On Love, Part 1 | 17-12-1973

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Having completed our treatment of faith and hope, beloved, we now come to the third of the three theological virtues we have been discussing: the virtue of love. Thus we have faith, hope, and love. All three are one and the same radiance of holiness. We said that, at their foundation, they are not three separate virtues, but one journey, one reality unfolding in three phases. We cannot easily draw a line between faith and hope, or between hope and love. It is truly one journey.

A journey divided into three phases. Saint John Climacus tells us this. In his thirtieth discourse he says, “So far as I am able to understand, I see one as a ray”—which one? Faith. In other words, he sees faith as a ray; hope as light; and love as a circle, meaning the circle of the sun. He compares these three virtues to a single sun and distinguishes three things within it: the ray of light, the light itself, and the very circle of the sun from which the light shines.

The ray is not separate from the light, nor is the sun separate from the light. That is why I told you that, at their foundation, these three virtues are one reality. “Yet all are one radiance and one splendor,” the Holy Father continues. All these, he says, are one radiance and one splendor. Faith can accomplish and create all things. Hope is surrounded by the mercy of God, which makes it unashamed and beyond defeat. Love never falls; it never ceases to run, nor does it allow the one wounded by it to rest from this blessed madness.

Indeed, when someone’s heart has been wounded by this divine love, it gives him no rest from that blessed madness. So we see that all three truly form one journey. Let us now speak about love.

As the same Father says, we shall attempt to speak about it in words. Why only attempt? Because “God is love.” And he says, “The one who desires to speak about the love of God”—that is, the one who wishes to speak about love and about God—

has attempted, he says, to speak about God.

He attempts to speak about God. When you speak about love, you speak about God. Why? Because God is love. According to the same Father, this discourse concerning love is known even to the angels, and it is known only according to the measure of illumination at work in them. Now a question arises: What is love—or, better, what is this love? I do not mean love in general, but Christian love. What is it? Beloved, it is a virtue acquired within the depths of our being.

In other words, as Saint Diadochos of Photike says, it is not merely a movement of the soul; at the same time, it is an uncreated gift within the human soul. As he himself says, it is “an unceasing burning and a cleaving of the soul to God through the divine uncreated energy of the Holy Spirit.” It is a constant, uninterrupted burning and a union of the soul with God, accomplished through the divine uncreated energy of the Holy Spirit.

I would like us to pay close attention to this: love is grace—that is...

something that came from outside us and took up its dwelling within the human person. Consequently, love in this sense has nothing whatever in common with the loves of this world—with any form of love prevailing in the world. This love of God is entirely different. Why? Because this love comes from God. Its constitution and source are not human, but divine. Holy Scripture tells us plainly that the joy and peace God gave His disciples were not

the joy or peace of this world. For example, He says, “My peace I give to you; not as the world gives do I give to you.” And the Apostle Paul says that the peace of God “surpasses all understanding”—it is beyond every human thought, every act of reasoning, or, better, everything the human intellect can conceive. It is therefore something beyond the human person, something that comes to us from outside. The same is true of joy. “And your joy,” says the Lord—the joy that I give you—“no one will take from you.” No one can take it away, because it is something I Myself give to you. Thus we see that joy and peace

and, likewise, love are not a closed circle within the human soul, as though the soul produced them and they simply returned to it, or as though the soul merely projected this love, peace, or joy into its surroundings. Is that what happens? No. I repeat: it is something that comes from outside us. But let me return to what I was saying. Love is divine grace, poured out and established within the depths of our being. If love, then, is divine grace—divine favor and divine grace—

then love is, take careful note, a divine uncreated energy. What does “divine uncreated energy” mean? Before saying what it is, insofar as we can speak of it, I would like to give an example. The sun radiates light, and that light reaches the earth. We delight in it; we sit in the sunshine and are entirely illumined by the sun’s light. The sunlight therefore reaches us. Yet it begins in the sun, and the sunbeam, in a manner of speaking, connects us to the sun. Although the ray and light of the sun are very near us, the sun itself remains very far away. In this way we may compare the essence of God with His divine uncreated energies. God is beyond comprehension and beyond our grasp. We cannot apprehend the divine essence or understand anything about it. What connects God with humanity and with His creation as a whole are His divine uncreated energies. These energies proceed from God and are His various divine attributes: His love, His providence, and all the rest. But notice something carefully. Because these energies proceed from God,

