On Love, Part 3 | 14-01-1974

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

My dear friends, our subject is love.

We have already said a good deal about love. Perhaps you are wondering whether I should begin repeating all the familiar things heard in sermons about love: that we must love, that we must love our enemies and our fellow human beings. Perhaps you have not yet heard any of these things, because, as you will have realized, we are analyzing the subject of love. In other words, we are trying to examine this subject, this virtue, in depth, so that for us it may not remain merely an exhortation or a piece of advice, as perhaps we have understood it until now, but may also become a conscious awareness.

This will come about only if we examine the whole subject in depth. What, then, is the question? Is love for God a commandment or a free choice? In other words, does it begin with “I must,” or with “I want to”? Must I love God, or do I want to love God? If there is this “must”—and of course we have a commandment when we are told, “You shall do this”—then this “you shall do this,” or “you must do this,” “you must love,” which is what we call a commandment, obviously...

...leaves no room for “I want to.” And “I want to” belongs to the realm of human choice, of man’s free choice. Yet no one can compel us to love. Another person cannot come to me and say, “I want you to love me. I want you to make me your friend; I want to be your friend.” No one can impose love. Love cannot be imposed; it cannot be a commandment and cannot contain the words, “You must love.” And yet, although we clearly cannot conceive of love as a commandment, I tell you this: love appears as a commandment.

Love appears as a commandment. What does that mean? It means that, whether you want to or not, you must love. But what if I do not want to love? You are obliged to love. That is precisely why it was given as a commandment—and as the first commandment, no less: “You shall love the Lord your God with all your heart, with all your mind, and with all your strength.” You shall love—there is nothing more to say. So to speak, it leaves no room for human choice. But we feel somewhat uneasy when love is imposed upon us. So...

...was this how things were in the beginning, or did it become necessary because man had fallen? This, my dear friends, is precisely what we shall examine. In the beginning, love was not a commandment. It could not have been a commandment. On the contrary, when God placed Adam in Paradise, He placed him in a most delightful place, where everything was wonderful. The wondrous setting of Paradise alone was meant to awaken in Adam’s soul and heart love for the One who had created both Adam and Paradise.

In other words, man was meant to love God in complete freedom. God sought to bring this about by placing Adam in the Paradise of delight and enjoyment. But when was love given as a commandment? It was given when Adam lost Paradise. Adam ultimately failed to use his free choice rightly; he went astray and made alien and foreign things the objects of his love. He began to love things he ought not to have loved and, in this way, forgot the love he owed to God. Now, it would be very strange if we sent someone a letter...

...and wrote beautiful things in it, expressing our love and telling him everything we were giving him, but as soon as he received it, he cut open the envelope, took out the letter, set it aside or threw it away, and began examining the envelope—looking to see whether it had a beautiful stamp, whether it had been sealed properly, and so forth—while throwing the letter away. That would be very strange. And yet, my dear friends, this is what happened between God and us. You see what took place. God gave us creation so that we might enjoy His gifts and His love and, through them, come to love Him. But we fell, and our love then began to turn no longer toward God, but toward the things He had given us—that is, toward created things.

People began to love gold; they began, let us say, to love food, to worship strange and peculiar things—in other words, to worship creation. This was utterly strange and unnatural. What was God to do? Once again out of love—notice this, moved by love—He came to set things right. For God saw that when man turned to loving created things instead of the Creator, this would inevitably lead him to destruction. Therefore, to restore man to order and set him back on the right path, He made love a commandment and said to him, “Listen: you shall not love idols.”

Idols are little wooden statues, wooden deities. You shall not love carved images; you shall not love and worship creation, but Me. I made all these things. Take heed: I am giving this to you as a commandment—you shall love Me. That is why the commandment says—of course, the first commandment as we know it is stated in the New Testament, while the form we learn at school comes from the Old Testament in condensed form—but do you know the full extent of the commandment? It says: You shall not worship anything in the heavens above. By “the heavens,” it means the birds flying in the air, the clouds higher up, and even the sun, the moon, and the stars. You shall neither worship nor bow down before anything upon the earth...

...or anything beneath the earth. God specifies all these things precisely because man had turned to worshiping and loving what was in the firmament, on the face of the earth, and beneath the earth. Thus, God’s making love a commandment was itself another expression of His love, intended to restore man to loving rightly. Consequently, in the Old Testament love is explicitly presented as a commandment, while in the New Testament it has a twofold character: it is presented both as a commandment and as a free choice. This is because, once man has been trained within the realm of commandment—and commandment means an injunction: whether you want to or not, you must—

...the word “must” enters in. Once man has been trained within the realm of commandment, of “I must,” he will naturally pass from there into the realm of free choice, the realm of “I want to.” I want to love. Take a young child, for example. When he misbehaves, naturally his father and mother will reprimand him. Or perhaps he wants certain freedoms: to come home very late at night, to spend money, and so forth. It is quite natural at that stage for him not to love his parents, as you know. Adolescence, in fact, is an age when children do not love their parents; they rebel. But the parents insist that their child be protected from certain things in life, and they impose many “musts”; they put up railings...

...called “must”—you must do this, you must do that—and the child becomes upset. But when the child comes to his senses, matures, and passes beyond those railings, beyond those “musts,” he begins to love his parents, not because someone tells him that he must love them, but because he now feels that he wants to love them. You understand, then, that when love is given as a commandment, its purpose is entirely pedagogical. This is why Holy Scripture, the New Testament, speaks of perfect love. Saint John the Evangelist says in his First Epistle that perfect love casts out fear. Of course, he does not speak there of imperfect love...

...but its existence is implied. Since love is described as perfect, it is only natural to understand that imperfect love also exists. This, then, is imperfect love: love experienced as pressure, as an “I must.” But when a person moves beyond that, there is perfect love: I love simply in order to love.

A Latin author wrote, “I loved to love”—that is, I delighted in loving; I wanted to love.

Now, in the New Testament, in order to create within man this desire—“I want to love God”—and to bring it to fulfillment, God employs every means, and above all two things: the Incarnation and the Cross. If love had to be established merely as an “I must,” God would have come into the world in another way. He would have come coercively and with an overwhelming display of authority, saying, “I demand that this be done.” But He did not come as a flash of light, as a display of glory, as something blinding that would crush, so to speak, our will and our freedom. No!

He came by way of the Incarnation. He became like us so that He might speak to us mouth to mouth and face to face, that He might see us and we might see Him. This is how Christ, the Son of God, came. In other words, the way chosen by God was one that allowed Him to draw near while at the same time preserving man’s free will and free choice. Consider, if you will, the prophets of the Old Testament. Consider Ezekiel, when he saw what he calls those fearful visions.

He saw those fearful visions and said, “My head trembled at what I saw,” and he fell to the ground as though dead. Tell me: if God had commanded him to do something, could he have said no? And there it is not God who appears, but the Archangel Michael. Later he saw the glory of God with that chariot, that most extraordinary four-wheeled chariot, and so forth. Could the prophet then have said, “I will not do this,” or “I will not do that”? He could not, because the glory of God would have crushed man’s freedom of choice. But when does man retain his free choice? When God comes without terrifying him. And the only way for this to happen is through the Incarnation. That is why He came to speak to us as a man. And human beings go so far as to revile Him and crucify Him. This shows that man is so fathomlessly and incomprehensibly free...

...that he can go so far as to revile and crucify his God. These, then, are the two things: the Incarnation and the Cross. As you understand, they were meant to move the human heart. This is why Saint John the Evangelist records these words of Christ in his Gospel: “As the Father has loved Me, so I have loved you.” As He says: the Father loved Me, and now I love you. You see love being passed on. “Abide in My love”—remain, He says, in My love. “Greater love has no one than this, that one lay down his life for his friends.”

No one has greater love than to sacrifice his life for his friends. “You are My friends.” You are My friends. “No longer do I call you servants.” I do not call you servants. Does this entire passage remind you of any “must”? Not at all. As the Father loved Me, so I have loved you. “Abide in Me; remain in My love. Come and love Me, because I too have loved you.” It is just like a little child walking along the boundary wall of a courtyard or property, trying to find another child in the neighboring property. He cannot see the other child because the wall is high; he can only hear the child’s voice. So they both walk along their side of the wall...

They meet outside at the gates and recognize one another. One says to the other, “I already loved you just from hearing your voice.” The other says the same, and they decide to become friends. There is no commandment here, nothing of the sort. They are simply declaring their mutual love. These words of Christ reveal precisely this to us: a love that God offers, while He, in a manner of speaking, becomes a beggar for our love. He asks it of us—He asks whether we are willing to give it. That is why He says, “Abide in My love.” Do you want to see how much I love you? No one has greater love than to lay down his life for his friends. I lay down My life for you. I love you. Here one sees

the true summit of love offered simply as love, as a free choice and not as an obligation. Cabasilas says, “Like those who are ardent lovers, God displays to us His wisdom, His goodness, and His artistry, so that He may be able to implant love for Himself within us.” Just as ardent lovers do, so God also acts as an ardent lover of mankind. God’s love for man is beyond measure. We have spoken of this in earlier talks. We have tried to sketch it, as far as human speech can describe what cannot be described. And Cabasilas says that, like ardent lovers, God likewise displays

His wisdom, His artistry, and His goodness to man. Pay attention: His wisdom, His artistry, and His goodness. What does this mean? By His wisdom He made the world; by His artistry He adorned it; and by His goodness He made this world hospitable to man. He did all this precisely “so that He may be able to implant love for Himself”—that is, within man, placing His own love within man’s love, within the human heart. It is just like...

a married couple, where one does everything possible for the other. A woman adorns her home, cares for it, prepares delicious food and sweets, and makes everything beautiful inside. Why? To awaken love in her husband’s heart. This is what God did for man. He made everything beautiful and good, so that love for Him might arise freely within man. Cabasilas then adds what I have already told you: “And why did He fashion for us heaven and earth, the sun, and the visible world?” Why did He make all these things—the heavens, the earth, the sun, the moon, everything? “Was it not to turn man toward Himself and persuade him to love?” It was so that man might turn toward God and love Him, so that God might persuade man to love Him.

God proclaimed His freely offered love most powerfully from the Cross, so that He might ask man for love freely given in return.

Now we move on to another point: love for God.

This love must certainly engage all the powers of man. Since God loved man even to the point of taking on flesh and dying upon the Cross, as we said earlier, it is only natural that man should also love God with all the powers of his soul. Saint Isaac the Syrian says, as we have mentioned before, that “if God had possessed anything more precious than Himself”—anything more precious than His Son—“He would have given it to us.” If He had anything more precious than His Son, He would have given us that as well. Therefore, out of a noble and grateful heart, we too ought to love Him. But we must love Him with all the powers of our soul. For we would not

“love Him,” Saint John the Evangelist says, “unless He had first loved us.” Pay attention: He loved us first. None of these words sounds merely like a commandment. Nowhere do we find a coercive “you must.” The “must” belongs to the proper order of human nature: we ought to love, and when we love God, we are to love Him with all the powers of our soul. This is why the first commandment preserves within its very wording the manner in which we are to love. It does not simply say, “You shall love the Lord your God,” and end there. It says, “You shall love the Lord your God”

“with all your heart,” with your whole heart; “and with all your soul,” with your whole will, with all that you desire; “and with all your mind,” with your whole nous, your spiritual intellect. The little phrase “with all” is repeated three times. It means with the whole mind, the whole heart, and the whole will. Can I love with half my mind and half my heart? Certainly. Therefore, we must love not only with our whole heart, our whole mind, and our whole will; these three together constitute the powers of the soul. Thus we could say: with our whole soul. Yet not only with our whole soul.

We must also love with our whole body, and therefore with our entire being. For man is not only soul; he is also body. Love for God must therefore embrace our whole being, our entire existence. But let us examine these things in a little more detail. You see that the commandment is directed toward the three fundamental powers of the soul: understanding, feeling, and will. Will means the power of choosing. The commandment first addresses the mind. This truly strikes us—indeed, it is something we discussed in an earlier talk. We might imagine that love is merely a matter of the heart, if you remember, but we said that it is not. It is a matter of the whole person.

It is a matter of the soul and, above all, of the will, because love addresses the will precisely as a virtue. Whatever is a virtue is directed primarily toward the will: do you choose it or not? So let me renew the question at once: Is love a matter of the heart? No. It is also a matter of the mind. Is there a rational and conscious love—a love that satisfies the intellect? Certainly. Is there a love that satisfies the will, apart from the heart? Certainly. Thus, when we say that we must love God with our whole mind, with our whole nous, it means that this love of ours must

become conscious and grounded in knowledge. This knowing love must prevail within our mind and our soul. But what does it mean to possess a knowing love? It means that I understand the reasons for my love. And what does it mean to understand the reasons for my love? It means that I know why I love. This is what it means to understand the reasons for love. For love that lacks such reasons can easily vanish from the heart. This is why we see people who love intensely, yet because their love is not firmly grounded in understanding, this knowing love is absent.

The result is that at the slightest temptation or disappointment, this love vanishes and is shipwrecked. When the Apostle says—as we shall examine later—“Who shall separate us from the love of Christ?” Who, he asks, can separate us from the love of Christ? Hunger, tribulation, nakedness, the sword, height—that is, being raised to honors—or depth—that is, being humiliated—things present, things to come, angelic powers, anything at all, whether evil powers or good? What can separate us from the love of Christ? “For I am persuaded.” Pay attention: “I am persuaded.” To be persuaded means to have become convinced.

