On Love, Part 2 | 07-01-1974

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

In other words, one thing draws another: there is an attractive force in the spiritual realm, just as the law of universal gravitation operates in the natural world, within visible creation. Ladies and gentlemen, when we speak of the law of universal gravitation—let me offer a few explanations so that I may be clearer—we mean the law that governs creation and holds everything together. For example, any material object could disintegrate of its own accord, dissolving like smoke, so to speak, if there were no attraction between the atoms of matter. The strength of this attraction varies. Iron does not break because the attraction between its molecules is very strong. In this piece of plastic it is weaker; in wood it is weaker still; in water, even weaker; and in air—which also has molecules—weaker yet. So you see that attraction is simply a drawing together of molecules, a loving inclination, so to speak, among the molecules of matter. I am moving ahead a little, because this is what I intend to discuss. And this principle applies universally, not only here on our earth,

but throughout creation, throughout the whole universe. For example, because the earth moves rapidly around the sun, a centrifugal force is produced, tending to drive it away from the sun. Yet it does not fly away, because another force exists, called centripetal force, which draws the earth toward the sun. What draws it toward the sun? The sun itself. The sun draws the earth toward itself. But because these forces are equal and opposite, the earth ultimately moves neither farther away nor into the sun. If it moved toward the sun, it would burn up; and if it moved farther away, it would freeze. The same thing occurs with the moon in relation to the earth, and with our entire planetary system in relation to our galaxy, and so forth.

The fact that the stars you see in space remain in their places, do not fly away, and move harmoniously is due to the law of universal gravitation. This law is so important that, if it were suspended for even a fraction of a second, the whole universe would literally fall apart. It would literally dissolve. Absolutely nothing in the universe would remain—just as if several bulls entered a glassware shop and, as the saying goes, smashed everything to pieces. This, then, is the law of universal gravitation: an attraction operating throughout creation on what we might call a universal scale.

We may say that this law of universal gravitation, whose very foundation was laid by God, is an antitype—that is, an image—of divine love, which it reflects. In the same way, the created light we receive from the sun reflects the divine light and divine glory, for God is light: “God is light.” You understand, then, that the entire universe is a small-scale reflection of the attributes of God. God deliberately made it this way because God is invisible, yet, as the Apostle Paul says, he is seen

through the things he has created and through their attributes. That is, the relationships that characterize created things are themselves an antitype—an image—of the relationships among the persons of the Holy Trinity. God, then, is like a great magnet drawing all created existence toward himself, both visible and invisible: the angels and everything we see in the visible world. And he is the one who works love within his rational creatures as grace, as a divine uncreated energy, as we said last time. Thus, God both draws everything toward himself and gives his creatures the capacity to be drawn by him. Let me give you a small example. If I have a magnet and a piece of iron, the iron immediately moves toward the magnet. But if I have aluminum or copper, it does not. As you know, copper and aluminum remain unaffected by the magnet’s properties. So what do we have here? The magnet

must be able to attract, but whatever is being attracted—the object before it—must also have the capacity to be attracted. This is precisely what God does: he not only draws creatures toward himself, but also makes them capable of being drawn toward him. We could express it this way—and pay attention, for these are not my own terms but those of Saint Maximus the Confessor, as we shall see: God is both eros and the beloved. He is love and the one worthy of love—eros and beloved, love and lovable. This is how Saint Maximus the Confessor puts it. Saint Maximus is a great Father, a theologian of immense stature.

What does Saint Maximus say? “As eros and love, the Divine moves.” Because God—the Divine—is eros and love. He himself truly possesses love, we might say, and therefore moves toward his creatures. This is what led God to become man: he moves lovingly toward his creatures, and especially toward the human person, as we shall see shortly. “And as the beloved and the lovable, the Divine moves toward himself”

“those capable of receiving eros and love.” What does this mean? He moves all things toward himself. This is precisely who God is. But Saint Maximus specifies: “those capable of receiving eros and love.” Something that is not receptive is not drawn by God. God attracts, but to use our earlier example, that thing is like copper or aluminum and is not attracted. Only what is receptive can be drawn. You may say that created existence is receptive to the attraction of God’s love. Yes, but non-rational creation has no reason or free choice. Rational creatures, such as angels and human beings, must exercise a particular power: their free disposition, that is, their will. When a person possesses this willing disposition, he also desires to be drawn toward God.

Such a person is certainly receptive to love and eros; that is, he is drawn by God. The demons, for example, said, “We do not want God’s love,” and so they are not drawn by it. Evil people do the same. Therefore, only what is receptive to love is drawn by God. This is a beautiful teaching of Saint Maximus. It truly helps us understand God’s relationship with his creation and creation’s relationship with God. The very structure—the building, so to speak—of material creation, together with the natures of spiritual beings, angels and human beings, presents an image

formed according to this very quality of love that radiates from God. In its essence, this love is attraction, encounter, communion, renewed communion with the other, and union. Attraction, encounter, communion, and union—everything is like this. It is truly astonishing. Someone gave us a duck, and that duck is not alone. Later we were given a turkey, and you should see how quickly the duck and turkey became companions. Though they are two different animals and not of the same kind, they both belong to the world of birds, and they immediately became companions. The duck goes nowhere without the turkey, nor the turkey without the duck. And we say, “Just look! Everything in this world has an attraction, an encounter, a communion.” Some say that God is alone, but this is a great error. God is communion above all, indeed the prototype of communion, because God is not one person. Aristotle, I believe, said that whoever lives alone and has no desire for communion is either a beast or a god.

But neither claim is correct. Animals need companionship; indeed, it has been observed that animals kept entirely alone often become melancholy, displaying symptoms as though they possessed a soul like that of the human person. Likewise, God is not alone, because he is Trinitarian. Among the three persons there is communion—indeed, communion of the highest order, the prototype of all communion—which the whole of created existence is called to imitate. In his high-priestly prayer, Christ says precisely this: “My Father, may my disciples and those who have believed in me have love, so that, just as you have loved me and I have loved you, they too may have love among themselves.” What does he set before us here? He sets forth as the model, prototype, and archetype

for rational creatures the love shared by the persons of the Holy Trinity. It is therefore a grave error to say that there is no communion in God. This communion is not confined to the persons of the Holy Trinity but extends outward toward creation as well. Indeed, the love of God—the love of the three persons, God as eros and as the beloved—is directed especially toward the human person. Why is God’s love directed toward the human person? Why does God move toward man and desire to draw him toward himself, while God himself

is also drawn by man? After all, when had we known God in order for God to come to us? What does Saint John the Evangelist say? “It is not that we loved him, but that he first loved us.” We did not first go and love him; rather, he loved us first. So we see that the image is not simply that we are the iron and God the magnet. We ourselves are like the magnet and God like the iron: without even realizing it, we draw God toward ourselves, so to speak. This makes a striking impression upon us. But why does God both draw the human person and allow himself to be drawn by him? Because the human person is the image

of his prototype. And who is the prototype? God. What, then, is the human person? The image of God. Thus, we might say that prototype and image draw one another. Saint Augustine expresses this wonderfully in the first chapter—not the first discourse, forgive me—of his Confessions.

“And it is you, O God, who awaken within him”—within the human person—“the longing.” You are the one, he says, who awakens within man the longing to love you. “You fashioned us,” he says; you made us “for yourself.”

And our soul, he says, finds no rest anywhere “until it rests in your embrace.” We find rest nowhere until our soul comes and rests in you. God made the human person for himself, so as always to draw him toward himself. God’s love for man is fathomless. It has no limit and no bottom where one could say, “Here God’s love ends.” And this love of God is also incomprehensible, beyond the understanding of the human intellect.

God moves in this way and has an incomprehensible and fathomless love for the human person. Like a person in love, his love reaches out: he loves, but also desires to be loved. This is what “beloved” means—worthy of being loved, worthy of love—and he asks to be loved. This love of God is also exclusive. Pay close attention to this point: it is exclusive. We sometimes see this among human beings as well, especially within Holy Matrimony. Evdokimov says that adultery begins the moment one of the two persons within Holy Matrimony

begins to love a third person. Adultery is not merely the act of infidelity as we ordinarily understand it. It begins when the heart of a married person turns toward someone else. Christ put it this way: “Everyone who looks at a woman with lustful desire...” And although he speaks of a man looking at a woman, this does not mean that his words apply only to men.

It is well known that when the Gospel presents moral teaching, it speaks as though addressing men. But that certainly does not mean that the teaching concerns men alone—far from it. Therefore, “everyone who looks at a woman” also applies in reverse, to a woman looking at a man “with lustful desire.” In other words, it does not mean merely looking.

It means desiring, wanting something else—something that is truly not good. Such a person, Christ says, “has already committed adultery with her in his heart.” It is as though he had already carried out the act of adultery; Christ says that he has already done it. We see, then, that adultery and infidelity begin in the heart and eventually reach their final outcome. And concerning grounds for divorce, Christ himself said, “except on the ground of sexual immorality.” By speaking of adultery in this way, Christ shows that once one spouse turns toward a third person, the bond of Holy Matrimony has been broken. What, then, holds Holy Matrimony together? Love.

Pay attention: love—love, I say it once again. When this love is absent, one cannot speak of marriage. Love within marriage is that serious a matter. But we have said that there is no room for a third person within marriage. Therefore, love in marriage is exclusive. And because everything in this world is made according to the image of divine prototypes, God is likened to a bridegroom: He loves the world in such a way that He does not want the world to love anything foreign, anything alien, anything outside His person.

Many times in the Old Testament we shall see images of such a spiritual marriage, and Israel described as an adulteress. Christ Himself said, “O faithless and perverse generation, adulterous and perverse.” Why did He call His generation adulterous? It was not because there were adulterers in the time of Christ,

but because the generation of Christ’s time had departed from Christ the Bridegroom. It was spiritual adultery. Wherever love is broken, communion ceases; there we find rupture and adultery. Why? Because love is exclusive. I want you to understand, then, that God’s love for the world is undivided; it is not broken into pieces.

And the world—human beings—must love God with an undivided love. Thus, this love is exclusive on both sides. You cannot say, “I can love both God and something else.” This very exclusivity of love is presented in the Old Testament through the anthropomorphic description of God as jealous. “I am a jealous God,” He says, for example, in the twentieth chapter of Exodus. God says this in many passages of the Old Testament: “I am a jealous God.” Jealous here means zealous for exclusive love. Take care—do not say that God is jealous in the human sense. God forbid! God has no need of us.

Nor can we attribute human passions to God. As I said, the phrase “a jealous God” speaks anthropomorphically in order to express the exclusivity of love. Let me give you one of the many instances in which the Old Testament speaks of this exclusivity and describes God as “jealous” in order to express His exclusive love. In the book of Deuteronomy it says, “And Jacob ate.” Jacob here means the Israelites. When did he eat? When Israel entered the Promised Land, and even earlier, while they were still in the wilderness. Yes, in the wilderness—for historically the book of Deuteronomy is set in the wilderness.

The same thing happened in the Promised Land, and it has been repeated continually ever since. “And Jacob ate and was filled”—he ate his fill—“and the beloved kicked.” He ate, was filled, and kicked. How perfectly this describes human behavior! It is like our own children: they eat well, they drink well, and then they kick against us. And notice that the text calls him “the beloved”: “The beloved grew fat, became stout, and broadened.” He put on fat, grew stout and broad; that is, he became a great nation. “And he forsook God who made him and departed”—he turned away—

“from God his Savior. You abandoned the God who begot you and forgot the God who nourished you.” You forgot and abandoned, it says, the God who gave you birth and nourished you. “And the Lord saw it and was jealous.” The Lord saw this condition in Israel and was moved to jealousy. A little further on, the text says—in words I have not written down here—“You abandoned Me, and I became jealous. I will show you what I shall do to you; I will show you what your end will be and what you will suffer, and I in turn will make you jealous for Me.” For God’s sake, because of all this language of jealousy, do not claim that husband and wife ought to be jealous of one another. God forbid! Jealousy is a canker that eats away at the soul. It is a canker.

