not eyes, nor is the whole body ears, feet, or hands. Thus one person has one gift, and another has another. Nevertheless, the Apostle Paul teaches that the supreme gift, which everyone can and ought to possess, is love. Love is a spiritual gift. “My God, give me love; give me the gift of love.” This is how every Christian should pray: “Grant me to love You, to love others, and to love deeply.”

And you must labor to acquire this gift. By “labor,” I mean showing through your deeds that you desire to receive the gift of love. At the same time, the Apostle tells us to desire the greater gifts by means of the gift of love. It is like what happens in the cutting and polishing of diamonds. You all know that a diamond is a very hard material,

the hardest material found in nature—harder even than steel. In order to polish the surfaces of a diamond and cut many facets into it, so that light will fall upon it and be reflected with brilliance, the following method is used: diamonds that perhaps have no color and are not especially valuable are crushed into diamond dust, and the diamond is rubbed against that dust to form its facets. A diamond is worked with diamond. In the same way, the various spiritual gifts are cultivated through the gift of love. If a Christian does not possess this gift, he should not expect to acquire other gifts. And even if we suppose that he does possess them, they will be of no benefit to him whatsoever—none at all. Although I intended to speak about this a little later, since we have reached this point, I will say it now: if, for example, I possess the gift of charitable giving,

but do not also possess love—“Though I give away all my possessions to feed the poor, but have not love”—then I am nothing. We shall speak about these points a little later. Love, then, is the more excellent way, the supremely fitting means of acquiring spiritual gifts. But why is this so? First of all, because love makes man like God. It brings him into the likeness of God. And naturally, God will give to the person who resembles Him that which He Himself possesses. Furthermore, through love, a person receives the grace of God in abundance.

Moreover, my beloved, love means purity of heart. Take note of this point, because we shall need it later. Through this purity of heart, a person is able to discern what most people cannot discern. Love has eyes, and it sees. Love has astonishingly powerful eyes. It sees. A little later, we shall consider the words of Saint John Climacus: “It beholds the ages; it beholds the ages.” Love can see very far—into depth, height, and breadth. It has eyes. Love is also strength,

patient endurance, and communion. As you know, if I am to become educated, I must have patient endurance. If I possess love—and love itself is patient endurance, because the one who loves endures—then I will certainly begin to acquire many spiritual gifts. Love is also communion. When it brings me into contact with other people, it will give rise within me to gifts such as charitable giving, consolation, encouragement, and so forth. Let us now consider some of the spiritual gifts acquired through love. I shall mention only those referred to by the Apostle Paul

in chapter 12 of his Epistle to the Romans and, again, in chapters 12 through 14 of his First Epistle to the Corinthians. The Apostle Paul mentions them elsewhere as well, but for now I am simply taking a few readily available examples.

First of all, the gift of love gives rise to the gift of discernment, that immense spiritual gift. I told you that love is an eye; love has eyes. Love sees, while hatred blinds. Hatred blinds. Love sees—true love, that is, because there are also kinds of so-called love that blind us. This is well known. We speak to a man who has fallen in love with a certain young woman and become blind. We talk to him and try to reason with him, but he is blind and cannot see. Love, my beloved, opens the eyes; it does not close them. If the eyes of someone whom we say is loving are closed, we must question the quality of that love, because it is not truly love.

Again, a father and mother may love their child in such a way that they fail to see the child’s faults. Clearly, that is not love; it is blindness. And since it is blindness, I certainly cannot regard it as love. It is something else, but it is not love. Love, then, opens the eyes. To acquire the gift of discernment, you must possess love and eyes that see far and wide. Discernment enables you to perceive not only something already present, but also something that belongs to the future; not only something before you, but also something physically absent. Discernment sees all these things. Discernment is the virtue which, if you will,

preserves and safeguards even the gift of love itself. So great and important is the gift of discernment. I would tell you to ask God for two gifts, if we may put it that way: the gift of love and the gift of discernment. These two. Discernment is that important. Next comes the gift of mission. Anyone may undertake missionary work, whether in his own town, his neighborhood, or his home, or by leaving everything behind and traveling far away, to another continent, where he may face dangers, perhaps even be killed by hostile tribes, and endure hardships and many temptations in order to proclaim the Gospel.

If someone does not have this gift for missionary work, will he be able to carry it through? Then there is the gift of prophecy, the gift of teaching, and the gift of working miracles. The Apostle Paul speaks of gifts of healing—the ability to heal another person. Yes, to heal another person. If a priest reads a prayer, the other person may be healed; but can a layperson not also pray and bring healing to another? Besides, these gifts are not only for priests; they are for the members of the Church. And the Church’s members are not only the priests, but both clergy and laity. Now, when we speak of miracles, such as healings... Thank you.

There are also miracles that are not healings, and the Apostle Paul makes this distinction. That is, there are miracles performed not upon the sick—which he calls healings—but for many other purposes. You may say to someone, “Do not be afraid of what is happening to you. Tomorrow God will help you.” Tomorrow. Or, “Go home; God will help you.” And at once you bring a ray of light into the darkness troubling that person. It is like what Christ said to the ruler of the synagogue: “Go; your daughter is well.” And so forth. Then there is the gift of charity.

Not everyone is able to practice charity. Some people cannot exercise charity in its various forms. Then there is the gift of consolation. Is this a small gift—to be able to go and comfort someone who is mourning, someone who is beside himself or passing through a severe temptation, and to say the right words to strengthen him, when perhaps he is preparing to take his own life or do something terribly wrong, and so to help him? There is also the gift of ministry, of serving others. Yes, is that a small thing? Have you ever truly considered that serving others is a gift of the Holy Spirit?

My beloved, Holy Scripture clearly tells us that the Protomartyr Stephen, whose work was simply to serve at tables, was full of grace and power—full of grace, of the Holy Spirit, and of great power—so much so that before the Sanhedrin he saw Jesus Christ glorified at the right hand of the glory of God the Father. And yet what did he do? He served at tables. They went out and bought food, cooked it, set the tables, and the Christians sat down to eat. The book of Acts says this very clearly. Someone else might have said, “Am I really going to do this work? Is this what I am meant for?” You also need humility, of course. But in any case, the ability to serve is a gift that only the Spirit of God can give.

There is the gift of administration—“governments,” as the Apostle Paul calls it in Corinthians—the ability to govern. Is it a small thing to govern anything: the Church, your household, the state, a city, an organization, an association, or an institution? But you must govern as God wills, because many people govern, yet that does not mean they possess the gift of administration. There is the gift of wisdom—not worldly wisdom, but the wisdom of God. There is also the gift of speaking in tongues. At that time, speaking in tongues came spontaneously to the Apostles. Today, of course, the gift is not spontaneous in that way, but it may take the form of an ease in learning foreign languages for the edification of the Church.

For example, someone may learn a language in order to translate Holy Scripture or other books. He may learn Swahili, which is spoken in Africa, specifically to translate a liturgical book, a prayer book, Holy Scripture, or something else. But besides the gift of languages, there is also a distinct gift for translation. Consider the gift of interpretation—the ability to interpret something—the gift of translation, and the gift of writing. Can everyone write a book? Of course, many people possess the gift of writing outside the Church as well; and we could likewise find many of these other gifts outside the Church.

Within the Church, however, these gifts acquire a special grace. They receive that certain quality which ultimately leads to the glory of God and the edification of the Church. Let me ask, taking the last gift—the gift of writing—as a specific example: How many authors are there, and how many people write books? How many authors, through the dreadful things they write in their books, lead their readers toward Satan and Hell? How many are there? But to write a book that leads people to Paradise is grace from God. It is not your own achievement; it is grace from the Holy Spirit. For a book to become a landmark in the history of the world is a grace from God. And, as I said, I will mention one particular example, which you already know.

There was slavery in America, because black people were carried away from Africa in a horrifying manner. They seized these human beings. Read the relevant books; even among children’s books, read Jules Verne’s The Fifteen-Year-Old Captain, and you will see how black people were exploited, what the slave markets were like, how they were transported in the holds of ships, and how they were captured in their own villages. No one cared that a person was being torn away from his father, his mother, his child, or his wife. Many were killed on the march from the African interior to the western coast of Africa. From there they were crammed together into the holds, with the doors nailed shut, to be taken to America. Very few arrived; most of them died. And those who did reach the slave markets...

They were bought by our supposedly distinguished white Europeans and taken to their estates, which covered thousands of acres, so that they could cultivate the land and make their owners rich. Slavery, then, was a great issue in America—a very great issue. I will not say that it no longer exists today; it persists in the form of racial discrimination, and you know more or less what happens in America. One day, a homemaker named Beecher Stowe—her husband was a theologian who opposed slavery, and they were both fervent Christians—was sitting in her pew at church when she was inspired...

To write a book in support of black people, so that at last a voice of protest might be heard. She returned home—she had, of course, written other books as well—and, having conceived the plan for her novel, began to write. She wrote the two volumes of the novel entitled Uncle Tom’s Cabin. She wrote it between her desk and her kitchen, because she was a homemaker and had to look after the food and the children while also writing. When the book was published, it caused a tremendous stir in America. It became a forerunner of the emancipation of the slaves.

To write something that truly becomes a landmark and benefits others is a gift, a gift of the Holy Spirit. Thus love brings forth the spiritual gifts. The absence of love, even when gifts are present, reduces them to nothing or buries them. My beloved, I remind you of the parable of the talents, and of the servant who went and buried the talent he had received from his master. How many people bury their talents—that is, the gifts God gives them—and fail to cultivate them because they have no love, so that within the workshop of love those gifts might grow and bear fruit.

Let us move on to another section. Love for one’s neighbor is the other side of love for God, and it is regarded as the second commandment after the commandment to love God. As you have realized, until now we have not spoken about love for our neighbor. We spoke first about God’s love for man, and then about man’s love for God and all the elements that make up that love. Now it is time to consider love for our neighbor. Man’s love for God forms a vertical axis. Man’s love for his neighbor forms a horizontal axis. But we do not have only these two coordinates, the vertical and the horizontal. We also have, so to speak, a third coordinate extending forward: love for creation. These three coordinates within the realm of love are directed toward God, toward our fellow man, and toward creation...

Toward both rational and non-rational creation—or rather, toward non-rational creation, since human beings constitute rational nature—and toward inanimate nature. These three coordinates make up the realm of love, within which man is called to move. If he moves only along the vertical axis, then no true space is formed, and he becomes estranged from the rest of God’s creatures. In his First Epistle, John the Evangelist condemns this, returning to the point again and again and calling it, at the very least, hypocrisy. For he says: “You do not love the neighbor whom you see.”

“And yet you say that you love God, whom you do not see? You are lying.” That is what he says: you are lying. Therefore, when someone says, “I love God—it is God and me, God and me”—while this vertical line connects the human person with the person of God, but he ignores the other coordinates, then this is, at the very least, hypocrisy. This is not my characterization; it is that of John the Evangelist. He calls it a lie. A lie is nothing other than hypocrisy, and hypocrisy is a lie. But if, on the other hand, I were to take only the horizontal coordinate and not the vertical, then I would fall into what we spoke about previously: the various eccentric forms of humanism...

Which Europe has fashioned over the last several centuries. We speak endlessly of humanism while completely ignoring both love and the presence of God. But no one can truly love God and his neighbor without also loving creation: the animals that walk upon the earth, the birds that fly, the insects, the flowers, the rivers, the trees, and the stones. He cannot help but love them; indeed, he loves them deeply. Therefore, the person who has properly entered this realm of love moves along all three coordinates. Besides, if you will forgive me for saying so, there can be no space without three coordinates.

Mathematically, as we know, there can be no space without three coordinates. Furthermore, love for one’s neighbor constitutes—excuse me, I will speak separately about love for creation later, perhaps next time. For now, we shall speak only about love for our neighbor—love for one’s neighbor constitutes, according to the words of our Lord Himself, the new commandment. He said: “A new commandment I give to you”—I give you a new commandment—“that you love one another; as I have loved you, that you also love one another.” Just as I have loved you, He says...

So you also are to love one another. Where does the newness of this commandment lie? For we know that the commandment of love, “You shall love your neighbor as yourself,” which we shall examine more precisely later, is found in the Old Testament. Love for God is also found in the Old Testament. Both commandments are mentioned in the New Testament as well. So where does the newness—the truly new element—of the commandment of love lie? My beloved, pay attention, because perhaps you too have wondered why Christ calls this commandment of love new when it is so ancient.

The newness of the commandment lies in two things: the meaning of “neighbor” and the measure of love. These are the two points. Let us examine them. What did “neighbor” mean to the Jews, who had in their Law the commandment, “You shall love your neighbor as yourself”? The lawyer who questioned Christ had asked, “Which are the foremost commandments?” Christ answered him, “In your judgment, which are they?” He replied, “The first commandment is to love God, and the second is to love your neighbor as yourself.” Christ said to him, “Do this, and you will live.” But the man wanted to justify himself.

Allow me to explain. Holy Scripture says that “he wanted to justify himself.” He felt slighted and embarrassed, because he had gone there intending to be a teacher but ended up as a little pupil. He went to catch Christ, but he himself was caught. We said last time that his question, “Which are the foremost commandments?” was not childish. The ordering of the commandments is an immense matter! An immense matter—truly immense! What am I to place first, and what second? Everything else depends upon what I place first. I repeat: this is an immense matter. Now, regarding the Evangelist’s statement that the lawyer wanted to justify himself...

Yes—but within his attempt at self-justification there was also a genuine question. The question emerged when he asked, “And who is my neighbor?” For now he was determined to make Christ speak, so that he himself might escape the difficult position in which he had found himself.

In so many words, Christ told him, “Do this, and you will live.” He put him in his place, as though saying, “It seems you have not put this into practice until now; it is time you did.” So he asked, “Who is my neighbor?” Yet, my beloved, the question of what “neighbor” means is immense. It is so immense that, even after two thousand years of Christianity, we have still been unable to grasp it, despite the New Testament’s explicit revelation of its meaning through the parable of the Good Samaritan. A very wise Greek-American priest once told me—

—and I am simply telling you what he said—many years ago, that in America white people lived separately from black people. I asked, “Why?” “They are dirty,” came the answer. “In a village, for example, we have separate drinking fountains, and the same applies to restaurants. A black person cannot enter a restaurant frequented by white people, and vice versa.” He said that black people did not drink from the fountains where they drank water. “We do not allow them to drink there.” I asked, “Why?” “Because they are dirty,” he repeated. And this man was Greek. He had been born here in Greece and had left when he was young. One might have expected that, since we Greeks do not have racial segregation—

—although he was born in another social climate, he had become so deeply imbued with it. And take note: he was a clergyman, and, more importantly, an Orthodox clergyman. I said nothing to him; I was left speechless. This happened many years ago. I was utterly dumbfounded, and I wondered, “How can people think this way?” Even now, as I speak to you, there are various theories in America, put forward by philosophers, sociologists, and others, about the existence of black and white people. All these theories seek to show that black and white people do not share a common origin, so that racial segregation can be maintained. And I ask: Have we not failed to grasp the meaning of “neighbor”? Is it not clear that this is by no means self-evident, but something that must be earnestly sought and understood?

Therefore, if we are to understand that the commandment of love is a new commandment, we must try to grasp these two elements: the meaning of “neighbor” and the measure of love. What does “neighbor” mean? Among the Jews, “neighbor” meant a fellow member of the same nation. If you are a Jew, I am obliged to love you. If you are not a Jew, then I am not obliged to love you. Thus, one’s neighbor was one’s compatriot; everyone else was of no concern. Outside the Jewish world, among the Greeks, Romans, Egyptians, and Persians—

—in ancient times, in the age of Christ, what did “neighbor” mean? My beloved, a neighbor was understood to be a friend. If someone was your friend, he was your neighbor. If he was your enemy, he was far from you and was not your neighbor. Here you can see that Christian love comes to sweep aside all these barriers created by the various understandings of “neighbor,” and to tell us, in a truly marvelous way, that there are no distinctions: no racial distinction between black and white; no national distinction between Greek and barbarian; and no social distinction between rich and poor. Would you like to go even further? There is no distinction of sex either—not race in the sense of black and white, but sex: male and female.