they are uncreated. They are not created things; they are not creatures made by God. In a manner of speaking, they belong to God Himself, just as the sunbeam that connects us with the sun comes from the sun, although it is not the sun itself. So too, the divine uncreated energies proceed from God. They are not created things or creatures, and they reach even to us. The glory of God, for example, which will shine upon and envelop human beings in light, is a divine uncreated energy. What the disciples saw on Mount Tabor—the glory of Christ—was a divine uncreated energy. All the ascetics and Saints—

or rather, not all, but all those Saints who were counted worthy to behold the glory of God—may sometimes tell us, “We saw God,” or, “I saw Jesus Christ.” In reality, they behold the glory of God. Neither a human being nor an angel can see anything of the divine essence. But this glory of God—this divine uncreated energy which, so to speak, surrounds the divine essence—is itself uncreated, meaning that it was not made. When we speak of love, therefore, we mean a divine uncreated energy: grace that comes to the human person. Yet we must distinguish, as we have just done, between the essence of God and His divine uncreated energies. The Christian East has always made this distinction.

We distinguish between God and His divine uncreated energies, just as we might distinguish the giver from the gift. The giver is God, and love is the gift. Therefore, when we say that God is love, the love of which we speak is not the divine essence, but a divine uncreated energy: it is the way God acts within His creation and among human beings. When I say, “I have the love of God within me,” I do not possess the divine essence. I possess this divine uncreated energy, this grace of God, within me. And because the Holy Spirit bestows love, as He bestows all spiritual gifts, I must distinguish the person of the Holy Spirit, who communicates love,

from love itself as divine grace given to the human person. What I particularly want you to understand is that the grace of God—forgive me, I mean love—is the grace of God and comes to us from outside. Please hold firmly to this; we shall need it later. Someone might then say, “If God does not give me His grace, the grace and gift of love, is that my fault?” No. A person cannot speak this way, because God is like the sun, sending its rays in every direction. If you remain in the shade and do not receive the effect of those rays, the sun is not at fault.

It is because you are standing in the shade. Come out of the shade and step into the sunlight. In the same way, if you feel that the gift of love has not been given to you, seek the cause not in God, but in yourself. We could say that love proceeds from God, who is the source of love, and reaches the human person; then that love must be returned and reflected back. “How is My ray at fault if it is not reflected?” says Theophilus of Antioch. The fault lies with your mirror, because you yourself, he says, are like a mirror. When light falls upon it, the mirror reflects it. If the light is not reflected, this means that your mirror has become tarnished.

What is the tarnish that clouds the mirror’s surface? It is our personal sins. When the mirror is clouded in this way, the love of God cannot be reflected back toward God. We shall discuss this, God willing, not today but on a later occasion after the feast days. For now, however, I must give you a small example. Suppose I insist that the love of God falling upon the mirror of my soul must be reflected, while that mirror remains clouded and corroded by my personal sins. Then the love supposedly reflected from it becomes—becomes

a love governed by the passions. It is not pure, because love is the final thing the human soul is able to offer back. I said the final thing. What must come first? First, the soul must be purified. If a person tries to exercise love while his soul is still ruled by the passions, that love will inevitably be distorted. It will turn toward things it ought not to pursue and will be of a corrupt quality. It will not be true love. It may become lustful love, sinful love, or undiscerning love—a kind of love that becomes the grave of the person himself.

This requires great care. The love of God cannot be put into practice and directed back toward God in a holy and pure way unless the soul has been freed from the passions. We must understand this very well indeed. But we shall return to this point after the feasts. Love, then, begins from God, reaches man, and must return again to God, because it belongs to God. And why does it belong to Him? Because God is its source; therefore, the love that God sends must return to Him once more. When love reaches man, toward what, we might ask, is it directed?