These are expressions; they are not behaviors we wish to commend or imitate. We are trying to express the exclusivity of love. As I said, these things are attributed to God anthropomorphically. Through them, God wishes to show precisely what this love must be like. So, to conclude this section: if the natural law of universal gravitation were abolished, nature would truly disintegrate. In the same way, the absence of love in the spiritual realm would bring disintegration. What does that mean? The absence of love means dissolution, separation, and scattering. Saint John the Evangelist, wishing to reveal the magnitude of God’s love

for the world, gives us two statements concerning divine love. Both of them—excuse me—are from his First Catholic Epistle, chapter four, verses nine and ten. The first says, “In this”—I underline the words “in this,” meaning precisely in this—“the love of God was revealed among us: that God sent His only-begotten Son into the world, that we might live through Him.” He sent us His Son into the world so that through the Son we might live and have eternal life. The second statement is this:

“In this”—again the same words—“in this is love.” In this lies the greatness of God’s love: “not that we loved God, but that He loved us and sent His Son as the propitiation for our sins,” so that our sins might be forgiven. The first manifestation of the greatness of God’s love reveals the Incarnation of the Word, and the second reveals His sacrifice upon the Cross. These are two manifestations of God’s ineffable and unfathomable love and of His union with humanity. And now the human person,

confronted by this love of God, incomprehensible in both its magnitude and its nature, is called to respond and say: “I too love You. O Lord, You, Jesus, are the eternal God who came because You love me. And then You ascended the Cross and were crucified because You love me and so that my sins might be forgiven. I love You too. I respond to Your love.” But precisely here lies the difficulty. Pay attention: here lies the difficulty. The human mind cannot grasp the magnitude of this offering of God’s love. The human mind judges rationalistically. You may have noticed this when visiting a village. I have experienced it myself—and not as a clergyman, because if people see that you are a clergyman, they will say, “Well, he is a priest.” But suppose you are a layman who goes into a village and freely offers the people books, pamphlets, and many other things. They stare at you suspiciously and wonder, “Why is he giving us all this? What does he want from us? He must want something; he must have something in mind.” People cannot grasp that another person might offer them something

freely and from the heart. They cannot grasp that at Pascha or Christmas, on a great feast when they would normally come to your home, you instead go out to find them. They say, “Would this man really come here for no reason? He must be seeking something; he wants something.” Once, when I was still a layman, I used to visit a village—not here in Thessaly. I first went there when I was twenty years old and began with something very small. I heard people say—and deep down they had some justification, if you like, because they had often been deceived—that no one offers love without expecting something in return. In the same way, the human person cannot grasp God’s love. He asks, “Why does God love me? What does He want from me? Can it really be so?” And when I say, “Can it really be so?” I mean this:

“Is this Jesus whom I see before me truly God? Can it really be?” Faced with this utterly unexpected offering of God’s love, the human person begins to reason rationalistically, falls into unbelief, and says, “This man cannot be God.” He turns his back on Jesus Christ and falls into unbelief. It is a strange thing, a very strange thing,

and it has been so from the time Christ appeared until today. In every age people will say, not that He is the Son of God, but that He is John the Baptist, or Elijah—as the Gospel according to Matthew tells us—or Jeremiah, or one of the Prophets. In our time, they say that Jesus is merely a sociologist, a philosopher, or an initiate into secret wisdom. The Freemasons call Him an initiate. Others call Him a great man. But who says that He is none of these things? He is God who became man because He wished to reveal the magnitude of His love. They do not believe it. I repeat:

they do not believe it. Quite simply, they cannot grasp the two instances of “in this” used by Saint John the Evangelist. “In this,” he says, “the love of God was revealed” in the Incarnation. “In this the love of God was revealed” in the sacrifice upon the Cross. They cannot comprehend this “in this,” and so they need faith.

What my mind cannot grasp, I must receive through faith. What, then, does love become? Love becomes an object of faith. Could we ever have imagined this?

My beloved, we must believe that God loves us, because we cannot comprehend that God loves us. Our minds cannot grasp it. They simply cannot. Christmas came and went.

It is such a striking feast, and its hymnography proclaims it with such power, that no one should remain unmoved by the fact that God became man. Yet how many were moved? Our minds approach the truth in a completely ordinary, earthbound way: God became man, as though it were simply something that had to happen and therefore happened. Do you know what occupies our minds and moves our hearts a little? “Just think—He was born in a cave.” Yes. “Just think—He lay upon the straw of a manger.” But our minds do not rise to the true magnitude of it: the infinite God becomes man. Once the infinite God becomes man, whether He is born in a manger or in a royal palace makes very little difference.

Yesterday I passed a building under construction. Bricks lay scattered everywhere. I thought, “Before long these materials will be assembled and polished, and this will become a luxurious apartment building.” What will make it luxurious? Have the bricks and mortar disappeared? Not at all. We have simply put them in place and polished them, and now the building is luxurious. The distance between the two conditions is not very great. Scratch beneath the surface a little and you will find the same mortar again. If the apartment building collapses, it will return to what it was before. The truly great distance is between God and man: that God should become man—not the difference between one birthplace and another. How many people grasp this? How many grasp it, I ask you? When the human mind stands before this event, it comes to a halt. Then it will take one of two positions: either it will stop in amazement and respond with love, or it will stop in unbelief and say, “It is impossible that this is God incarnate.”

These are the two positions. Therefore, my beloved, we would say that love requires faith. This is why Saint John the Evangelist says in the fourth chapter of his First Epistle: “And we have known”—we have come to know—“and have believed the love that God has for us.” Do you see? He says that we have believed the love God has for us. Not only we, but even the divinely inspired Apostles, the human intellect, and the angels themselves cannot grasp the magnitude of God’s love. The angels too believe that God became man. In the epistle reading we heard two days ago, it says:

“The Mystery of godliness,” and so forth, “was seen by angels.” How was God “seen by angels”? Is He not visible to the angels? No. This is something we have said many times: God is not visible to the angels. The angels have never seen God—never. His glory, yes; God Himself, never. It is even doubtful whether they knew that God is Trinitarian. They did not know it. They did not know it.

When the Archangel Gabriel announced to the Theotokos (God-bearer) that she would give birth to a Son, the first verse of the Akathist Hymn says: “The chief angel was sent from heaven to say to the Theotokos, ‘Rejoice!’ And as he uttered his bodiless greeting, he beheld You, O Lord, taking bodily form,” and so forth. As the Archangel spoke with his bodiless voice, he saw the Word (Logos) taking bodily form; that is, he saw Him within the Theotokos. It was then that the Archangel Gabriel saw for the first time—

for the first time, he saw God taking bodily form. Before this he could not see Him, but he did see Him once He took a body. We might compare this to conception taking place in a woman’s womb. That conception is visible; a physician can detect it. Since it is visible, it was also visible to the angel. Here, then, we see that the Word (Logos)—that is, God—was conceived in the womb of the Theotokos. The angel believed, and he saw. Later, when the angels also witnessed the birth of Christ, they saw Him, and for this reason they sang His praises. Thus the Apostle Paul says, “He was seen by angels.” Until then, He had not been seen; He had not appeared or become visible. For the first time He became visible when He became man. And so we see that...

The Incarnation is an event of cosmic significance. It concerns not only human beings, but the angels as well. Indeed, the window through which the angels saw God was the Theotokos. It was the Theotokos. This is why she is more honorable than the angels and more glorious than the archangels. And because she contained Him whom heaven cannot contain, she is called more spacious than the heavens. We have the familiar hymn: “More honorable than the Cherubim and beyond compare more glorious than the Seraphim.” She is also called more spacious than the heavens, and so forth. Thus we see, my beloved, that even the angels had need of faith.

How much more, then, is faith required of us human beings if we are to understand this love.

Faith, like love, is a path to knowledge: knowledge of God and of God’s creatures. You may remember that, when we spoke about faith, we said that faith is a path to knowledge, because God is unapproachable and beyond comprehension. We cannot understand anything of God by ourselves. Whatever can be understood, we understand through the way of faith. We know that God is Trinitarian. We have not seen Him; it was revealed to us, and we believed. That faith led to knowledge. The same is true of many other things. We know that the Kingdom of God exists. We have not seen it; we believe.

This knowledge was acquired through the way of faith. Yet faith is not the only thing that enables us to know God and His works. God’s works are of two kinds. There are His works as created things: the created world, visible and invisible. Then there are His works as the relationships among beings and as events. Let me narrow this down a little—or rather, not narrow it, but describe it as history. History, however, concerns human beings, while there are also events beyond the human sphere, in the world of the angels. For example, some angels fell and became demons. These are events in the angelic realm, not in our own. And so God...

creates, and He is the Creator of two kinds of things: created beings, persons, and so forth, as well as occurrences—that is, events. Human beings cannot easily understand these things either. They must believe. Yet faith, for all that, is an imperfect form of knowledge. A more perfect knowledge than faith comes through the path and method of love. I will explain this in a few simple words, though it is a large subject and we will examine it more fully. Sometimes we speak with a friend and tell him of our sorrow. We know, of course, about the sorrows people endure. But how do we know them? We know them intellectually, with the intellect. Yet we say to the person we are speaking with, “Do you feel what I am going through?” What are we asking? “Do you feel it? Do you understand me?”

When we say, “Do you feel what I am going through?” we mean: Do you understand what I am enduring, what state I am in, and how I suffer? What does this appeal to? It appeals to the fact that I love him and he loves me. We appeal to love as the way by which he may understand where I am, what I am going through, and what I suffer. That is why I ask him, “Do you feel what I am going through?” You see, then, we often say, “This person does not understand me.” No, he does not understand me and does not feel what I am going through. And notice why: because he does not truly know.

Because he has no love, and therefore understands nothing. For example, does a child understand that his mother and father lament and weep over his bad conduct? They may even tell him directly: “My child, I weep for you, I grieve for you, I stay awake at night because of you.” They have given him this knowledge as information, so the child knows it as a fact. Yet he understands nothing. When a relationship of love enters between the mother and the child, only then will the child say, “Now I understand my mother.”

So, love is a way of knowing.

There are two aspects. The whole universe and everything within it—our earth, all things, human beings, every creature—appears under two aspects before the eyes of an observer. In other words, the universe seems twofold. It appears good, yet it also appears evil. It appears familiar and close to us, yet also alien. We often say, “Look at creation—what joy from God!” You feel at home in the universe. Yet at other times, you feel that everything is foreign to you: strange, frozen, cold, and alien. Sometimes the universe appears friendly, and at other times hostile.

At times the universe appears to have a purpose, some reason for its existence; at other times it appears to have no purpose at all, as though it were simply suspended in emptiness. The universe truly does appear twofold. I must tell you that, precisely because it appears twofold to human eyes, it is given two different interpretations. This is why some philosophical systems draw near to God, while others are hostile toward Him. Faith alone can assure us what the universe truly is: that the universe is not divided in two, but is one. It seems to have two aspects, but in truth it has only one.

Faith fills our understanding of human existence, but it does not fill the whole human person. Something more is needed, and that something is love. When a person has no love and takes his place within life and within the universe, everything around him appears hostile. But when he has love, everything is friendly: the cicadas, the butterflies, the ants, the little flowers, the stones, the pebbles, and the waves of the sea, whether they rage under the wind or their gentle rippling caresses the shore. Everything is deeply friendly. Everything speaks within your soul. It all depends on the position you take toward these things—whether you have love or do not. That is how you will see the universe.