“There is neither male nor female,” says the Apostle Paul. You cannot say that woman is an inferior being while man stands above her. There is therefore no distinction and no barrier in any of the four areas I have mentioned: race, nationality, social standing, or sex—male and female. I offer this further clarification so that the expression “racial distinction” will not be confused with the distinction between the sexes, since the corresponding Greek words are similar. Read the parable of the Good Samaritan again. Try to enter—

—into the historical, social, racial, and national circumstances of that age, so that you may grasp the full depth, height, and grandeur of the parable.

Saint Isaac the Syrian says that this applies even to the heretic. But take care: having communion with a heretic is one thing, and loving him is another. I love him so that he may be saved, but I do not have communion with him. This is the matter of discernment that I mentioned earlier. I can love even the heretic—and even the devil. I am not saying this on my own. We shall speak next time, not today, about Saint Isaac the Syrian’s teaching concerning the demons. The spiritual person who possesses love weeps and laments because the devil, though a creature of God, has fallen into such a state and become the devil. Yet that person has no contact and no conversation with him. He has no communion with either the devil or the heretic, but he grieves in love over the state into which they have fallen.

Christian love is something whose breadth and depth we cannot comprehend. As for our enemies, whom we are called to love, the Lord established this love for them in the following immortal words. I shall read them to you. They are from the Gospel according to Matthew, chapter 5, verses 43–48.

“You have heard that it was said”—you heard it in the Old Testament—“You shall love your neighbor and hate your enemy. But I say to you”—here is the new commandment—“love your enemies.” Here is the new commandment, the new meaning of “neighbor.” “Bless those who curse you”: others curse you, but you speak good words about them. “Do good to those who hate you”: others hate you—

—but you treat them well, “and pray for those who spitefully use you and persecute you.” Those who mistreat you and persecute you in various ways—you pray for them. “That you may become sons of your Father in Heaven; for He makes His sun rise on the evil and on the good.” He makes the sun rise without distinction. He gives His sun both to the good and to the evil, both to those who glorify Him and to those who blaspheme Him, “and sends rain on the just and on the unjust.” He does not send rain only upon the fields of good people; He also sends rain upon the fields of evil people. “For if you love those who love you”—the Lord now gives His reasons why we must love our enemies and all those who, under the old law—

—could not be included within the meaning of “neighbor.” “For if you love those who love you,” if you love only those who love you, “what reward have you?” What have you gained? “Do not even the tax collectors do the same?” Even the tax collectors do that. “And if you greet your brethren only”—only your brethren. You must love your brethren, but not only them. “What more do you do than others?” What have you done beyond the ordinary? For it is entirely natural to love your brothers and sisters, your relatives, and your friends. “Do not even the tax collectors do so? Therefore you shall be perfect”—you are to be perfect, He says, because here we have the perfect commandment of love—“just as your Father in Heaven is perfect.”

Your Father is perfect; in the same way, you must become like Him and be perfect. The old commandment said, “You shall love your neighbor as yourself.” Whenever people formed by the Old Testament speak of this in the New Testament, in the age of Christ, Christ the Lord refers to this commandment and says that on these two commandments—the first and the second, love for God and love for one’s neighbor—hang all the Law and the Prophets. We see that this commandment to love one’s neighbor concerns not only the meaning of “neighbor” but also the meaning of the measure. Having seen who our neighbor is, let us now consider the meaning of the measure.

When we speak of a measure, we mean the standard, the measuring rule by which we determine how much we should take. What do I mean? Suppose I go to buy cloth for a suit. How much should I buy? I will buy five meters. If I buy five meters, I know that one meter is one hundred centimeters. That is the measure: a measuring tape, a standard. On the basis of that standard, that measure, I say that I will buy this much cloth. If I used yards, I would give a different number. If I used cubits—the old measure you may remember—I would give a different number of cubits. You see, then, that everything depends—

—on the measure I use. This is indeed important in the matter of love. If I have no measure, take note, how will I measure? You may ask, “What kind of measure can love have?” It is very simple; the commandment states it plainly. Our own self is the measure. “You shall love your neighbor.” How? How much? “How” refers to quality; “how much” refers to quantity. “As yourself.” That is the measure: our own self is the measure. Had you ever realized that this is the measure? Therefore, the measure of love, both in quality and quantity, is our own self. Christ said that through these two commandments—

—“hang all the Law and the Prophets.” The whole Law and the Prophets are contained here. I must point out that, when we study the New Testament, we find many elements drawn from the Old Testament. Only a serious and careful student will recognize the profound distinction between the New and the Old, so that the new commandment is truly a new commandment and the New Testament is truly the New Testament. A great many of our Christians, my beloved, still remain within the realm of the Old Testament. I wish that all at least reached that point, but in any case, that is where many remain. You will see shortly that in the New Testament—

—the measure of love is different. It is another measure. This commandment does not belong to the New Testament; it belongs to the Old Testament. You may ask, “How can that be?” Pay close attention. It is perfectly clear. Matthew 22:40 says, “On these two commandments hang all the Law and the Prophets.” What hangs on these two commandments? The Law and the Prophets. Do you see? Not grace, not the New Testament, but the Law and the Prophets. It is perfectly clear. Do you understand? Thus, this is a commandment of the Old Testament, and its measure is the old measure. Yet Christ said, “I give you a new commandment.” Where, then, is the new measure? Before we see what that measure is—

—we should say that anyone who loves his neighbor as himself has certainly shown very great love and spiritual worth. Christ also expressed this in other words. There was once a competition in Europe or America—I do not remember where—on a related subject. The saying I am about to read to you had been submitted, and the person who discovered it, showing how ignorant people can be, claimed it had been spoken by some Indian philosopher or someone of that sort, although it comes from the New Testament. “Therefore, whatever you want men to do to you, do also to them,” Christ says.

It is the same as, “You shall love your neighbor as yourself.” It means the same thing. If you do not want others to do something to you, how can you do it to them? And Christ says, “For this is the Law and the Prophets.” “You shall love your neighbor as yourself”: the Law and the Prophets. And here again: the Law and the Prophets. Allow me a little play with logic: things equal to the same thing are equal to one another. Since the result, the third element, is the same in both cases—the Law and the Prophets—then the other two statements also coincide. Whether you say, “You shall love your neighbor as yourself,” or, “Whatever you want men to do to you, do also to them,” the meaning is the same. But I ask: what is the measure of my own self?

That is another question. Do not tell me that I am examining these things too closely. So many people have the words, “You shall love your neighbor as yourself,” on their lips, but how many truly love their neighbor as themselves? Why is that? Because the measure of our own self varies from person to person; it is different for each one.

You say to someone, “My friend, do not drink wine and do not smoke, because they will kill you.” And he replies, “I am going to drink and smoke.” Then you do not love yourself. Can you say you love yourself when you are bringing yourself to an early death? No, you do not. And now, using that as your measure, you will measure your love for your neighbor and say to a young person, “Here, have a cigarette...”

“...and let us have a little drink,” and you will turn him into a drunkard like yourself. For the measure by which you regard yourself is also the measure of the love you offer. You see, then, that this measure can be dangerous.

Dangerous indeed. So we must take this measure and measure it against another measure. That other measure is love for God. This is why the second commandment must remain second. You cannot say, “I shall love my neighbor as myself,” if you have lost the measure provided by love for God. You must ask, “This thing I am doing—drinking wine and giving it to a young person so that he too learns to smoke and drink—is this what God wants, or merely what I want?”

“This young man, this eighteen-year-old, keeps me company. But does God want this?” No. Since God does not want it, there is your measure. I have then restored the right measure within myself as well. Therefore, when the measure by which we regard ourselves is healthy, and when, secondly, it is not shaken, unstable, changeable, or distorted, then we shall certainly be able to show love to our neighbor and love our neighbor as ourselves. Otherwise, as the Apostle Paul says, we shall merely use the words and commandments with our lips, while being deceivers and deceived. But all this concerns the Old Testament. As for the New Testament, my dear friends...

...this is where we now stand. Why did Christ call it “a new commandment”? Because the measure is different. Pay close attention. The measure is no longer myself. What is it, then? It is going beyond myself, transcending myself. It means offering another person something that I would not offer even to myself. It means sacrificing myself, even dying for the other person. A mother wears away her own life in order to raise her child. What is that? Or she weeps bitterly, pleads with God, and spends her life praying that her child may return to the right path. What is that? It is a transcendence of self. She herself says...

“Let me die; I do not want to live, if only my child may become what he ought to be and find the path of God.” This is what it means to go beyond ourselves. Yet there is a danger even here. What is the measure of this transcendence of self? I may merely imagine that I am going beyond myself. The Apostle says, “Though I give my body to be burned”—an act of self-sacrifice—if I do not have love, then I have lost the measure. In that case, “I gain nothing.” Nothing at all. What, then, is the measure? Once again, it is God. Listen to this: First John, chapter 3, verse 16, and chapter 4 of the same epistle, verse 11. “By this we have known love: He laid down His life for us.”

He says that Christ gave His life for us—His very life. “And we also ought to lay down our lives for the brethren.” Here “soul” means life: we too, he says, ought to give our lives for our brethren. By what measure? By the measure of what Christ Himself did. There is the measure. You cannot escape it or fall into subjectivism. Wherever you go, the metric system uses the same meter of one hundred centimeters. You will not find another. You cannot say, “I shall buy a plot of land or a bolt of cloth using some other measure,” so that you can cheat and deceive. There is one measure. So it is here: there is one infallible measure. As He gave His life, so you too ought to give your life. That word “as” is the measure—the measure of the measure, the measure by which the measure of myself is judged.

The Lord Himself will say...

“A new commandment I give to you, that you love one another; as I have loved you, that you also love one another.” Oh, my dear friends, if only we knew what a treasure lies hidden in these words! I have tired you a little, but I shall finish with a saying from Saint Cyril of Alexandria.

Next time we shall continue with several examples of love as the Fathers present them, together with the Apostle Paul’s hymn to love, Saint Clement of Rome’s hymn to love in his First Epistle to the Corinthians, Saint Isaac the Syrian’s hymn to love, and the hymn to love...

...of the Apostle Paul in Romans. With these we shall conclude, and I hope that next time we shall finish the subject of love. Today, let us close with the words of Saint Cyril, which bring together everything we have said: “For the Law commanded, saying, ‘You shall love your brother as yourself.’” Who commanded us to love our brother as ourselves? The Law—the Old Law. “But our Lord Jesus Christ loved us more than Himself.” More than His own self. “The measure of love, then, is strange and new”—new, unfamiliar, extraordinary, unlike the old measure. It is a new measure of love. In other words, I confirm everything I have told you with this patristic teaching of Cyril of Alexandria.

“And He commands us to have the same disposition, preferring absolutely nothing to our love for the brethren and not hesitating, if necessary, even to undergo death in the flesh, that we may gain the salvation of our neighbor.” Even to die, if necessary, in order to gain the salvation of the other person. There, my dear friends, is the new commandment of love: a new understanding of the neighbor and a new measure by which love is measured. I said we would finish, but it is impossible to finish today. We shall finish next time.

We must bring it to a close. These subjects are truly unfathomable and immense, but we must finish. So I ask your forgiveness if today we prolong the talk a little more, solely so that we may complete the subject of love and begin a new one. Apart from today, if all goes well and God permits, we have only eight subjects remaining.

What shall we do on the first of April? I would answer that, God willing, we shall once again confine ourselves to the Sunday sermon. As happens every year, the Monday lectures come to an end on the Fifth Sunday of Lent.

From our outline of love for one’s neighbor, we have seen precisely how the commandment of love is understood as a new commandment in the New Testament. What makes it new is both the meaning of “neighbor” and the meaning of the measure of love. The neighbor is no longer merely a friend or a fellow countryman, as he was among the Jews, but every human being: enemy or friend, near or far, known or unknown, relative or stranger...

...compatriot or foreigner, white, Asian, or black. Whoever the other person may be, that person is our neighbor. And the measure is no longer ourselves—“You shall love your neighbor as yourself”—but the transcendence of ourselves. The measure of that measure is what Christ did in the world, and this is what we too desire to do. He gave His life; and we also, if necessary, ought to give our lives out of love for our neighbors. Thus the measure is the transcendence of ourselves, while the standard by which that measure is judged is the conduct, way of life, and earthly life of our Lord Jesus Christ as man.

It is now time to mention some specific examples. The examples from the Saints of our Church are, of course, countless, but I think that two or three of their sayings and one or two examples from their lives may help us. Saint Polycarp of Smyrna says, “It belongs to true and steadfast love not to desire only one’s own salvation, but the salvation of all the brethren as well.” He is saying that true and sound love does not consist merely in caring for your own salvation, but in caring that others may also be saved. Therefore, the finest expression of our love is to help other people attain salvation, just as we ourselves have been saved.

It is unthinkable for someone to find salvation and keep it only for himself. John Chrysostom says, “If you possess genuine love, you have become an Apostle.” This is a beautiful saying of John Chrysostom. If you have love, he says, then you have also become an Apostle, because to be an Apostle presupposes love. It is impossible to have love within yourself and not become someone who proclaims the Gospel to others. This resembles the previous saying: you will hasten to offer salvation to others, just as you yourself received and found it. Saint Maximus the Confessor says that perfect love...

...loves all people equally. Perfect love—Christian love—loves every human being equally. When we speak of love, we must distinguish it by saying “Christian love,” because there are all kinds of love in this world. Only by identifying it as Christian love, in the sense we have explained, can we understand one another. There is also that magnificent introduction to John Chrysostom’s first homily On Repentance, found here in his collected works, in the Athens edition of the Library of the Greeks, volume nine. It says the following. The passage is rather long...

...but I shall read you something very brief. When John Chrysostom was away from Constantinople for reasons of health, he could not find rest and returned to the city before he had fully recovered. In the first homily he delivered On Repentance, entitled “When He Returned from the Countryside,” he spoke, by way of introduction to those nine homilies on repentance, about how he had felt while separated from his flock.

I will give you the translation, not the original text, so that we are not delayed by having to explain it. “Did you, perhaps, remember us during the time when we were separated from you? For my part, I could never forget you. Though I left the city, I did not leave behind the sweet memory of you. Those who love beautiful faces carry the images of their loved ones with them wherever they go. In the same way, because we loved the beauty of your souls, we always carried with us the beauty of your spiritual understanding. And just as painters blend different colors to form images of bodies, so we blended together, like many colors of virtue, your devotion to the gatherings of the Church”—the gatherings at which John Chrysostom preached—“your eagerness to hear the divine Word, your love for the one speaking,”

“and all your other spiritual attainments. Having thus sketched the character of your souls and placed it before the eyes of our spiritual understanding, we received great comfort from this image of you during our absence. We did this while sitting at home and while rising, while traveling and while resting, while entering and while going out. We continually turned your love over in our minds, dreaming of you. And we found delight in these images not only by day, but also by night. What Solomon said—‘I sleep, but my heart keeps watch’—was also our experience at that time, because...”

“the need for sleep closed our eyelids, but the mighty power of my love for you kept the eyes of my spiritual understanding awake; and often I dreamed that I was speaking with you. For it is natural that the soul should see by night in its dreams what it reflects upon by day, and this is precisely what happened to us then. Though I did not see you with the eyes of the body, I saw you with the eyes of love. Though I was not present in body, I was present in the disposition of my soul, and your voices were always ringing in my ears. Therefore, although bodily illness compelled me to remain in the countryside longer and enjoy the benefit of the air for the sake of my health, the force of my love for you would not...”