He is convinced that nothing can separate us from the love of Christ. This conviction is a product of the mind, of the nous. It is as when we say, “My dear friend, I am convinced that this is so. I have evidence. I am convinced.” This “I am persuaded,” as a product of the mind, means that the Apostle knew whom he loved. He knew why he loved Him. For elsewhere, in another epistle, he says that God loved him from his mother’s womb, set him apart from within his mother, and gave His Son—gave His Son—to save him. And who was he?

What had God made of him? When, therefore, a person understands the reasons for his love, he knows whom he loves and why he loves Him. Then we shall understand the great gift that the Gospel has given us in the parable of the Good Samaritan.

Moreover, the Christian understanding of love for one’s neighbor creates something within us. What do you think? Will that child get up and leave home? No, he will remain there. And if someone finds the child outside, when he is upset with his family, and tries to exploit that resentment by telling him to turn against his mother and kill her, the child will say, “Do I not know my own mother, the mother who gave birth to me?” What is he putting forward? Arguments of the mind.

He possesses a knowing love: she is the one who gave birth to me; she is my mother. I have a mother. This very knowledge makes him immovable. You see how important this is. That is why we must study the works of God and contemplate God’s love. We must study the Mystery of the Incarnation and understand why God became man. All these things strengthen us. That is why we must contemplate God’s love. We must study the Mystery of the Incarnation and understand why God became man. All these things strengthen our love and make it a knowing love, so that nothing can dislodge it from within us. And when love becomes knowing and “rational”—I place “rational” in quotation marks, meaning not rationalistic but a matter of the nous—then the nous, in turn, passes this love on to the heart. And the heart

receives this love like fertile soil and transforms it into fervor, longing, and ardent love: ardent love for God, longing for God, fervor for God. This is precisely the longing, fervor, and ardent love that you encounter in the Saints and the martyrs. And when the heart is set aflame and filled with this longing, it in turn passes love onward to the will, to the power of choice. When the will receives love, it transforms that love into the fulfillment of God’s will.

It becomes action—the doing of whatever God wills. Then this love becomes prayer, tears, missionary work, and acts of charity. Only then: the will produces works. Where did love begin? In the nous. Where did it go? To the heart. Where did it finally arrive? At the will.

As we have said, love enlists the powers of the body as well, not only those of the soul. Certainly it does, because the body will be moved in every way: in hymns, in kneeling and prostrations, in tears, and in confession with the lips. Thus one sees the whole being of man, down to the innermost depths of the soul and the marrow of the bones, permeated by love for God.

True love—rightly ordered love, the love that begins rightly within a person and brings that person to fulfillment and completeness—is nothing other than the total offering of oneself to God.

The Lord was asked which commandment is the greatest in the Law, and He answered that it is the commandment of love. You will remember the passage in the Gospel—for example, in Matthew, though the other Evangelists also record it—in chapter 22, verse 35. That is where the question is asked. And notice: we may often wonder, “Did people not know which commandment was the greatest? Was that not something they could easily have known?”

Do not imagine that this question belonged only to some former age, rather than to our own as well. It is very difficult to discern what is greater among a number of things, because one must have a criterion. If you do not possess that criterion, you certainly cannot arrange things in order of importance. To arrange things hierarchically means placing one here, another there, and another still higher, and so on. In other words, I assign priority and say: first, second, third, tenth, or whatever its place may be. Obviously, when I say “first” and “second,” the second is not the first, and the first is not the second. The first is first, and the second is second. I cannot reverse their order. When I place things in such an order,

I say that I am arranging them hierarchically. But for them to be arranged in this way, a criterion is absolutely necessary, as we shall see as our discussion continues. The question before us now is this: can the commandments of God be placed in a hierarchy? Certainly they can. Saint Basil the Great tells us the following. It is found in the Longer Rules, Rule Two, in the first question. For those of you who use the Thessaloniki edition of the Patristic texts, the EPE series, it is in volume 8, page 182.

I give you these details so that you can go and find the passages in the books for yourselves. It is an opportunity to discover not only the passage you seek, but something else as well, because anyone who opens a book never remains only with the thing he set out to find; he notices other things too. This way of reading is very beneficial. That is why I make these digressions and give you references. Saint Basil the Great says: “He Himself, then”—that is, God, Christ, the Lord—“established the order of the commandments.” In other words, He placed the commandments in their proper order: first, second, third, fourth. “He appointed as first and greatest the commandment concerning love for God.”

“And as second in order, and like the first—or rather, as completing the first and deriving from it—He appointed the commandment concerning love for one’s neighbor.”

Christ Himself, he says, placed love for God as the first commandment, and love for one’s neighbor as the second. The second completes the first—or, more precisely, the second depends upon the first. “Thus, from what has been said, and from other similar passages found in the divinely inspired Scriptures, we may clearly learn the order and sequence of all the Lord’s commandments.” We are to understand and learn well that, just as throughout the divinely inspired Scriptures, so also among the commandments there is an order, a proper arrangement, and a sequence, so that we may say this one is first and that one is second. Such an order is necessary, and the Jews themselves recognized it. We see this when Christ spoke about those commandments that were considered least.

People considered them small. The first may indeed be first and the second second, without their order being reversed—and later we shall see why—but this does not concern the quality of the commandments. In terms of their quality, the first, the tenth, and the hundredth commandment are all of equal worth. They differ in order, however, because reversing their order has consequences. We shall see this. The Lord condemns the labeling of the commandments as small or great merely because we arrange them hierarchically. This is clear from what He said in the Sermon on the Mount, in Matthew 5:19.

“Whoever therefore breaks one of the least of these commandments and teaches others to do the same shall be called least in the Kingdom of Heaven.” Whoever “breaks” one—that is, abolishes it and says, “It does not matter; forget this commandment”—one of those commandments that you human beings call small, least, insignificant, and worthless; whoever sets aside such a supposedly small and worthless commandment and teaches others that it is worthless—as people say, for example, about fasting: “Fasting is nothing; fasting does not matter”—that person will be called worthless in the Kingdom of Heaven.

We even use that word, “worthless,” in our own language. It comes from the words, “He shall be called least in the Kingdom of Heaven.” We say, “You are a worthless person.” What does “worthless” mean? A nobody, a zero—nothing. Therefore, to be worthless in the Kingdom of God means to be unworthy of the Kingdom of God; it is as though one were saying that such a person will remain outside the Kingdom. So Christ rebukes this distinction, not as regards the hierarchy of the commandments, but as regards their quality. Christ condemns the attitude that says, “This is a weighty commandment, so pay attention to it, but that other one is nothing.” Take careful notice. I will use a phrase that Christ also used: “Behold, I have told you beforehand.” No, Christ did not say that here. Christ said, “Behold, I have told you beforehand,” but that concerned a prophecy. It was the Angel who said to them, “I instruct you: because Christ has risen, you are to go and meet Him in Galilee.”

The Angel says, “Behold, I have told you,” meaning, “There, I have told you; I have done my duty.” That is what the phrase means. The Angel was saying, “I am no longer responsible. If you do not go to Galilee, you will have to answer to Christ. He told me that you would meet Him there.” And I, in my turn, would say to you what the Angel said: “Behold, I have told you.” I have told you: there are no small and great commandments. Before God, they are all equal in worth. But now a question arises—excuse me. Among commandments considered small and great, there is an unbroken organic unity, just as there is in a body. I have a torso, but I also have fingers. Of course, if my torso is severed, I shall die.

If one of my fingers is cut off, I shall not die. But I ask you: can I be considered a whole person, with an intact body, if someone says, “It is only an extremity; cut it off—it does not matter”? Who has ever said of his smallest toe, “It is only an extremity; cut it off, it is unnecessary”? When trimming his nails—forgive these examples—who would say, “Why bother cutting my nails every time? Why not take the scissors, cut off the toe, and be done with it?” Who would ever say such a thing? My dear friends, there is an organic unity among God’s commandments. If you cut away one part, you ruin the whole. You cannot cut anything away. Does James, the Brother of the Lord, not say that “whoever keeps the whole law but stumbles in one point”—in just one commandment—is guilty before the whole law? This is true even under civil law. Someone might say, for example...

Suppose you have never killed anyone, have never told a lie in your life, and have been upright in every respect—but on one occasion you stole something. Do they not put you in prison? Can you say, “Why are you putting me in prison because I stole? After all, I did not kill anyone”? We are not putting you in prison for murder, because you committed no murder; we are putting you there because you stole. You see, then, that you cannot say, “I kept this commandment, but it does not matter about that one.” All the commandments must be kept. And now I come to something very important. Please pay close attention here, so that you may understand why the commandments were placed in a particular order.

Every philosophical system needs a criterion, a standard, by which its values can be arranged hierarchically. If, for example, my system is materialism, then matter will be my criterion, and I shall ask: what phenomena do we encounter in life? We have conscience, wisdom, art, science, and all these other things. Which shall I place at the very top? Conscience? Yes, but my standard, my criterion, is materialism—it is matter. So I cannot place conscience at the top. What shall I place there? I shall place whatever is connected with matter. Precisely: economics—money and material wealth.

My aim will be to make a great deal of money, not to ask what good, moral, and honorable thing I should do. That will not be my concern, because my criterion and standard is matter. Why is matter my criterion? Because the system I hold and believe in is materialism. If I now adopt another system, idealism, what will my criterion be? It will be the spirit. What shall I place at the top? Economics? No. What, then? I shall place conscience there, and so on. You see how tremendously difficult it is to arrange the values of life hierarchically—tremendously difficult. I must possess a standard, a criterion. So the matter is not as childish as I once thought. And I will confess this to you from my own experience, if you like, because in earlier years, when I was younger...

I would hear this passage in Church and read it in the Gospel, and I would say, “What a question that clever lawyer asked—to ask which commandment was great and first in the Law! What an important matter! And why was this written down?” I wondered why he asked such a supposedly great question. What was so significant about it that Christ took the trouble, so to speak, to answer him and tell him that the first commandment is love for God? And yet it is extraordinarily difficult, as I am now interpreting and explaining it to you—extremely difficult. So, my dear friends, pay attention now. What consequences would follow if the first commandment became second and the second became first, instead of the first remaining first and the second remaining second? What is the first commandment? Love for God. What is the second? Love for man, for one’s neighbor.

What, then, is the criterion for this hierarchy? By what criterion did I judge that the first should be first and the second second? Is the criterion God or man? If I accept man as the criterion—that is, if man is the standard—then I must place first the commandment that I had accepted as second: “You shall love your neighbor.” That will become the first commandment, because I have taken man as my standard, and by that standard I shall measure all the values of life. But if God is the criterion and the standard, then love for God will be the first commandment. And on the basis of this love for God,

I shall order all the other commandments. If we accept what Protagoras says, “Man is the measure of all things”—the measure of all things is man—then we fall into anthropocentrism, with all its consequences. We fall into anthropocentrism, with all its consequences. If I make “You shall love your neighbor” the first commandment, what does that mean? God preserve us—what does it mean? It means that man has become God, that man is the center of the universe, that man is everything, and nothing else matters.

What is this? It is Adam’s sin. This is what the devil told him: “God told you not to eat so that you would not become gods.” And Adam ate in order to become God. Until that point, therefore, God had been the center. But the devil came and said—in my own words now—“God is not the center. God is not the criterion. God is not the standard by which things are ranked,” to use modern terminology. “Man is the criterion and the standard. You, man—you, Adam—you are to be what matters. Push God aside.” And it was precisely this setting aside of God,

and the placing of man at the center of everything, that constituted Adam’s sin. What, then, is Adam’s sin? Anthropocentrism. It is the sin of all who live far from God. This is the great sin, the consequence and fruit of reversing the commandments and turning their hierarchy upside down. You see that this is not a trivial or superficial matter; it is exceedingly serious. That is why Saint Basil the Great addresses it in the first question of the Longer Rules: it is so fundamental. Everything he says afterward must be preceded by this subject. All that follows will be judged on the basis of it.

“You shall love your neighbor” is indeed a commandment, but first comes, “You shall love the Lord your God.” For if I accept that “God is the measure of all things”—as Plato says; here “things” means everything that exists—if God is the measure and criterion of all things, then we have theocentrism, a life centered on God. Then we have exactly what the Most Holy Theotokos (All-Holy) did: “Behold the handmaid of the Lord; let it be to me according to your word.” The old woman, Eve, fell into anthropocentrism, a life centered on man. And behold where the human race fell. The new Eve, the Most Holy Theotokos (All-Holy), established theocentrism: not what I want, but what God wills—whatever God wills. And humanity was saved through the new Eve, the Theotokos (God-bearer), because through her—or rather,

from her—yes, that is the correct expression—the Messiah came. I say “from her” because I mean that He took flesh from the Theotokos (God-bearer).

Let us look at some further consequences. If I accept man as my criterion, then what am I? I am an antitype of an archetype. I am an antitype of an archetype. What is the archetype? God. According to whom was I made? According to God. This is what we mean when we say that I am an image of God. To be an image of God means that I am a depiction, a copy, whose prototype is God. What are you? You are a human being. But what are you? An image of God. So I am an image of God, and you are an image of God. I am an antitype, and you are an antitype. Now, if I establish a relationship between myself and you, that relationship will be a relationship between antitypes.

Consequently, my measure will be either myself or you. But if it is myself, who am I? What is my moral character? Whatever my moral character may be, that will also be my measure. And what is your character? Whatever it may be, that will be your measure. But how many different moral characters are there among human beings? As many as there are people. How many measures, then, will we have? As many as there are people. Consequently, I find myself without any firm boundary, and love then becomes corrupted. Pay attention: love becomes corrupted. For there is only one measure, and that is the prototype, the archetype—or rather, forgive me, the model and archetype. The measure is God.