Love gives the complete answer to what the universe is: it is one; it is good; it is familiar, close, and friendly; and it has a purpose. Love assures a person that God made and created the universe, that God also made the human person, and that all things are God’s creatures. Love sees these truths, not faith alone. We might say that faith is the key and love is the door. Faith, the key, unlocks the lock. Then you need only push a little, and the door will open. Without faith, the door of love remains locked.

But once you open the door called love, God is before you. Then you see what you see and understand what you understand. And you ask—or rather, you face the question that troubles people so deeply: “Why did God make the world? Why did God make the human person?” These are urgent questions. Every philosophical system revolves around them. What is the world? What is the universe? What is the human person? Does it exist or not? How does it exist? What, then, is the universe? Is it a thought of God? An act of God’s will? If so, if it is an act of God’s will or a thought of God, then what is the universe?

In other words, is the universe the fruit of God’s thought? Is it the fruit of God’s will? If so, what is the universe? One immense thought? A philosopher named Berkeley emphasized this. And a great English astronomer, Sir James Jeans, who was a man of faith, said that the entire universe resembles one immense thought. Everything is ordered with such wisdom that, as one reflects upon it, the universe seems to be nothing other than a thought—as though God thought, and in a manner of speaking impressed His thought upon what we behold before us as a wonder: creation, the universe. This is why he called it “an immense thought.” Or could the universe be an immense machine?

That is how materialism wishes to see it. What is the universe, it asks? An immense machine, whose individual parts are its gears, the elements that make up the machine. Or perhaps, as Plato and the modern philosopher Kant described it, the universe is an immense prison, with space and time as its chains. Escape from the universe if you can. Go on, escape. You are bound hand and foot, vertically and horizontally, we might say, by two chains: the bonds of space and the bonds of time. You cannot leave the universe. Is the universe, then, an immense prison? The universe is neither an immense thought, nor an immense machine, nor an immense prison. The universe is the expression of God’s love. God did not merely think of making the universe, nor did He merely will to make it. He loved, and therefore He made the universe. Because He loved, He made both the universe and you, O human being. Only because He loved—only because He loved, and for no other reason. Thus the universe is nothing other than the outward manifestation of the love shared among the persons of the Holy Trinity. The Father loves the Word (Logos), the Word loves the Holy Spirit, the Holy Spirit loves the Word, and the Word loves the Father. There is this communion of love, and just as a cup filled with water overflows...

so the love of the three persons of the Holy Trinity overflows outward. In dogmatic theology, this “overflowing outward” is called the outward manifestation of God’s love. God manifests outwardly what He has within Himself, and this outward manifestation is called creation. Creation, then, is the fruit of God’s love, and of His love alone. Saint John the Evangelist says, “Everyone who loves knows God.” He does not say, “Everyone who believes knows God,” but, “Everyone who loves knows God.” You see, then, that love is a path to knowledge. “He who does not love”—the one who has no love—“does not know God.” He does not know God.

“God is love.” Saint John the Evangelist therefore presents two positions, one positive and one negative: the person who loves and the person who does not. Do you not love God? Do you have no love? Then you have no path by which to understand the universe and God’s creatures. You see the universe as divided: evil and hostile, yet also good; friendly, yet also hostile. You become confused. But if you have love, then you understand both God and His creatures. Everything before your eyes appears friendly and clear. You see all things as good, and you see the universe as one, with only one true aspect.

The Fathers say that whoever has love and a pure heart can discern even the first causes of created beings—something that even the most profound scientist cannot perceive. Likewise, love not only leads to knowledge of God and His creatures; it also leads to true life. In other words, it is a path to true life. The Evangelist says: “In this the love of God was revealed among us: that God sent His only-begotten Son into the world, so that we might live through Him.” That we might live through the Son.

Furthermore, love leads to communion with God. The Evangelist says in the same epistle: “He who abides in love abides in God, and God abides in him.” This means that whoever abides in love abides in God, and God abides within him; he has communion with God. And there is something more: love leads to boldness before God, as we say in the Divine Liturgy: “And count us worthy, O Master, that with boldness and without condemnation we may dare to call upon You, the heavenly God, as Father, and to say: Our Father, Who art in heaven.” What is this boldness? The Evangelist says in the same epistle—all of this is in the same chapter, chapter four: “In this, love has been perfected among us.” I recommend that you read this epistle, the entire First Epistle of Saint John the Evangelist. “In this, love has been perfected among us, that we may have boldness on the day of judgment”—that we may have boldness and not be afraid. We shall not face God as a judge, but as our deliverer, coming to

receive us into His Kingdom. Pay attention: I shall now sum up the last section, and then I shall finish. We said that love leads to the knowledge of God. Love leads to the life of God. Love leads to communion with God. Love leads to boldness before God. If I now take these four—knowledge, life, communion, and boldness—and bring them together as one reality under a single name, that name is theoria, the divine vision of God. This is theoria of God: to behold God. For when I begin to know God, to share in His life, to have communion with Him, and to stand before Him with boldness, what does this mean? It means that I am before Him and that I behold Him. This is theoria of God.

The subject of divine theoria is immense. The Greek word theoro means “I behold”; it comes from seeing. And the Evangelist says in the same epistle, in the third chapter: “Behold what manner of love the Father has given us, that we should be called children of God.” Behold, he says, what love God has given us, so that we may be called children of God. Love! What does he say? “Now we are children of God, and it has not yet been revealed what we shall be.” It has not yet been revealed what we shall become, what we shall be. “But we know that when He is revealed, we shall be like Him, for we shall see Him as He is.”

All these things truly lead to theoria, the divine vision of God. This, then, is theoria of God: the meeting of the human person with the person of God. This is the greatest thing that the whole created world, both material and spiritual, can offer. It is the great purpose, the eternal counsel of God, the mystery kept silent through the ages and fulfilled through the Incarnation of the Word (Logos): the meeting of man with God, and the life of man within the life of God. This is attained through the path of love. But we shall continue, my beloved.

Κάτι δηλαδή που το ένα τραβά το άλλο, μια δύναμη ελκτική μέσα εις τον χώρο του πνεύματος, όπως ακριβώς είναι ο νόμος της παγκοσμίου έλξεως μέσα εις τον φυσικόν κόσμον, μέσα εις την ορατήν δημιουργία. Κυρίες και κύριοι, όταν λέμε νόμος παγκοσμίου έλξεως, για να κάνω μερικές επεξηγήσεις, για να είμαι πιο κατανοητός, είναι αυτός ο νόμος που επικρατεί μέσα στην κτίση και είναι αυτός ο νόμος που συνέχει τα πάντα. Επί παραδείγματι, οποιοδήποτε υλικό έχουμε, αυτό θα μπορούσε να διαλυθεί, από μόνο του να διαλυθεί, σαν καπνός τρόπον τινά, εάν δεν υπήρχε μεταξύ των ατόμων της ύλης, έλξη. Αυτή η έλξη είναι ποικίλη. Ο σίδηρος δεν σπάει, γιατί η έλξη στα μόριά του είναι πάρα πολύ μεγάλη. Ενώ η έλξη σε αυτό το πλαστικό είναι μικρότερη, σε ένα ξύλο είναι μικρότερη, στο νερό είναι ακόμη μικρότερη και στον αέρα, γιατί κιόλας έχει μόρια, στον αέρα ακόμη μικρότερη. Βλέπετε, λοιπόν, ότι η έλξη δεν είναι παρά ένα τράβηγμα μεταξύ των μορίων, μια αγαπητική διάθεση —κάνω ένα γρήγορο βήμα, γιατί γι' αυτό θα μιλήσω—, μια αγαπητική διάθεση τρόπον τινά μεταξύ των μορίων της ύλης. Αυτό το πράγμα έχει μια εφαρμογή γενικότερη, παγκόσμια, όχι μόνο πάνω στη γη μας,

σε ολόκληρη τη δημιουργία, σε όλο το σύμπαν. Επί παραδείγματι, η Γη, επειδή κινείται γρήγορα γύρω από τον Ήλιο, δημιουργείται μια δύναμη φυγόκεντρος, δηλαδή να φύγει, να φύγει από τον Ήλιο. Αλλά δεν φεύγει όμως, δεν φεύγει, γιατί υπάρχει μια άλλη δύναμη, η κεντρομόλος, όπως λέγεται, η οποία τραβάει τη Γη προς τον Ήλιο. Ποιος την τραβάει προς τον Ήλιο; Ο Ήλιος, ο Ήλιος. Αυτός τραβάει τη Γη προς τον Ήλιο. Επειδή όμως αυτές οι δυνάμεις είναι ίσες και αντίθετες, τελικά δεν πάει ούτε πιο πέρα η Γη ούτε προς τον Ήλιο. Γιατί, αν πήγαινε προς τον Ήλιο, θα εκαίετο. Και αν πήγαινε πιο μακριά από τον Ήλιο, θα επάγωνε. Το ίδιο πράγμα συμβαίνει και με τη Σελήνη ως προς τη Γη. Το ίδιο πράγμα συμβαίνει τώρα με ολόκληρο το πλανητικό μας σύστημα ως προς τον γαλαξία μας και ούτω καθεξής.

Αυτά τα αστέρια που βλέπετε στο διάστημα, που είναι στη θέση τους, που δεν φεύγουν, που κινούνται κατά έναν αρμονικό τρόπο, οφείλεται εις τον νόμο της παγκοσμίου έλξεως. Είναι τόσο σπουδαίος αυτός ο νόμος, είναι τόσο, ώστε, εάν υποτεθεί ότι για ένα κλάσμα του δευτερολέπτου κατηργείτο ο νόμος αυτός, ολόκληρο το σύμπαν κυριολεκτικά θα διελύετο. Κυριολεκτικά θα διελύετο. Δεν θα έμενε τίποτε απολύτως μέσα στο σύμπαν. Όπως ακριβώς μέσα σε ένα υαλοπωλείο να έμπαιναν μερικοί ταύροι και να τα έκαναν όλα κατά το λεγόμενον γυαλιά καρφιά. Αυτός είναι ο νόμος της παγκοσμίου έλξεως, δηλαδή μια έλξη που δημιουργείται μέσα στον χώρο της δημιουργίας, σε μια παγκόσμια, θα λέγαμε, κλίμακα.