“tolerate it. It protested loudly and never ceased troubling us until it persuaded us to rise before the proper time and counseled us to regard your sweet presence as health, delight, and every other good thing. Following its counsel, we preferred to return while traces of the illness still remained rather than stay until we had fully recovered and, by remaining there, cause your love still greater sorrow. For while I was there, I learned of your complaints about my delay through the letters that continually reached me; and I paid greater attention to those complaints than to the praise offered to me, because they came from souls that knew how to love.”

“Because of them I rose and hastened to return. Because of them I could never put you out of my mind.” And then comes another splendid passage: “And what is so remarkable if, while staying in the countryside and enjoying freedom, I remembered your love? For, as we know, Paul, though bound in chains and confined in prison, with countless dangers hanging over him, passed his time as though he were in a meadow. So deeply did he long for the brethren that he wrote to them: ‘It is right for me to think this way about all of you, because I have you in my heart, both in my chains and in the defense and confirmation of the Gospel.’” Philippians 1:7. And then the famous phrase:

For Paul, the chain of his enemies was on the outside, while the chain of his disciples’ love was within. There were two chains: the chain imposed by his enemies in prison, and the chain of love. One was outside and the other within. The outer chain was made of iron, but the inner chain was fashioned from love. He often cast off the first, as he entered and left prison; but the chain of love he never broke. What more can I say? There is much more, but let us stop here, so that you may see how the Apostle Paul and John Chrysostom felt in their love for others. And since our discourse has now turned to the Apostle...

Paul the Great, who loved Christ and said, “I count all things as refuse, that I may gain Christ,” spoke these words about his fellow countrymen, the Jews, who persisted in their unbelief: “I speak the truth in Christ; I am not lying, and my conscience bears witness with me in the Holy Spirit.” I am telling you the truth, he says; I am not lying. My conscience bears witness with me in the Holy Spirit. “I have great sorrow and unceasing anguish in my heart.” I have, he says, great sorrow and unceasing anguish and pain in my heart.

“For I could wish that I myself were accursed and cut off from Christ for the sake of my brethren, my kinsmen according to the flesh, who are Israelites.” I could wish that I myself were accursed and cut off from Christ. I, who love Him so deeply, would be separated from Christ and go to Hell, if only my fellow countrymen, the Jews, would believe in Christ. Do you hear what love is? Paul would have preferred to go to Hell. That is why I told you that love is no longer measured by the self, but by going beyond the self. Needless to say, of course, when we go beyond ourselves, then we truly love—or, better still, then we love our true self.

We have, so to speak, two selves: the one that can be seen and the one that...

cannot be seen, but which is the true self, the one of real worth. For example, it may seem to be in my interest to keep this book, but it is even more in my interest to give it away so that another person may be benefited by it. Consequently, if the other person is benefited, then I am benefited twice over, because this love of mine for the other person is what truly benefits me. That benefit is greater than the benefit I would have received from possessing a material book, even if I myself had been spiritually edified by reading its contents.

Saint Isaac the Syrian will express this wonderfully through three beautiful examples. But before giving them, he tells us how the Saints loved.

“And all the Saints reach this perfection when they become perfect.” This, he says, is how they attain perfection. For what is love? Perfection. And what is perfection? Love. “They become like God by causing their love and compassion for mankind to overflow toward everyone.” They become like God when their love and compassion for mankind overflow toward all. “This was the sign the Saints sought within themselves: to become like God by being perfected in their longing for their neighbor.” In this, he says, they desire to become like God: to be perfected and brought to fulfillment in their loving concern for their neighbor. “Thus also did our fathers, the monks.” This, he says, is what those who lived in the desert did. Take note: the monks.

Many people often have the idea that monasticism is an isolation from this love. That is mistaken. Love for the world cannot be cultivated as easily while living in the world as it can in the desert. This may sound strange, but it is very true. My dear friends, we cannot love people as deeply while living among them as we can when we withdraw from them. Then we truly love them. And we have countless examples of this. It was above all the ascetics who cultivated the commandment of love for one’s neighbor. Look through all their literature, the writings of the Fathers,

and see how these monks benefited humanity, both while they were alive and after they had departed this world, through their example and their writings. And he says: “Thus also did our fathers, the monks, whenever they received within themselves that perfection and likeness to the fullness of the life of the Lord Jesus Christ.” He now proceeds to the three examples I mentioned. “Macarius says that Anthony never judged it right to do anything that would benefit himself more than his neighbor, because he held this hope: that his neighbor’s gain was his own finest work.” This, then, is what is said of Anthony the Great.

Επιθυμεί κανείς να το κλείσει για να πιάσει κι άλλα θέματα, βλέπει κανείς όμως ότι είναι ένα θέμα που δεν μπορεί να κλείσει. Είναι ένα απέραντο θέμα. Είναι εκείνο που λέγει ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος, ότι για την αγάπη θέλεις να μιλήσεις, για τον Θεό μιλάς. Κι άμα θέλεις να μιλήσεις για τον Θεόν, δεν υπάρχει ποτέ η περίπτωση να τελειώσεις. Γι' αυτό ακριβώς και δεν μπορούμε να τελειώσουμε. Επιθυμούσα πολύ σήμερα να τελειώναμε, φοβούμαι όμως ότι δεν θα τελειώσουμε σήμερα. Συνεχίζουμε ό,τι μπορούμε να αναλύσουμε από το μεγάλο αυτό και απέραντο θέμα της αγάπης, ώστε, αναλύοντες αυτήν, να μπορούμε

να ζήσουμε το περιεχόμενό της και να γίνει περιεχόμενο της ζωής μας. Η αγάπη, είπαμε μία περασμένη φορά, ότι είναι χάρις και συνεπώς θείον δώρον, διότι η χάρις έρχεται εκ Θεού, έρχεται από τον Θεόν εις τον άνθρωπον. Ο άνθρωπος τότε έχει αγάπη, όταν έχει αποδεχθεί αυτήν την χάριν της αγάπης. Δηλαδή, αν είπε αυτό το ναι στο Πνεύμα το Άγιον, το οποίο δίνει τα χαρίσματα και τα δώρα,

το ναι, τότε οπωσδήποτε έχει αποκτήσει την αγάπη. Αλλά η αγάπη δεν είναι μόνο ένα χάρισμα. Είναι ταυτοχρόνως και μία οδός, μία μέθοδος αποκτήσεως χαρισμάτων. Αυτό ίσως πάρα πολλοί το αγνοούν. Εν τούτοις, αυτός ο Απόστολος Παύλος προτρέπει όχι μόνο την απόκτηση ποικίλων χαρισμάτων εις τους χριστιανούς του, αλλά υποδεικνύει επιπλέον και την μέθοδο προκειμένου να αποκτήσει κανείς τα ποικίλα χαρίσματα, τα οποία γι' αυτούς θα είναι στολίδια. Λέγει στην πρώτη προς Κορινθίους επιστολή του: «Ζηλούτε τα χαρίσματα τα κρείττονα». Ζηλούτε, να ζηλεύετε τα χαρίσματα τα ωφελιμότερα και τα καλύτερα, τα πιο εκλεκτά. Και έτσι

«καθ' υπερβολήν οδόν υμίν δείκνυμι». Και ακόμη θα σας δείξω, λέγει, καθ' υπερβολήν οδόν. Οδός θα πει μέθοδος, τρόπος. Τρόπος, μέθοδος καθ' υπερβολήν σπουδαίος, καθ' υπερβολήν ενδεδειγμένος. Και αυτός ο καθ' υπερβολήν ενδεδειγμένος τρόπος αποκτήσεως των χαρισμάτων είναι η αγάπη. Διότι ευθύς αμέσως ολόκληρο το κεφάλαιο, το 13ο προς Κορινθίους Α΄, είναι αφιερωμένο εις την αγάπη και θα το κλείσει με μια προτροπή που αρχίζει το 14ο κεφάλαιο: «Διώκετε την αγάπη». Δηλαδή, αφού σας είπα τόσα και σας έδειξα ότι είναι μια μέθοδος καθ' υπερβολήν σπουδαία να αποκτήσει κανείς χαρίσματα, σας λέγω και τώρα εν κεφαλαίω να επιδιώκετε την αγάπη αντί πάσης θυσίας. Πριν προχωρήσουμε όμως στο θέμα των χαρισμάτων και του τρόπου της αποκτήσεώς των, θα πρέπει να σημειώσουμε ότι ο χριστιανός είναι αδύνατον να εμφανίζεται χωρίς χαρίσματα. Απλούστατα, διότι τα χαρίσματα είναι μία επιμέρους προκαταβολή της πληρότητος που θα έχουν οι άνθρωποι εις τον μέλλοντα αιώνα. Τα χαρίσματα αποτελούν την προίκα του ανθρώπου, που του τη χαρίζει το Πνεύμα το Άγιο με τη βάπτισή του. Όπως ακριβώς όταν πρόκειται να...

υιοθετήσουμε ένα παιδί, κατά νόμον πρέπει να υπογράψουμε στο δικαστήριο, στη δικαστική αρχή, δεν ξέρω πού, στο δικαστήριο μάλλον, μιαν υπεύθυνον δήλωση ότι στο παιδί το οποίο υιοθετούμε και θα πάρει το όνομά μας, θα του δώσουμε αυτήν την άλφα περιουσία που έχουμε. Εάν δεν γράψουμε περιουσία στο παιδί που υιοθετούμε, η πολιτεία, αν το παιδί προέρχεται επί παραδείγματι από ένα δημόσιο κατάστημα, όπως είναι ένα ορφανοτροφείο, ένα βρεφοκομείο κτλ., ουδέποτε μας το παραδίδει. Είναι γνωστό αυτό, το γνωρίζετε. Κάτι ανάλογο συμβαίνει, αγαπητοί μου, και εδώ. Με το βάπτισμα γίνεται η υιοθεσία, υιοθετούμεθα από τον Θεό,

γινόμεθα παιδιά του Θεού κατά χάριν. Αυτή η υιοθεσία γίνεται με την ενέργεια του Αγίου Πνεύματος. Και ρωτώ τώρα: ο Θεός, ο Δημιουργός μας, αναλαμβάνει την υιοθεσία μας και προίκα δεν θα μας δώσει; Η προίκα λοιπόν που θα πάρει ο χριστιανός βαπτιζόμενος είναι τα χαρίσματα του Αγίου Πνεύματος, τα δώρα. Όταν βαπτίζεται ένας άνθρωπος, του κάνουμε και δώρα. Το Πνεύμα του Θεού δεν θα μας δώσει δώρα; Θα έλθει άμοιρο δώρων, μόνο να μας δώσει και να μας παράσχει την υιοθεσία; Εάν δείτε χριστιανό που δεν έχει χαρίσματα, Απόστολος Παύλος

απαριθμεί και θα σας αναφέρω, να φοβηθείτε το εξής: όχι το Πνεύμα το Άγιο ήλθε με άδεια τα χέρια, αλλά αυτός που βαπτίστηκε δεν τα απεδέχθη, δεν εδέχθη τα δώρα του Αγίου Πνεύματος. Γι' αυτό δεν νοείται χριστιανός μη χαρισματούχος. Βαπτισμένος χριστιανός και να μην έχει χαρίσματα δεν νοείται. Στην Αρχαία Εκκλησία όλοι είχαν χαρίσματα. Όλοι. Φυσικά, τα χαρίσματα ήταν ποικίλα. Ο ένας είχε αυτό το χάρισμα και ο άλλος είχε εκείνο το χάρισμα. Σας θυμίζω την περίπτωση του σπιτιού του Κορνηλίου, που μετεκάλεσε τον Απόστολο Πέτρο από την Ιόππη να έλθει. Όταν ήκουσαν το λόγο του Αποστόλου Πέτρου, επέπεσε, λέει, το Πνεύμα το Άγιο, και όχι μόνο

εκείνοι που ήσαν σπιτικοί, δηλαδή η γυναίκα και τα παιδιά του Κορνηλίου, αλλά και οι συγγενείς και οι φίλοι που είχαν κληθεί να ακούσουν το κήρυγμα του Πέτρου και τον ανέμεναν. Έπεσε το Πνεύμα του Θεού σε όλους αυτούς, όπως ακριβώς την ημέρα της Πεντηκοστής εις τους Αποστόλους, και όχι μόνο τους Αποστόλους, αλλά σε 120 πρόσωπα. 120 πρόσωπα. Και άρχισαν να λαλούν γλώσσες κλπ. Ήτο ένα χάρισμα της εποχής εκείνης, δι' ορισμένους λόγους πολύ σημαντικό. Χωρίς να σημαίνει ότι μόνο η γλωσσολαλία είναι δώρο του Αγίου Πνεύματος. Και ρωτούμε: θα είναι δυνατόν ποτέ, το ξαναλέμε δηλαδή πάλι, εμείς να βαπτιζόμεθα και να είμεθα άμοιροι χαρισμάτων; Εάν είμεθα άμοιροι χαρισμάτων, είναι γιατί δεν προσέξαμε τι μας φέρνει το

Πνεύμα του Θεού. Ερωτώ ακόμη: το χρίσμα τι είναι; Δεν είναι ακριβώς η σφραγίς του Αγίου Πνεύματος; Η επικύρωσις, όχι διά το βάπτισμα, αλλά διά την παροχή, διά την χορήγηση χαρισμάτων. Αυτό είναι. Γι' αυτό ένας άνθρωπος ο οποίος θα φύγει από την Ορθόδοξον πίστη, θα γίνει χιλιαστής ή ό,τι άλλο γίνει, αιρετικός, και επανέλθει στην Εκκλησία, το βάπτισμά του δεν απωλέσθη, γι' αυτό και δεν επαναλαμβάνεται, αλλά τα δώρα του Αγίου Πνεύματος ανεκλήθησαν, γι' αυτό και πρέπει να επαναχρισθεί. Έχουμε πάλι χρίσμα. Τι σημαίνει αυτό; Να ξαναέλθουν πάλι τα δώρα του Αγίου Πνεύματος.

Λοιπόν, αγαπητοί μου, κάνοντας αυτήν την μικρή διασάφηση, πρέπει να καταλάβουμε ότι κάθε χριστιανός, σαν πνευματοφόρος άνθρωπος, οφείλει να είναι και χαρισματούχος, εκάστω, όπως λέγει ο Απόστολος Παύλος, «ως ο Θεός εμέρισε μέτρον πίστεως». Κατά το μέτρο της πίστεώς σου θα πάρεις τα χαρίσματά σου. Λέγει ο Άγιος Κύριλλος Ιεροσολύμων ότι τα δώρα του Αγίου Πνεύματος μοιάζουν με έναν ωκεανό. Εάν κρατάς μεγάλο κουβά, πολύ νερό θα βάλεις μέσα. Μικρό κουβά, λίγο νερό θα βάλεις μέσα. Με άλλα λόγια, από το κουβά που κρατάς εξαρτάται τι πήρες. Κατά το μέτρο της πίστεώς σου, πόσο πιστεύεις, πόσο αποδέχεσαι, είναι και τα χαρίσματα τα οποία παίρνεις.

Το Πνεύμα του Θεού δεν δίνει σε όλους τα ίδια χαρίσματα. Γιατί όλοι αποτελούμε το σώμα της Εκκλησίας, το σώμα του Χριστού, και όλο το σώμα δεν είναι μάτια, ούτε όλο το σώμα είναι αυτιά ή πόδια ή χέρια. Γι' αυτό άλλος μεν να έχει τούτο το χάρισμα, άλλος δε εκείνο. Πάντως, ο Απόστολος Παύλος προτείνει και λέγει ότι το υπέρτατο χάρισμα, το οποίο μπορούν και οφείλουν όλοι να έχουν, είναι η αγάπη. Χάρισμα. «Θεέ μου, δώσ' μου την αγάπη, δώσ' μου το χάρισμα της αγάπης». Έτσι πρέπει να προσεύχεται κάθε χριστιανός. «Δώσ' μου να σ' αγαπώ, να αγαπώ τους άλλους, να αγαπώ πολύ».