I shall love God, and this love for God means that I take God as my measure, and by this measure I assess all the antitypes—that is, all human beings. I will never be able to love people rightly unless the measure of my love is love for God. Never! So we have the following pattern; remember it. I am here, God is here, and my neighbor is here. If, then, I go toward God, receive this measure, and from there come down to man, I will love that person rightly, because my measure was God. God says, “The person beside you is My temple. I dwell within him.

He is a member of My body. I am God incarnate, and the person beside you is a member of My body. Therefore, take great care. Look carefully at the person beside you: he is My temple and My member.” If I, as a human being, look upon my neighbor according to this criterion—that he is a temple of God, an image of God, and a member of God, for, as Paul says, “you are individually members of His body”—then how will I look upon the other person? I will look upon him as one who sees God within man, with awe and reverence. The other method is to begin by looking at my neighbor and then attempt to see God through my neighbor, approaching Him in that direction. If I proceed in this way, I will see God wrongly, because I have taken man as my measure. And what, after all, is man?

A fallen human being. And then what will our love for man become? Or, more importantly, why does this happen? In the end, I never reach God. What do we do instead? We begin with ourselves, go as far as our neighbor, and stop there. Then we see the phenomena known as altruism and humanism. What is humanism? It comes from the word “humanity.” Humanism, if you prefer, means making man the center. These are all the forms of humanism that have arisen in Europe and take man as their measure. They are diseased at the root, diseased to the very marrow of their bones, because egoism lies within them. They contain egoism. And so man fell into humanism. When

peace came after the First World War and the League of Nations was founded, the League of Nations enshrined the so-called rights of man. The result was that the Second World War came, the rights of man were cast aside, and people were made into soap—people were made into soap—and their skin was made into lampshades. Human beings were flayed, and lampshades were made from their skin. How lovely, then, to have a bedside table and read comfortably in bed by a lamp whose shade is made of human skin! That is where...

the humanism of the League of Nations led. Then came the Second World War.

After the Second World War, we came to the United Nations. You will remember its declarations and protocols: the rights of man, the rights of man, humanitarianism, humanism—it is all the same thing. Man, and everything belonging to man. Yet man alone is not saved by any of these efforts. My dear ones, because man lost the true measure and placed “You shall love your neighbor” as the first commandment, everything he created ended by abolishing that very commandment, “You shall love your neighbor.” He ended by abolishing it. You cannot take the second commandment and make it the first. It must remain second. The commandment to love God must be placed first. Would you like to see an even

more brutal form of what I have described? Pansexualism. What is pansexualism? You know that pansexualism is practiced, more or less, in the name of love. “My dear girl, I love you.” “Yes, I love you too.” “Do you love me?” “Yes.” “Why do you love me?” The language of honesty would say, “I love you so that I can ruin you.”

So the young man is really saying, “My dear girl, I love you so that I can ruin you”—that is, corrupt you, destroy you, and make you into I do not know what. Indeed. Do you see what love can become? Do you see where it leads? Why? Because the first commandment is absent. But when I say, “You shall love the Lord your God,” and recognize that the person beside me is the image of God, the temple of God, and, I repeat, a member of Christ, then I will stand before him just as I enter the Church, make the sign of the Cross, and venerate the icons. That is exactly how you should look upon the other person. You make the sign of the Cross and, in a manner of speaking, kneel before him inwardly, of course, to show your reverence toward him. You will never harm another person if your measure and criterion is the commandment to love God. And so that I do not go on too long—I have wearied and exhausted you—let me add something else that will be very, very useful to you, so that I do not speak only in the abstract about the second commandment, the commandment to love our neighbor. As you know, there is another commandment as well: the commandment to love one’s parents. Please pay close attention to this point; you will find it very useful.

The commandment to love one’s parents is: “Honor your father and your mother,” and so forth. Parents take advantage of this commandment concerning love for parents and insist, at all costs, on cultivating in their child respect and love for themselves. And when they raise the child, they forget the measure. We have said what that measure is: love for God. Do not forget it. Or better still, the measure is God Himself. God is the measure, not man. God is the measure by which everything is measured. So when the child says, “Mother, I am going to church,” she answers, “No, my child, no. It is cold. Stay here; do not go to church.” In doing this, they destroy everything.

They destroy this hierarchy of the commandments, because they do not allow love for God to grow within the child’s soul. Instead, they want to place the child’s love for themselves within his soul—first love for them, and only afterward love for God. In other words, they make the fifth commandment first and the first commandment fifth: “You must love me first, and God afterward.” Because the child has lost the measure—or is continually losing it—the result will be that he eventually tramples upon both God and his parents. This is why we see parents in general, who do not understand this hierarchy of the commandments and do not possess the right measure, miss the mark

and fail in raising their children. I would tell you never to teach your children the commandment to love their parents, nor “You shall love your neighbor,” nor “You shall not steal,” “You shall not commit adultery,” or “You shall not bear false witness.” I would tell you to say none of these things. I am speaking figuratively, of course—figuratively. Say none of them. Tell your child to love God deeply.

If your child asks, “Mother, should I steal this?” say, “Tell me, my child, does God want you to do that?” “No, Mother.” “Then you must not steal.” “Mother, should I tell a lie?” “Does God want that, my child?” “No.” “Then you must not tell a lie.” Do you see the measure? You must return to the first commandment: love for God. That is the point. Let us take heed. Do you now understand why the commandments have a hierarchy? Saint Basil the Great writes, “Therefore, through the first commandment it is possible to fulfill the second as well.” Do you see? Through the first, he says, we shall also accomplish the second, whereas through the second alone we cannot accomplish the first. “And through the second, to return again to the first.” To the first. Once you love your neighbor, your love for God will be strengthened still further—but only if it began with God. We shall see why next time, God willing, when we speak specifically about love for our neighbor. For when you love the prototype and then turn toward the image, that image will lead you back with still greater fervor to the prototype. Let me give you a small example. You meet someone in person and come to love him; then you see his photograph.

The photograph directs you back to him and kindles within you the desire to meet that person again. That is how it is. I love God and then turn toward my neighbor. My neighbor, who is the image of God, sends me back again to the prototype—to God. “And he who loves the Lord will consequently love his neighbor as well.” First, he says, I love the Lord, and consequently I love my neighbor. “For he who loves Me,” the Lord said, “will keep My commandments. And this is My commandment, that you love one another as I have loved you.” When will you keep this commandment? When you love God. This is found in the second of the Longer Rules. Those who wish to look it up will find it again in volume eight, on page 200. And John Chrysostom adds:

“This commandment”—which one? The first—“prepares the way for that one”—which one? The second. To prepare the way means to open the road. The first commandment, he says, opens the road to the second, and through the second the first is strengthened in turn. Thus I begin with the first, arrive at the second, and the second helps me establish the first still more firmly. But let us stop here, my dear ones, and continue next time. Then we shall examine this immense subject of love, which is so greatly misunderstood and so little known, so that we may analyze it and come to understand it.

Αγαπητοί μου, το θέμα περί της αγάπης.

Αρκετά σημειώσαμε μέχρι τώρα γύρω από το θέμα της αγάπης. Ίσως να σας δημιουργείται η απορία αν θα πρέπει να αρχίσω να λέγω ό,τι γνωστά αναφέρονται σε κηρύγματα της αγάπης: ότι πρέπει να αγαπάμε, πρέπει να αγαπάμε τους εχθρούς μας, τους άλλους ανθρώπους. Ίσως ακόμη δεν έχετε ακούσει τίποτε από όλα αυτά, γιατί θα αντελήφθητε ότι γίνεται μία ανάλυση του θέματος της αγάπης. Προσπαθούμε, με άλλα λόγια, να κάνουμε μία ανατομία αυτού του θέματος, αυτής της αρετής, εις τρόπον ώστε να μην είναι για μας μία προτροπή, μία συμβουλή, όπως μέχρι τώρα ενδεχομένως έχουμε αντιληφθεί το θέμα αυτό, να είναι μία επίσης, μία συνείδηση

Αυτό θα επέλθει μόνον εάν αποκτήσουμε μια ανατομία του όλου θέματος. Τι είναι λοιπόν το ερώτημα; Η αγάπη προς τον Θεό είναι εντολή ή προαίρεση; Είναι, με άλλα λόγια, κάτι που ξεκινάει από ένα «πρέπει» ή από ένα «θέλω»; Αυτό: πρέπει να αγαπώ τον Θεό ή θέλω να αγαπώ τον Θεό; Εάν μεν υπάρχει αυτό το «πρέπει» —και βεβαίως τότε έχουμε εντολή, όταν λέμε «θα κάνεις αυτό»— αυτό το «θα κάνεις αυτό» ή «πρέπει να κάνεις αυτό», «πρέπει να αγαπήσεις», αυτό που λέμε εντολή, προφανώς τότε

δεν αφήνει περιθώρια δια ένα «θέλω». Και εκείνο το «θέλω» δεν είναι παρά μία περιοχή της προαιρέσεως, της ελευθέρας προαιρέσεως του ανθρώπου. Εν τούτοις, ενώ κανείς δεν μπορεί να μας επιβάλει να αγαπήσουμε, δεν μπορεί να έρθει ο άλλος και να μου πει «θέλω να με αγαπάς, θέλω να με κάνεις φίλο σου, να είμαι φίλος σου». Δεν μπορεί κανείς να επιβάλει την αγάπη. Δεν επιβάλλεται η αγάπη, δεν μπορεί να είναι μία εντολή, δεν μπορεί να περιέχει ένα «πρέπει να αγαπάς». Παρ’ όλα αυτά, επειδή δεν μπορούμε να εννοήσουμε προφανώς την αγάπη σαν εντολή, παρ’ όλα αυτά σας λέγω: η αγάπη εμφανίζεται ως εντολή.

Η αγάπη εμφανίζεται ως εντολή. Τι σημαίνει ότι εμφανίζεται ως εντολή; Σημαίνει: είτε θέλεις είτε δεν θέλεις, πρέπει να αγαπάς. Καλά, και αν δεν θέλω να αγαπώ; Είσαι υποχρεωμένος να αγαπάς. Γι’ αυτό ακριβώς και ετέθη εντολή, και μάλιστα πρώτη, παρακαλώ. Δηλαδή: «Αγαπήσεις Κύριον τον Θεόν σου εξ όλης της καρδίας σου και εξ όλης της διανοίας σου και εξ όλης της ισχύος σου». Αγαπήσεις, τέλειωσε. Δεν αφήνει περιθώρια στην προαίρεση, ούτως ειπείν, του ανθρώπου. Αλλά αισθανόμεθα λιγάκι δύσκολα όταν η αγάπη έρχεται να επιβληθεί. Άραγε

να είναι αυτό το αρχικό ή μήπως αυτό είναι μια ανάγκη να γίνει έτσι, διότι ο άνθρωπος έχει εκπέσει; Αυτό ακριβώς, αγαπητοί μου, θα ερευνήσουμε. Η αγάπη αρχικώς δεν ήταν εντολή. Δεν ήταν δυνατόν να ήταν εντολή. Αντιθέτως, όταν ο Θεός έβαλε τον Αδάμ μέσα εις τον Παράδεισο, τον έβαλε σε έναν τόπο πολύ τερπνόν, σε έναν τόπο που τα πάντα ήταν υπέροχα. Μόνο και μόνο αυτό το υπέροχο περιβάλλον του Παραδείσου να υπογείρει μέσα στην ψυχή του Αδάμ, μέσα στην καρδία του Αδάμ, την αγάπη προς Εκείνον ο οποίος δημιούργησε και τον Αδάμ και τον Παράδεισο.

Με άλλα λόγια, ο άνθρωπος έπρεπε να αγαπήσει τον Θεό εντελώς ελεύθερα. Και τούτο το επεδίωκε ο Θεός με το να βάλει εις τον Παράδεισον της τρυφής, της απολαύσεως, τον Αδάμ. Πότε όμως ετέθη ως εντολή η αγάπη; Ετέθη όταν ο Αδάμ έχασε τον Παράδεισο. Όταν ο Αδάμ τελικά δεν έκανε καλή χρήση της προαιρέσεώς του, εξετράπη και έκαμε αλλότρια, ξένα πράγματα αντικείμενα της αγάπης του. Άρχισε να αγαπάει πράγματα που δεν έπρεπε να αγαπά και, με τον τρόπον αυτόν, να ξεχνά την αγάπη που όφειλε εις τον Θεόν. Λοιπόν, θα ήταν πολύ περίεργο σε κάποιον άνθρωπο που του στέλναμε ένα γράμμα

να του γράφουμε μέσα ωραία πράγματα, την αγάπη μας που εκφράζουμε, ακόμη και ό,τι του δίνουμε του ανθρώπου αυτού. Μόλις λάβει το γράμμα μας ο άνθρωπος αυτός, να κόψει το φάκελο, να βγάλει το γράμμα, να το βάλει στην άκρη ή να το πετάξει και να αρχίσει να περιεργάζεται το φάκελο και να κοιτάζει αν έχει ωραίο γραμματόσημο ή όχι, αν κόλλησε καλά το φάκελο ή όχι και τα λοιπά. Το γράμμα να το πετάξει. Θα ήταν περίεργος. Κι όμως αυτό συνέβη, αγαπητοί μου, στον Θεό με εμάς. Βλέπετε τι έγινε. Ο Θεός μάς έδωσε τη δημιουργία για να απολαύσουμε τα δώρα Του, την αγάπη Του, και με τον τρόπο αυτό να Τον αγαπήσουμε. Αλλά εξεπέσαμε και τότε η αγάπη μας άρχισε να στρέφεται όχι πια στον Θεό, αλλά σε εκείνα που μας έδωσε, δηλαδή στα δημιουργήματα.