If you will allow me to ask, toward which faculty of the soul is it directed: the intellect, the emotions, or the will? In other words, does the love of God come to my nous, my spiritual intellect? Is it something I must understand? Does the love of God come to my heart, or to my will? If I were to give you a test, I fear you would all answer that the love of God is certainly directed chiefly toward the human heart—that is, toward the seat of emotion—because love is an emotion, and so on. No. Surprising as it may seem, it is directed toward the will. Love is directed toward the human will. Why? Because it asks for

man’s free consent—his freedom to accept or reject love. It is therefore directed neither to the intellect nor to the emotions, but first and foremost to the will. It does indeed address the others, but only afterward. Man must choose whether to open the door of his heart, the door of his soul, and receive the love of God. This is why we so often say, “Why have you closed the door of your soul and refused to receive the life-giving radiance of God’s love? Why do you wither away in hatred, malice, and envy?” Because this concerns the will: because you do not want to receive it; because you do not want to be enriched by it. And since love is directed toward the will, which moves freely,

love is therefore a virtue. Let us not forget that whatever is directed toward the will, whatever tests human freedom and is freely accepted by man, is a virtue. If love entered my heart without passing through my will, whether I wanted it or not, then I could say, “My God, why do You not give me love? Why am I in the shade instead of standing directly beneath Your radiance?” Then, yes, I could say that. But love would no longer be a virtue, because it would not pass through my free acceptance or rejection. We understand, then, that love is directed toward the will. I do not know whether you are hearing this for the first time, because all people—every one of us—speak of

love and the heart: “Love, your heart…” No. Love is directed toward the will. Saint Seraphim of Sarov was once asked, “What is lacking among the Christians of our own time”—meaning his own contemporaries in the last century, so close to us, we might say, and among Christians in our own day—“that prevents them from being like the Christians of earlier centuries?” What did Saint Seraphim answer, precisely concerning love? He answered with one word: “Decision.” That is it. But decision is not a matter of the intellect or the heart. A decision is an act of the will: you either want something or you do not. That is what it means to decide.

Or else, you do not want it.

John Chrysostom comments on the words, “Having predestined us in love.” God, he says, predestined us through love. “This did not come about through our labors or achievements, but through love. Yet neither did it come through love alone, but also through our own virtue. For if it came through love alone, everyone would have to be saved.” In other words, if God’s love alone could save us, then everyone would have to be saved. But not everyone is saved. “And if, on the other hand, it came through our virtue alone, His coming would be unnecessary.” If we were saved solely by our own virtue, God’s coming would be unnecessary. Therefore, salvation comes neither from love alone nor from our own virtue alone.

In other words, God’s love alone does not save us, however great and wondrous it may be; nor does our own virtue save us. Salvation comes from both together. God offers His love, and I say yes to the love of God. When my yes is joined to God’s yes, then my salvation is accomplished, and the virtue of love comes to fulfillment. Rest for a moment. God is not only the God of faith, nor only the God of hope, as we have said until now, but also the God of love. We know the classic words of Saint John the Evangelist: “God is love.”

God is love, and God is the source of love. Man receives love from outside himself, and then responds to the love that comes to him from God. What is needed here? The soul needs what the Fathers themselves call a capacity for love, a loving power. It is something so deeply innate within man that we cannot fully explain it. Yet there is indeed a capacity for love. If someone asks you, “Why do you love this person?” you may be unable to answer why.

Can you answer? The same is true of the opposite, because hatred and antipathy lie along the same axis. You do not know why you dislike a certain person. You simply say, “I do not like him. I have no reason, but I do not like him.” There is something within man that, for a moment, seems to escape his will. But what do I mean by “escape,” when I have just said that love is directed first and foremost toward the will? Do not imagine that the other two faculties—the intellect and the emotions—remain so inactive that only the will comes forward and the other two have no part to play. No, they also have a part, but it is secondary.

We are speaking of what is primary and what is secondary in man’s first encounter with love. This secondary movement is that indefinable something which gives rise to what we have called the capacity for love. This loving power arises from the heart, from the emotions, and to some extent also from the intellect—though chiefly from the heart—and then says to the will, “Say yes, or say no.”

Say yes—or no. And if man ultimately says yes to love by an act of his will, for the will has the final word, then the love offered to us by God is received and brought to fruition.

What else could kindle within the heart a motive for love—that is, a motive to respond? When I say “motive,” I do not mean the source of love, but the impulse to respond. Antiochos the Monk tells us: “Nothing so kindles and moves the heart toward the love of God as theology.” I was deeply struck by this saying of Saint Antiochos—a Saint of our Church whose feast is celebrated. Nothing, he says, so kindles, sets aflame, and moves the heart toward the love of God as theology. But we do not mean academic theology.