Και θα δουλεύεις για να αποκτήσεις αυτό το χάρισμα. Δηλαδή, δουλεύω σημαίνει αποδεικνύω εν τοις έργοις ότι επιθυμώ να δεχθώ το χάρισμα της αγάπης. Αλλά και ταυτοχρόνως μας λέγει ο Απόστολος να ζηλεύουμε τα κρείττονα χαρίσματα με την μέθοδο του χαρίσματος της αγάπης. Δηλαδή, εκείνο που γίνεται σχετικά με την επεξεργασία των διαμαντιών. Θα γνωρίζετε όλοι ότι το διαμάντι είναι ένα πολύ σκληρό υλικό,

το πιο σκληρό υλικό που υπάρχει στη φύση, και από το ατσάλι πιο σκληρό, το διαμάντι. Προκειμένου λοιπόν τώρα να λειάνουμε τις επιφάνειες μιας πέτρας, μιας διαμαντόπετρας, και να την κάνουμε με πολλές επιφάνειες, ώστε το φως να πέφτει και να αντανακλά κατά τρόπον που να γυαλοκοπά, θα πρέπει να κάνουμε την εξής μέθοδο: να πάρουμε διαμάντια που δεν είναι ίσως χρωματιστά, που δεν έχουν πολύ μεγάλη αξία, να τα κοπανίσουμε και να κάνουμε διαμαντόσκονη, και επάνω στη διαμαντόσκονη να τρίψουμε το διαμάντι για να κάνουμε τις επιφάνειές του. Το διαμάντι κατεργάζεται με το διαμάντι. Και τα χαρίσματα, τα ποικίλα, κατεργάζονται με το χάρισμα της αγάπης. Εάν αυτό το χάρισμα δεν το έχει ο χριστιανός, μην περιμένει να αποκτήσει άλλα χαρίσματα. Και αν υποτεθεί ότι τα έχει, εις τίποτε δεν έχουν, μα εις τίποτε δεν έχουν να τον ωφελήσουν. Αν και είναι θέμα λίγο πιο κάτω να σας το πω, όμως μια που βρίσκομαι στο σημείο αυτό, σας λέγω: εάν έχω το χάρισμα, φερ' ειπείν, της φιλανθρωπίας,

δεν έχω αγάπη ως προσθήκη. «Εάν ψωμίσω πάντα τα υπάρχοντά μου, αγάπην δε μη έχω», εγώ δεν είμαι τίποτα. Αλλά θα μιλήσουμε για αυτά τα σημεία λίγο πιο κάτω. Ώστε η αγάπη, καθ' υπερβολήν οδός. Μέθοδος αποκτήσεως χαρισμάτων εις το έπακρον ενδεδειγμένη. Γιατί όμως; Διότι η αγάπη, καταρχάς, εξομοιάζει τον άνθρωπο με τον Θεό. Τον κάνει να είναι όμοιος με τον Θεό. Και φυσικά ο Θεός θα δώσει εις τον άνθρωπο που είναι όμοιός του εκείνο που και εκείνος έχει. Ακόμη, διότι δια της αγάπης πετυχαίνει ο άνθρωπος πλουσία τη χάρη του Θεού.

Αγαπητοί, ακόμη, διότι αγάπη σημαίνει καθαρότητα της καρδίας. Σημειώστε αυτό το σημείο, θα μας χρειαστεί πολύ πιο κάτω. Και δι' αυτής της καθαρότητας της καρδίας δύναται ο άνθρωπος να διακρίνει εκείνα τα οποία δεν διακρίνουν οι πολλοί. Η αγάπη έχει μάτια και βλέπει. Η αγάπη έχει τρομακτικά μάτια. Βλέπει. Θα δούμε λίγο πιο κάτω που λέει ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος: «Κατοπτεύει τους αιώνας, κατοπτεύει τους αιώνας». Δύναται να βλέπει πολύ μακριά η αγάπη, σε βάθος, ύψος, πλάτος. Έχει μάτια. Ακόμη, η αγάπη είναι ισχύς,

υπομονή, είναι κοινωνία. Όπως θα ξέρετε, ότι προκειμένου να μάθω γράμματα πρέπει να έχω υπομονή. Εάν έχω αγάπη, διότι της αγάπης η οποία είναι υπομονή, γιατί εκείνος που αγαπάει υπομένει, οπωσδήποτε θα αρχίσω να αποκτάω πολλά χαρίσματα. Ακόμη, είναι μια κοινωνία η αγάπη. Και όταν θα με φέρει σε επαφή με τους άλλους ανθρώπους, αυτό θα μου γεννήσει μέσα χαρίσματα, όπως το χάρισμα της φιλανθρωπίας, της παρηγορίας, της παρακλήσεως κλπ. Και ρωτώ τώρα να δούμε μερικά από τα χαρίσματα τα οποία αποκτώνται δια της αγάπης, και θα αναφερθώ μόνο σε εκείνα τα οποία αναφέρει ο Απόστολος Παύλος

στην προς Ρωμαίους επιστολή του, 12ο κεφάλαιο, και εις την πρώτη προς Κορινθίους επιστολή του, πάλι 12ο έως 14ο κεφάλαιο. Και αλλού αναφέρεται ο Απόστολος Παύλος. Τώρα παίρνω κάτι πολύ πρόχειρο.

Η αγάπη, το χάρισμα, δίνει πρώτα-πρώτα το χάρισμα της διακρίσεως, το τεράστιο αυτό χάρισμα. Σας είπα ότι η αγάπη είναι οφθαλμός, είναι μάτια. Η αγάπη βλέπει, το μίσος τυφλώνει, το μίσος τυφλώνει. Η αγάπη βλέπει, η αληθινή αγάπη, γιατί έχουμε και αγάπες που τυφλώνουν. Είναι γνωστό. Λέμε δε σε αυτόν τον άνθρωπο που αγάπησε εκείνη την κοπέλα και τυφλώθηκε, του μιλάμε και του λέμε, αλλά αυτός είναι τυφλός και δεν βλέπει. Η αγάπη, αγαπητοί μου, ανοίγει τα μάτια, δεν τα κλείνει. Αν είναι κλειστά τα μάτια του ανθρώπου που λέμε ότι αγαπάει, πρέπει να αμφιβάλλουμε διά την ποιότητα της αγάπης αυτής, διότι δεν είναι αυτό το πράγμα αγάπη.

Πάλι ο πατέρας και η μητέρα αγαπούν το παιδί τους κατά τρόπο που δεν βλέπουν τα ελαττώματά του. Προφανώς αυτό δεν είναι αγάπη, είναι τύφλωσις. Και αφού είναι τύφλωσις, δεν βλέπω να είναι αγάπη πάντως. Κάτι άλλο είναι, αγάπη δεν είναι. Ώστε η αγάπη ανοίγει τα μάτια και, για να αποκτήσεις το χάρισμα της διακρίσεως, οπωσδήποτε πρέπει να έχεις αγάπη και μάτια τεράστια. Δεν μπορείς να διακρίνεις όχι μόνο κάτι που είναι ήδη στο παρόν, αλλά και κάτι που ανήκει στο μέλλον. Όχι μόνο κάτι που είναι μπροστά σου, αλλά και κάτι που απουσιάζει τοπικώς, δηλαδή. Η διάκριση τα βλέπει αυτά. Η διάκριση είναι η αρετή η οποία, αν το θέλετε,

περισώζει και περιφρουρεί και το χάρισμα αυτής ταύτης της αγάπης. Είναι τόσο μεγάλο, σημαντικό το χάρισμα της διακρίσεως. Θα σας έλεγα, δυο χαρίσματα ζητάτε από τον Θεό, αν μπορούμε να το πούμε αυτό: της αγάπης το χάρισμα και της διακρίσεως. Αυτά τα δυο. Είναι τόσο σπουδαία η διάκριση. Κατόπιν, της ιεραποστολής. Μπορεί ο οιοσδήποτε να κάνει ιεραποστολή, είτε στον τόπο του είτε στη γειτονιά του και στο σπίτι του, είτε να τα εγκαταλείψει όλα και να πάει μακριά, σε άλλη ήπειρο, να κάνει ιεραποστολή, να υποστεί κινδύνους, να τον φάνε οι άγριοι ενδεχομένως, ταλαιπωρίες, ποικίλους πειρασμούς να υποστεί, για να προσφέρει το Ευαγγέλιο.

Δεν έχει αυτό το χάρισμα της ιεραποστολής, θα μπορέσει να τα φέρει εις πέρας; Το χάρισμα της προφητείας, το χάρισμα της διδασκαλίας, το χάρισμα της θαυματουργίας. Περί ιάσεων ομιλεί ο Απόστολος Παύλος, το να θεραπεύεις τον άλλον. Ναι, να θεραπεύεις τον άλλον. Μα ο ιερεύς άμα διαβάσει μία ευχή, ο άλλος μπορεί να γίνει καλά, και ο λαϊκός άμα προσευχηθεί δεν μπορεί να κάνει καλά τον άλλον άνθρωπο; Ύστερα, τα χαρίσματα αυτά δεν είναι για τους ιερείς, είναι για τα μέλη της Εκκλησίας. Και τα μέλη της Εκκλησίας δεν τα αποτελούν μόνο οι ιερείς, αλλά κλήρος και λαός. Όταν λέμε όμως θαυματουργίες, όπως είναι οι ιάσεις... Σας ευχαριστώ.

Και θαυματουργίες που δεν είναι ιάσεις. Και ο Απόστολος Παύλος το διακρίνει αυτό. Δηλαδή, έχουμε την περίπτωση θαυμάτων όχι επί ασθενών, που το λέγει ιάσεις, αλλά θαύματα για ποικίλους άλλους λόγους, ποικίλους άλλους λόγους. Να πεις τον άλλον ότι «μην φοβείσαι αυτό που σου συμβαίνει, αύριο ο Θεός θα σε βοηθήσει». Αύριο. Ή «πήγαινε σπίτι σου, ο Θεός θα σε βοηθήσει». Και αμέσως να φέρετε μια ακτίνα φωτός στον κόσμο που τον απασχολεί. Όπως είπε και ο Χριστός, ξέρω εγώ, στον αρχισυνάγωγο: «Πήγαινε, η κόρη σου είναι καλά». Κι ούτω καθεξής. Το χάρισμα της φιλανθρωπίας.

Δεν είναι στον καθένα να ασκεί φιλανθρωπία. Υπάρχουν άνθρωποι που δεν μπορούν να ασκήσουν τη φιλανθρωπία στις ποικίλες μορφές της. Το χάρισμα της παρηγορίας. Είναι μικρό το χάρισμα αυτό, να μπορείς να πας να παρηγορήσεις έναν πενθούντα, έναν που βρίσκεται σε μια κατάσταση έξαλλη, είναι σε μια κατάσταση πειρασμική, να του πεις τέτοια πράγματα που να τον στηρίξεις, όταν ο άνθρωπος αυτός ενδεχομένως ετοιμάζεται να αυτοκτονήσει ή να κάνει ένα διάβημα πάρα πολύ άσχημο, και να τον βοηθήσεις. Το χάρισμα της διακονίας, να υπηρετείς τους άλλους. Ναι, είναι μικρό; Ενώ, έχετε αλήθεια υποπτευθεί ποτέ ότι το να διακονείς είναι υπόθεσις χαρίσματος του Αγίου Πνεύματος;

Αγαπητοί μου, και λέγει σαφώς η Αγία Γραφή ότι ο Πρωτομάρτυς Στέφανος, ο οποίος δεν έκανε τίποτε άλλο παρά διακονούσε τραπέζες, ήταν πλήρης χάριτος και δυνάμεως, πλήρης χάριτος και Πνεύματος Αγίου και δυνάμεως πολλής, τόσο που στο συνέδριο είδε τον Ιησού Χριστόν δεδοξασμένον εις τα δεξιά της δόξης του Θεού Πατρός. Και όμως, τι έκανε; Διακονούσε στα τραπέζια. Πήγαιναν, αγόραζαν τρόφιμα, μαγειρεύανε, στρώναν τραπέζια και κάθονταν οι χριστιανοί να φάνε. Το λέει πολύ καθαρά το βιβλίο των Πράξεων, που ένας άλλος θα έλεγε: «Εγώ θα κάνω τώρα αυτή τη δουλειά; Εγώ γι' αυτή τη δουλειά είμαι;». Πρέπει να έχεις και ταπείνωση, αλλά εν πάση περιπτώσει είναι χάρισμα που μόνο το Πνεύμα του Θεού το δίνει, να μπορείς να διακονείς.

Χάρισμα της διοικήσεως, «κυβερνήσεις», έτσι το λέγει ο Απόστολος Παύλος, Κορινθίους, το να διοικείς. Οτιδήποτε να διοικείς, την Εκκλησία να διοικείς, το σπίτι σου να διοικείς, την πολιτεία να διοικείς, την πόλη να διοικείς, έναν οργανισμό, ένα σύλλογο, ένα ίδρυμα να διοικείς, είναι μικρό πράγμα; Αλλά να διοικείς όπως ο Θεός θέλει, γιατί πολλοί διοικούν. Δεν σημαίνει με αυτό όμως ότι έχουν και το χάρισμα του να διοικούν. Της σοφίας, όχι της κατά κόσμον σοφίας, αλλά της σοφίας του Θεού το χάρισμα. Το χάρισμα της γλωσσολαλίας. Τότε η γλωσσολαλία ήταν κάτι αυτόματο εις τους Αποστόλους. Τώρα δεν είναι βεβαίως αυτόματο το χάρισμα, αλλά η ευκολία να μάθει κανείς ξένες γλώσσες με σκοπό να οικοδομηθεί η Εκκλησία.

Στην περίπτωση, επί παραδείγματι, να μεταφράσουμε την Αγία Γραφή ή άλλα βιβλία. Να μάθει κανείς συγκεκριμένα τη γλώσσα των Σουαχίλι, που ομιλείται εις την Αφρική, για να μεταφράσει ένα λειτουργικό βιβλίο, ένα βιβλίο προσευχών, να μεταφράσει την Αγία Γραφή ή ό,τι άλλο. Αλλά η γλωσσολαλία, γιατί έχουμε και ιδιαίτερο χάρισμα ως προς την μετάφραση. Να το δούμε: το χάρισμα της ερμηνείας, να ερμηνεύσεις κάτι, το χάρισμα της μεταφράσεως, το χάρισμα της συγγραφής. Μπορεί ο καθένας να συγγράψει; Βέβαια, πολλοί έχουν το χάρισμα της συγγραφής και από την, θα λέγαμε, και έξω από την Εκκλησία, όπως και πολλά από αυτά θα μπορούσαμε να τα βρούμε και έξω από την Εκκλησία.

Μες στην Εκκλησία αυτά αποκτούν ιδιαίτερη χάρη. Αποκτούν εκείνο το κάτι που τελικά απολήγει στη δόξα του Θεού και στην οικοδομή της Εκκλησίας. Ερωτώ, για να αναφερθώ σε ένα συγκεκριμένο παράδειγμα ως προς το τελευταίο χάρισμα της συγγραφής. Πόσοι συγγραφείς υπάρχουν και πόσοι συγγράφουν βιβλία; Πόσοι συγγραφείς είναι εκείνοι που στέλνουν εις τον σατανά και εις την κόλαση τους αναγνώστες των με εκείνα τα φοβερά τα οποία γράφουν εις τα βιβλία τους; Πόσοι είναι; Για να γράψεις ένα βιβλίο και να στείλεις ανθρώπους στον Παράδεισο, είναι χάρις του Θεού. Δεν είναι υπόθεση δική σου, είναι χάρις του Αγίου Πνεύματος. Να σταθεί ένα βιβλίο σταθμός στην ιστορία του κόσμου, είναι μια χάρις του Θεού. Και σας είπα, ένα συγκεκριμένο θα σας αναφέρω, όπως τα γνωρίζετε.