Άρχισαν οι άνθρωποι να αγαπάνε τον χρυσόν, άρχισαν να αγαπάνε, θέλω εγώ, το φαΐ, να λατρεύουν πράγματα παράξενα και περίεργα, να λατρεύουν την κτίση, με άλλα λόγια. Αυτό ήταν κάτι εντελώς παράξενο και περίεργο. Ο Θεός τι θα έκανε; Από αγάπη πάλι, προσέξτε, από αγάπη κινούμενος, έρχεται να βάλει τα πράγματα στη θέση τους. Διότι έβλεπε ο Θεός ότι, όταν ο άνθρωπος τρέπεται αγαπών τα δημιουργήματα και όχι τον Δημιουργόν, αυτό θα τον οδηγεί οπωσδήποτε εις την καταστροφή. Και προκειμένου να φέρει εις την τάξη, να επαναφέρει εις την τάξη τον άνθρωπο, θέτει την αγάπη ως εντολή και του λέει: «Έλα εδώ, δεν θα αγαπάς τα ξόανα».

Λέγονται ξύλινα αγαλματάκια, οι ξύλινες θεότητες. Δεν θα αγαπάς τα γλυπτά, δεν θα αγαπάς και θα λατρεύεις την κτίση, αλλά Εμένα. Εγώ έκανα όλα αυτά. Πρόσεξε, σου το βάζω εντολή: Εμένα θα αγαπήσεις. Γι’ αυτό λέγει η εντολή, η πρώτη βεβαίως όπως την ξέρουμε, είναι από την Καινή Διαθήκη, αλλά και όπως την παίρνουμε από το σχολείο είναι από την Παλαιά μεν, αλλά συμπυκνωμένη. Ολόκληρη η εντολή ξέρετε πώς εκτείνεται; Λέγει: δεν θα λατρεύσεις όσα είναι επάνω στον ουρανό. Εννοεί δηλαδή στον ουρανό τα πουλιά που πετούν στην ατμόσφαιρα, τα σύννεφα πιο πάνω, ακόμη ο ήλιος, η σελήνη, τα αστέρια. Δεν θα λατρεύσεις ούτε θα προσκυνήσεις όσα είναι επάνω στη γη,

όσα είναι κάτω από τη γη. Όλα αυτά ο Θεός τα καθορίζει, γιατί ακριβώς ο άνθρωπος είχε στραφεί να λατρεύσει και να αγαπήσει όσα ήσαν εις το στερέωμα, εις την επιφάνεια της γης και κάτω από τη γη. Ώστε, με το να βάλει ο Θεός την αγάπη σαν εντολή, ήτο πάλι αποτέλεσμα της αγάπης Του, για να επαναφέρει τον άνθρωπο εις το να αγαπήσει ορθώς. Συνεπώς, η αγάπη εις την Παλαιά Διαθήκη ρητώς αναφέρεται ως εντολή, ενώ εις την Καινή Διαθήκη έχει έναν διπλό χαρακτήρα. Αναφέρεται και ως εντολή και ως προαίρεση. Και τούτο διότι, όταν ο άνθρωπος παιδαγωγηθεί εις τον χώρο της εντολής —η εντολή θα πει παραγγελία, θες δεν θες, πρέπει—

μπαίνει το «πρέπει». Όταν ο άνθρωπος παιδαγωγηθεί εις τον χώρο της εντολής, του «πρέπει», από εκεί φυσιολογικά θα περάσει εις τον χώρο της προαιρέσεως, εις τον χώρο του «θέλω». Θέλω να αγαπώ. Ένα μικρό παιδί, επί παραδείγματι, όταν κάνει στραβοτιμονιές, φυσικά θα επιπληχθεί από τον πατέρα και τη μητέρα, ή θα θέλει κάποιες ελευθερίες: να γυρίσει πολύ αργά το βράδυ, να ξοδέψει χρήματα κτλ. Είναι πολύ φυσικό να μην αγαπάει τους γονείς του, το ξέρετε. Είναι μια ηλικία μάλιστα αυτή, η εφηβική ηλικία, που τα παιδιά δεν αγαπούν τους γονείς των, αντιδρούν. Όταν όμως οι γονείς επιμένουν οπωσδήποτε το παιδί να προφυλαχθεί από ορισμένα πράγματα στη ζωή του και βάζουν πολλά «πρέπει», βάζουν τα κάγκελα

που λέγονται «πρέπει» —πρέπει να κάνεις αυτό, πρέπει να κάνεις εκείνο— το παιδί στενοχωριέται. Όταν όμως το παιδί συνέλθει, ωριμάσει, ξεπεράσει αυτά τα κάγκελα, τα υπερβεί, αυτά τα «πρέπει», τότε αρχίζει να αγαπάει τους γονείς του, όχι γιατί θα του λέγαμε να αγαπάει τους γονείς, αλλά γιατί τότε αισθάνεται ότι θέλει να αγαπάει τους γονείς. Καταλάβατε λοιπόν ότι, όταν τίθεται η αγάπη ως εντολή, έχει εντελώς παιδαγωγικό χαρακτήρα. Γι’ αυτό ομιλεί η Αγία Γραφή, η Καινή Διαθήκη, περί τελείας αγάπης. Λέγει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης στην επιστολή του την πρώτη ότι η τελεία αγάπη εξοβελίζει τον φόβο. Βεβαίως, δεν ομιλεί περί ατελούς αγάπης,

αλλά και αυτή εννοείται. Εφόσον δίδεται ο χαρακτηρισμός της αγάπης ως τελείας, είναι πολύ φυσικό να εννοήσουμε ότι υπάρχει και αγάπη ατελής. Αυτή λοιπόν είναι η ατελής αγάπη, δηλαδή όταν η αγάπη είναι σαν πίεση, είναι σαν «πρέπει». Ενώ, όταν φύγει κανείς από εκεί, είναι η τελεία αγάπη: αγαπώ για να αγαπώ.

Ένας Λατίνος συγγραφεύς: «Αγαπούσα να αγαπώ», δηλαδή μου άρεσε να αγαπώ, ήθελα να αγαπώ.

Εις την Καινή πλέον Διαθήκη, διά να δημιουργηθεί αυτό το «θέλω να αγαπώ τον Θεόν» μέσα εις τον άνθρωπον, προκειμένου να επιτευχθεί, ο Θεός μετέρχεται το παν και προπαντός δύο πράγματα: την Ενανθρώπιση και τον Σταυρόν. Αν έπρεπε η αγάπη να τεθεί σαν ένα «πρέπει», θα ήρχετο ο Θεός εις τον κόσμο κατ’ άλλον τρόπον. Θα ήρχετο εκβιαστικώς, θα ήρχετο εξουσιαστικώς, θα έλεγε ότι απαιτώ να γίνει αυτό. Αλλά δεν ήρθε ούτε σαν μια λάμψη, σαν μια δόξα, σαν κάτι το εκτυφλωτικό, σαν κάτι που να ισοπεδώσει, ούτως ειπείν, τη βούλησή μας, την ελευθερία μας. Όχι!

Ήρθε διά της οδού της ενανθρωπήσεως, έγινε όμοιος με ημάς, να μας μιλήσει στόμα με στόμα, πρόσωπο προς πρόσωπο, να μας δει, να Τον δούμε. Με αυτόν τον τρόπο ήρθε ο Χριστός, ο Υιός του Θεού. Δηλαδή, με άλλα λόγια, ο τρόπος που διαλέχτηκε από τον Θεό ήταν ένας τρόπος προσεγγίσεως και ταυτοχρόνως διατηρήσεως της ελευθέρας βουλήσεως, της προαιρέσεως του ανθρώπου. Πέστε μου σας παρακαλώ, πάρτε τους προφήτας της Παλαιάς Διαθήκης, πάρτε τον Ιεζεκιήλ, όταν είδε εκείνα τα, όπως λέγει, φρικτά οράματα.

Είδε εκείνα τα φρικτά οράματα και λέγει ότι «έφριξε», λέγει, «η κεφαλή μου» με εκείνα που είδα, και είχε πέσει ξερός κάτω. Πέστε μου. Αν του έλεγε ο Θεός κάτι να κάνει, θα μπορούσε να πει όχι; Και εκεί δεν εμφανίζεται ο Θεός, αλλά εμφανίζεται ο Αρχάγγελος Μιχαήλ. Κατόπιν είδε τη δόξα του Θεού με εκείνο το άρμα, το πολύ περίεργο άρμα, το τετράτροχον και τα λοιπά. Θα μπορούσε εκεί ο προφήτης να πει «δεν κάνω αυτό» ή «δεν κάνω εκείνο»; Δεν θα μπορούσε, γιατί η δόξα του Θεού έρχεται να ισοπεδώσει την προαίρεση του ανθρώπου. Αλλά πότε διατηρεί ο άνθρωπος την προαίρεσή του; Όταν ο Θεός έρθει χωρίς να τρομάξει ο άνθρωπος. Και αυτός ο τρόπος είναι μόνο η ενανθρώπιση. Γι’ αυτό ήρθε να μας μιλήσει σαν άνθρωπος. Και φθάνουν οι άνθρωποι να Τον υβρίζουν και να Τον σταυρώνουν. Αυτό δείχνει ότι ο άνθρωπος είναι τόσο απύθμενα και ακατάληπτα ελεύθερος,

φθάνει να υβρίζει και να σταυρώνει τον Θεό του. Είναι λοιπόν αυτά τα δυο, η Ενανθρώπηση και ο Σταυρός. Όπως αντιλαμβάνεστε, αυτά έπρεπε να συγκινήσουν τον άνθρωπο. Γι’ αυτό λέγει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης στο Ευαγγέλιό του, όπως διασώζει τα λόγια του Χριστού: «Καθώς ηγάπησέ με ο Πατήρ, καγώ ηγάπησα υμάς». Όπως λέει, ο Πατήρ εμένα με ηγάπησε, έτσι τώρα εγώ αγαπώ εσάς. Βλέπετε μία μεταβιβαζομένη αγάπη. «Μείνατε εν τη αγάπη τη εμή», μείνατε, λέει, στη δική μου την αγάπη. «Μείζονα ταύτης αγάπην ουδείς έχει, ίνα τις την ψυχήν αυτού θη υπέρ των φίλων αυτού».

Μεγαλύτερη αγάπη απ’ αυτήν, του να θυσιάζει κανείς τη ζωή του για τους φίλους του, κανείς δεν έχει. «Υμείς φίλοι μού εστε», εσείς είσαστε φίλοι μου. «Ουκέτι υμάς λέγω δούλους», δεν σας λέγω δούλους. Όλη η περικοπή αυτή σας θυμίζει τίποτα; Κανένα «πρέπει»; Τίποτα. Όπως ο Πατήρ με αγάπησε, και εγώ αγάπησα εσάς. «Μείνετε σε μένα, μείνετε στην αγάπη μου, ελάτε να με αγαπήσετε, γιατί και εγώ σας έχω αγαπήσει». Είναι όπως ακριβώς ένα μικρό παιδάκι, μάντρα μάντρα πηγαίνει μέσα στην αυλή, μέσα στο κτήμα, να πάει να βρει ένα άλλο παιδάκι από το διπλανό κτήμα, αλλά που δεν το βλέπει, είναι ψηλός ο τοίχος. Ακούει μόνο τη φωνή και πάνε μάντρα μάντρα,

συναντώνται έξω στις πόρτες και κάνουν μια αναγνώριση. Και λέει το ένα στο άλλο ότι «αφού με τη φωνή σου σε αγαπούσα», έτσι λέει και το άλλο, και λένε να είναι φίλοι. Δεν υπάρχει τίποτε εδώ, καμιά εντολή, τίποτα. Απλώς δηλώνουν μια αμοιβαία αγάπη. Τα λόγια αυτά του Χριστού αυτό μας φανερώνουν: μια αγάπη που την προσφέρει ο Θεός και που, τρόπον τινά, γίνεται επαίτης αυτής της αγάπης μας. Μας τη ζητά, μας τη ζητά, αν θέλουμε να τη δώσουμε. Γι’ αυτό λέγει: «Μείνατε στη δική μου την αγάπη». Θέλετε να δείτε πόσο σας αγαπώ; Μεγαλύτερη αγάπη από αυτή που έχω σε εσάς, να δίνει κανείς τη ζωή του για τους φίλους του, δεν έχει κανείς άλλος. Εγώ δίνω τη ζωή μου για εσάς. Σας αγαπώ. Εδώ βλέπει κανείς

πραγματικά το αποκορύφωμα της προσφοράς της αγάπης ως αγάπη, ως προαίρεση, όχι ως οφειλή. Λέγει ο Καβάσιλας: «Καθάπερ οι θερμοί των εραστών, την σοφίαν ημίν επιδείκνυται ο Θεός και την χρηστότητα και την τέχνην, ίνα ενθείναι τον έρωτα τον εαυτού δυνηθή». Όπως λέγει, οι θερμοί ερασταί, κατά παρόμοιο τρόπο και ο Θεός, θερμός εραστής προς τον άνθρωπο. Υπερβολική αγάπη του Θεού προς τον άνθρωπο. Έχουμε μιλήσει και σε περασμένα θέματα. Έχουμε σκιαγραφήσει, όσο φυσικά μια ανθρώπινη γλώσσα μπορεί να περιγράψει εκείνο που δεν περιγράφεται. Και λέγει: κατά παρόμοιο τρόπο, όπως λέγει, οι θερμοί ερασταί, έτσι ο Θεός δείχνει

τη σοφία Του και την τέχνη Του και την αγαθότητά Του στον άνθρωπο. Προσέξτε: τη σοφία Του, την τέχνη Του και την αγαθότητά Του. Τι θέλει να πει αυτό; Με τη σοφία Του έκανε τον κόσμο, με την τέχνη Του εστόλισε τον κόσμο και με την αγαθότητά Του τον έκανε, τον κόσμο αυτόν, να είναι φιλικός απέναντι του ανθρώπου. Όλα αυτά τα έκανε ακριβώς «ίνα ενθείναι, ίνα ενθείναι τον έρωτα τον εαυτού δυνηθή», δηλαδή εις τον άνθρωπο, για να μπορέσει να βάλει τη δική Του την αγάπη μέσα εις την αγάπη του ανθρώπου, μέσα εις την καρδιά του ανθρώπου. Όπως ακριβώς...