We do not mean something a person goes away to study. We mean the study of theology as the study of God: the knowledge of God discovered in life itself, in Holy Scripture, in events, and in lived experience—a continual contemplation of God. The nous, the spiritual intellect, remains ever watchful, observing the traces of God’s footsteps. It is like a mother who quietly and unobtrusively watches her children grow, without saying anything to anyone. She notices, for example, that her child has begun to grow taller or gain weight, or that her son has begun to grow a mustache.

Perhaps he has begun to show irritability at home. The mother notices all these things and studies them quietly. This study is not something found in books; it takes place amid the events of life. In the same way, the Christian studies the traces of God and His footsteps throughout his life. Today, for example, I found myself with no money, and then God arranged for money to come into my hands. I say, “Look at that—God brought me this money. God has love for me; His providence is very great.”

On another day I shall notice something else, and the next day something different. Then I shall turn to Holy Scripture and see how God acted throughout history, how He acted to save mankind. Afterward, I shall contemplate the relationship among the persons of the Holy Trinity, which we shall discuss shortly. These are the two things Saint Stylianos also did: he studied the dogma of the Holy Trinity and the dogma of the Incarnation. How did God become man? Why did He become man? All these things truly prepare a person so that his heart may be moved and set aflame with love. This is why Saint Antiochos says that theology is what stirs the love of God within the heart. But...

Since we have spoken of theology, we might ask something further: does love itself have a theology? Of course love has a theology. And what is the theology of love? As you have noticed, when we spoke about faith, we asked what the theology of faith is; and when we spoke about hope, we asked what the theology of hope is. For something is firmly grounded only when it is grounded theologically. So we ask: what is the theology of love? The theology of love is nothing other than the theology of the Holy Trinity and the theology of the Divine Economy—the Incarnation. In other words, it is the theology of the Gospel. For what is the Gospel? It is the message of God’s love.

It is the love of the Holy Trinity: the second person is sent by the first—the Son by the Father—with the cooperation of the Holy Spirit, the third person. The love of the three persons brings this about: the second person comes to save creation, the world, and mankind. This, then, is the theology of love: the dogma of the Holy Trinity and the dogma of the Incarnation—that is, the Gospel of God, which proclaims these doctrines. This is the theology of love. But let us look more deeply at the theology of love in relation to the Holy Trinity. In a few words, what is it? It is the relationship among the persons of the Holy Trinity and the life of the Holy Trinity.

I shall set out two or three passages. The Lord says, “Whatever He”—that is, the Father—“does, the Son likewise does.” And again, “For the Father loves the Son and shows Him all that He Himself does”—everything that He intends to do. I ask you: if the Father did not love the Son—an impossibility, of course, but let us suppose it for the sake of the example—could the Son say that the Father shows Him everything He does because the Father loves the Son? Therefore, it is from this loving relationship between the Father and the Son that there begins...

our salvation, every act of God within creation, and creation itself, which is the fruit of God’s love. Thus, the Father loves the Son. Elsewhere we read, “As the Father has loved Me, so I have loved you.” And conversely, the Father loves the Son, while the Son says, “As the Father has loved Me, so I have loved the Father.” Elsewhere He says, “I came forth from the Father and have come into the world. Again, I leave the world and go to the Father.” And in His high-priestly prayer the Lord says, “You loved Me before the foundation of the world.”

You loved Me before the foundation of the world. “That the love with which You loved Me may be in them, and I in them.” In other words: with that same love with which You loved Me, may I give this love to My disciples. And elsewhere: “As We are one, may they also be one”—united. Christ therefore stands—and I do not mean that figuratively; He truly stands—at the boundary between the three Persons of the Holy Trinity and creation. This is also what it means for Him to be the Mediator. This is why He took on human flesh. He then predicates of humanity whatever exists in the Holy Trinity. By “predicates,” I mean that He attributes it to us. The verb here does not mean “to accuse.” It means to declare or attribute...

That is, He declares that whatever exists in the Holy Trinity should also exist among human beings. What exists among the Persons of the Holy Trinity? Love. This, then, should also exist among human beings. This is what it means for Him to attribute to humanity what exists in the Holy Trinity. For this reason, Saint Gregory the Theologian says: What is Christianity? The imitation of the Holy Trinity. That is Christianity: the imitation of the Holy Trinity. And what is the Holy Trinity? The relationships of the Persons—love. What, then, are Christians, and what ought they to be? Love. What is the Gospel? Love. Now, concerning the theology of love—or rather, the theology of love in relation to the Incarnation and the world—let us say a few words, although I have already touched upon it.