Στην Αμερική υπήρχε η δουλεία και υπήρχε διότι κουβαλούσαν μαύρους από την Αφρική κατά έναν φοβερό τρόπο. Τους έπιαναν, τους ανθρώπους. Διαβάστε σχετικά βιβλία και από τα παιδικά διαβάστε τον «Δεκαπενταετή Πλοίαρχο» του Ιουλίου Βερν, να ιδείτε τι ήταν αυτές οι εκμεταλλεύσεις των μαύρων και τα σκλαβοπάζαρα, πώς τους κουβαλούσαν μέσα στα αμπάρια των πλοίων, πώς τους έπιαναν τους μαύρους στα χωριά τους. Δεν υπελόγιζαν ότι χωρίζεσαι από τον πατέρα σου, τη μάνα σου, το παιδί σου και τη γυναίκα σου. Πώς τους σκότωναν, πορεία από το εσωτερικό της Αφρικής στις ακτές τις δυτικές της Αφρικής και από εκεί μέσα στα αμπάρια, όλοι μαζί σωριασμένοι, με καρφωμένες τις πόρτες, για να τους πάνε στην Αμερική. Ελάχιστοι φτάνανε, οι πιο πολλοί πεθαίνανε, και αυτοί που έφταναν εκεί...

στα σκλαβοπάζαρα, τους αγόραζαν οι σπουδαίοι Ευρωπαίοι μας, οι λευκοί, τους αγόραζαν και τους έπαιρναν στα χτήματά τους, που είχαν χιλιάδες στρέμματα, για να καλλιεργούν και να γίνουν πλούσιοι. Η δουλεία, λοιπόν, ήταν ένα μεγάλο θέμα στην Αμερική, μεγάλο θέμα. Για να μην σας πω ότι δεν υπάρχει σήμερα, αλλά υπάρχει υπό τη μορφή των φυλετικών διακρίσεων και γνωρίζετε λίγο πολύ τι γίνεται στην Αμερική. Μια νοικοκυρά, η Μπίτσερ Στόου, μια νοικοκυρά, μια μέρα —είχε σύζυγο θεολόγο, ο οποίος εστρέφετο κατά της δουλείας· ήσαν θερμοί χριστιανοί και οι δυο τους— μια μέρα στην εκκλησία η Μπίτσερ Στόου, στο στασίδι της, ενεπνεύσθη

να γράψει ένα βιβλίο υπέρ των μαύρων, τέλος πάντων να ακουστεί μια φωνή διαμαρτυρίας. Και γύρισε σπίτι της —αυτή έχει γράψει βεβαίως κι άλλα βιβλία— γύρισε σπίτι της και άρχισε να γράφει, αφού συνέλαβε το σχέδιο του μυθιστορήματός της. Και έγραψε δύο τόμους από το μυθιστόρημα που φέρει τον τίτλο «Η Καλύβα του Μπάρμπα-Θωμά». Το έγραψε μεταξύ του γραφείου της και της κουζίνας της, γιατί ήταν νοικοκυρά και έπρεπε να κοιτάζει και το φαΐ της και τα παιδιά της και έγραφε κιόλας. Όταν το έγραψε το βιβλίο αυτό, έγινε πάταγος στην Αμερική. Το βιβλίο αυτό εστάθη πρόδρομος της απελευθερώσεως των δούλων.

Για να γράψεις κάτι να σταθεί πραγματικά σταθμός, να ωφελήσει τους άλλους, αυτό είναι δώρο, χάρισμα του Αγίου Πνεύματος. Έτσι, λοιπόν, η αγάπη φέρει τα χαρίσματα. Η απουσία της αγάπης, και αν ακόμη υπάρχουν χαρίσματα, αυτά τα εκμηδενίζει ή τα θάπτει. Αγαπητοί, σας θυμίζω την παραβολή των ταλάντων, εκείνου του δούλου που πήγε και έθαψε το τάλαντο που πήρε από τον εργοδότη. Πόσοι άνθρωποι θάπτουν τα τάλαντά τους, δηλαδή τα χαρίσματα που τους δίνει ο Θεός, και δεν τα καλλιεργούν, διότι δεν έχουν αγάπη, ώστε μέσα στο εργαστήρι της αγάπης αυτά να αυξηθούν, να αποδώσουν.

Να προχωρήσουμε σε μία άλλη παράγραφο. Η αγάπη προς τον πλησίον είναι η ετέρα όψις της αγάπης προς τον Θεό και θεωρείται ως δευτέρα εντολή μετά από την εντολή της αγάπης προς τον Θεό. Μέχρι τώρα, όπως το έχετε αντιληφθεί, δεν έχουμε μιλήσει για την αγάπη προς τον πλησίον. Μιλήσαμε αρχικώς για την αγάπη του Θεού προς τον άνθρωπο και μετά για την αγάπη του ανθρώπου προς τον Θεό και όλα εκείνα τα στοιχεία που απαρτίζουν αυτήν την αγάπη. Καιρός τώρα, λοιπόν, να δούμε και την αγάπη προς τον πλησίον. Η αγάπη του ανθρώπου προς τον Θεό αποτελεί μίαν κατακόρυφον, μίαν κάθετον, μίαν κατακόρυφον. Η αγάπη του ανθρώπου προς τον πλησίον, μίαν οριζόντιον. Αλλά δεν έχουμε όμως μόνο αυτές τις δυο συντεταγμένες, την οριζόντιον και την κάθετον ή κατακόρυφον και την οριζόντιον. Έχουμε και μια τρίτη συντεταγμένη, θα λέγαμε, προς τα μπρος, που είναι προς την κτίση, προς τη δημιουργία. Αυτές οι τρεις συντεταγμένες στον χώρο της αγάπης, προς τον Θεό, προς τον συνάνθρωπο και προς την κτίση,

έλλογον και άλογον, ή καλύτερα άλογον, γιατί η έλλογος φύσις είναι οι άνθρωποι, προς την άλογον φύση και την άψυχον φύση, αυτές οι τρεις συντεταγμένες απαρτίζουν τον χώρο της αγάπης, εντός του οποίου οφείλει να κινηθεί ο άνθρωπος. Εάν κινηθεί μόνον επί της κατακορύφου, τότε δεν απαρτίζει χώρον και αποξενούται από τα λοιπά δημιουργήματα του Θεού. Ο Ευαγγελιστής Ιωάννης, στην επιστολή του την πρώτη, το καταδικάζει αυτό και μάλιστα επανέρχεται και επανέρχεται, λέγοντας ότι είναι το λιγότερο μια υποκρισία. Διότι λέγει: «Τον πλησίον που βλέπεις δεν τον αγαπάς.

Τον Θεόν που δεν βλέπεις, λες ότι τον αγαπάς; Ψεύδεσαι». Έτσι λέει, ψεύδεσαι. Συνεπώς, εκείνος που λέγει «εγώ αγαπώ τον Θεόν, εγώ και ο Θεός, ο Θεός και εγώ», αυτή, θα λέγαμε, η κατακόρυφος που συνδέει το πρόσωπο του ανθρώπου με το πρόσωπο του Θεού, και αγνοεί τις λοιπές συντεταγμένες, είναι το λιγότερον υποκρισία. Δεν χαρακτηρίζω εγώ τον χαρακτηρισμό αυτόν, αλλά αυτός ο Ευαγγελιστής Ιωάννης. Λέει «ψεύδος». Το ψεύδος δεν είναι παρά υποκρισία. Η υποκρισία είναι ψεύδος. Αλλά κι αν ακόμη υποτεθεί ότι θα έπαιρνα μόνο την οριζόντιον συντεταγμένη, όχι την κάθετον, τότε εκπίπτω εις εκείνο που λέγαμε μια περασμένη φορά, εις τους ποικίλους αυτούς εκκεντρικούς ουμανισμούς, ανθρωπισμούς,

που εχάλκευσε τους τελευταίους αιώνας η Ευρώπη. Και μιλάμε και λέμε για ανθρωπισμό και για ανθρωπισμό και αγνοούμε ολότελα την αγάπη και την παρουσία του Θεού. Αλλά δεν μπορεί κανείς ποτέ να αγαπάει τον Θεό, να αγαπάει τον πλησίον του και να μην αγαπάει τη δημιουργία, τα ζώα που πατούν στη γη, τα πουλιά που πετούν, τα έντομα, τα λουλούδια, τα ποτάμια, τα δένδρα, τις πέτρες. Δεν μπορεί να μην τα αγαπάει. Τα αγαπά τόσο πολύ. Γι' αυτό εκείνος που έχει μπει σωστά μέσα σε αυτόν τον χώρο της αγάπης κινείται και με τις τρεις συντεταγμένες. Εξάλλου, αν το θέλετε, να με συγχωρέσετε γι' αυτό που θα πω, δεν νοείται χώρος χωρίς τρεις συντεταγμένες.

Δεν νοείται χώρος, αυτό μαθηματικά το ξέρουμε, χωρίς τρεις συντεταγμένες. Ακόμη, η αγάπη προς τον πλησίον αποτελεί —συγγνώμη, θα μιλήσω ιδιαιτέρως για την αγάπη προς την κτίση λίγο πιο κάτω, ίσως την ερχομένη φορά, ιδιαιτέρως. Τώρα θα μιλήσουμε για την αγάπη προς τον πλησίον μόνο— η αγάπη προς τον πλησίον αποτελεί, κατά τη ρήση αυτού του Κυρίου μας, την καινή εντολή. Ο ίδιος είπε: «Εντολήν καινήν δίδωμι υμίν», σας δίνω καινούρια εντολή, «ίνα αγαπάτε αλλήλους· καθώς ηγάπησα υμάς, ίνα και υμείς αγαπάτε αλλήλους». Όπως, λέγει, εγώ σας αγάπησα,

και εσείς να αγαπάτε ο ένας τον άλλον. Πού έγκειται η καινότης της εντολής; Διότι είναι γνωστό ότι η εντολή της αγάπης, «αγαπήσεις τον πλησίον σου ως σεαυτόν», που θα κάνουμε ανάλυση παρακάτω ακριβέστερη, είναι στην Παλαιά Διαθήκη. Και η αγάπη προς τον Θεό είναι στην Παλαιά Διαθήκη. Και αναφέρονται και οι δυο και εις την Καινή Διαθήκη. Τότε, πού έγκειται η καινότης, αυτό το καινούριο, εις την εντολή της αγάπης; Αγαπητοί μου, προσέξτε, διότι πιθανώς να είναι απορία σας γιατί ο Χριστός αποκαλεί αυτήν την εντολή της αγάπης καινούρια, ενώ είναι τόσο παλιά.

Η καινότητα, το «και» με άλφα γιώτα, αυτό το καινούριο... της εντολής έγκειται σε δύο σημεία: εις την έννοια του πλησίον και εις το μέτρο της αγάπης. Εις αυτά τα δύο. Και αναλύουμε. Ποια είναι η έννοια του πλησίον εις τους Ιουδαίους, που είχαν μέσα στον νόμο τους «αγαπήσεις τον πλησίον σου ως σεαυτόν»; Διότι εκείνο που είχε πει εκείνος ο νομικός εις τον Χριστό, που ο ίδιος είχε θέσει ερώτημα «ποιες είναι οι εντολές πρώτες;» Και του λέει: «Κατά τη γνώμη σου ποιες είναι;» του λέει ο Χριστός. «Η εντολή η πρώτη», λέει, «να αγαπήσεις τον Θεό. Η δευτέρα, να αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου». «Αυτό», λέει, «κάνε», του λέει ο Χριστός, «και θα ζήσεις». Αυτός ήθελε να δικαιολογηθεί.

Επιτρέψατέ μου, η Αγία Γραφή λέγει «ήθελε δικαιούν εαυτόν». Είχε προσβληθεί, ντροπιάστηκε, διότι επήγαινε για δάσκαλος και βγήκε μαθητούδι. Επήγαινε να πιάσει τον Χριστόν και πιάστηκε. Και ότι «ποιες ήταν οι πρώτες εντολές;», ότι δεν είναι παιδαριώδης ερώτηση, το είχαμε πει την περασμένη φορά. Διά την ιεράρχηση των εντολών, τι τεράστιο θέμα είναι! Τι τεράστιο θέμα! Τεράστιο θέμα! Τι θα βάλω πρώτο και τι θα βάλω δεύτερο, διότι από το τι θα βάλω πρώτο εξαρτώνται όλα τα υπόλοιπα. Είναι τεράστιο, επαναλαμβάνω, θέμα. Τώρα, αυτό που λέγει εκεί ο Ευαγγελιστής, ότι ήθελε να δικαιώσει τον εαυτό του ο νομικός,

ότι «ποιες θα είναι οι πρώτες εντολές;», ότι δεν είναι παιδαριώδης ερώτηση, το είχαμε πει την περασμένη φορά. Διότι η ιεράρχηση των εντολών τι τεράστιο θέμα είναι! Τι τεράστιο θέμα! Τεράστιο θέμα! Τι θα βάλω πρώτο και τι θα βάλω δεύτερο. Διότι από το τι θα βάλω πρώτο εξαρτώνται όλα τα υπόλοιπα. Είναι τεράστιο, επαναλαμβάνω, θέμα. Τώρα, αυτό που λέγει εκεί ο Ευαγγελιστής, ότι ήθελε να δικαιώσει τον εαυτό του ο νομικός, ναι, αλλά στο βάθος της δικαιολογίας του υπήρχε και μια αλήθεια. Και η αλήθεια ήταν η εξής, όταν ερώτησε «και τις εστί μου πλησίον;» Διότι τώρα εδώ σώνει και καλά ήθελε να βάλει τον Χριστό να μιλήσει, ώστε αυτός να βγει από τη δύσκολη αυτή θέση που είχε βρεθεί.