άνθρωποι, ένα ζεύγος ανθρώπων, ο ένας κάνει ό,τι μπορεί. Μια γυναίκα στολίζει το σπίτι της, το περιποιείται, μαγειρεύει καλοφαΐ, κάνει γλυκό, τα πάντα στολίζει μέσα. Γιατί; Διά να υπογείρει την αγάπη μέσα εις την καρδία του συζύγου. Αυτό έκανε ο Θεός στον άνθρωπο. Όλα ωραία, όλα καλά, για να του δημιουργήσει ελευθέρως την αγάπη. Και σημειώνει παρακάτω αυτά που σας είπα: «Και τίνος ένεκεν ωκοδόμησεν ημίν ουρανόν και γην και ήλιον και τον ορώμενον κόσμον;» Για ποιον λόγο έκανε όλα αυτά, τον ουρανό, τη γη, τον ήλιο, τη σελήνη, τα πάντα; «Ή του γε προς εαυτόν επιστρέψαι και πείσαι φιλείν;» Παρά μόνο να κάνει τον άνθρωπο να στραφεί, να Τον αγαπήσει τον Θεό, να τον πείσει να Τον αγαπήσει ο άνθρωπος τον Θεό.

Το μεγαλύτερο κήρυγμα της ελευθέρας Του αγάπης, για να ζητήσει ελεύθερη αγάπη ο Θεός από τον άνθρωπο, το έκανε, το κήρυγμα αυτό, πάνω από τον Σταυρό.

Τώρα προχωρούμε σε ένα άλλο σημείο: η αγάπη προς τον Θεό.

Οπωσδήποτε πρέπει να είναι μία αγάπη δι' όλων των δυνάμεων του ανθρώπου. Εφόσον ο Θεός ηγάπησε τον άνθρωπο μέχρις αναλήψεως σαρκός και σταυρικού θανάτου, όπως ελέγαμε προηγουμένως, φυσικόν είναι και αυτός ο άνθρωπος να αγαπήσει τον Θεό με όλες τις δυνάμεις της ψυχής. Λέγει ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος, που το έχουμε ξαναπεί, ότι «καὶ εἰ εἶχε», εάν, λέει, είχε ο Θεός «τιμιώτερον αὐτοῦ», κάτι τιμιότερο από τον Υιόν Του, «ἔδωκεν ἂν ἡμῖν», θα μας το έδινε. Αν είχε κάτι πιο πολύτιμο από τον Υιόν Του, θα μας το έδινε και αυτό. Συνεπώς και εμείς τώρα πρέπει από φιλοτιμία να αγαπήσουμε. Αλλά να Τον αγαπήσουμε με όλες τις δυνάμεις της ψυχής μας. Γιατί δεν θα

«ἡμεῖς ἀγαπῶμεν αὐτόν», λέει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης, «ὅτι αὐτὸς πρῶτος ἠγάπησεν ἡμᾶς». Προσέξτε! Γιατί Εκείνος πρώτος μας αγάπησε. Όλα αυτά τα λόγια μόνο εντολή δεν φανερώνουν. Δεν βλέπει κανείς πουθενά κανένα πρέπει. Το πρέπει ανήκει στην ορθότητα της ανθρωπίνης φύσεως, ώστε οφείλουμε να αγαπήσουμε ή, όταν αγαπήσουμε τον Θεό, θα Τον αγαπήσουμε με όλες τις δυνάμεις της ψυχής μας. Γι' αυτό η εντολή πρώτη μάς διασώζει μέσα στο περιεχόμενό της με ποιο τρόπο θα αγαπήσουμε. Δεν λέγει μόνο απλώς «ἀγαπήσεις Κύριον τὸν Θεόν σου» και να σταματήσει εκεί η εντολή, αλλά λέγει «ἀγαπήσεις Κύριον τὸν Θεόν σου».

«ἐν ὅλῃ τῇ καρδίᾳ σου», με όλη την καρδιά σου, «καὶ ἐν ὅλῃ τῇ ψυχῇ σου», με όλη τη βούλησή σου, τι θέλεις, ήτοι, «καὶ ἐν ὅλῃ τῇ διανοίᾳ σου», με όλο το νου σου. Έχει μία τριπλή επανάληψη αυτής της μικρής λέξεως «ἐν ὅλῃ», με όλο του, που θέλει να πει με ολόκληρο το νου, με ολόκληρη την καρδιά και με ολόκληρη τη βούληση. Μπορεί να αγαπώ με μισό νου, με μισή καρδιά; Βεβαίως. Και όχι μόνο, λοιπόν, πρέπει με ολόκληρη την καρδιά, με ολόκληρο το νου, με ολόκληρη τη βούληση, αλλά και τα τρία ομού αποτελούν τις δυνάμεις της ψυχής. Και συνεπώς θα μπορούσαμε να πούμε με ολόκληρη την ψυχή μας. Αλλά όχι μόνο με ολόκληρη την ψυχή μας.

Και με ολόκληρο το σώμα μας. Συνεπώς, με ολόκληρο το είναι μας. Γιατί ο άνθρωπος δεν είναι μόνο ψυχή, είναι και σώμα. Και συνεπώς η αγάπη προς τον Θεό πρέπει να είναι με όλο το είναι μας, με όλη την ύπαρξή μας. Αλλά ας τα δούμε λίγο αναλυτικότερα αυτά. Βλέπετε ότι η εντολή στρέφεται προς τις τρεις δυνάμεις της ψυχής, τις βασικές, που είναι η νόησις, το συναίσθημα και η βούλησις. Η βούλησις θα πει θέλησις και πρώτα στρέφεται προς τη διάνοια. Μας κάνει εντύπωση, αλήθεια, πολύ εντύπωση, και είναι κάτι που το είπαμε σε ένα προπερασμένο θέμα. Πως θα φανταζόμαστε την αγάπη ότι θα ήταν μια υπόθεση της καρδίας, ενθυμείσθε, και είχαμε πει ότι όχι, είναι μια υπόθεση ολοκλήρου του ανθρώπου.

Ψυχής και κατεξοχήν μια υπόθεση της βουλήσεως, γιατί στρέφεται προς αυτήν, επειδή ακριβώς η αγάπη είναι αρετή. Οτιδήποτε είναι αρετή κυρίως στρέφεται προς τη βούληση. Δηλαδή, θέλεις ή δεν θέλεις. Οπότε εδώ τώρα αμέσως ανανεώνω και λέγω: η αγάπη είναι θέμα καρδιάς; Όχι. Είναι και θέμα διανοίας. Υπάρχει λογική αγάπη, δηλαδή υπάρχει αγάπη που να ικανοποιεί το νου; Βεβαίως. Υπάρχει αγάπη που να ικανοποιεί τη βούληση, έξω από την καρδία; Βεβαίως. Και ιδού, όταν λέμε να αγαπήσουμε τον Θεό με όλη μας τη διάνοια, με όλο μας το νου, σημαίνει ότι πρέπει η αγάπη μας αυτή

να γίνει συνειδητή και γνωστική. Αυτή η γνωστική αγάπη πρέπει να επικρατήσει μέσα στη διάνοιά μας, μέσα στην ψυχή μας. Τι θα πει όμως «έχω γνωστική αγάπη»; Θα πει ότι κατέχω τους λόγους της αγάπης. Τι σημαίνει «κατέχω τους λόγους της αγάπης»; Σημαίνει ότι ξέρω γιατί αγαπώ. Αυτό θα πει «κατέχω τους λόγους της αγάπης». Διότι μία αγάπη η οποία στερείται των λόγων της αγάπης εύκολα εξανεμίζεται από την καρδία. Γι' αυτό βλέπουμε ανθρώπους οι οποίοι αγαπούν καθ' υπερβολή, αλλά επειδή δεν είναι εδραιωμένη η αγάπη αυτή στη νόηση, δεν υπάρχει αυτή η γνωστική αγάπη.

Αποτέλεσμα είναι, με τον πιο μικρόν πειρασμό, με την πιο μικρή δυσαρέσκεια, αυτή η αγάπη να εξανεμίζεται και να ναυαγεί. Όταν ο Απόστολος θα πει, και θα το αναλύσουμε προσεχώς, «τίς ἡμᾶς χωρίσει ἀπὸ τῆς ἀγάπης τοῦ Χριστοῦ;» Ποιος μπορεί, λέει, να μας χωρίσει από την αγάπη του Χριστού; Πείνα, θλίψις, γυμνότης, μάχαιρα, ύψος, δηλαδή να μας δώσουν αξιώματα, βάθος, δηλαδή να μας ξεφτιλίζουν, παρόντα, ενεστώτα, μέλλοντα, αγγελικές δυνάμεις, τι, τι, τι, δυνάμεις πονηρές, αγαθές; Τι μπορεί να μας χωρίσει από την αγάπη του Χριστού; «Πέπεισμαι γάρ», προσέξτε, «πέπεισμαι». «Πέπεισμαι» θα πει έχω πειστεί.

Πειστεί ότι τίποτα δεν μπορεί να μας χωρίσει από την αγάπη του Χριστού. Αυτό το «πέπεισμαι» είναι προϊόν της διανοίας, του νου. Όπως λέμε, εγώ, αγαπητέ μου, έχω πειστεί ότι αυτό το πράγμα είναι έτσι. Έχω αποδείξεις. Έχω πειστεί. Ε, λοιπόν, αυτό το «πέπεισμαι», σαν προϊόν της διανοίας, σημαίνει ότι ο Απόστολος ήξερε ποιον αγαπούσε. Ήξερε γιατί Τον αγαπούσε. Διότι ο ίδιος θα πει αλλού, σε άλλη του επιστολή, θα πει ότι ο Θεός, λέει, με ηγάπησε από την κοιλία της μητέρας και με ξεχώρισε από τα σπλάχνα της μητέρας μου και έδωσε τον Υιόν Του, έδωσε τον Υιόν Του για να με σώσει. Και ποιος ήμουν εγώ;

Τι με έκανε ο Θεός; Όταν, λοιπόν, κατέχει τους λόγους της αγάπης, ξέρει ποιον αγαπά και γιατί Τον αγαπά. Τότε θα καταλάβουμε τη μεγάλη προσφορά της παραβολής του καλού Σαμαρείτου που μας έδωσε το Ευαγγέλιο.

Ακόμη, η έννοια του πλησίον κατά τη χριστιανική αγάπη δημιουργεί ένα κάτι. Τι θα νομίζατε; Το παιδί αυτό θα σηκωθεί να φύγει από το σπίτι; Όχι, εκεί θα ξαναμείνει πάλι. Και αν κάποιος το βρει έξω, το βρει έξω το παιδί και του πει, με την ευκαιρία ότι έχει μια δυσαρέσκεια με το σπίτι, να το εκμεταλλευθεί και να πει στο παιδί να στραφεί κατά της μητέρας του, να τη σκοτώσει: «Δεν ξέρω εγώ τη μητέρα μου, τη μητέρα μου αυτή που με γέννησε;» Τι προβάλλει; Προβάλλει επιχειρήματα του νου.

Έχει τη γνωστική αγάπη. Αυτή που με γέννησε. Τη μάνα μου. Έχω τη μάνα. Αυτή ακριβώς η γνώση τον κάνει να είναι αμετακίνητος. Βλέπετε ότι είναι πολύ σπουδαίο πράγμα. Γι' αυτό πρέπει να μελετούμε τα έργα του Θεού, γι' αυτό πρέπει να μελετούμε την αγάπη του Θεού, πρέπει να μελετούμε το μυστήριο της ενανθρωπήσεως, το γιατί ο Θεός έγινε άνθρωπος. Όλα αυτά μας ενισχύουν. Γι' αυτό πρέπει να μελετούμε την αγάπη του Θεού. Πρέπει να μελετούμε το μυστήριο της ενανθρωπήσεως, το γιατί ο Θεός έγινε άνθρωπος. Όλα αυτά μας ενισχύουν την αγάπη και μας την κάνουν γνωστική, ώστε τίποτα δεν μπορεί να τη μετακινήσει από μέσα μας. Και όταν η αγάπη γίνει γνωστική, γίνει λογική, το βάζω εντός εισαγωγικών, «λογική», όχι ορθολογιστική, δηλαδή του νου υπόθεσις, τότε με τη σειρά του ο νους δίνει την αγάπη αυτή στην καρδία. Και η καρδιά

δέχεται τώρα αυτή την αγάπη σαν ένα γόνιμο έδαφος και τη μετατρέπει σε ενθουσιασμό, σε πόθο και σε έρωτα. Έρως Θεού, πόθος Θεού, ενθουσιασμός Θεού. Είναι ακριβώς αυτός ο πόθος και ο ενθουσιασμός και ο έρως που συναντάτε εις τους Αγίους και εις τους μάρτυρες. Και όταν η καρδιά θα ενθουσιαστεί και θα γεμίσει από αυτόν τον πόθο, τότε δίνει και αυτή με τη σειρά της την αγάπη παρακάτω, παραπέρα, εις τη βούληση, εις τη θέληση. Και η βούλησις, η θέλησις, όταν παραλάβει την αγάπη, τότε τη μεταβάλλει εις πραγμάτωσιν του θελήματος του Θεού.