Δυνάμεθα να πούμε ότι αυτός ο νόμος της παγκοσμίου έλξεως, του οποίου θεμελιωτής είναι αυτός ο ίδιος ο Θεός, είναι ένα αντίτυπο, μια εικόνα της Θείας Αγάπης, την οποίαν, Θεία Αγάπη, αντικατοπτρίζει, όπως ακριβώς το κτιστό αυτό φως που έχουμε από τον ήλιο αντικατοπτρίζει το Θείον Φως, τη Θεία Δόξα, γιατί ο Θεός είναι Φως, «ο Θεός φως εστί». Αντιλαμβάνεστε ότι ολόκληρο το σύμπαν είναι μια μικρογραφία των ιδιοτήτων του Θεού. Ο Θεός το έκανε εκ σκοπού αυτό, διότι ο Θεός είναι αόρατος και οράται, όπως λέει ο Απόστολος Παύλος, βλέπετε,

μέσω των δημιουργημάτων του, αλλά και μέσω των ιδιοτήτων των δημιουργημάτων του. Δηλαδή, οι σχέσεις που χαρακτηρίζουν τα δημιουργήματα είναι και αυτές ένα αντίτυπο, μια εικόνα σχέσεων που υπάρχει μεταξύ των προσώπων της Αγίας Τριάδας. Ο Θεός, λοιπόν, είναι ένας μεγάλος μαγνήτης, ο οποίος έλκει προς τον εαυτό του ολόκληρη την κτιστή δημιουργία, ορατή και αόρατον, δηλαδή και τους αγγέλους και ό,τι βλέπουμε από τα ορατά, και είναι εκείνος ο οποίος ενεργεί την αγάπη σαν μια χάρη, άκτιστη ενέργεια, όπως λέγαμε την περασμένη φορά, εις τα λογικά του δημιουργήματα. Συνεπώς, είναι κάτι: ο Θεός είναι εκείνος ο οποίος έλκει τα πάντα προς τον εαυτόν του, αλλά και δίνει τη δυνατότητα στα δημιουργήματά του να έλκονται από αυτόν. Ένα μικρό παράδειγμα θα σας πω. Αν έχω ένα μαγνήτη και έχω ένα σίδηρο, αμέσως ο σίδηρος έρχεται προς τον μαγνήτη. Αν έχω αλουμίνιο ή χαλκό, δεν έρχεται προς τον μαγνήτη. Ο χαλκός και το αλουμίνιο, θα το ξέρετε, μένουν ανεπηρέαστα μέταλλα στις ιδιότητες του μαγνήτου. Λοιπόν, εδώ τώρα τι έχουμε; Ο μαγνήτης

είναι αρκετό να έλκει, αλλά πρέπει και εκείνο που έλκεται ή το αντικείμενο που είναι απέναντί του να έχει τη δυνατότητα να έλκεται. Αυτό είναι ακριβώς ό,τι ο Θεός ενεργεί: όχι μόνο έλκει προς τον εαυτόν Του, αλλά και καθιστά τα δημιουργήματα ικανά να έλκονται προς τον εαυτόν Του. Αυτό θα μπορούσαμε να το πούμε ότι ο Θεός —προσέξτε, οι όροι δεν είναι δικοί μου, είναι του Αγίου Μαξίμου του Ομολογητού, όπως θα το δούμε στη συνέχεια— ότι ο Θεός είναι έρως και εραστός. Είναι αγάπη και αγαπητός. Έρως και εραστός, αγάπη και αγαπητός. Να πώς το λέει ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής. Μεγάλος Πατήρ ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής, πολύ μεγάλων διαστάσεων θεολόγος.

Τι λέγει ο Άγιος Μάξιμος; «Ως μεν έρως υπάρχων το Θείον και αγάπη κινείται». Επειδή, λέει, ο Θεός, το Θείον, είναι έρως και αγάπη. Ο ίδιος είναι κάτι που πραγματικά, θα λέγαμε, έχει αγάπη. Γι' αυτό και κινείται προς τα δημιουργήματα, προς τα δημιουργήματα. Αυτό έκανε τον Θεό να γίνει άνθρωπος, επειδή ακριβώς κινείται με αγαπητική διάθεση προς τα δημιουργήματά του και ιδίως προς τον άνθρωπο, όπως θα δούμε λίγο πιο κάτω. «Ως δε εραστόν και αγαπητόν το Θείον», δηλαδή σαν κάτι το οποίο προσελκύει την αγάπη από τα δημιουργήματα προς τον εαυτό του, «κινεί προς εαυτό»

«τα έρωτος και αγάπης δεκτικά». Τι είναι δηλαδή; Κινεί τα πάντα προς τον εαυτό του. Αυτό ακριβώς είναι ο Θεός. Λέγει όμως: «εκείνα τα οποία είναι έρωτος και αγάπης δεκτικά». Δηλαδή, κάτι που δεν είναι δεκτικόν δεν έλκεται από τον Θεό. Ο Θεός έλκει, αλλά αυτός, επί του προηγουμένου παραδείγματος με τον μαγνήτη, είναι χαλκός και αλουμίνιο και δεν έλκεται. Μόνο ό,τι είναι δεκτικόν. Θα μου πείτε, η κτιστή δημιουργία είναι δεκτική έλξεως από την αγάπη του Θεού. Ναι, ας είναι άλογο όμως, ας είναι δηλαδή χωρίς λογική. Τα λογικά δημιουργήματα, όπως είναι οι άγγελοι και οι άνθρωποι, πρέπει να διαθέσουν μια δύναμη. Είναι η προαίρεση, δηλαδή η θέληση. Όταν ο άνθρωπος έχει αυτή την προαίρεση, τότε και θέλει να έλκεται.

Οπωσδήποτε είναι δεκτικός αγάπης και έρωτος, δηλαδή έλκεται από τον Θεό. Επί παραδείγματι, οι δαίμονες είπαν ότι εμείς δεν θέλουμε την αγάπη του Θεού και δεν έλκονται από την αγάπη του Θεού. Οι κακοί άνθρωποι το ίδιο πράγμα. Συνεπώς, μόνον ό,τι είναι δεκτικόν αγάπης έλκεται από τον Θεό. Είναι μια ωραία θέση του Αγίου Μαξίμου. Πραγματικά μας βοηθάει πάρα πολύ να δούμε τη σχέση του Θεού προς τη δημιουργία Του και της δημιουργίας προς τον Θεό. Η δομή, το χτίσιμο δηλαδή, της υλικής δημιουργίας και οι φύσεις των πνευμάτων, αγγέλων και ανθρώπων, δίδει την εικόνα

βάσει ακριβώς αυτής της ιδιότητος της αγάπης, την οποία εκπέμπει ο Θεός. Είναι στην ουσία της αυτή η αγάπη έλξη, συνάντηση, κοινωνία και ένωση. Έλξη, συνάντηση, κοινωνία, ανακοινωνία με το άλλο, ένωση. Όλα έτσι είναι. Δηλαδή, κάτι καταπληκτικό. Μας έδωσαν μια πάπια και αυτή η πάπια δεν είναι μόνη της. Μας έδωσαν μετά μια γαλοπούλα και να δείτε αμέσως συντροφιά η πάπια με τη γαλοπούλα. Αμέσως, αν και είναι δύο διαφορετικά ζώα, δεν είναι της αυτής φυλής, είναι του αυτού κόσμου, του πτερωτού κόσμου, αμέσως συντροφιά. Δεν πάει πουθενά η πάπια χωρίς τη γαλοπούλα και η γαλοπούλα χωρίς την πάπια. Και λέμε κι εμείς: κοίταξε να δεις, όλα τα πράγματα μέσα στον κόσμο αυτόν έχουν μία έλξη, μία συνάντηση, μία κοινωνία. Λέγουν ότι ο Θεός είναι μόνος Του. Είναι μεγάλο λάθος αυτό. Ο Θεός είναι η κατεξοχήν κοινωνία και μάλιστα το πρότυπον κοινωνίας, διότι ο Θεός δεν είναι ένα πρόσωπο. Έλεγε, μου φαίνεται, ο Αριστοτέλης, μου φαίνεται, ότι όταν ο άνθρωπος είναι μόνος του, κάτι που είναι μόνο του, δεν θέλει κοινωνία, είναι ή θηρίον ή Θεός.

Μόνο τα θηρία είναι μόνα τους, αλλά και μόνο ο Θεός είναι μόνος του. Δεν είναι ούτε το ένα σωστό ούτε το άλλο σωστό. Τα ζώα έχουν την ανάγκη κοινωνίας και μάλιστα έχει παρατηρηθεί ότι τα ζώα που είναι τελείως μόνα πολλάκις μελαγχολούν, δηλαδή παρουσιάζουν συμπτώματα σαν να είχαν ψυχή όπως ο άνθρωπος. Αλλά ο Θεός, ομοίως, δεν είναι μόνος, διότι είναι τριαδικός και μεταξύ των τριών προσώπων υπάρχει κοινωνία και μάλιστα υψίστης μορφής κοινωνία, πρότυπος ως κοινωνία, βάσει της οποίας καλείται ολόκληρη η κτιστή δημιουργία να τη μιμηθεί. Στην αρχιερατική του προσευχή ο Χριστός αυτό λέγει: «Πατέρα μου, να έχουν οι μαθητές μου και όσοι πίστεψαν σε μένα αγάπη, όπως, λέει, εσύ αγάπησες εμένα και εγώ εσένα, έτσι και αυτοί να έχουν μεταξύ τους αγάπη». Εδώ τι θέτει; Θέτει υπόδειγμα, πρότυπον, αρχέτυπον,

αγάπη των προσώπων της Αγίας Τριάδος στα δημιουργήματα, τα λογικά δημιουργήματα. Συνεπώς, είναι μεγάλο λάθος να λέμε ότι δεν υπάρχει κοινωνία εις τον Θεό. Και αυτή η κοινωνία, θα λέγαμε, είναι μια κοινωνία η οποία δεν περιορίζεται μόνο εις τα πρόσωπα της Αγίας Τριάδος, αλλά προβάλλεται και εξωτερικώς προς τη δημιουργία. Και μάλιστα αυτή η αγάπη του Θεού, των τριών προσώπων δηλαδή, μια αγάπη ως έρως και ο Θεός ως έρως και εραστός, ιδίως στρέφεται προς τον άνθρωπο. Άνθρωπον. Γιατί στρέφεται προς τον άνθρωπο ο Θεός, δηλαδή γιατί κινείται προς τον άνθρωπο και θέλει ο Θεός να ελκύσει τον άνθρωπο προς τον εαυτό του, αλλά και ο Θεός

έλκεται από τον άνθρωπο. Διότι πότε εμείς γνωρίσαμε τον Θεό, για να έρθει ο Θεός εις ημάς; Τι λέγει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης; «Ουχ ότι εμείς αγαπήσαμε Αυτόν, αλλά ότι Αυτός πρώτος αγάπησε εμάς». Εμείς δεν πήγαμε πρώτοι να Τον αγαπήσουμε, αλλά Εκείνος πρώτος μας αγάπησε. Οπότε βλέπουμε ότι δεν στρεφόμεθα, δεν είμαστε δηλαδή εμείς ο σίδηρος και ο Θεός ο μαγνήτης, αλλά είμαστε εμείς ο μαγνήτης και ο Θεός ο σίδηρος και, τρόπον τινά, να τραβούμε εμείς τον Θεό προς τον εαυτό μας χωρίς να το καταλαβαίνουμε. Είναι δηλαδή κάτι που μας κάνει μια ξεχωριστή εντύπωση. Γιατί ακριβώς όμως ο Θεός έλκει και έλκεται υπό του ανθρώπου; Διότι ο άνθρωπος είναι η εικόνα

του πρωτοτύπου της. Δηλαδή, ποιο είναι το πρωτότυπο; Ο Θεός. Και ο άνθρωπος τι είναι; Είναι η εικόνα του Θεού. Γι' αυτό ακριβώς, θα λέγαμε, πρωτότυπο και εικόνα, το ένα έλκει το άλλο. Αυτό μας το λέγει θαυμάσια ο Ιερός Αυγουστίνος στον πρώτο του λόγο —συγγνώμη—, στο πρώτο του κεφάλαιο στις Εξομολογήσεις του.

«Και είσαι εσύ, ο Θεέ, ο αφυπνίζων εν αυτώ», δηλαδή εις τον άνθρωπο, «τον πόθον». Συ που ξυπνάς, λέει, μες στον άνθρωπο τον πόθον, δηλαδή να σε αγαπήσει. Λέει ότι «έπλασες ημάς», μας έκανες, «εις εσέ», μας έκανες για τον εαυτό σου.

Η δε ψυχή μας λέγει, «και ως ότου αναπαυθεί εις τους κόλπους». Δεν βρίσκουμε πουθενά, έως ότου η ψυχή μας έλθει και αναπαυτεί μέσα σε σένα. Ο Θεός έκανε τον άνθρωπο για τον εαυτόν του, διά να τον έλκει πάντοτε προς τον εαυτόν του. Αυτή η αγάπη του Θεού προς τον άνθρωπο είναι απύθμενος. Δεν έχει όριον, δεν έχει πυθμένα που να πει κανείς: εδώ τελειώνει η αγάπη του Θεού. Είναι δε και ακατάληπτος, ακατανόητη αυτή η αγάπη του Θεού εις την ανθρωπίνη διάνοια.