Ούτε λίγο ούτε πολύ, του είπε ο Χριστός «αυτό να κάνεις και θα ζήσεις». Τον έβαλε στη θέση του. Σαν να του λέγει: «Φαίνεται ότι δεν το εφήρμοσες μέχρι τώρα· καιρός να το εφαρμόσεις». Και ερώτησε: «Ποιος είναι πλησίον μου;» Όμως, αγαπητοί μου, είναι τεράστιο το θέμα της εννοίας του πλησίον. Είναι τόσο τεράστιο, ώστε δύο χιλιάδες χρόνια Χριστιανισμού ακόμη δεν μπορέσαμε να συλλάβουμε, παρόλη τη ρητή φανέρωση της εννοίας του πλησίον εκ μέρους της Καινής Διαθήκης και διά της παραβολής του Καλού Σαμαρείτου, να συλλάβουμε την έννοια του πλησίον. Μου έλεγε ένας ιερεύς Ελληνοαμερικανός και πολύ σοφός

—μόνο σας λέω— κάποτε, προ πολλών ετών, ότι στην Αμερική οι άσπροι ζουν χωριστά με τους μαύρους. Λέω: «Γιατί;» «Είναι βρωμιάρηδες», η απάντησις. «Έχουμε χωριστές βρύσες, ας πούμε, μέσα σε ένα χωριό, από άλλη βρύση, όπως και στα εστιατόρια. Δεν μπορεί να μπει ο μαύρος σε εστιατόριο που πάνε λευκοί και αντιστρόφως». Λοιπόν, λέγει ότι από τις βρύσες που πίναμε εμείς νερό, οι μαύροι δεν πίνουν. Δεν τους επιτρέπουμε να πιουν. Λέω: «Γιατί;» «Γιατί είναι βρωμιάρηδες», επαναλαμβάνει. Και αυτός ο άνθρωπος Έλληνας, να έλεγα ότι, τέλος πάντων, εδώ στην Ελλάδα γεννήθηκε και έφυγε μικρός. Να έλεγα ότι, που εμείς οι Έλληνες δεν έχουμε φυλετικές διακρίσεις,

έλεγα ότι, τέλος πάντων, σ' άλλο κλίμα γεννήθηκε, τόσο πολύ διαποτίστηκε και... Προσέξτε, και κληρικός, το σημαντικότερο, Ορθόδοξος κληρικός. Και να λέγω —δεν του είπα τίποτα— έμεινα ενεός, είναι πολλά χρόνια αυτή η υπόθεση. Έμεινα άναυλος, άναυδος, συγγνώμη. Και έλεγα: «Πώς γίνεται αυτό το πράγμα, έτσι να νομίζουν οι άνθρωποι;» ΒΙΟΤΗ Διότι, τώρα που σας μιλώ, στην Αμερική υπάρχουν θεωρίες. Θεωρίες διάφορες υπάρχουν, φιλοσόφων και τα λοιπά και κοινωνιολόγων, το πώς υπάρχουν μαύροι και άσπροι. Και όλες αυτές οι θεωρίες θέλουν να δείξουν ότι δεν έχουν κοινή καταγωγή οι μαύροι και οι άσπροι, για να διατηρούν τις φυλετικές διακρίσεις. Και ρωτώ: Δεν μας διαφεύγει η έννοια του πλησίον; Και ότι δεν είναι μια υπόθεση τόσο αυτονόητος, αλλά είναι μια υπόθεση άκρως ζητητέα; Λοιπόν,

να καταλάβουμε ότι η εντολή της αγάπης είναι καινή εντολή, καινούργια εντολή, θα προσπαθήσουμε να αποκτήσουμε αυτά τα δυο στοιχεία: την έννοια του πλησίον και το μέτρο της αγάπης. Ποια είναι η έννοια του πλησίον; Εις τους Εβραίους η έννοια του πλησίον συμπίπτει με την έννοια του ομοεθνούς. Εάν είσαι Εβραίος, οφείλω να σε αγαπώ. Εάν δεν είσαι Εβραίος, τότε δεν οφείλω να σε αγαπώ. Ώστε, λοιπόν, πλησίον είναι ο ομοεθνής. Ο άλλος δεν με ενδιαφέρει. Ο πλησίον, διά τους έξω των εβραϊκών χώρων, για τους Έλληνες, τους Ρωμαίους, τους Αιγυπτίους, τους Πέρσας,

τον παλαιό καιρό, στην εποχή του Χριστού, ποια ήταν η έννοια του πλησίον; Η έννοια του πλησίον, αγαπητοί μου, συνέπιπτε με την έννοια του φίλου. Αν είναι φίλος σου, είναι πλησίον σου. Αν είναι εχθρός σου, είναι μακράν σου. Δεν είναι πλησίον σου. Τώρα εδώ βλέπετε ότι η χριστιανική αγάπη έρχεται να παραμερίσει αυτά τα φράγματα των ποικίλων εννοιών περί του πλησίον και να μας πει κατά τρόπον πραγματικά θαυμαστόν ότι δεν υπάρχουν διακρίσεις: πράγματα φυλετικά, μαύρος-άσπρος· εθνικά, Έλληνας ή βάρβαρος· και κοινωνικά, πλούσιος ή φτωχός. Θέλετε ακόμη κάτι περισσότερο; Και του φύλου, όχι φυλετικά με την έννοια, ας πούμε, μαύρος-άσπρος, αλλά του φύλου, ανδρός-γυναικός.

«Οὐκ ἔνι ἄρσεν καὶ θῆλυ», θα πει ο Απόστολος Παύλος. Δεν μπορείς να πεις ότι η γυναίκα, υποδεέστερον ον, ο άντρας είναι ψηλά. Δεν υπάρχει, λοιπόν, ουδεμία διάκρισις, ουδέν φράγμα ανάμεσα σε αυτά τα τέσσερα που σας είπα: στα φυλετικά θέματα, στα εθνικά, τα κοινωνικά και στη διάκριση των φύλων, ανδρός-γυναικός. Κάνω μια, έτσι θα λέγαμε, αυτή επεξήγηση περισσότερα για να μην μπερδευτεί με την έκφραση «φυλετικά», γιατί φυλή, φύλον συμπίπτουν, γράφονται με ύψιλον. Διαβάστε ξανά την παραβολή του Καλού Σαμαρείτου. Προσπαθήστε να μπείτε

στα πλαίσια της εποχής εκείνης, τα ιστορικά, τα κοινωνιολογικά, τα φυλετικά, τα εθνικά, για να αποκτήσετε όλο το βάθος και το ύψος και το μεγαλείον της παραβολής. Περπατούσε ο Εβραίος και κατά λάθος μπορούσε να ακουμπήσει

Ισαάκ ο Σύρος, όταν λέγει ούτε ακόμη και για τον αιρετικόν. Αλλά προσέξτε, άλλο πράγμα έχω κοινωνία μετά του αιρετικού και άλλο πράγμα τον αγαπώ. Τον αγαπώ για να σωθεί, αλλά δεν έχω κοινωνία μαζί του. Είναι αυτό το θέμα που είπα προηγουμένως της διακρίσεως. Και τον αιρετικό ακόμη μπορώ να αγαπώ, και τον διάβολο. Δεν το λέω εγώ, θα το πούμε παρακάτω, την ερχομένη φορά, όχι σήμερα, του Αγίου Ισαάκ του Σύρου και των διαβόλων. Κλαίει, οδύρεται ο πνευματικός άνθρωπος που έχει αγάπη, γιατί ο διάβολος κατάντησε, σαν δημιούργημα του Θεού, διάβολος. Δεν έχει όμως καμία επαφή μαζί του και καμία κουβέντα μαζί του. Ούτε με τον διάβολο ούτε με τον αιρετικό δεν έχει καμία. Αλλά αγαπά για το κατάντημα που βρίσκονται.

Η χριστιανική αγάπη είναι κάτι που δεν μπορούμε να καταλάβουμε την έκτασή της και το βάθος της. Όσο Όσο γι' αυτό, δια τους εχθρούς που πρέπει να τους αγαπάμε, ο Κύριος κατοχύρωσε την αγάπη προς αυτούς με τα εξής αθάνατα λόγια. Ανάγνωση θα σας κάνω. Είναι από το κατά Ματθαίον, Έψιλον κεφάλαιον, 43-48.

«Ηκούσατε ότι ερρέθη», ακούσατε στην Παλαιά Διαθήκη, «ἀγαπήσεις τὸν πλησίον σου καὶ μισήσεις τὸν ἐχθρόν σου. Ἐγὼ δὲ λέγω ὑμῖν», εγώ όμως σας λέγω, η καινή εντολή, «ἀγαπᾶτε τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν», να η καινούργια εντολή, η έννοια του πλησίον. «Εὐλογεῖτε τοὺς καταρωμένους ὑμᾶς», σας καταριώνται οι άλλοι, λέτε καλά λόγια εσείς γι' αυτούς. «Καλῶς ποιεῖτε τοῖς μισοῦσιν ὑμᾶς», σας μισούν οι άλλοι...

τους μεταχειρίζεστε καλά, «καὶ προσεύχεσθε ὑπὲρ τῶν ἐπηρεαζόντων ὑμᾶς καὶ διωκόντων ὑμᾶς». Αυτοί που σας επηρεάζουν δυσμενώς, αυτοί που σας διώκουν ποικιλοτρόπως, προσεύχεστε γι' αυτούς. «Ὅπως γένησθε», για να γίνετε, «υἱοὶ τοῦ Πατρὸς ὑμῶν τοῦ ἐν οὐρανοῖς, ὅτι τὸν ἥλιον αὐτοῦ ἀνατέλλει ἐπὶ πονηροὺς καὶ ἀγαθούς». Ανατέλλει τον ήλιο, δεν κάνει διάκριση, τον δίνει τον ήλιο του και για τους καλούς και για τους κακούς και για εκείνους που τον δοξάζουν και για εκείνους που τον υβρίζουν, «καὶ βρέχει ἐπὶ δικαίους καὶ ἀδίκους». Δεν βρέχει μόνο στο χωράφι των καλών ανθρώπων. Λοιπόν, βρέχει και στα χωράφια των κακών ανθρώπων. «Ἐὰν γὰρ ἀγαπήσητε τοὺς ἀγαπῶντας ὑμᾶς», τα επιχειρήματα τώρα του Κυρίου γιατί πρέπει να αγαπάμε τους εχθρούς μας και όλους εκείνους οι οποίοι κατά τον παλαιό νόμο...

δεν θα μπορούσαν να αποτελέσουν την έννοια του πλησίον. «Ἐὰν γὰρ ἀγαπήσητε τοὺς ἀγαπῶντας ὑμᾶς», αν αγαπήσετε αυτούς που σας αγαπούν, «τίνα μισθὸν ἔχετε;» Ποιο το κέρδος; «Οὐχὶ καὶ οἱ τελῶναι τὸ αὐτὸ ποιοῦσι;» Και οι τελώναι το ίδιο πράγμα κάνουν. «Καὶ ἐὰν ἀσπάσησθε τοὺς ἀδελφοὺς ὑμῶν μόνον», μόνον. Πρέπει να έχετε αγάπη στους αδελφούς, αλλά όχι μόνον σε αυτούς. «Τί περισσὸν ποιεῖτε;» Τι το παραπάνω κάνετε; Διότι είναι πολύ φυσικό πράγμα να αγαπάς τ' αδέλφια σου, τους συγγενείς σου και τους φίλους σου. «Οὐχὶ καὶ οἱ τελῶναι οὕτω ποιοῦσι; Ἔσεσθε οὖν ὑμεῖς τέλειοι», να είσαστε, λέει, τέλειοι, διότι είναι εδώ η τελεία εντολή της αγάπης, «ὥσπερ ὁ Πατὴρ ὑμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς τέλειός ἐστιν». Είναι τέλειος...

ο Πατέρας σας, έτσι και εσείς να ομοιάσετε με Αυτόν και να είσαστε τέλειοι. Η Παλαιά Εντολή έλεγε «Ἀγαπήσεις τὸν πλησίον σου ὡς σεαυτόν». Και όσες φορές γίνεται κουβέντα εις την Καινή Διαθήκη από ανθρώπους της Παλαιάς Διαθήκης, στους χρόνους του Χριστού, ο Χριστός, ο Κύριος, αναφέρεται στην εντολή αυτή, και μάλιστα ότι από τις εντολές αυτές, την πρώτη και τη δευτέρα, αγάπη προς τον Θεό, αγάπη προς τον πλησίον, εξαρτάται όλος ο νόμος και οι προφήτες. Βλέπουμε ότι αυτή η εντολή της αγάπης προς τον πλησίον δεν έχει μόνο την έννοια του πλησίον, αλλά έχει και την έννοια του μέτρου. Και αφού είδαμε ποια είναι η έννοια του πλησίον, τώρα ας έρθουμε να δούμε και την έννοια του μέτρου.

Όταν λέμε μέτρο, εννοούμε με τι γνώμονα, με τι μεζούρα θα μετρήσουμε και θα πούμε ότι έτσι πρέπει να πάρω. Πώς δηλαδή; Όταν λέμε θα πάω να αγοράσω ύφασμα για να κάνω ένα κουστούμι, δηλαδή πόσο θα πάρω; Θα πάρω πέντε μέτρα. Μα αν θα πάρω πέντε μέτρα, ξέρω ότι ένα μέτρο είναι, ξέρω εγώ, εκατό εκατοστά. Αλλά αυτό είναι ένα μέτρο, δηλαδή μια μεζούρα, ένας κανών. Και λέγω, βάσει αυτού του κανόνος, του μέτρου, θα πάρω τόσο ύφασμα. Αν είχα γιάρδες, θα έλεγα άλλον αριθμό. Αν είχα πήχεις, θα είχα, με τα ρούπια, τα θυμόσαστε τα παλιά, θα είχα άλλον αριθμό πήχεων. Βλέπετε λοιπόν ότι εξαρτάται...

το μέτρο, τι μέτρο θα χρησιμοποιήσω. Είναι σημαντικό στο θέμα της αγάπης, πράγματι. Διότι αν δεν έχω μέτρο, προσέξτε, αν δεν έχω μέτρο, πώς θα μετρήσω; Τι είδους μέτρο, θα μου πείτε, μπορεί να έχει η αγάπη; Απλούστατα, το λέει καθαρά, καθαρά. Ο εαυτός μας είναι το μέτρο. «Ἀγαπήσεις τὸν πλησίον σου». Πώς; Πόσο; Πώς, ποιοτικά δηλαδή, πόσο, ποσοτικά. «Ὡς σεαυτόν», σαν τον εαυτό σου. Αυτό είναι το μέτρο, ο εαυτός μας είναι το μέτρο. Το είχατε ποτέ υποπτευθεί ότι αυτό αποτελεί το μέτρο; Ώστε λοιπόν, το μέτρο της αγάπης, κατά ποιόν και ποσόν, είναι ο εαυτός μας. Ο Χριστός είπε, εντάξει, αυτές οι εντολές, μέσω αυτών των δύο εντολών, των δύο...

«Ὅλος ὁ νόμος καὶ οἱ προφῆται κρέμανται». Όλος ο νόμος και οι προφήται βρίσκονται εδώ. Πρέπει να σας ειδοποιήσω ότι, όταν μελετούμε την Καινή Διαθήκη, έχει πολλά στοιχεία από την Παλαιά Διαθήκη. Ένας μόνο που είναι μελετητής, σοβαρός και ακριβής, θα διαπιστώσει τη διάκριση της Καινής από την Παλαιά σε πολύ σημαντικό βαθμό, ώστε η Καινή Εντολή να είναι όντως Καινή Εντολή, η Καινή Διαθήκη να είναι όντως Καινή Διαθήκη. Πάρα πολλοί χριστιανοί μας βρίσκονται, αγαπητοί μου, και μακάρι να βρίσκονταν όλοι, αλλά τέλος πάντων, βρίσκονται εις τον χώρο της Παλαιάς Διαθήκης. Θα δείτε παρακάτω ότι της...

Καινής Διαθήκης το μέτρο της αγάπης είναι άλλο. Είναι άλλο. Αυτή η εντολή δεν είναι της Καινής Διαθήκης. Είναι της Παλαιάς Διαθήκης. Θα μου πείτε, πώς γίνεται αυτό; Μα προσέξτε να δείτε. Σαφώς. Ματθαίος 22, 40. «Ὅλος ὁ νόμος καὶ οἱ προφῆται κρέμανται», λέει, από αυτές τις δύο εντολές. Τι κρέμεται από αυτές τις δύο εντολές; Ο νόμος και οι προφήται. Είδατε; Όχι η Χάρις, όχι η Καινή Διαθήκη· ο Νόμος και οι Προφήται. Καθαρά, καθαρά. Καταλάβατε; Ώστε είναι εντολή της Παλαιάς Διαθήκης και το μέτρον είναι παλιό. Μα ο Χριστός είπε ότι σας δίνω καινή εντολή, καινούργια εντολή. Πού λοιπόν το μέτρο; Πριν δούμε πού είναι το μέτρο...