Πράξη, ό,τι... Ό,τι θέλει ο Θεός. Τότε η αγάπη αυτή γίνεται προσευχή, δάκρυα, ιεραποστολή, φιλανθρωπία. Τότε μόνο. Βούλησις, έργα. Από πού ξεκίνησε; Από το νου. Πού πήγε; Στην καρδιά. Πού κατέληξε; Στη θέληση.

Επιστρατεύει, είπαμε, και τις δυνάμεις του σώματος, όχι μόνο της ψυχής, η αγάπη. Και βεβαίως, διότι καθ' οιονδήποτε τρόπο το σώμα θα κινηθεί, είτε εις ύμνον είτε εις γονυκλισίαν, σε γονάτισμα, είτε σε δάκρυα είτε εις ομολογίαν χειλέων. Κι έτσι βλέπει κανείς ολόκληρο το είναι του ανθρώπου να έχει διαποτιστεί έως τα μύχια της ψυχής και έως μυελού οστέων από την αγάπη προς τον Θεό.

Η αληθής αγάπη, η σωστή αγάπη, αυτή που ξεκινάει σωστά μες στον άνθρωπο και τελειώνει τον άνθρωπο, τον ολοκληρώνει, δεν είναι παρά ένα πλέον ολοκληρωτικό δώσιμο του ανθρώπου εις τον Θεόν.

Ερωτήθηκε ο Κύριος ποια εντολή είναι μεγαλύτερη εις τον νόμον και απήντησε ότι είναι η εντολή της αγάπης. Ενθυμείσθε, έχουμε μία περικοπή στο Ευαγγέλιο, κατά Ματθαίον επί παραδείγματι, γιατί και άλλοι Ευαγγελιστές το αναφέρουν, στο 22ο κεφάλαιο και στον 35ο στίχο. Και εκεί τίθεται το ερώτημα. Μάλιστα, προσέξτε, πολλές φορές μπορεί να γεννηθεί η απορία: καλά, δεν ξέρανε οι άνθρωποι ποια είναι η μεγαλύτερη εντολή; Δεν ήταν κάτι που μπορούσαν εύκολα να το ξέρουν;

Για να μην νομίζετε ότι το θέμα ανήκει μόνο σε κάποια εποχή παλιά και σήμερα. Είναι πολύ δύσκολο πράγμα να διακρίνεις τι είναι μεγαλύτερο μέσα σε έναν... πραγμάτων, διότι πρέπει να υπάρχει ένα κριτήριο. Αν αυτό το κριτήριο οπωσδήποτε δεν το κατέχεις, τότε οπωσδήποτε δεν μπορείς να ιεραρχήσεις τα πράγματα. Και ιεραρχώ τα πράγματα θα πει βάζω το ένα εδώ, το άλλο το βάζω εκεί, το άλλο το βάζω πιο πάνω και ούτω καθεξής. Με άλλα λόγια, δίνω προτεραιότητα και λέγω πρώτον, δεύτερον, τρίτον, δέκατον, κατ' οστόν. Μα προφανώς, όταν λέγω πρώτο, δεύτερον, το δεύτερο δεν είναι πρώτο, όπως και το πρώτο δεν είναι δεύτερο. Σημαίνει το πρώτο είναι πρώτο και το δεύτερο είναι δεύτερο. Δεν μπορώ να τους αλλάξω, με άλλα λόγια, τη σειρά τους. Και όταν τα βάζω σε μια σειρά τα πράγματα

λέγω ότι τα ιεραρχώ. Αλλά προκειμένου όμως να ιεραρχηθούν, οπωσδήποτε απαιτούν ένα κριτήριο, όπως θα δούμε στη συνέχεια του θέματος. Το θέμα όμως είναι τώρα εδώ: μπορούν ή είναι δυνατόν οι εντολές του Θεού να ιεραρχηθούν; Βεβαίως. Μας λέγει ο Μέγας Βασίλειος το εξής. Είναι από τους Όρους κατά πλάτος Β΄, στην πρώτη ερώτηση. Και όσοι παίρνετε τα βιβλία Θεσσαλονίκης, τα Πατερικά Βιβλία Θεσσαλονίκης, ΕΠΕ, ΕΠΕ, στον 8ο τόμο είναι, σελίς 182.

Τα λέγω αυτά για να πηγαίνετε και μόνοι σας να τα βρίσκετε στα βιβλία. Είναι μια ευκαιρία, γιατί βρίσκεις αυτό και βρίσκεις και κάτι άλλο ταυτοχρόνως, γιατί ένας που ανοίγει ένα βιβλίο δεν μένει ποτέ μόνο σε εκείνο που ψάχνει να βρει, αλλά βλέπει και άλλα πράγματα. Και ο τρόπος αυτός είναι πολύ ωφέλιμος. Γι' αυτό κάνω αυτές τις παρεκβάσεις, να σας κάνω παραπομπές. Λέγει, λοιπόν, ο Μέγας Βασίλειος: «Αὐτὸς οὖν», δηλαδή ο Θεός, ο Χριστός, ο Κύριος, «ἐπέθηκε ταῖς ἐντολαῖς τὴν τάξιν». Δηλαδή έβαλε, λέει, στις εντολές τη σειρά. Την τάξη, δηλαδή πρώτο, δεύτερο, τρίτο, τέταρτο. «Πρώτην μὲν καὶ μεγίστην τὴν περὶ τῆς εἰς Θεὸν ἀγάπης ἐντολὴν ὁρισάμενος».

φταίραν δε τι τάξη και ομοίαν εκείνη μάλλον δε συμπληρωματική της προτέρας και εξ αυτής ήρθιμένη την περί του αγαπάν των πλησίων.

Αυτός ο ίδιος, λέει, ο Χριστός έβαλε πρώτη εντολή. Αγάπη προς τον Θεόν, δευτέρα την αγάπη προς τον πλησίον. Και η δευτέρα, λέει, να είναι συμπλήρωμα της πρώτης ή, καλύτερα, ότι η δευτέρα εξαρτάται από την πρώτη. «Ὥστε ἐκ τῶν εἰρημένων, καὶ ἐξ ἑτέρων δὲ τοιούτων ἐν ταῖς θεοπνεύστοις Γραφαῖς φερομένων, τὴν ἐν πάσαις ταῖς ἐντολαῖς τοῦ Κυρίου τάξιν τε καὶ ἀκολουθίαν ἔστι καταμαθεῖν». Ε, το καταλάβουμε, λέει, να το μάθουμε καλά, ότι, όπως και σε όλες τις Γραφές τις θεόπνευστες, έχουμε μια σειρά, μια τάξη, μια ακολουθία στις εντολές. Ώστε να λέμε ότι αυτή είναι η πρώτη, εκείνη η δεύτερη. Ότι αυτό είναι αναγκαίον και ότι οι Εβραίοι το έκαναν αυτό το πράγμα. Το βλέπουμε από την περίπτωση που ο Χριστός μίλησε για εκείνες τις μικρές εντολές.

Τις θεωρούσαν οι άνθρωποι μικρές. Μπορεί να είναι η πρώτη πρώτη και η δευτέρα δευτέρα και να μην αναποδογυρίζονται, και θα δούμε το γιατί παρακάτω, αλλά όχι ως προς την ποιότητα των εντολών, διότι και η πρώτη και η δεκάτη και η εκατοστή, από πλευράς ποιότητος, είναι ισοδύναμες. Από πλευράς ποιότητος. Αλλά έχουν διαφορετική τάξη, διότι αν ανατραπεί η σειρά τους, τούτο θα έχει συνέπειες. Θα το δούμε. Ότι ο Κύριος καταδικάζει την περίπτωση να χαρακτηριστούν οι εντολές, εξαιτίας του ότι τις ιεραρχούμε, σε μικρές και μεγάλες, φαίνεται από εκείνο που είπε στην επί του Όρους ομιλία Του, Ματθαίος 5:19.

«Ὃς ἐὰν οὖν λύσῃ μίαν τῶν ἐντολῶν τούτων τῶν ἐλαχίστων καὶ διδάξῃ οὕτως τοὺς ἀνθρώπους, ἐλάχιστος κληθήσεται ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν Οὐρανῶν». Αυτός, λέει, ο οποίος θα λύσει —θα λύσει θα πει θα καταλύσει— θα πει «δεν βαριέσαι, δεν βαριέσαι, άφησ' την εντολή αυτή», μία από αυτές τις εντολές που τις λέτε εσείς οι άνθρωποι ότι είναι μικρές, ελάχιστες, ελάχιστες, μικρές, τιποτένιες. Αυτός που θα καταργήσει μία τέτοια νομιζομένη μικρή εντολή και τιποτένια και διδάξει τους ανθρώπους ότι είναι τιποτένια αυτή η εντολή, όπως λένε οι άνθρωποι, παραδείγματι, η νηστεία. «Η νηστεία», λέει, «τίποτα», λέει, «η νηστεία». Τιποτένιος θα κληθεί στη Βασιλεία του Θεού.

Τιποτένιος, το λέμε και στη γλώσσα μας. Από το «ἐλάχιστος κληθήσεται ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν Οὐρανῶν», το λέμε στη γλώσσα μας. Είσαι ένας τιποτένιος άνθρωπος. Δηλαδή τι θα πει τιποτένιος; Ένας τίποτα. Ένας μηδέν. Δηλαδή τίποτα. Άρα, τιποτένιος στη Βασιλεία του Θεού θα πει ανάξιος με τη Βασιλεία του Θεού. Σαν να πεις θα μείνει εκτός Βασιλείας. Ώστε ο Χριστός ελέγχει αυτή τη διάκριση όχι ως προς την ιεραρχία, αλλά ως προς την ποιότητα των εντολών. Το να λες «είναι αυτή η βαριά εντολή και πρόσεξέ την και εκείνη τίποτε», αυτό το καταδικάζει ο Χριστός. Προσέξτε πολύ. Θα πω μια λέξη που την είπε και ο Χριστός: «Ἰδοὺ προείρηκα ὑμῖν». Όχι, δεν την είπε ο Χριστός. Ο Χριστός είπε «Ἰδοὺ προείρηκα», αλλά ήταν μια προφητεία. Ο Άγγελος, όταν τους είπε «σας παραγγέλλω, γιατί ο Χριστός ανεστήθη, θα πάτε να Τον συναντήσετε στην Γαλιλαία».

Λέγει ο Άγγελος, λέγει ο Άγγελος: «Ἰδοὺ εἴρηκα ὑμῖν», δηλαδή να, εγώ σας το είπα, έκανα το χρέος μου. Αυτό θα πει «Ἰδοὺ εἴρηκα ὑμῖν». Εγώ δεν έχω τώρα ευθύνη, είπε ο Άγγελος. Αν δεν πάτε στη Γαλιλαία, έχετε να κάνετε καλά με τον Χριστόν. Μου είπε ότι εκεί θα Τον συναντήσετε. Και εγώ θα σας έλεγα με τη σειρά μου αυτό που είπε ο Άγγελος: «Ἰδοὺ εἴρηκα ὑμῖν». Σας το είπα. Δεν υπάρχουν μικρές και μεγάλες εντολές. Είναι όλες απέναντι στον Θεό ισοδύναμες. Αλλά τώρα τίθεται το ερώτημα, συγγνώμη. Μεταξύ των εντολών, θεωρουμένων μικρών και μεγάλων, υπάρχει μια αδιάσπαστος οργανική ενότης. Όπως ακριβώς σε ένα σώμα. Έχω τον κορμόν, έχω όμως και τα δάκτυλα. Βεβαίως, αν μου κόψουνε τον κορμόν, θα πεθάνω.

Αν μου κόψουν ένα δάχτυλο, δεν θα πεθάνω. Ερωτώ: μπορώ να θεωρούμαι άρτιος άνθρωπος με ακέραιο σώμα, εάν πουν «ε, άκρη είναι αυτή, κόφ' τη, δεν βαριέσαι κανείς»; Ποιος είπε για το τελευταίο του δαχτυλάκι που λένε, το μικρό δαχτυλάκι του ποδιού του, ποιος είπε «άκρη είναι, κόφ' το, δεν χρειάζεται»; Εκεί που κόβει τα νύχια του, με συγχωρείτε για τα παραδείγματα, εκεί που κόβει τα νύχια του λέει «δεν βαριέσαι, γιατί να κόβω νύχια κάθε φορά; Δεν δίνω μια ψαλιδιά να κόψω το δάχτυλο, να τελειώνει η ιστορία;» Ποιος το είπε αυτό; Αγαπητοί μου, υπάρχει οργανική ενότης μεταξύ των εντολών του Θεού. Έκοψες κάτι, τα κατέστρεψες όλα. Δεν μπορείς τίποτε να κόψεις. Δεν λέει ο Αδελφόθεος Ιάκωβος ότι «ὅστις ὅλον τὸν νόμον τηρήσῃ, πταίσῃ δὲ ἐν ἑνί», σε μία εντολή, μόνο σε μία εντολή, είναι ένοχος απέναντι ολοκλήρου του νόμου; Αλλά και πολιτειακώς ακόμη. Μπορεί να πει, παραδείγματι...