Ο Θεός κινείται κατά αυτόν τον τρόπο και έχει ακατάληπτον και απύθμενον αγάπη προς τον άνθρωπο και η αγάπη του ζητά, σαν ένα εραστό πρόσωπο, αγαπά αλλά θέλει και να τον αγαπούν. Αυτό θα πει εραστόν, δηλαδή αξιέραστον, άξιον αγάπης, ζητά να τον αγαπούν. Τότε η αγάπη αυτή του Θεού είναι και αποκλειστική. Αυτό το σημείο προσέξτε: είναι αποκλειστική. Το βλέπαμε αυτό κάποτε και στους ανθρώπους, να είναι αποκλειστική, μες στον γάμο μάλιστα. Λέγει ο Ευδοκίμοφ ότι η μοιχεία αρχίζει από τη στιγμή που το ένα από τα δύο πρόσωπα μες στον γάμο

αρχίσει να αγαπά ένα τρίτο πρόσωπο. Η μοιχεία δεν είναι ακριβώς η απιστία με τον τρόπο που γνωρίζουμε, αλλά είναι όταν η καρδιά του ανθρώπου αρχίζει να στρέφεται, του εγγάμου, προς ένα τρίτο πρόσωπο. Ο Χριστός το είπε ως εξής: «Πας ο βλέπων γυναίκα εις το επιθυμήσαι». Και αυτό το «επιθυμήσαι», όταν λέει γυναίκα, παίρνει τον άνδρα. Δεν σημαίνει όμως ότι αυτό περιορίζεται στον άνδρα.

Είναι γνωστό ότι μιλάει το Ευαγγέλιο, όταν χρησιμοποιεί την ηθική του, τη χρησιμοποιεί σαν να έχει μπροστά του άνδρες. Αλλά δεν σημαίνει καθόλου ότι αυτό υπονοεί μόνο τους άνδρες. Κάθε άλλο. Συνεπώς, «πας ο βλέπων γυναίκα» είναι και το αντίστροφο, και γυναίκα προς τον άνδρα, «εις το επιθυμήσαι», με άλλα λόγια, όχι απλώς να κοιτάξεις.

Εις το να επιθυμήσεις, να θέλεις κάτι άλλο, κάτι το οποίο είναι πράγματι όχι καλό, «ήδη», λέγει, «εμοίχευσεν αυτήν εν τη καρδία αυτού». Είναι σαν να διέπραξε την πράξη της μοιχίας, λέει ο Χριστός, ήδη την έκανε την πράξη της μοιχίας. Βλέπουμε, λοιπόν, ότι η μοιχεία, η απιστία αρχίζει να ξεκινά από την καρδιά και καταλήγει εκεί που καταλήγει. Και ό,τι λέγει, λόγος διαζυγίου θα ήτο αυτό που είπε ο Χριστός κιόλας, «παρεκτός λόγου πορνείας», ενώ η μοιχεία, το είπε ο Χριστός. Δείχνει ότι άπαξ και εστράφη ο εις εκ των δύο προς τρίτο πρόσωπο, έσπασε ο δεσμός του γάμου. Τι είναι εκείνο λοιπόν που κρατάει τον γάμο; Η αγάπη.

Προσέξτε, η αγάπη, η αγάπη, το ξαναλέω άλλη μια φορά. Όταν δεν υπάρχει αυτή η αγάπη, δεν μπορεί κανείς να μιλάει για γάμο. Είναι τόσο σοβαρό θέμα το θέμα της αγάπης μέσα στον γάμο. Αλλά μιλήσαμε ότι δεν χωράει τρίτο πρόσωπο μες στον γάμο. Συνεπώς, η αγάπη μες στον γάμο είναι αποκλειστική. Επειδή δε τα πάντα στον κόσμο αυτόν είναι κατά την εικόνα θείων προτύπων, λοιπόν, γι' αυτόν τον λόγο, επειδή ο Θεός αγαπά τον κόσμο κατά τρόπο που δεν θα ήθελε ο κόσμος να αγαπά κάτι ξένο, κάτι αλλότριο, κάτι έξω από το πρόσωπό του, παρομοιάζεται ο Θεός ως νυμφίος.

Ευαγγελισμός, Πολλές φορές θα δούμε εικόνες τέτοιου πνευματικού γάμου μέσα στην Παλαιά Διαθήκη και τον χαρακτηρισμό ότι ο Ισραήλ είναι μοιχαλίς. Ο Χριστός ο ίδιος είπε: «Ὦ γενεὰ ἄπιστος καὶ διεστραμμένη, μοιχαλὶς καὶ διεστραμμένη». Γιατί ονόμασε τη γενεά του μοιχαλίδα; Όχι γιατί υπήρχαν μοιχοί στην εποχή του Χριστού,

διότι η εποχή του Χριστού είχε φύγει από τον νυμφίον Χριστόν. Ήταν δηλαδή μία πνευματική μοιχεία. Όπου σπάζει η αγάπη, δεν υπάρχει· εκεί ακριβώς είναι η ρήξη και η μοιχεία. Γιατί; Διότι η αγάπη είναι αποκλειστική. Θέλω να καταλάβετε, λοιπόν, ότι και η αγάπη του Θεού προς τον κόσμο, επειδή είναι αμέριστος, δεν είναι κομματιασμένη.

ο Φίλι, ο κόσμος, οι άνθρωποι, να αγαπούν τον Θεόν αμερίστως. Άρα η αγάπη αυτή είναι και από τις δύο πλευρές αποκλειστική. Δεν μπορείς να πεις ότι δύναμαι να αγαπώ και τον Θεόν και κάτι άλλο. Αυτή δε ακριβώς η αποκλειστικότητα της αγάπης παρουσιάζεται στην Παλαιά Διαθήκη με την ανθρωποπαθή ιδιότητα του Θεού ως ζηλωτού. «Ἐγὼ Θεὸς ζηλωτής», λέει, λέει στο βιβλίο της Εξόδου, παραδείγματι, στο 20ό κεφάλαιο. Αλλά σε πλήθος χωρίων της Παλαιάς Διαθήκης το λέγει αυτό ο Θεός. «Ἐγώ», λέει, «Θεὸς ζηλωτής». Ζηλωτής θα πει ζηλιάρης. Προσέξτε, μην πείτε ότι ο Θεός είναι ζηλιάρης, προς Θεού. Δεν έχει ανάγκη ο Θεός από εμάς.

Ούτε ανθρώπινα πάθη μπορούμε να τα αποδίδουμε εις τον Θεόν. Αυτό το «Θεὸς ζηλωτής», το είπα, ανθρωποπαθώς θέλει να εκφράσει την αποκλειστικότητα της αγάπης. Και μάλιστα θα σας πω μία από τις πάρα πολλές περιπτώσεις που αναφέρει η Παλαιά Διαθήκη ως προς την αποκλειστικότητα αυτήν και ότι ο Θεός, διά να εκφράσει την αποκλειστική του αγάπη, εμφανίζει το «ζηλωτής». Λέγει στο βιβλίο του Δευτερονομίου: «Καὶ ἔφαγεν Ἰακώβ». Ο Ιακώβ θα πει οι Ισραηλίτες. Έφαγεν πότε; Όταν μπήκε στη Γη της Επαγγελίας και όταν ακόμη και στην έρημο ήτο. Αυτό είπα, στην έρημο. Ιστορικώς το βιβλίο του Δευτερονομίου είναι στην έρημο.

Και στη Γη της Επαγγελίας και κάθε φορά αυτό επαναλαμβάνεται διαρκώς. «Καὶ ἔφαγεν Ἰακὼβ καὶ ἐνεπλήσθη», χόρτασε, «καὶ ἀπελάκτισεν ὁ ἠγαπημένος». Κλώτσησε· έφαγε, χόρτασε, κλώτσησε. Τόσο ψυχολογημένη η κατάσταση αυτή. Όπως και τα παιδιά μας: τρώνε καλά, πίνουν καλά, κλωτσούν. Και λέει «ὁ ἠγαπημένος», προσέξτε, «ὁ ἠγαπημένος, ἐλιπάνθη, ἐπαχύνθη, ἐπλατύνθη», έβαλε λίπος, πάχυνε και πλάτυνε, ηυξήθη, δηλαδή έγινε λαός μεγάλος, «καὶ ἐγκατέλιπε Θεὸν τὸν ποιήσαντα αὐτόν καὶ ἀπέστη», έφυγε,

«Θεοῦ σωτῆρος αὐτοῦ. Θεὸν τὸν γεννήσαντά σε ἐγκατέλιπες καὶ ἐπελάθου Θεοῦ τοῦ τρέφοντός σε». Ο Θεός, λέει, εκείνος που σε γέννησε και που σε έθρεψε, τον ξέχασες και τον εγκατέλειψες. «Καὶ εἶδε Κύριος καὶ ἐζήλωσε». Είδε την κατάσταση, λέει, αυτή εις τον Ισραήλ και εζηλοτύπησε. Μάλιστα, λίγο πιο κάτω λέει στο κείμενο, δεν το έχω γραμμένο, λέγει ότι: «Με εγκατέλειψες, εγώ εζήλωσα, ζηλοτύπησα. Θα σου δείξω τι θα σου κάνω, θα σου δείξω τα έσχατά σου, τι θα πάθεις, και θα σε κάνω κι εγώ με τη σειρά μου να ζηλέψεις εμένα». Αυτή όλη η φρασιολογία της ζηλοτυπίας, δι’ όνομα του Θεού, μην υποστηρίξετε ότι το ανδρόγυνο πρέπει να έχει ζηλοτυπία. Θεός να φυλάξει. Είναι σαράκι η ζηλοτυπία. Είναι σαράκι.

Έκφραση είναι αυτά που λέμε, δεν είναι δηλαδή περιπτώσεις που θέλουμε να τις τονίσουμε, να τις κάνουμε. Θέλουμε να εκφράσουμε την αποκλειστικότητα της αγάπης. Είπα, ανθρωποπαθώς αποδίδονται αυτά εις τον Θεόν. Θέλει να δείξει δηλαδή ο Θεός πώς ακριβώς πρέπει να υπάρχει αυτή η αγάπη. Ό,τι λοιπόν, για να κλείσω την παράγραφο αυτή, θα ήτο η κατάργηση του φυσικού νόμου της παγκοσμίου έλξεως διά τη φύση, που θα είχαμε μια διάλυση πραγματική, θα ήτο και η απουσία της αγάπης από τον χώρο του πνεύματος. Τι σημαίνει αυτό; Απουσία της αγάπης σημαίνει διάλυση, διάσταση, διασκορπισμό. Ο Ευαγγελιστής Ιωάννης, επιθυμών να παρουσιάσει το μέγεθος της αγάπης του Θεού

προς τον κόσμο, χρησιμοποιεί δύο θέσεις της θείας αγάπης. Η πρώτη του, συγγνώμη, και οι δύο είναι από την πρώτη του επιστολή, πρώτη του καθολική επιστολή, στο τέταρτο κεφάλαιο, στίχος 9 και 10. Η πρώτη θέση λέγει: «Ἐν τούτῳ», υπογραμμίζω τη φράση «ἐν τούτῳ», δηλαδή ως προς αυτό, «ἐν τούτῳ ἐφανερώθη ἡ ἀγάπη τοῦ Θεοῦ ἐν ἡμῖν». Γι’ αυτόν τον λόγο, λέγει, εφανερώθηκε η αγάπη του Θεού σε μας. «Ὅτι τὸν Υἱὸν αὐτοῦ τὸν μονογενῆ ἀπέσταλκεν ὁ Θεὸς εἰς τὸν κόσμον, ἵνα ζήσωμεν δι’ αὐτοῦ». Μας έστειλε τον Υιό του, λέγει, εις τον κόσμο, ώστε διά του Υιού να ζήσουμε, να έχουμε αιώνιον ζωή. Η δευτέρα θέση:

«Ἐν τούτῳ», πάλι το ίδιο, «ἐν τούτῳ ἐστὶν ἡ ἀγάπη». Σ’ αυτό το πράγμα έγκειται η αγάπη του Θεού, δηλαδή το μέγεθος. «Οὐχ ὅτι ἡμεῖς ἠγαπήσαμεν τὸν Θεόν», όχι ότι εμείς, λέγει, αγαπήσαμε τον Θεόν, «ἀλλ’ ὅτι αὐτὸς ἠγάπησεν ἡμᾶς καὶ ἀπέστειλε τὸν Υἱὸν αὐτοῦ ἱλασμὸν περὶ τῶν ἁμαρτιῶν ἡμῶν», να γίνει ιλασμός, συγχώρηση των αμαρτιών μας. Η πρώτη θέση μεγέθους αγάπης του Θεού δείχνει την ενανθρώπιση του Λόγου και η δευτέρα θέση τη σταυρική του θυσία. Δύο θέσεις αγάπης, αφάτου, ανυπότου και ενώσεως και αγάπης Θεού. Ο άνθρωπος τώρα,

αυτής της ακαταλήπτου εις μέγεθος και ποιότητα αγάπης του Θεού, καλείται να ανταποκριθεί, να πει: «Και εγώ αγαπώ. Ω Κύριε, Εσύ, ο Ιησούς, είσαι ο Θεός ο αιώνιος που ήρθες γιατί με αγαπάς και, δεύτερον, ανέβηκες επί του Σταυρού και εσταυρώθης γιατί με αγαπάς και για να συγχωρηθούν οι αμαρτίες μου. Σε αγαπώ και εγώ. Ανταποκρίνομαι στην αγάπη σου». Αλλά εδώ ακριβώς είναι η δυσκολία. Προσέξτε, εδώ είναι η δυσκολία. Ο άνθρωπος δεν μπορεί να συλλάβει με το μυαλό του αυτό το μέγεθος της προσφοράς αγάπης του Θεού. Δηλαδή, το μυαλό του ανθρώπου κρίνει ορθολογιστικά. Όπως ακριβώς θα το έχετε προσέξει όταν θα πάτε σε κανένα χωριό. Εγώ το έχω ζήσει αυτό το πράγμα. Μάλιστα, όχι ως κληρικός, γιατί στο κάτω κάτω, αν σε δούνε κληρικό, ε, σου λέει, παπάς είναι. Να είσαι λαϊκός και να πας σε ένα χωριό και να τους προσφέρεις δωρεάν βιβλία, έντυπα, πολλά πράγματα να τους προσφέρεις. Σε κοιτάζουν καλά καλά, έχουν μια δυσπιστία, αναρωτιούνται: «Γιατί μας τα δίνει αυτά; Τι θέλει από εμάς; Κάτι θέλει, δεν μπορεί, κάτι, κάτι έχει στο νου του». Δεν μπορούν να συλλάβουν οι άνθρωποι ότι είναι δυνατόν ο άλλος να τους προσφέρει κάτι

από την καρδιά του, δωρεάν. Δεν μπορούν να συλλάβουν ότι εσύ το Πάσχα, τα Χριστούγεννα, που είναι μεγάλη γιορτή και θα έρθουν στο σπίτι σου, πας να βρεις αυτούς. Σου λέει: «Αυτός, για να έρθει κάποια μέρα εδώ, είναι δυνατόν; Κάτι θα γυρεύει, κάτι θέλει». Μάλιστα κάποτε, ως πολίτης λαϊκός, πήγαινα σε ένα χωριό, όχι εδώ στη Θεσσαλία. Πήγα σε ένα χωριό και άρχισα από ένα πάρα πολύ μικρό σημείο. Την πρώτη φορά που πήγα ήμουν είκοσι χρονών. Ήκουσα να λένε —όχι βέβαια, αν θέλετε, στο βάθος έχουν δίκιο, γιατί είναι άνθρωποι που πολλές φορές έχουν γελαστεί— ότι κανείς δεν προσφέρει την αγάπη του χωρίς ανταπόδοση. Ε, κι έτσι και εδώ πέρα ο άνθρωπος δεν μπορεί να συλλάβει την αγάπη του. Σου λέει: «Γιατί με αγαπάει ο Θεός; Τι θέλει από μένα; Είναι δυνατόν;» Και το «είναι δυνατόν;» που σας λέω:

ο Ιησούς που τον βλέπω μπροστά μου είναι ο Θεός; Είναι δυνατόν; Και βλέπετε, εξαιτίας αυτής της ανυπόπτου προσφοράς αγάπης του Θεού, ο άνθρωπος ορθολογίζει, απιστεί και θέλει να πει: «Δεν είναι δυνατόν να είναι αυτός ο Θεός». Και γυρίζει την πλάτη του Ιησού Χριστού και πέφτει στην απιστία. Περίεργο πράγμα, περίεργο πράγμα,

από τον καιρό που ενεφανίσθηκε ο Χριστός μέχρι σήμερα. Γι’ αυτό σε όλους τους αιώνες θα λέγουν οι άνθρωποι, όχι ότι είναι ο Υιός του Θεού, ότι αυτός είναι ο Ιωάννης ο Βαπτιστής, άλλοι Ηλίας, όπως λέει το κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο, έτεροι Ιερεμίας ή εις των Προφητών. Στην εποχή μας ο Ιησούς δεν είναι παρά ένας κοινωνιολόγος, ένας φιλόσοφος, ένας μύστης. Οι μασόνοι λέγουν ότι είναι ένας μύστης. Άλλοι, ένας μεγάλος άνθρωπος. Ποιος όμως λέει ότι τίποτα από όλα αυτά; Είναι ο Θεός που έγινε άνθρωπος, γιατί ήθελε να δείξει το μέγεθος της αγάπης. Δεν το πιστεύουν. Είπα μια λέξη:

δεν το πιστεύουνε. Γιατί απλούστατα δεν μπορούν να συλλάβουν αυτά τα δύο «ἐν τούτῳ» που λέει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης. «Ἐν τούτῳ», λέει, «ἐφανερώθη ἡ ἀγάπη τοῦ Θεοῦ» στην ενανθρώπιση. «Ἐν τούτῳ ἐφανερώθη ἡ ἀγάπη τοῦ Θεοῦ» στη σταυρική θυσία. Αυτό το «ἐν τούτῳ» δεν το συλλαμβάνουν και έχουν ανάγκη πίστεως.

Κάτι που δεν πιάνει το μυαλό μου πρέπει να το πιστέψω. Άρα τι γίνεται τώρα η αγάπη; Η αγάπη γίνεται αντικείμενον πίστεως. Μπορούσαμε ποτέ αυτό να το αντιληφθούμε;

Αγαπητοί μου, πρέπει να πιστέψουμε ότι μας αγαπάει ο Θεός, διότι δεν μπορούμε να συλλάβουμε ότι μας αγαπάει ο Θεός. Δεν το πιάνει το μυαλό μας. Δεν το πιάνει. Ήρθαν τα Χριστούγεννα και φύγανε.

Χτυπητή γιορτή, η υμνολογία την έκανε δε τόσο έντονη, ώστε θα πρέπει να μη μείνει άνθρωπος που να μη συγκινηθεί από το γεγονός ότι ο Θεός έγινε άνθρωπος. Πόσοι συγκινήθηκαν; Το μυαλό μας κινείται εντελώς, θα λέγαμε, εντελώς πεζά, ότι έγινε άνθρωπος, σαν κάτι που έτσι έπρεπε να γίνει και έγινε. Ε, να, καλά, δηλαδή, ξέρετε πού κινείται το μυαλό μας και συγκινείται λίγο η καρδιά μας; «Για κοίταξε, μέσα σε ένα σπήλαιο». Ναι. «Για κοίταξε, μέσα στα άχυρα μιας φάτνης». Δεν πάει το μυαλό μας σε αυτό το μέγεθος, ότι ο άπειρος Θεός γίνεται άνθρωπος. Ο άπειρος Θεός, άπαξ και γίνει άνθρωπος, ή σε μια φάτνη θα γεννάτο ή σε ένα βασιλικό παλάτι. Δεν έχει και πάρα πολύ διαφορά.

από μια οικοδομή χθες Ήτανε και πλίνθοι ατάκτως ερριμμένοι, όλα εκεί μέσα. Και λέγω ότι ύστερα από λίγο καιρό αυτά θα στηθούν, θα γυαλίζουν, θα είναι μια πολυτελέστατη πολυκατοικία. Τι είναι εκείνο που θα την έκανε πολυτελέστατη; Έφυγαν τα τούβλα και οι λάσπες; Τίποτα. Τα βάλαμε στη θέση τους, τα γυαλίσαμε και τώρα είναι πολυτελή. Δεν είναι μεγάλη η απόσταση. Λίγο να σκαλίξεις, θα ξαναβρείς πάλι λάσπες. Αν γκρεμίσει αυτή η πολυκατοικία, θα γίνει ό,τι ήταν και πρώτα. Η μεγάλη απόσταση είναι ο Θεός να γίνει άνθρωπος και όχι πού γεννήθηκε. Αυτό πόσοι το συλλαμβάνουν; Πόσοι το συλλαμβάνουν, σας ρωτώ; Ε, όταν το μυαλό σταθεί μπροστά στο γεγονός αυτό, σταματάει. Και θα πάρει δύο θέσεις: ή θα σταματήσει από έκπληξη και θα ανταποκριθεί με αγάπη ή θα σταματήσει από απιστία και θα πει: «Δεν είναι δυνατόν να είναι ο ενανθρωπήσας Θεός αυτός».

Οι δύο θέσεις. Ώστε θα έλεγαμε, αγαπητοί μου, ότι η αγάπη απαιτεί πίστη. Γι’ αυτό λέγει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης στην πρώτη του επιστολή, τέταρτο κεφάλαιο: «Καὶ ἡμεῖς ἐγνώκαμεν», γνωρίσαμε, «καὶ πεπιστεύκαμεν», και έχουμε πιστέψει, «τὴν ἀγάπην ἣν ἔχει ὁ Θεὸς ἐν ἡμῖν», την αγάπη που έχει ο Θεός σε εμάς. Είδατε; Επιστέψαμε, λέει, την αγάπη που έχει ο Θεός. Όχι εμείς· ούτε οι θεόπνευστοι Απόστολοι, ούτε ανθρώπινη διάνοια, ούτε άγγελοι μπορούν να συλλάβουν το μέγεθος της αγάπης του Θεού. Και οι άγγελοι πιστεύουν ότι ο Θεός ενηνθρώπησε. Ο Απόστολος ο προχθεσινός ήτανε, που λέγει, λέγει εκεί:

«Τὸ τῆς εὐσεβείας μυστήριον» και τα λοιπά, «ὤφθη ἀγγέλοις». Πώς «ὤφθη ἀγγέλοις» ο Θεός; Δεν είναι ορατός στους αγγέλους; Όχι. Είναι κάτι που το έχουμε πει πολλές φορές. Ο Θεός δεν είναι ορατός στους αγγέλους. Οι άγγελοι δεν έχουν δει ποτέ τον Θεό. Ποτέ. Τη δόξα του, ναι. Τον Θεό, ποτέ. Και είναι ζήτημα αν ήξεραν ότι ο Θεός είναι τριαδικός. Δεν το ξέρουν. Δεν το ξέρουν.