αν κανείς αγαπήσει τον πλησίον του σαν τον εαυτόν του, οπωσδήποτε έδειξε πάρα πολύ αγάπη και αξιοσύνη. Και μάλιστα αυτό ο Χριστός το είπε και με άλλα λόγια, που αν το δείτε έξω... Κάποτε μάλιστα έγινε διαγωνισμός στην Ευρώπη, Αμερική, δεν ξέρω πού είχε γίνει, γύρω από ένα σχετικό θέμα. Είχε γραφτεί αυτό που θα σας διαβάσω και μάλιστα αυτός που το είχε βρει, τι άγνοια έχουν οι άνθρωποι, είχε πει ότι το είχε πει κάποιος φιλόσοφος, Ινδός, δεν ξέρω τι, ενώ είναι της Καινής Διαθήκης υπόθεση. «Πάντα οὖν ὅσα ἂν θέλητε ἵνα ποιῶσιν ὑμῖν οἱ ἄνθρωποι, οὕτω καὶ ὑμεῖς ποιεῖτε αὐτοῖς». Ό,τι θέλεις να σου κάνουν, κάν' το, προσθέτει ο Χριστός.

Ίδιο πράγμα, «ἀγαπήσεις τὸν πλησίον σου ὡς σεαυτόν». Το ίδιο είναι. Γιατί άμα δεν θες κάτι να σου κάνουν οι άλλοι, πώς το κάνεις στους άλλους; Και λέει ο Χριστός, «οὗτος γάρ ἐστιν ὁ νόμος καὶ οἱ προφῆται». «Ἀγαπήσεις τὸν πλησίον σου ὡς σεαυτόν», ο νόμος και οι προφήται. Εδώ, ο νόμος και οι προφήτες. Ας μου επιτραπεί να λογοπαίξω λιγάκι: τα εν τω τρίτω ίσα και αλλήλοις ίσα. Αφού το αποτέλεσμα, το άλλο στοιχείο, το τρίτο, είναι κοινό, ο νόμος και οι προφήτες, ο νόμος και οι προφήτες, αυτά συμπίπτουν, τότε και τα άλλα δύο συμπίπτουν πράγματι. Ή πεις «ἀγαπήσεις τὸν πλησίον σου ὡς σεαυτόν» ή πεις «ὅσα ἂν θέλεις να σου κάνουν οι άνθρωποι, κάνε και εσύ σ' αυτούς», το ίδιο είναι, το ίδιο. Αλλά ρωτώ: ποιο το μέτρο του εαυτού μου;

Άλλο ερώτημα. Μη μου πείτε ότι τα ψηλαφίζω πολύ, διότι πόσοι έχουν στο στόμα τους το «ἀγαπήσεις τὸν πλησίον σου ὡς σεαυτόν», αλλά πόσοι όντως αγαπούν τον πλησίον σαν τον εαυτόν τους; Γιατί; Διότι το μέτρο του εαυτού μας ποικίλλει από άνθρωπο σε άνθρωπο, είναι διαφορετικό.

Λες σε έναν άνθρωπο... «Φίλε, μην πίνεις κρασί και μην καπνίζεις, γιατί θα πεθάνεις». Και αυτός σου λέει: «Εγώ θα πίνω και θα καπνίζω». Άρα δεν αγαπάς τον εαυτό σου. Τον αγαπάς, αφού θα πεθάνεις γρήγορα; Δεν τον αγαπάς. Με το μέτρο τώρα αυτό θα μετρήσεις την αγάπη του πλησίον και θα πεις σε ένα νέο παιδί: «Πάρε να καπνίσεις...»

να πιούμε ένα ποτηράκι», και να τον κάνεις και εκείνον μπεκρή σαν και εσένα. Διότι κατά το μέτρο που μετράς τον εαυτό σου, μετράς και την αγάπη που προσφέρεις. Βλέπετε λοιπόν ότι το μέτρο είναι επικίνδυνο.

επικύλο. Τότε λοιπόν αυτό το μέτρο πρέπει να το πάρουμε, να το μετρήσουμε με ένα άλλο μέτρο. Το άλλο μέτρο είναι η αγάπη προς τον Θεόν. Γι' αυτό η δεύτερη εντολή πρέπει να είναι δεύτερη. Διότι δεν μπορείς να πεις «θα αγαπήσω τον πλησίον μου σαν τον εαυτό μου» και να έχεις χάσει το μέτρο της αγάπης προς τον Θεόν. Γιατί θα πεις: «Αυτό που εγώ τώρα κάνω και πίνω κρασί και δίνω και στο νέο παιδί να μάθει να καπνίζει και να πίνει κρασί, το θέλει ο Θεός ή μόνο το θέλω εγώ;»

Μου κάνει παρεούλα αυτό το παιδί, αυτός ο νέος ο δεκαοκτάχρονος. Το θέλει ο Θεός; Όχι. Αφού λοιπόν δεν το θέλει ο Θεός, να το μέτρο. Τότε επανέφερα το σωστό μέτρο και στον εαυτό μου. Ώστε λοιπόν, όταν το μέτρο του εαυτού μας είναι υγιές, δεύτερον δεν είναι σεσαλευμένον, κουνημένο, ποικίλον και περίεργον, τότε οπωσδήποτε θα μπορέσουμε να αποδώσουμε την αγάπη στον πλησίον και θα αγαπήσουμε τον πλησίον σαν τον εαυτό μας. Εν εναντία περιπτώσει είναι αυτό που λέγει ο Απόστολος Παύλος. Θα είμεθα, μόνο χρήση των λέξεων και των εντολών θα κάνουμε εις τη γλώσσα μας, θα είμεθα πλανώντες και πλανώμενοι. Αλλά αυτά ως προς την Παλαιά Διαθήκη. Ως προς την Καινή Διαθήκη, αγαπητοί μου...

εδώ βρισκόμεθα. Γιατί είπε «καινή εντολή» ο Χριστός; Το μέτρο είναι κάποιο άλλο. Προσέξατέ το. Το μέτρο είναι όχι ο εαυτός μου. Τι; Η υπέρβαση του εαυτού μου. Το ξεπέρασμα του εαυτού μου. Δηλαδή να προσφέρω στον άλλον κάτι που στον εαυτό μου δεν θα το προσέφερα. Να θυσιαστώ, να πεθάνω για τον άλλον. Μια μητέρα, προκειμένου να μεγαλώσει το παιδί της, φθείρει τη δική της ζωή. Αυτό τι είναι; Ή κλαίει πάρα πολύ και παρακαλεί τον Θεό και αναλώνεται η ζωή της για να διορθωθεί το παιδί της. Αυτό τι είναι; Είναι μια υπέρβαση του εαυτού. Σου λέει, το λέει η ίδια...

«Να πεθάνω εγώ, δεν θέλω να ζήσω, αρκεί το παιδί μου να γίνει αυτό και αυτό, να βρει τον δρόμο του Θεού». Αυτό είναι η υπέρβαση του εαυτού μας. Αλλά και εδώ υπάρχει ο κίνδυνος. Και ποιο το μέτρο της υπερβάσεως του εαυτού μας; Διότι μπορεί να νομίζω ότι ξεπερνώ τον εαυτό μου. Όταν λέγει ο Απόστολος, «ἐὰν παραδῶ τὸ σῶμά μου ἵνα καυθήσωμαι» — αυτοθυσία — αλλά δεν έχω αγάπη, το έχασα το μέτρο. Τότε «οὐδὲν ὠφελοῦμαι». Ουδέν ημί. Το μέτρο ποιο είναι; Είναι πάλι ο Θεός. Ακούσατέ το. Α΄ Ιωάννου, τρίτο κεφάλαιο, δέκατος έκτος στίχος, ή Δέλτα κεφάλαιο στην αυτή επιστολή, ενδέκατος στίχος. «Ἐν...» τούτο εγνώκαμε την αγάπη ότι εκείνος υπερημών την ψυχήν αυτού έρχεται.

Λέει, έδωσε τη ζωή Του για μας, τη ζωή Του. «Καὶ ἡμεῖς ὀφείλομεν ὑπὲρ τῶν ἀδελφῶν τὰς ψυχὰς θεῖναι». Και εμείς, λέει, οφείλουμε να δώσουμε — ψυχή θα πει εδώ ζωή — να δώσουμε τη ζωή μας, λέει, για τους αδελφούς. Με το μέτρο ποιο; Όπως και ο Χριστός το έκανε. Να το μέτρο. Δεν μπορείς να φύγεις, δεν μπορείς να πέσεις στον υποκειμενισμό. Όπως όπου να πάτε υπάρχει το γαλλικό μέτρο των εκατοστιαίων, με τους εκατό πόντους. Δεν θα βρείτε κάτι άλλο. Δεν μπορείτε να πείτε «θα αγοράσω ένα οικόπεδο, θα αγοράσω ένα τόπι ύφασμα με κάποιο άλλο μέτρο», να κλέψεις, να έχεις γελάσει. Ένα είναι το μέτρο. Έτσι και εδώ, ένα το μέτρο, αλάθητο. Όπως Εκείνος έδωσε τη ζωή Του, και εσύ οφείλεις να δώσεις τη ζωή σου. Εκείνο το «όπως» είναι το μέτρο, το μέτρο του μέτρου, το μέτρο του μέτρου του εαυτού μου.

Θα πει ο ίδιος ο Κύριος...

«Ἐντολὴν καινὴν δίδωμι ὑμῖν, ἵνα ἀγαπᾶτε ἀλλήλους, καθὼς ἠγάπησα ὑμᾶς», όπως εγώ αγάπησα εσάς, «ἵνα καὶ ὑμεῖς ἀγαπᾶτε ἀλλήλους». Ω, αγαπητοί μου, αν ξέραμε τι θησαυρός κρύπτεται μέσα εις αυτά! Σας κούρασα λίγο, αλλά θα τελειώσω με μια γνώμη του Αγίου Κυρίλλου Αλεξανδρείας.

Θα συνεχίσουμε την ερχομένη φορά με μερικά παραδείγματα αγάπης, όπως οι Πατέρες τα θέτουν, και με τον ύμνο της αγάπης του Αποστόλου Παύλου, τον ύμνο της αγάπης του Αγίου Κλήμεντος Ρώμης, προς Κορινθίους Α΄, τον ύμνο της αγάπης του Αγίου Ισαάκ του Σύρου, τον ύμνο της αγάπης...

του Αποστόλου Παύλου προς Ρωμαίους. Με αυτά θα κλείσουμε και ελπίζω να τελειώσουμε το θέμα της αγάπης... την ερχομένη φορά. Σήμερα ας κλείσουμε με αυτό που λέγει ο Άγιος Κύριλος, για να μας ολοκληρώσει όλα αυτά που αναφέραμε. «Ο μεν γαρ Νόμος, αγαπήσεις, φησίν, τον αδελφόν σου ως σεαυτόν, εκέλευσε». Ποιος εκέλευσε να αγαπάμε, ποιος διέταξε να αγαπάμε τον αδελφό μας σαν τον εαυτό μας; Ο Νόμος, ο Παλαιός. «Ο δε Κύριος ημών Ιησούς ο Χριστός ηγάπησεν ημάς υπέρ εαυτόν», πιο πάνω από τον εαυτόν Του. «Ξένον ουν άρα της αγάπης το μέτρον», καινούργιο, ξένο, παράξενο, ασύνηθες, όχι εκείνο το παλιό· καινούργιο μέτρο, το μέτρον της αγάπης. Δηλαδή, όλα αυτά που σας είπα τα κατοχυρώνω με μια πατερική γνώμη Κυρίλλου Αλεξανδρείας.

«Και ημάς διακείσθαι κελεύει», έτσι και εμάς, λέει, να βρισκόμεθα σε διάθεση, «ουδέν όλως της εις αδελφούς προτιθέντας αγάπης, αλλ' ουδέ οκνούντας, ει αυτόν δέοι, ει και τον της σαρκός καταβήναι θάνατον», ακόμη και να πεθάνουμε αν χρειαστεί, «ίνα την του πέλας», για τον πέλας, τον πλησίον, «σωτηρίαν αποκερδάνωμεν». Και να κερδίσουμε τη σωτηρία του αλλουνού. Να, αγαπητοί μου, η καινή εντολή της αγάπης. Καινή έννοια, καινούργια έννοια του πλησίον, καινούργιο μέτρο μετρήματος της αγάπης. Έλεγα να τελειώσουμε, αλλά αδύνατο να τελειώσουμε· θα τελειώσουμε την ερχομένη.

Πρέπει να τελειώσουμε. Άλλο τώρα ότι τα θέματα αυτά είναι κυριολεκτικώς απύθμενα και πολύ μεγάλα, αλλά πρέπει να τελειώσουμε. Γι' αυτό θα ζητήσω συγγνώμη εάν λίγο περισσότερο θα παρατείναμε σήμερα τον λόγον, μόνο και μόνο για να τερματίσουμε το περί αγάπης θέμα και να αρχίσουμε ένα καινούργιο, διότι εκτός από τη σημερινή ημέρα έχουμε ακόμη, καλώς εχόντων των πραγμάτων και Θεού επιτρέποντος, μόνον οκτώ θέματα.

Την 1η Απριλίου τι θα κάνουμε; Θα σας απαντούσα ότι θα περιοριστούμε πάλι, ο Θεός αν θέλει, στο κήρυγμα της Κυριακής. Όπως δηλαδή κάθε χρόνο, τα θέματα της Δευτέρας τελειώνουν την 5η Κυριακή των Νηστειών.

Από τη σκιαγράφηση του θέματος περί της αγάπης προς τον πλησίον, πώς ακριβώς νοείται η εντολή της αγάπης ως καινή εντολή, καινούργια εντολή εις την Καινή Διαθήκη, και ότι εκείνο που την κάνει καινούργια είναι το στοιχείον της εννοίας του πλησίον και το στοιχείον της εννοίας του μέτρου· ότι η έννοια του πλησίον δεν είναι πλέον ο φίλος ούτε ο ομοεθνής, όπως ήτο εις τους Εβραίους, αλλά ο πας άνθρωπος: εχθρός, φίλος, κοντινός, μακρινός, γνωστός, άγνωστος, συγγενής, μη συγγενής,

πατριώτης, αλλόφυλος, λευκός, κίτρινος, μαύρος. Όποιος και να είναι ο άλλος άνθρωπος, αυτός είναι ο πλησίον. Και ότι το μέτρο δεν είναι πλέον το μέτρο του εαυτού μας, «αγαπήσεις τον πλησίον σου ως σεαυτόν», αλλά είναι η υπέρβαση του εαυτού μας. Και το μέτρον του μέτρου είναι αυτό που ο Χριστός έκανε στον κόσμο. Αυτό θέλουμε να κάνουμε και εμείς. Εκείνος έδωσε τη ζωή Του· οφείλουμε και εμείς, αν χρειαστεί, και τη ζωή μας να δώσουμε διά την αγάπη των πλησίον. Συνεπώς, είναι ως μέτρον η υπέρβαση του εαυτού μας, κριτήριον δε του μέτρου η συμπεριφορά, η πολιτεία και η ζωή του Κυρίου μας Ιησού Χριστού ως ανθρώπου εδώ στη γη.

Τώρα καιρός να αναφερθούμε σε μερικά συγκεκριμένα παραδείγματα. Βέβαια, άπειρα είναι τα παραδείγματα των Αγίων της Εκκλησίας μας, αλλά δύο-τρία αποφθέγματά τους και ένα-δυο παραδείγματά τους νομίζω θα μπορούσαν να μας βοηθήσουν. Λέγει ο Άγιος Πολύκαρπος Σμύρνης: «Αγάπης γαρ αληθούς και βεβαίας εστίν, μη μόνον εαυτόν θέλειν σώζεσθαι, αλλά και πάντας τους αδελφούς». Λέγει ότι η αληθινή αγάπη και σωστή δεν είναι μόνο να φροντίζεις να σωθείς εσύ, αλλά να σωθούν και οι άλλοι. Γι' αυτό η καλύτερη έκφραση της αγάπης μας είναι όταν βοηθούμε τους άλλους ανθρώπους και αυτοί να σωθούν, όπως σωθήκαμε κι εμείς.