Μην σκότωσες κανέναν άνθρωπο, ψέματα να μην είπες ποτέ στη ζωή σου, να είσαι εντάξει σε όλα. Μια κάποια φορά έκλεψες κάτι· δεν σε πάνε στη φυλακή; Μπορείς να πεις ότι «Ναι, γιατί με πάτε στη φυλακή επειδή έκλεψα; Ναι, αλλά δεν σκότωσα όμως». Δεν σε βάζουμε στη φυλακή γιατί σκότωσες, γιατί δεν σκότωσες· σε βάζουμε γιατί έκλεψες. Βλέπετε λοιπόν ότι δεν μπορείς να πεις «τήρησα αυτή την εντολή, αλλά εκείνη δεν πειράζει». Όλες πρέπει να τηρηθούν. Και τώρα έρχομαι σε κάτι πολύ σημαντικό. Παρακαλώ, προσέξτε αυτό το σημείο, να δείτε γιατί οι εντολές μπήκαν σε μια σειρά.

Όλα τα φιλοσοφικά συστήματα, προκειμένου να ιεραρχηθούν οι αξίες, πρέπει να υπάρχει ένα κριτήριο, ένα μέτρο. Εάν, επί παραδείγματι, έχω τον υλισμό, ως κριτήριο θα είναι η ύλη και θα πω: Τι φαινόμενα έχουμε στη ζωή; Έχω τη συνείδηση, έχω τη σοφία, έχω την τέχνη, έχω την επιστήμη, έχω όλα αυτά τα πράγματα. Ποιο θα βάλω πάνω πάνω; Τη συνείδηση; Ναι, αλλά το μέτρο μου, το κριτήριό μου, είναι ο υλισμός, είναι η ύλη. Δεν μπορώ να βάλω λοιπόν τη συνείδηση πάνω πάνω. Τι θα βάλω; Θα βάλω εκείνο που έχει σχέση με την ύλη. Σε ευχαριστώ πολύ, τα οικονομικά, τα οικονομικά.

Θα βγάλω πολλά λεφτά και όχι τι θα κάνω που να είναι καλό, ηθικό και τίμιο. Όχι αυτό, γιατί το κριτήριο, το μέτρο, είναι η ύλη. Γιατί έχω κριτήριο την ύλη; Γιατί το σύστημα που έχω, που πιστεύω, είναι ο υλισμός. Εάν πάρω τώρα άλλο σύστημα, πάρω τον ιδεαλισμό, ποιο θα είναι το κριτήριο; Θα είναι το πνεύμα. Τι θα βάλω πάνω πάνω; Τα οικονομικά; Όχι. Τι θα βάλω; Θα βάλω τη συνείδηση και ούτω καθεξής. Βλέπετε ότι είναι τρομερά δύσκολο πράγμα να ιεραρχήσω τις αξίες της ζωής. Τρομερά δύσκολο. Πρέπει να έχω ένα μέτρο, ένα κριτήριο. Δεν είμαι λοιπόν τόσο παιδαριώδης και το λέω, ξέρετε, αν θέλετε, εξ ιδίων μου το θέμα αυτό, το εξομολογούμαι, γιατί παλιότερα χρόνια, όταν ήμουν νεότερος...

Άκουγα την περικοπή αυτή στην εκκλησία και τη διάβαζα στο Ευαγγέλιο, έλεγα: «Χαρά στην ερώτηση που έκανε και ο προκομμένος ο νομικός, να ερωτήσει ποια εντολή μεγάλη και πρώτη στον νόμο. Σπουδαίο πράγμα! Και γιατί γράφηκε αυτό τώρα;» Γιατί, έλεγα, έκανε τόσο μεγάλη ερώτηση αυτός; Τι ήταν αυτό το ερώτημα που έκανε και έλαβε τον κόπο, τρόπον τινά, ο Χριστός να του απαντήσει και να του πει ότι η πρώτη εντολή είναι η αγάπη προς τον Θεό; Και όμως είναι τρομακτικά δύσκολο, όπως σας το ερμηνεύω τώρα, σας το εξηγώ. Πάρα πολύ δύσκολο. Λοιπόν, αγαπητοί μου, προσέξτε τώρα εδώ να δείτε. Τι συνέπειες θα είχε αν η πρώτη εντολή ήταν δευτέρα και η δευτέρα πρώτη και όχι η πρώτη πρώτη και η δευτέρα δευτέρα; Ποια είναι η πρώτη εντολή; Η αγάπη προς τον Θεό. Ποια είναι η εντολή η δευτέρα; Η αγάπη προς τον άνθρωπο, προς τον πλησίον.

Ποιο τώρα το κριτήριο της ιεραρχήσεως; Με ποιο κριτήριο έκρινα να βάλω το πρώτο πρώτο και το δεύτερο δεύτερο; Το κριτήριον είναι ο Θεός ή ο άνθρωπος; Εάν δεχθώ ότι το κριτήριον είναι ο άνθρωπος, το μέτρο δηλαδή, το μέτρο είναι ο άνθρωπος, τότε θα πρέπει να βάλω ως πρώτη εντολή αυτή που δέχθηκα δευτέρα. Δηλαδή «αγαπήσεις τον πλησίον σου». Αυτή θα είναι η πρώτη εντολή. Γιατί ως μέτρο πήρα τον άνθρωπο και με το μέτρο τώρα αυτό θα μετρήσω όλες τις αξίες της ζωής. Αν πάλι το κριτήριο είναι ο Θεός, το μέτρο, τότε ως πρώτη εντολή θα είναι η αγάπη προς τον Θεό. Και με βάση τώρα αυτή την αγάπη προς τον Θεό

θα ρυθμίσω όλες τις άλλες εντολές. Αν δεχτούμε εκείνο που λέγει ο Πρωταγόρας, «Πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπος», όλων των πραγμάτων το μέτρο, όλων των πραγμάτων το μέτρο είναι ο άνθρωπος, τότε ξεπέφτουμε, εδώ τώρα να τον μεγαλώσω, εις ανθρωποκεντρισμό με όλες τα συνέπειές του. Ξεπέσαμε εις ανθρωποκεντρισμόν με όλες τα συνέπειές του. Αν βάλω πρώτη εντολή «αγαπήσεις τον πλησίον σου», τι θα πει αυτό; Ο Θεός να φυλάξει, τι θα πει αυτό; Θα πει, θα πει ότι Θεός έγινε ο άνθρωπος. Ότι το κέντρο του σύμπαντος είναι ο άνθρωπος. Τα πάντα είναι ο άνθρωπος. Τίποτε άλλο.

Τι είναι; Είναι το αμάρτημα του Αδάμ. Αυτό του είπε ο διάβολος: «Σας είπε ο Θεός μη φάτε για να μην γίνετε θεοί». Και ο Αδάμ έφαγε για να γίνει Θεός. Συνεπώς, ενώ μέχρι τότε φέρεται ως κέντρον ο Θεός, έρχεται ο διάβολος να πει —τώρα το λέω με δικά μου λόγια— «Όχι κέντρον ο Θεός, όχι κριτήριον ο Θεός, όχι μέτρον ιεραρχήσεως ο Θεός», για να χρησιμοποιήσω σύγχρονη ορολογία, «αλλά κριτήριον, μέτρον, ο άνθρωπος. Εσύ ο άνθρωπος, εσύ ο Αδάμ, εσύ ο άνθρωπος θα είσαι εκείνο που θα είσαι. Άσε τον Θεό στην πάντα». Και ακριβώς η παραμέριση του Θεού

η τοποθέτηση στο κέντρο του παντός του ανθρώπου, έκανε το αμάρτημα του Αδάμ. Συνεπώς, τι είναι το αμάρτημα του Αδάμ; Ο ανθρωποκεντρισμός. Είναι το αμάρτημα όλων των ανθρώπων που είναι μακριά από τον Θεό. Αυτό είναι το μεγάλο αμάρτημα, ως συνέπεια, ως καρπός της αντιστροφής, της ανάποδης ιεραρχήσεως των εντολών. Βλέπετε ότι δεν είναι το πράγμα τόσο αστείο, δεν είναι το πράγμα τόσο επιπόλαιο, είναι άκρως σοβαρόν. Γι' αυτό ο Μέγας Βασίλειος πιάνει το θέμα αυτό στην πρώτη ερώτηση, στον όρον κατά πλάτος, γιατί είναι τόσο βασικό. Ευχαριστώ. Ό,τι θα πει παρακάτω, αυτό το θέμα πρώτο πρέπει να πει. Βάσει αυτού του θέματος θα κριθούν τα παρακάτω.

Είναι πράγματι εντολή «αγαπήσεις τον πλησίον σου», αλλά είναι «αγαπήσεις Κύριον τον Θεόν σου», διότι αν θα δεχθώ «πάντων χρημάτων μέτρον Θεός» —το λέγει ο Πλάτων αυτό— όλων, χρήματα θα πει πράγματα, όλων των πραγμάτων μέτρον, κριτήριον, είναι ο Θεός, τότε έχουμε θεοκεντρισμό. Τότε έχουμε εκείνο που ακριβώς έκανε η Παναγία: «Ιδού η δούλη Κυρίου· γένοιτό μοι κατά το ρήμα σου». Η παλαιά γυναίκα, η Εύα, έπεσε εις τον ανθρωποκεντρισμόν. Να είστε που έπεσε το ανθρώπινο γένος. Η νέα Εύα, η Παναγία, έθεσε τον θεοκεντρισμόν. Ό,τι θέλει ο Θεός, όχι τι θέλω εγώ· ό,τι θέλει ο Θεός. Και σώθηκε η ανθρωπότης δια της νέας Εύας, της Θεοτόκου. Διότι δι' αυτής, καλύτερα,

εξ αυτής —όχι, καλύτερα αυτό το σωστό— εξ αυτής ήρθε ο Μεσσίας. Είπα «εξ αυτής» γιατί εννοώ ότι πήρε σάρκα από τη Θεοτόκο.

Να δούμε και παρακάτω συνέπειες. Αν δεχθώ ότι το κριτήριό μου είναι ο άνθρωπος, εγώ τι είμαι; Είμαι ένα αντίτυπο ενός αρχετύπου. Είμαι ένα αντίτυπο ενός αρχετύπου. Ποιο είναι το αρχέτυπο; Είναι ο Θεός. Βάσει τίνος έγινα; Βάσει του Θεού. Δηλαδή αυτό που λέμε, είμαι εικόν του Θεού. Εικόν του Θεού θα πει είμαι ζωγραφιά, είμαι αντίγραφο, ενός πρωτοτύπου, του Θεού. Εσύ τι είσαι; Ε, είσαι άνθρωπος. Τι είσαι; Εικόν του Θεού. Ώστε εγώ εικόνα του Θεού, εσύ εικόνα του Θεού. Αντίτυπον εγώ, αντίτυπο εσύ. Τώρα, αν εγώ δημιουργήσω μία σχέση μεταξύ εμού και σου, τότε αυτή η σχέση θα είναι σχέση αντιτύπων.

Συνεπώς, το μέτρο μου δεν θα είναι παρά ή ο εαυτός μου ή ο εαυτός σου. Αλλά αν είναι ο εαυτός μου, ποιος είμαι εγώ; Τι είναι η ηθική μου ποιότητα; Αυτή που είναι η ηθική μου ποιότητα, αυτό θα είναι και το μέτρο μου. Τι είναι η ποιότητά σου; Αυτή που είναι, θα είναι το μέτρο σου. Μα πόσες ηθικές ποιότητες έχουμε στους ανθρώπους; Όσοι είναι οι άνθρωποι. Πόσα μέτρα θα έχουμε; Όσα είναι οι άνθρωποι, όσοι είναι οι άνθρωποι. Συνεπώς βρίσκομαι άκρια και τότε δημιουργείται εκφυλισμός της αγάπης. Προσέξτε, εκφυλισμός της αγάπης. Διότι ένα είναι το μέτρο και αυτό είναι πρωτότυπο, αρχέτυπο. Πρότυπο, συγγνώμη, πρότυπο, αρχέτυπο. Είναι το μέτρο, Θεός.

Αγαπήσω τον Θεόν, και η αγάπη αυτή προς τον Θεόν σημαίνει: παίρνω μέτρο τον Θεό και με το μέτρο αυτό μετράω όλα τα αντίτυπα, τους ανθρώπους. Δεν θα μπορέσω να αγαπήσω σωστά τους ανθρώπους εάν δεν έχω το μέτρο της αγάπης προς τον Θεόν. Ποτέ! Έχουμε λοιπόν το εξής σχήμα, για να το θυμόσαστε. Εγώ είμαι εδώ, εδώ είναι ο Θεός και εδώ είναι ο πλησίον. Εάν λοιπόν πάω προς τον Θεό και πάρω το μέτρο αυτό και κατέβω στον άνθρωπο, τότε θα τον αγαπήσω σωστά τον άνθρωπο, διότι το μέτρο μου ήταν ο Θεός. Λέει ο Θεός: «Ο δίπλα σου άνθρωπος είναι ναός δικός μου. Εγώ κατοικώ μέσα σε αυτόν.