Ο Αρχάγγελος Γαβριήλ, όταν ευηγγελίσθη στη Θεοτόκον ότι θα γεννήσει Υιόν, λέει εκεί, μάλιστα, ο πρώτος στίχος των Χαιρετισμών: «Ἄγγελος πρωτοστάτης οὐρανόθεν ἐπέμφθη εἰπεῖν τῇ Θεοτόκῳ τὸ Χαῖρε· καὶ σὺν τῇ ἀσωμάτῳ φωνῇ, σωματούμενόν σε θεωρῶν, Κύριε» και τα λοιπά. Μαζί, λέει, με την ασώματή του φωνή ο Αρχάγγελος έβλεπε σωματούμενον τον Λόγον, δηλαδή έβλεπε μέσα στη Θεοτόκο. Τότε είδε για πρώτη φορά ο Αρχάγγελος Γαβριήλ,

για πρώτη φορά είδε Θεό να σωματούται. Πρώτα δεν μπορούσε να τον δει· σωματούμενο όμως τον είδε. Αυτό που θα λέγαμε, εις τη μήτρα της γυναικός να γίνει η σύλληψη. Αυτή η σύλληψη είναι ορατή. Είναι ορατή, τη βρίσκει ο γιατρός. Αφού λοιπόν είναι ορατή, τότε ήταν ορατή και εις τον άγγελον. Αλλά εδώ βλέπουμε όμως ότι συνελήφθη εις τα σπλάχνα της Θεοτόκου ο Λόγος, δηλαδή ο Θεός, και επίστευσε ο άγγελος και είδε. Και κατόπιν, όταν είδαν και τη γέννηση του Χριστού, τον είδαν άγγελοι. Γι’ αυτό και τον υμνούσαν. Και θα πει ο Απόστολος Παύλος: «ὤφθη ἀγγέλοις». Μέχρι τότε δεν ώφθη, δεν παρουσιάστηκε, δεν έγινε ορατός. Για πρώτη φορά γίνεται ορατός, ενανθρωπίζων, ώστε βλέπουμε ότι...

Η ενανθρώπιση είναι ένα γεγονός κοσμικό, όχι μόνο κάτι που αφορά στους ανθρώπους αλλά και στους αγγέλους. Και μάλιστα το παράθυρο που είδαν οι άγγελοι τον Θεόν είναι η Θεοτόκος. Είναι η Θεοτόκος. Γι’ αυτό είναι η τιμιωτέρα των αγγέλων και η ενδοξοτέρα των αρχαγγέλων. Και επειδή εχώρεσε Εκείνον που δεν τον χωράει ο ουρανός, είναι η πλατυτέρα των ουρανών. Και έχουμε τον γνωστόν ύμνον: «Τὴν τιμιωτέραν τῶν Χερουβεὶμ καὶ ἐνδοξοτέραν ἀσυγκρίτως τῶν Σεραφείμ». Και λέγεται η πλατυτέρα των ουρανών κλπ. Γι’ αυτό, ώστε βλέπουμε, αγαπητοί μου, ότι και για τους αγγέλους υπήρχε η ανάγκη της πίστεως.

Για εμάς τους ανθρώπους πολύ παραπάνω η αγάπη, η κατανόηση της αγάπης απαιτεί.

Η πίστη, έτσι και η αγάπη, είναι μία οδός γνώσεως, γνώσεως του Θεού αλλά και των δημιουργημάτων του Θεού. Θα ενθυμείστε που είχαμε πει στο θέμα περί πίστεως ότι η πίστη είναι μία οδός γνώσεως, διότι ο Θεός είναι απρόσιτος και ακατάληπτος. Δεν μπορούμε να καταλάβουμε τίποτε από τον Θεό. Και ό,τι είναι δυνατό να το καταλάβουμε, θα το καταλάβουμε διά της μεθόδου της πίστεως. Γνωρίζουμε ότι ο Θεός είναι τριαδικός. Δεν τον είδαμε. Μας απεκαλύφθη. Πιστέψαμε. Αυτή η πίστη οδήγησε εις την γνώση. Και πλήθος άλλων. Γνωρίζουμε ότι υπάρχει η Βασιλεία του Θεού. Δεν την είδαμε. Πιστεύομε.

Οι γνώσεις αυτές απεκτήθησαν διά της μεθόδου της πίστεως. Αλλά δεν είναι μόνο η πίστη εκείνη η οποία μας κάνει να γνωρίζουμε τον Θεό και τα έργα Του. Και τα έργα του Θεού είναι δύο ειδών. Είναι τα έργα σαν αντικείμενα, είναι ο κτιστός κόσμος, ορατός και αόρατος, και τα έργα του Θεού σαν σχέση των όντων μεταξύ τους, σαν γεγονότα. Να το περιορίσω λίγο, να το περιορίζω, δεν είπα να το περιορίσω, σαν ιστορία. Γιατί η ιστορία αφορά εις τους ανθρώπους. Ενώ έχουμε και πράγματα, συμβεβηκότα, που είναι έξω από τους ανθρώπους, στον κόσμο των αγγέλων. Φερ' ειπείν, κάποιοι άγγελοι εξέπεσαν, έγιναν δαίμονες. Συμβεβηκότα είναι, είναι στον χώρο των αγγέλων, όχι στον χώρο τον δικό μας. Οπότε ο Θεός

δημιουργεί, είναι δημιουργός δύο πραγμάτων. Είναι ο δημιουργός αντικειμένων, προσώπων και λοιπά, και συμβεβηκότων, γεγονότων δηλαδή. Και αυτά δεν μπορεί ο άνθρωπος εύκολα να τα καταλάβει. Πρέπει να πιστέψει. Αλλά η πίστη είναι ατελής, παρ' όλα αυτά, γνώσις. Τελειοτέρα γνώσις της πίστεως είναι η οδός, η μέθοδος της αγάπης. Θα σας το πω με δύο απλά λόγια. Αν και είναι μεγάλη παράγραφος, θα την αναλύσουμε. Όταν καμιά φορά μιλάμε με έναν άνθρωπο, φίλο μας, και του λέμε τον καημό μας. Είναι γνωστό ότι ξέρουμε πάντοτε τους καημούς των ανθρώπων. Τους ξέρουμε. Πώς τους ξέρουμε; Διανοητικά. Νοητικά τους ξέρουμε. Και λέμε στον άλλον που του μιλάμε: «Με νιώθεις;» Τι λέμε; «Με νιώθεις; Με καταλαβαίνεις;»

Το «με νιώθεις» του λέμε, δηλαδή τι τραβώ, τι είμαι, τι υποφέρω. Πού αναφέρεται; Αναφέρεται στο ότι τον αγαπώ και μ' αγαπάει. Και επικαλούμεθα την μέθοδον της αγάπης να καταλάβει πού βρίσκομαι εγώ, τι κάνω, τι πάσχω. Και αυτό του λέω: «Με νιώθεις;» Βλέπετε, λοιπόν, λέμε: «Αυτός ο άνθρωπος δεν με καταλαβαίνει». Όχι, δεν με καταλαβαίνει και δεν με νιώθει, προσέξτε, γιατί δεν ξέρει.

Γιατί δεν έχει αγάπη και, συνεπώς, δεν καταλαβαίνει τίποτα. Φερ' ειπείν, καταλαβαίνει το παιδί ότι η μάνα του και ο πατέρας του οδύρονται και κλαίνε για την κακή του στάση; Μάλιστα, αν θέλετε, του το λένε κιόλας: «Παιδί μου, κλαίω για σένα, οδύρομαι, ξενυχτώ για σένα». Του έχουν πληροφοριακώς δώσει γνώσιν, το ξέρει, ξέρει το παιδί. Δεν καταλαβαίνει τίποτα. Όταν θα μπει η σχέση της αγάπης ανάμεσα στη μάνα και το παιδί, τότε θα πει το παιδί: «Καταλαβαίνω τη μάνα μου τώρα».

Λοιπόν, ότι η αγάπη είναι μέθοδος γνώσεως.

Δύο όψεις. Όλο το σύμπαν και ό,τι υπάρχει μέσα, η γη μας, τα πάντα, οι άνθρωποι, τα δημιουργήματα, τα πάντα, πάντα, πάντα, έχουν δύο όψεις μπροστά στα μάτια ενός θεατού. Με άλλα λόγια, το σύμπαν φαίνεται διπλούν. Φαίνεται αγαθόν, αλλά φαίνεται και κακόν. Φαίνεται το σύμπαν οικείον αλλά και αλλότριον. Πολλές φορές λέμε: «Κοιτάξτε τη δημιουργία, τι χαρά Θεού!» Αισθάνεσαι όμορφα μες στο σύμπαν. Και πολλές φορές αισθάνεσαι ότι όλα είναι ξένα από σένα. Είναι ξένα, παγωμένα, κρύα, αλλότρια. Πολλές φορές φαίνεται το σύμπαν φιλικόν και άλλοτε εχθρικόν.

Το σύμπαν άλλοτε φαίνεται ότι έχει σκοπό, κάποιο σκοπό έχει που υπάρχει, και άλλοτε φαίνεται ότι δεν έχει κανένα σκοπό, έτσι ξεκρέμαστο είναι. Δηλαδή, πράγματι φαίνεται το σύμπαν διπλούν. Πρέπει να σας πω, επειδή ακριβώς φαίνεται στα μάτια του ανθρώπου διπλό το σύμπαν, έχει δύο εξηγήσεις, με άλλα λόγια. Γι' αυτό και τα φιλοσοφικά συστήματα είναι άλλα πλησιάζοντα προς τον Θεόν και άλλα εχθρικώς διακείμενα προς τον Θεόν. Η πίστη μόνη της να μας πληροφορήσει ποιο είναι το σύμπαν και ότι το σύμπαν δεν είναι διπλό, αλλά είναι ένα το σύμπαν. Υπάρχουν δύο όψεις, αλλά έχει μία μόνο όψη.

Γεμίζει το είναι της υπάρξεως του ανθρώπου. Δεν τον γεμίζει τον άνθρωπο. Θέλει και κάτι ακόμα. Και αυτό το κάτι ακόμα είναι η αγάπη. Όταν δεν έχει ο άνθρωπος αγάπη και τοποθετηθεί μέσα στη ζωή, μέσα στο σύμπαν, όλα είναι γύρω του εχθρικά. Φιλικά, όταν έχει αγάπη, όλα είναι φιλικά: τα τζιτζίκια, οι πεταλούδες, τα μυρμήγκια, τα λουλουδάκια, οι πετρίτσες, τα βοτσαλάκια, το κύμα της θαλάσσης, είτε άγριο είναι από τον άνεμο είτε ο φλοίσβος το χαϊδεύει στην παραλία. Είναι όλα πάρα πολύ φιλικά. Σου μιλάνε μες στην ψυχή όλα. Εξαρτάται από τη θέση που πήρες απέναντί τους, αν έχεις ή δεν έχεις αγάπη. Έτσι και αναλόγως θα δεις το σύμπαν.

Η αγάπη είναι εκείνη η οποία δίδει την τελείαν απάντησιν τι είναι το σύμπαν: ότι είναι ένα, ότι είναι αγαθόν, ότι είναι οικείον, φιλικόν και ότι έχει σκοπό το σύμπαν. Η αγάπη θα πληροφορήσει τον άνθρωπο ότι ο Θεός το έκανε το σύμπαν, το δημιούργησε. Ότι ο Θεός έκανε και τον ίδιο τον άνθρωπο. Και ότι τα πάντα είναι δημιουργήματα του Θεού. Η αγάπη τα βλέπει αυτά, όχι η πίστη μόνη της. Η πίστη, θα λέγαμε, είναι το κλειδί και η αγάπη είναι η πόρτα. Είναι η πόρτα. Η πίστη, το κλειδί, ξεκλείδωσε την κλειδαριά. Βεβαίως, λίγο θα σπρώξεις και θα ανοίξει η πόρτα. Χωρίς πίστη η πόρτα της αγάπης είναι κλειδωμένη.