Αδιανόητο ένας άνθρωπος να βρει τη σωτηρία και να την κρατάει μόνο για τον εαυτό του. Λέγει ο Άγιος, ο Ιερός Χρυσόστομος: «Αν τίμιαν έχεις αγάπην, Απόστολος γέγονας». Είναι ένα πολύ ωραίο απόφθεγμα του Ιερού Χρυσοστόμου. Αν, λέγει, έχεις αγάπη, τότε έγινες και Απόστολος. Διότι όταν είσαι Απόστολος, προϋποτίθεται ότι έχεις αγάπη. Δεν είναι δυνατόν ποτέ μέσα σου να έχεις αγάπη και να μη γίνεις ο άνθρωπος που θα αναγγείλει το Ευαγγέλιο εις τους άλλους ανθρώπους. Είναι κάτι παρόμοιο με το προηγούμενο, ότι θα σπεύσεις να δώσεις τη σωτηρία και εις τους άλλους, όπως την πήρες και τη βρήκες εσύ. Ο δε Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής λέγει ότι η τελεία αγάπη

τους ανθρώπους εξίσου αγαπά. Όλους τους ανθρώπους εξίσου τους αγαπά η τελεία αγάπη, η χριστιανική αγάπη. Όταν μιλάμε για αγάπη, πρέπει να το ξεχωρίζουμε, να λέμε χριστιανική αγάπη, γιατί υπάρχουν λογής-λογής αγάπες εις τον κόσμον αυτόν και μόνον αν την ξεχωρίσουμε με το διακριτικό «χριστιανική αγάπη», όπως την αναλύσαμε, θα μπορούμε να συνεννοούμεθα. Ακόμη, εκείνος ο υπέροχος πρόλογος εις τον πρώτον λόγον περί μετανοίας του Ιερού Χρυσοστόμου, που είναι από τα Άπαντα αυτά εδώ, τα Ζήδεια, εκδόσεις Αθηνών, της Βιβλιοθήκης των Ελλήνων, ο ένατος τόμος, που λέγει τα εξής. Είναι βέβαια αρκετά·

θα σας διαβάσω κάτι πολύ σύντομο. Όταν ο Ιερός Χρυσόστομος, για λόγους υγείας, ευρέθηκε μακριά από την Κωνσταντινούπολη, όμως δεν μπορούσε να ησυχάσει και ξαναγύρισε πίσω στην πόλη πριν γίνει καλά. Και τον πρώτο λόγο που εξεφώνησε περί μετανοίας, που ο τίτλος λέει «Ότε επανήλθεν εκ της εξοχής», τότε, ως εισαγωγή στις ομιλίες αυτές, τις εννέα περί μετανοίας, ομίλησε το πώς αισθανόταν μακριά από το ποίμνιό του.

Μετάφραση, όχι κείμενο, για να μην αργήσουμε εξηγώντας το. Άραγε, μας ενθυμείσθε κατά το χρονικό τούτο διάστημα που... εχωρίσθημεν από εσάς; Διότι εγώ μεν ουδέποτε ημπόρεσα να σας λησμονήσω, αλλά, αν και έφυγα από την πόλη, δεν αφήκα τη γλυκιά σας ανάμνηση. Όπως δε εκείνοι που αγαπούν τα ωραία πρόσωπα, οπουδήποτε ήθελον μεταβεί, μαζί των περιφέρουν τας εικόνας των προσώπων που αγαπούν, έτσι και εμείς, επειδή αγαπήσαμε την ωραιότητα της ψυχής σας, πάντοτε μαζί μας την ομορφιά της διανοίας σας περιφέραμε. Και όπως οι ζωγράφοι, διάφορα χρώματα αναμειγνύοντες, τας εικόνας των σωμάτων κατασκευάζουν, έτσι και εμείς το ενδιαφέρον σας διά τας εκκλησιαστικάς συναθροίσεις, συγκεντρώσεις όπου έκανε ομιλίες ο Ιερός Χρυσόστομος, την προθυμίαν διά την ακρόαση του Θείου Λόγου, την αγάπη προς τον λέγοντα,

και άλλα όλα πνευματικά σας κατορθώματα, σαν διάφορα χρώματα αρετής αναμίξαντες και τον χαρακτήρα της ψυχής σας ιχνογραφήσαντες και προ των ομμάτων της διανοίας μας τοποθετήσαντες, αρκετήν διά της φαντασίας παρηγορίαν εις την απουσίαν ταύτην ελαμβάνομεν. Και ταύτα, και στο σπίτι καθήμενοι, και σηκωνόμενοι, και οδοιπορούντες, και αναπαυόμενοι, και εισερχόμενοι, και εξερχόμενοι. Συνεχώς εστρέφαμε εις τον νου μας την αγάπη σας, ονειροπολούντες. Κι όχι μόνον εν καιρώ ημέρας, αλλά και τη νύχτα εις τας φανταστικάς αυτάς εικόνας ευρίσκομεν ευχαρίστησιν. Και εκείνο που είπε ο Σολομών, «εγώ καθεύδω και η καρδία μου αγρυπνεί», τούτο και εμείς τότε επάσχομεν, διότι...

η ανάγκη του ύπνου κατέβαζε τα βλέφαρά μας, η δε ισχυρά δύναμη της αγάπης μου προς εσάς εκρατούσε άγρυπνα τα μάτια της διανοίας μου και πολλές φορές ονειρευόμην ότι συνομιλούσα μαζί σας. Διότι είναι φυσικόν η ψυχή να βλέπει στο όνειρό της τη νύχτα εκείνα που την ημέρα συλλογίζεται, πράγμα το οποίο και εις ημάς τότε συνέβαινε. Και αν δεν σας έβλεπα με τα μάτια του σώματος, σας έβλεπα με τα μάτια της αγάπης. Και αν δεν ήμουν σωματικώς παρών, ήμουν παρών με τη διάθεση της ψυχής. Και στα αυτιά μου πάντοτε αντηχούσαν οι δικές σας κραυγές. Διά τούτο, αν και η ασθένεια του σώματος με ηνάγκαζε να παραμείνω στην εξοχή περισσότερον καιρόν και να απολαμβάνω της ωφελείας του αέρος, χάριν της υγείας μου, η διάθεσις της αγάπης σας δεν

ηνέσχετο τούτο, αλλά παρεπονείτο με μεγάλες κραυγές και δεν έπαυσε να μας ενοχλεί, έως ότου μας έπεισε να σηκωθώμεν χωρίς να έλθει ακόμη η ώρα και μας συνεβούλευσεν ως υγείαν και τέρψιν και οτιδήποτε άλλο αγαθόν τη γλυκιά σας να θεωρώμεν παρουσίαν. Προς τας συστάσεις δε αυτής εμείς συμμορφωθέντες, επροτιμήσαμε να επανέλθουμε, έχοντας ακόμη τα υπολείμματα της ασθενείας, παρά να παραμείνουμε για να γίνουμε τελείως καλά και διά της παραμονής ταύτης να λυπήσουμε περισσότερο την αγάπη σας. Διότι, διαμένων εκεί, εμάθανον τα παράπονά σας διά τη βραδύτητα, διά συνεχών επιστολών που ελάμβανον, και περισσότερον επρόσεχα εις αυτά παρά εις τα προς εμέ εγκώμια, διότι από ψυχής που ξέρει να αγαπά προήρχοντο ταύτα.

Δι' αυτά εσηκώθηκα και έτρεξα να έλθω. Δι' αυτά ουδέποτε ημπόρεσα να σας βγάλω από τον νου μου. Και ακόμη κάτι περίφημο: «Και κατά τι είναι θαυμαστόν, εάν παραμένων εγώ εις την εξοχήν και απολαμβάνων ελευθερίας, ενεθυμούμην την αγάπην σας, αφού, ως γνωστόν, ο Παύλος, εις δεσμά ευρισκόμενος και εις φυλακήν διαμένων και μυρίους κινδύνους βλέπων να επικρέμανται επ' αυτού, επερνούσε τον καιρό του σαν να ευρίσκετο σε λιβάδι και τόσο επεθύμει τους αδελφούς, ώστε τους έγραφε: “Καθώς εστι δίκαιον εμοί τούτο φρονείν υπέρ πάντων υμών, διά το έχειν με εν τη καρδία υμάς, έν τε τοις δεσμοίς μου και εν τη απολογία και βεβαιώσει του Ευαγγελίου”». Φιλιππησίους 1, 7. Η περίφημη φράση:

έξω, διά τον Παύλον, έξω η αλυσίδα των εχθρών και από μέσα η αλυσίδα της αγάπης των μαθητών. Δύο αλυσίδες: η αλυσίδα των εχθρών, των φυλακών, και η αλυσίδα της αγάπης. Η μία απ' έξω, η άλλη από μέσα. Αλλ' η μεν εξωτερική από σίδερον είχε κατασκευαστεί, η δε εσωτερική από αγάπη είχε δημιουργηθεί. Και εκείνη μεν πολλάκις απέβαλε, γιατί έμπαινε στη φυλακή και έβγαινε. Αυτήν δε την αλυσίδα της αγάπης ουδέποτε απέκοψε. Και τι άλλο να πω; Έχει κι άλλα πολλά, αλλά ας μείνω έως το σημείο αυτό, για να δείτε πώς ακριβώς αισθάνοντο ο Απόστολος Παύλος, ο Ιερός Χρυσόστομος, διά την αγάπη προς τους άλλους. Και μια που ο λόγος πήρε του Αποστόλου

Μέγας Παύλος, αυτός που αγαπούσε τον Χριστόν, που είπε ότι «τα πάντα ηγούμαι σκύβαλα είναι, ίνα Χριστόν κερδήσω», είπε τα εξής λόγια διά τους συμπατριώτας του, τους Εβραίους, οι οποίοι έμενον εις την απιστίαν των: «Αλήθειαν λέγω εν Χριστώ, ου ψεύδομαι, συμμαρτυρούσης μοι της συνειδήσεώς μου εν Πνεύματι Αγίω». Σας λέω αλήθεια, ψέματα δεν λέω. Συμμαρτυρεί η συνείδησή μου εν Πνεύματι Αγίω. «Ότι λύπη μοι εστί μεγάλη και αδιάλειπτος οδύνη τη καρδία μου». Έχω, λέει, μεγάλη λύπη και αδιάλειπτη οδύνη και πόνο στην καρδιά μου.

«Ηυχόμην γαρ αυτός εγώ ανάθεμα είναι από του Χριστού υπέρ των αδελφών μου», «των συγγενών μου κατά σάρκα, οίτινές εισιν Ισραηλίται». Θα ευχόμουν εγώ να ήμουν ανάθεμα από του Χριστού. Εγώ που τόσο Τον αγαπώ, να είχα χωριστεί από τον Χριστό και να πήγαινα εις την κόλαση, αρκεί οι συμπατριώτες μου, οι Εβραίοι, να επίστευαν εις τον Χριστό. Ακούτε αγάπη; Προτιμούσε ο Παύλος να πήγαινε στην κόλαση. Γι' αυτό σας είπα ότι δεν έχουμε πλέον αγάπη ως μέτρον του εαυτού μας, αλλά την υπέρβαση του εαυτού μας. Περιττό να σας πω, φυσικά, ότι όταν υπερβαίνουμε τον εαυτό μας, τότε αληθώς αγαπούμε ή, καλύτερα, τότε αγαπούμε τον αληθινόν εαυτό μας.

Έχουμε, θα λέγαμε, δύο εαυτούς. Εκείνος που φαίνεται και εκείνος που...

δεν φαίνεται, αλλά εκείνος που όντως και αξίζει. Διότι μπορεί, επί παραδείγματι, να έχω συμφέρον να πάρω αυτό το βιβλίο, αλλά όμως έχω πιο πολύ συμφέρον να το δώσω να ωφεληθεί ο άλλος. Και συνεπώς, αν ο άλλος ωφεληθεί, τότε εγώ ωφελούμαι διπλά, διότι η αγάπη αυτή η δική μου προς τον άλλον είναι εκείνη η οποία πραγματικά ωφελεί τον εαυτό μου, πέρα από το να είχα μία ωφέλεια ενός υλικού βιβλίου, έστω και πνευματικώς να ωφελούμην αν διάβαζα τα περιεχόμενά του.

Αυτό θα μας το πει κατά ένα θαυμάσιο τρόπο ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος με τρία ωραία παραδείγματα που αναφέρει, αλλά πριν μας τα πει, θα μας πει πώς οι Άγιοι αγαπούσαν.

«Και πάντες οι Άγιοι εις ταύτην την τελειότητα φθάνουσιν, όταν τέλειοι γένωνται». Έτσι, λέει, φθάνουν αυτήν την τελειότητα, διότι τι είναι αγάπη; Τελειότης. Τι είναι τελειότης; Είναι η αγάπη. «Και τω Θεώ αφομοιούνται εν τω υπερεκβλύζειν την αγάπην αυτών και την φιλανθρωπίαν εις πάντας». Εξομοιώνονται με τον Θεό, με το να ξεχειλίζει η αγάπη και η φιλανθρωπία προς όλους. «Και τούτο το σημείον εζήτουν εν αυτοίς οι Άγιοι, αφομοιωθήναι τω Θεώ, εν τω τελειωθήναι τω πόθω του πλησίον». Σ' αυτό, λέει, θέλουν να αφομοιωθούν και να μοιάσουν με τον Θεό, εις το να τελειωθούν, να ολοκληρωθούν, εις τον πόθο υπέρ του πλησίον. «Ούτω και οι πατέρες ημών οι μονασταί εποίουν». Αυτοί που ήσαν στην έρημο αυτό, λέγει, έκαναν. Προσέξτε, οι μονασταί.

Πολλές φορές υπάρχει η αντίληψη σε πολλούς ότι ο μοναχισμός είναι ένας μονωτισμός από αυτήν την αγάπη. Είναι λάθος. Μέσα στον κόσμο δεν μπορεί εύκολα να καλλιεργηθεί η αγάπη όσο εις την έρημον, πάλι υπέρ του κόσμου. Μοιάζει παράξενο, αλλά είναι πολύ αληθές. Δεν μπορούμε, αγαπητοί μου, μέσα στον κόσμο αυτό να αγαπήσουμε τόσο τους ανθρώπους όσο όταν αποκοπούμε από τους ανθρώπους. Τότε πραγματικά αγαπάμε τους ανθρώπους. Και έχουμε πλείστα όσα παραδείγματα. Κατ' εξοχήν την εντολή της αγάπης προς τον πλησίον εκαλλιέργησαν οι ασκητές. Ρίξτε μια ματιά σε όλη τη φιλολογία τους, την πατερική γραμματεία,

να δείτε πώς ακριβώς ωφέλησαν την ανθρωπότητα οι μοναχοί αυτοί, είτε ζώντες είτε ήδη απελθόντες του κόσμου τούτου, με το παράδειγμά τους και με τα συγγράμματά τους. Και λέγει: «Ούτω και οι πατέρες ημών οι μονασταί εποίουν, όταν προς εκείνην την τελειότητα και ομοίωσιν της πλήρους ζωής του Κυρίου Ιησού Χριστού εν εαυτοίς ελάμβανον πάντοτε». Και τώρα προχωρεί στα τρία που σας ανέφερα παραδείγματα. «Ο Μακάριος, φασίν, Αντώνιος ουδέποτε έκρινε καθ' εαυτόν ποιήσαί τι ωφελούν αυτόν πλέον του πλησίον αυτού, ότι είχε την ελπίδα ταύτην, ότι το κέρδος του πλησίον αυτού εστίν αυτώ εργασία αρίστη». Ότι δηλαδή λέγουν για τον Μέγαν Αντώνιο.