Μέλος του σώματός μου. Εγώ, ο ενανθρωπήσας Θεός, είναι μέλος του σώματός μου ο δίπλα. Λοιπόν, πρόσεξε καλά, πρόσεξε καλά, δες ποιον έχεις δίπλα σου: ο ναός μου, το μέλος». Εγώ τώρα, ο άνθρωπος, με κριτήριο ότι είναι ναός του Θεού ο δίπλα, εικόν του Θεού, μέλος Θεού, «και υμείς μέλη εστέ του σώματος αυτού εκ μέρους», που λέει ο Παύλος, τότε θα τον δω πώς, τον άλλον; Θα τον δω σαν να βλέπω τον Θεόν μέσα εις τον άνθρωπο, με δέος, με σεβασμό. Η άλλη μέθοδος: να θέλω να δω τον πλησίον, να δω τον Θεό μέσω του πλησίον, έτσι να πάω. Αν θα πάω έτσι, τότε θα δω στραβά τον Θεόν, γιατί ως μέτρο παίρνω τον άνθρωπο, ο οποίος ποιος είναι στο τέλος τέλος;

Εκπεσμένος άνθρωπος. Και τότε ποια θα είναι η αγάπη μας στον άνθρωπο; Ή, αν θέλετε, το σημαντικότερο, γιατί αυτό γίνεται; Δεν φθάνω εις τον Θεό τελικά. Αλλά τι κάνουμε; Ξεκινάμε από τον εαυτό μας και πάμε στον πλησίον και σταματάμε εκεί. Τότε έχουμε τα φαινόμενα του λεγομένου αλτρουισμού, ουμανισμού. Τι είναι ο ουμανισμός; Είναι από το humanity. Ουμανισμός, αν το θέλετε έτσι, που θα πει ανθρωπισμός. Είναι όλοι αυτοί οι ανθρωπισμοί που έχουν δημιουργηθεί στην Ευρώπη και που παίρνουν μέτρο τον άνθρωπο. Άρρωστοι στη ρίζα τους, άρρωστοι μέχρι μυελού οστέων είναι αυτοί οι ανθρωπισμοί, γιατί έχουν τον εγωισμό μέσα. Έχουν εγωισμό. Και έτσι ξέπεσε ο άνθρωπος στον ανθρωπισμό. Όταν έγινε

έγινε η ειρήνη μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο και ιδρύθηκε η Κοινωνία των Εθνών, η ΚΤΕ, η Κοινωνία των Εθνών κατοχύρωσε τα λεγόμενα δικαιώματα του ανθρώπου. Το αποτέλεσμα ήταν να έρθει ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος και τα δικαιώματα του ανθρώπου να πάνε περίπατο και οι άνθρωποι να γίνονται σαπούνι και οι άνθρωποι να γίνονται σαπούνι και το δέρμα τους να γίνεται αμπαζούρ, με ανθρώπινο δέρμα. Να γδέρνουν τον άνθρωπο και να κάνουν αμπαζούρ. Τι ωραίο να έχεις ένα κομοδίνο και να διαβάζεις αναπαυτικά στο κρεβάτι σου από ένα πορτατίφ που το αμπαζούρ του είναι από ανθρώπινο δέρμα. Εκεί οδήγησε...

ο ανθρωπισμός της Κοινωνίας των Εθνών. Γίνεται ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος.

Ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος, και ερχόμεθα στον ΟΗΕ, Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών. Θα θυμόσαστε, πρωτόκολλον, τα δικαιώματα του ανθρώπου, τα δικαιώματα του ανθρώπου, ανθρωπισμός, ουμανισμός, το ίδιο πράγμα είναι. Ο άνθρωπος, του ανθρώπου. Μόνο ο άνθρωπος δεν διασώζεται από όλες αυτές τις προσπάθειες. Αγαπητοί μου, όλα αυτά που ο άνθρωπος δημιουργεί, γιατί έχασε το μέτρο και έβαλε σαν πρώτη εντολή «αγαπήσεις τον πλησίον σου», έφτασε να καταργήσει το «αγαπήσεις τον πλησίον σου». Έφτασε να το καταργήσει. Δεν μπορείς να βάλεις τη δεύτερη εντολή, δεύτερη εντολή, πρώτη εντολή. Θα μπει δεύτερη. Πρώτη θα μπει η εντολή της αγάπης προς τον Θεό. Θέλετε ακόμη και μια

βαναυσότερη μορφή από αυτές που ανέφερα; Ο πανσεξουαλισμός. Τι είναι ο πανσεξουαλισμός; Το ξέρετε ότι λίγο πολύ εν ονόματι της αγάπης ασκείται ο πανσεξουαλισμός. «Κοπέλα μου, σ' αγαπώ». «Ναι, μου σ' αγαπώ». «Μ' αγαπάς;» «Ναι». «Γιατί μ' αγαπάς;» Μια γλώσσα ειλικρινείας θα έλεγε: «Σ' αγαπώ για να σου βγάλω τα μάτια».

Λοιπόν. «Σ' αγαπώ, κοπέλα μου, εγώ ο νέος, σ' αγαπώ για να σου βγάλω τα μάτια». Δηλαδή να σε διαφθείρω, να σε καταστρέψω, να σε κάνω δεν ξέρω τι. Μάλιστα. Βλέπετε πού φτάνει η αγάπη; Πού φτάνει; Γιατί; Γιατί δεν υπάρχει πρώτη εντολή. Όταν όμως πω «αγαπήσεις Κύριον τον Θεόν σου» και ότι ο πλαϊνός σου είναι η εικόνα του Θεού, είναι, επαναλαμβάνω, ο ναός του Θεού, μέλος Χριστού ο διπλανός σου, τότε θα σταθείς, βεβαίως, όπως μπαίνεις στην εκκλησία και κάνεις τον σταυρό σου και ασπάζεσαι τις εικόνες. Έτσι ακριβώς βλέπεις τον άλλο. Κάνεις τον σταυρό σου και, τρόπον τινά, γονατίζεις μπροστά του, νοερώς βεβαίως, για να δείξεις την ευλάβειά σου απέναντί του. Ουδέποτε θα πειράξεις τον άλλον άνθρωπο αν έχεις μέτρο και κριτήριο την εντολή της αγάπης προς τον Θεό. Και για να μην πολυπραγμονώ, σας ζάλισα, σας κούρασα, και κάτι ακόμη που σας είναι πολύ πολύ πολύ χρήσιμο, για να μην μείνω μόνο απλώς αφηρημένα στη δεύτερη εντολή της αγάπης προς τον πλησίον. Όπως τα ξέρετε, είναι και μια ακόμη εντολή. Είναι η εντολή της αγάπης προς τους γονείς. Παρακαλώ, προσέξτε αυτό το σημείο, σας χρειάζεται πολύ.

Εντολή της αγάπης προς τους γονείς: «Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου» κτλ. Οι γονείς εκμεταλλεύονται αυτήν την εντολή της αγάπης προς τους γονείς και πάση θυσία οπωσδήποτε θέλουν να καλλιεργήσουν στο παιδί τους αυτόν τον σεβασμό και την αγάπη προς τον εαυτόν. Λοιπόν, και όταν κάνουν αγωγή, ξεχνούν το μέτρο. Είπαμε ποιο είναι: μέτρο είναι η αγάπη προς τον Θεό. Μην το ξεχνάτε. Ή καλύτερα είναι ο Θεός. Μέτρον είναι ο Θεός, όχι ο άνθρωπος. Ο Θεός, μέτρον, μέτρον μετρήσεως. Λοιπόν, όταν το παιδί θα πει «Μαμά, θα πάω στην εκκλησία», «Όχι, παιδάκι μου, όχι, παιδάκι μου, κάνει κρύο, κάτσε εδώ, μην πας στην εκκλησία», καταστρέφουν.

Καταστρέφουν αυτήν την ιεραρχία των εντολών, διότι στο παιδί δεν αφήνουν να αναπτυχθεί η αγάπη του Θεού μέσα στην ψυχή, αλλά θέλουν την αγάπη τη δική τους να τη βάλουν μέσα στην ψυχή του παιδιού. Πρώτα την αγάπη τη δική τους και μετά την αγάπη του Θεού. Δηλαδή, την πέμπτη εντολή να την κάνουν πρώτη και την πρώτη να την κάνουν πέμπτη. Ότι εμένα θα αγαπάς πρώτα, μετά τον Θεό. Το αποτέλεσμα θα είναι, επειδή το παιδί έχασε το μέτρο, το χάνει το μέτρο, να φτάσει να ποδοπατήσει και τον Θεό και τους γονείς. Γι' αυτό βλέπουμε τους γονείς μας, τους γονείς γενικώς, που δεν ξέρουν αυτή την ιεραρχία των εντολών και δεν κατέχουν το μέτρο, τους βλέπουμε να αστοχούν,

να αποτυγχάνουν εις την αγωγή των παιδιών. Εγώ θα σας έλεγα ότι μην διδάξετε ποτέ στα παιδιά σας την εντολή της αγάπης προς τους γονείς, ούτε το «αγαπήσεις τον πλησίον σου», «ου κλέψεις», «ου μοιχεύσεις», «ου ψευδομαρτυρήσεις». Θα σας έλεγα μην πείτε τίποτα από όλα αυτά. Τρόπος του λέγειν τώρα αυτό που λέγω, ε; Τρόπος του λέγειν. Μην πείτε τίποτα. Πείτε στο παιδί σας να αγαπάει τον Θεό πολύ.

Άμα θα σας πει το παιδί σας «Μαμά, να κλέψω αυτό;» «Δεν μου λες, παιδί μου, το θέλει αυτό ο Θεός;» «Όχι, μαμά». «Τότε δεν πρέπει να κλέψεις». «Μαμά, να πω ψέματα;» «Το θέλει, παιδί μου, αυτό ο Θεός;» «Όχι». «Τότε λοιπόν δεν θα πεις ψέματα». Βλέπετε το μέτρο; Να πας στην πρώτη, αγάπη προς τον Θεό. Αυτό είναι. Ας προσέξουμε. Αντιληφθήκατε Γιατί, σε μια ιεραρχία οι εντολές; Και γράφει ο Μέγας Βασίλειος: «Οὐκοῦν διὰ μὲν τῆς πρώτης ἔστι κατορθῶσαι καὶ τὴν δευτέραν». Είδατε; Ώστε λοιπόν, λέει, με την πρώτη θα καταφέρουμε και τη δεύτερη, ενώ με τη δεύτερη δεν καταφέρουμε την πρώτη. «Διὰ δὲ τῆς δευτέρας ἐπανελθεῖν αὖθις ἐπὶ τὴν πρώτην». Πρώτην. Όταν αγαπήσεις τον πλησίον σου, τότε θα ενισχυθεί περισσότερο και η αγάπη σου προς τον Θεό, αφού όμως ξεκίνησε από τον Θεό. Γιατί θα το δούμε αυτό την ερχομένη φορά, πρώτα ο Θεός, όταν θα μιλήσουμε ειδικά για την αγάπη προς τον πλησίον. Διότι όταν αγαπήσεις τον πρωτότυπο και στραφείς μετά στην εικόνα, αυτή η εικόνα θα σε φέρει πιο θερμά πάλι προς τον πρωτότυπο. Κάνα μικρό παράδειγμα. Εγνώρισες ένα πρόσωπο εκ του φυσικού, το αγάπησες, βλέπεις τη φωτογραφία του.

Σε στέλνει η φωτογραφία, σου ανάβει πόθο μέσα να πας να ξανασυναντήσεις το πρόσωπο. Αυτό είναι. Αγαπώ τον Θεό, στρέφομαι προς τον πλησίον. Ο πλησίον, που είναι η εικόνα του Θεού, με ξαναστέλνει πάλι στο πρωτότυπο ή στον Θεό. «Καὶ ἀγαπῶντα μὲν τὸν Κύριον, ἀγαπᾶν ἀκολούθως καὶ τὸν πλησίον». Αγαπώ, λέει, πρώτα, αγαπώ, λέει, τον Κύριον, ακολούθως αγαπώ τον πλησίον. «Ὁ γὰρ ἀγαπῶν με», είπε ο Κύριος, «τὰς ἐντολάς μου τηρήσει. Αὕτη δέ ἐστιν ἡ ἐντολὴ ἡ ἐμή, ἵνα ἀγαπᾶτε ἀλλήλους καθὼς ἐγὼ ἠγάπησα ὑμᾶς». Πότε θα τηρήσεις την εντολή; Όταν αγαπείς τον Θεό. Και αυτό είναι στο «Όροι κατά πλάτος» Β΄. Όσοι θα θέλατε να κοιτάξετε, εις τον 8ο πάλι τόμο, σελίδα 200. Και επιπροσθέτει ο Ιερός Χρυσόστομος.

Αυτή, ποια αυτή; Η πρώτη εντολή. Εκείνην, ποια; Τη δευτέρα εντολή. Προοδοποιεί. Προοδοποιώ θα πει ανοίγω τον δρόμο. Η πρώτη, λέει, εντολή ανοίγει τον δρόμο στη δευτέρα εντολή και παρ’ αυτής η δευτέρα συγκροτείται πάλι. Δηλαδή, ώστε λοιπόν, ξεκινώ από την πρώτη, φτάνω στη δεύτερη και η δεύτερη με βοηθάει να στερεώσω ακόμη περισσότερο την πρώτη. Αλλά ας σταματήσουμε, αγαπητοί μου, εδώ και ας συνεχίσουμε την ερχομένη φορά να δούμε αυτό το τεράστιο θέμα της αγάπης, το τόσο παρεξηγημένο και άγνωστο, να το αναλύσουμε και να το κατανοήσουμε.