Ανοίξεις όμως την πόρτα που λέγεται αγάπη, έχεις μπροστά σου τον Θεό και τότε βλέπεις ό,τι βλέπεις και κατανοείς ό,τι κατανοείς. Και ερωτάς. Ή το ερώτημα αυτό που τίθεται τόσο έντονα στους ανθρώπους: «Γιατί ο Θεός έκανε τον κόσμο; Γιατί ο Θεός έκανε τον άνθρωπο;» Ερωτήματα πολύ ζωηρά. Όλα τα φιλοσοφικά συστήματα κινούνται γύρω από αυτά. Τι είναι ο κόσμος; Τι είναι το σύμπαν; Τι είναι ο άνθρωπος; Υπάρχει; Δεν υπάρχει; Πώς υπάρχει; Τι είναι, λοιπόν, το σύμπαν; Μια σκέψις του Θεού; Μια θέλησις του Θεού; Εάν ναι, είναι μια θέλησις του Θεού ή μια σκέψις του Θεού, τότε τι είναι το σύμπαν;

Δηλαδή, καρπός της σκέψεως του Θεού είναι το σύμπαν. Καρπός της θελήσεως του Θεού είναι το σύμπαν. Αν ναι, τότε τι είναι το σύμπαν; Μία πελώρια σκέψις. Ένας φιλόσοφος, ο Μπέρκλεϊ, αυτό ετόνιζε. Και ένας μεγάλος αστρονόμος, Άγγλος, ο Σερ Τζέιμς Τζινς, πιστός άνθρωπος ήταν, είχε πει ότι ολόκληρο το σύμπαν μοιάζει με μία πελώρια σκέψη. Δηλαδή, είναι τόσο σοφά όλα, ώστε σκέπτεται κανείς και βλέπει ότι δεν είναι παρά μια σκέψη το σύμπαν. Και ότι ο Θεός εσκέφθη και, τρόπον τινά, απετύπωσε τη σκέψη Του σε αυτό που εμείς βλέπουμε σαν ένα θαύμα μπροστά μας: τη δημιουργία, το σύμπαν. Γι' αυτό και λέγει: «Είναι μια πελώρια σκέψις». Ακόμη, μήπως το σύμπαν είναι μια πελώρια μηχανή;

Θέλει να τη βλέπει ο υλισμός. Τι είναι, λέει, το σύμπαν; Μία πελώρια μηχανή και τα επιμέρους της μηχανής είναι τα γρανάζια της, τα στοιχεία που απαρτίζουν αυτή τη μηχανή. Μήπως, όπως τα έλεγε ο Πλάτων ή ο σύγχρονος Καντ, είναι μία πελώρια φυλακή με τα δεσμά του χώρου και του χρόνου; Φύγε από μέσα από το σύμπαν, αν μπορείς. Φύγε. Είσαι δέσμιος, χειροπόδαρα, θα έλεγα κάθετα και οριζόντια, από δύο δεσμά: από τα δεσμά του χώρου και από τα δεσμά του χρόνου. Δεν φεύγεις από το σύμπαν. Μήπως, λοιπόν, το σύμπαν είναι μια πελώρια φυλακή; Το σύμπαν δεν είναι ούτε σκέψις πελώρια ούτε μηχανή πελώρια, φυλακή πελώρια. Το σύμπαν είναι η έκφραση της αγάπης του Θεού. Ούτε σκέφτηκε ο Θεός να κάνει το σύμπαν ούτε θέλησε να κάνει το σύμπαν, αλλά αγάπησε και έκανε το σύμπαν. Επειδή αγαπούσε, γι' αυτό έκανε και το σύμπαν και εσένα, άνθρωπε. Μόνο γιατί αγαπούσε και μόνο γιατί αγαπούσε και τίποτα άλλο. Ώστε το σύμπαν δεν είναι παρά η εξωτερική προβολή της αγάπης των προσώπων της Αγίας Τριάδας. Αγαπάει ο Πατήρ τον Λόγον και ο Λόγος το Πνεύμα το Άγιον και το Πνεύμα το Άγιον τον Λόγον και ο Λόγος τον Πατέρα. Υπάρχει αυτή η κοινωνία αγάπης και, όπως ένα ποτήρι που γεμίζει με νερό ξεχειλίζει προς τα έξω,

και εδώ η αγάπη των τριών προσώπων της Αγίας Τριάδος ξεχειλίζει προς τα έξω. Αλλά «ξεχειλίζει προς τα έξω» λέγεται στη δογματική «εξωτερική προβολή της αγάπης του Θεού». Ο Θεός προβάλλει προς τα έξω αυτό που έχει μέσα και αυτό που το προβάλλει προς τα έξω λέγεται δημιουργία. Η δημιουργία, λοιπόν, είναι καρπός της αγάπης και μόνο της αγάπης του Θεού. Λέγει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης: «Πας ο αγαπών γινώσκει τον Θεόν». Δεν λέγει «πας ο πιστεύων γινώσκει τον Θεόν», αλλά λέγει «πας ο αγαπών γινώσκει τον Θεόν». Βλέπετε, λοιπόν, ότι η αγάπη είναι οδός γνώσεως. «Ο μη αγαπών», αυτός που δεν αγαπά, «ουκ έγνω τον Θεόν». Δεν τον γνωρίζει τον Θεόν.

«Ο Θεός αγάπη εστί». Συνεπώς, έχει ο Ευαγγελιστής, όπως διατυπώνει, τις δύο θέσεις: θετική και αρνητική. Αυτός που αγαπάει και αυτός που δεν αγαπάει. Δεν αγαπάς τον Θεό; Δεν έχεις αγάπη; Δεν έχεις τον δρόμο να καταλάβεις το σύμπαν και τα δημιουργήματά Του. Βλέπεις το σύμπαν διπλούν: κακό, εχθρικό, και καλό και κακό, και φιλικό και εχθρικό. Μπερδεύεσαι. Έχεις αγάπη, τότε καταλαβαίνεις και τον Θεό και τα δημιουργήματά Του. Όλα τα βλέπεις μέσα στα μάτια σου, μπροστά, φιλικά, καθαρά. Τα βλέπεις αγαθά. Και το σύμπαν το βλέπεις ένα, με μία μόνο όψη.

Οι Πατέρες λέγουν ότι εκείνος που έχει αγάπη και καθαρή καρδιά διακρίνει και τας πρώτας αιτίας των όντων. Τας πρώτας αιτίας των όντων. Κάτι που δεν το βλέπει ο πιο βαθύς επιστήμων. Ομοίως, η αγάπη δεν οδηγεί εις την γνώση του Θεού και των δημιουργημάτων Του, αλλά οδηγεί και εις την αληθινή ζωή. Δηλαδή, είναι μία οδός προς την αληθινή ζωή. Λέει ο Ευαγγελιστής: «Εν τούτο εφανερώθη η αγάπη του Θεού εν ημίν, ότι τον Υιόν αυτού τον μονογενή απέσταλκεν ο Θεός εις τον κόσμο, ίνα ζήσωμεν δι' αυτού». Να ζήσουμε μέσω του Υιού.

Ακόμη, η αγάπη οδηγεί εις την μετά του Θεού κοινωνία. Λέει ο Ευαγγελιστής στην αυτή επιστολή: μένον εν τη αγάπη εν το Θεομένη και ο Θεός είναι αυτό. Θα πει, αυτός που μένει στην αγάπη μένει στον Θεό και ο Θεός μένει μέσα σε αυτόν, έχει κοινωνία μετ' Αυτού. Ακόμη κάτι περισσότερο: η αγάπη οδηγεί στην παρρησία, εκείνο που λέμε στη Θεία Λειτουργία: «Τολμάν μετά παρρησίας επικαλείσθαι Σε τον επουράνιον Θεόν Πατέρα και λέγειν· Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς». Τι είναι αυτή η παρρησία; Λέγει ο Ευαγγελιστής στην αυτήν επιστολή, όλα στο αυτό κεφάλαιο, ναι, δέλτα κεφάλαιο. «Εν τούτω», σας συνιστώ να διαβάσετε την επιστολή αυτή, την πρώτη επιστολή του Ευαγγελιστού Ιωάννου, ολόκληρη, «εν τούτω τετελείωται η αγάπη μεθ' ημών». Σε τούτο, λέει, αυτό τον σκοπό έχει ολοκληρωθεί μέσα μας η αγάπη, «ίνα παρρησίαν έχωμεν εν τη ημέρα της κρίσεως», να έχουμε παρρησία, να μη φοβηθούμε. Δεν θα αντιμετωπίσουμε τον Θεό σαν κριτή, αλλά σαν ελευθερωτή, ότι έρχεται να

μας παραλάβει στη Βασιλεία Του. Προσέξτε, θα ανακεφαλαιώσω την τελευταία παράγραφο και τελειώνω. Είπαμε ότι η αγάπη οδηγεί στη γνώση του Θεού. Η αγάπη οδηγεί στη ζωή του Θεού. Η αγάπη οδηγεί στην κοινωνία του Θεού. Η αγάπη οδηγεί στην παρρησία μπροστά στον Θεό. Αν τώρα πάρω αυτά τα τέσσερα, τώρα, τη γνώση, τη ζωή, την κοινωνία και την παρρησία, και θέλω να τα κάνω ένα πράγμα με ένα όνομα, αυτό το όνομα λέγεται θεωρία του Θεού. Αυτή είναι η θεωρία του Θεού: να δω τον Θεό. Διότι όταν αρχίζω να γνωρίζω τον Θεό, να έχω τη ζωή Του, να έχω την κοινωνία Του και την παρρησία μπροστά Του, αυτό τι είναι; Σημαίνει ότι είμαι μπροστά Του, ότι Τον βλέπω. Αυτή είναι η θεωρία του Θεού.

Μέγα το θέμα της θείας θεωρίας. Θεωρώ, από το βλέπω, θεωρώ. Και θα πει ο Ευαγγελιστής στην ίδια επιστολή, στο τρίτο κεφάλαιο: «Είδατε ποταπήν αγάπην δέδωκεν ημίν ο Πατήρ, ίνα τέκνα Θεού κληθώμεν». Είδατε, λέει, τι αγάπη μάς έδωσε ο Θεός; Είδατε; Ώστε να αποκληθούμε παιδιά του Θεού. Αγάπη. Τι λέγει; «Νυν τέκνα Θεού εσμέν», είμαστε παιδιά του Θεού. «Και ούπω εφανερώθη τι εσόμεθα», δεν είμεθα, δεν φανερώθηκε ακόμη τι θα γίνουμε, τι θα είμαστε. «Οίδαμεν δε ότι εάν φανερωθή», όταν θα φανερωθεί, το γνωρίζουμε, «όμοιοι αυτώ εσόμεθα», θα είμεθα όμοιοι με Εκείνον, «ότι οψόμεθα αυτόν καθώς εστί», γιατί θα Τον δούμε όπως είναι.

Ότι πράγματι αυτά όλα οδηγούν στη θεωρία του Θεού. Αυτή, λοιπόν, είναι η θεωρία του Θεού. Δηλαδή, η συνάντησις του προσώπου του ανθρώπου μετά του προσώπου του Θεού, που είναι ό,τι μεγαλύτερο έχει να προσφέρει όλος ο υλικός και ο πνευματικός κτιστός κόσμος. Το μέγα θέμα, εκείνο που ήταν η προαιώνιος βουλή του Θεού, το σεσιγημένον μυστήριο που πραγματοποιήθηκε με την ενανθρώπιση του Λόγου, η συνάντησις του ανθρώπου μετά του Θεού, η ζωή του ανθρώπου μέσα στη ζωή του Θεού. Αυτό επιτυγχάνεται διά της οδού της αγάπης. Αλλά θα συνεχίσουμε, αγαπητοί μου.