“For God so loved”—that classic passage from the Gospel according to John, chapter three, verse sixteen. God so greatly loved the world “that He gave His only-begotten Son, that whoever believes in Him should not perish but have eternal life.” This is the love of God: that He gave His only-begotten Son to the world so that the world might be saved. And the Apostle Paul says in Romans, “The love of God has been poured out into our hearts.” Poured out—the verb means to pour forth. Forgive me for using such a commonplace image, but it is expressive: it is like using a large scoop or ladle.

It takes a great quantity from the sack, as when we say, “He poured it out by the scoopful.” As I said, the comparison is somewhat commonplace, but it makes the point. God gave us His love without measure. This is what it means that “the love of God has been poured out” into our hearts: He gave it without measure. Besides, the phrase “without measure” comes from Holy Scripture: “not by measure.” These are not my words. The Apostle Paul says that God held nothing back when He gave His Spirit, His grace, and His love. And this was “through the Holy Spirit who was given to us.” The result is this: “For while we were still weak, at the right time Christ died for the ungodly.” This God who became man, Jesus Christ, did not die for the righteous, but for...

For sinners, for the ungodly—and ungodliness is not merely a state of sinfulness, but something far more serious. And in Ephesians it is written: “Christ loved us and gave Himself up for us, an offering and a sacrifice to God for a sweet-smelling fragrance.” This, my beloved, is the love of God. That is why I told you: this is the theology of God’s love. This love brings about the Incarnation; it brings about the Passion and all those events that take place in the flesh of Christ Jesus: the Resurrection, the Ascension, the Second Coming, and the eternal Kingdom itself. Love forges all these things.

That is why I told you: this is the theology of love. But now another question arises: Why did God love us?

Someone may ask: What does He see in the human person? There are moments when a person experiences a kind of detachment. I consider these to be moments of grace. What does this detachment mean? He steps outside himself and no longer sees things from the narrow viewpoint of his human nature. He becomes, as it were, a being from beyond this world, observing the actions of human beings and the way they conduct themselves. Then he sees so much wretchedness and so much misery. He sees the human person behaving with an almost unimaginable pitifulness, until at last he cries out: “My God, what good did You see in humanity, that You became man and came to save us?”

What did You see? What good did You see? And yet this is what the human mind cannot comprehend. Because You created us and placed Your image within us, You love us. You love us, Lord; yes, You love us. And He does not love us merely in words. The Incarnation itself is the proof of His love. And He not only loves us because He created us, but He also desires to remain with us. It is said of His disciples that He loved them to the end and desired always to be with them.

He loves us, and He does not love us merely in words. The Incarnation itself is the proof of His love. And He not only loves us because He created us, but He also desires to remain with us. It is said of His disciples that He loved them to the end and desired always to be with them. And He said, “With fervent desire I have desired to eat this Passover with you.” I have deeply desired to eat this Passover with you. Why “with you”? Let us look at His human nature, as though it were being drawn by two things. The first urges Him onward...

Toward the Crucifixion. When the Apostle Peter tries to prevent Him, Christ puts Peter aside with His well-known words and goes on to Jerusalem, so that what must happen will indeed take place. “Behold, we are going up to Jerusalem,” and the Son of Man will be delivered up and crucified, and so forth. He presses forward. Yet from another side, it is as though He wishes to put the Passion off a little longer, because He still desires to remain with His disciples. Those words, “With fervent desire I have desired to eat this Passover with you”—to eat it with you—are almost as though He were saying, “If only I could remain with you a little longer.” Of course, there is no question of Christ ultimately remaining in this way. He proceeds to His work, His great work...

The work of our salvation. Yet this expresses His love: His desire to remain with human beings. We see this beautifully in the Book of Proverbs. There the Wisdom who is a Person speaks to the Father as He creates, for the Father creates through Wisdom, through the Word (Logos). “Without the Word nothing was made that was made,” says John the Evangelist. Nothing that has come into being came into being without Him. Listen to what Wisdom says: “And I was there.” Who is this “I”? I, Wisdom—the Wisdom who is a Person. By this we mean personal, a Person: the Word (Logos), the second Person of the Holy Trinity. “And I was daily His delight.”

The delight of the Father. Here we see a relationship among the Persons of the Holy Trinity. “Rejoicing always before Him.” Not only was I His joy, but the Father was also My joy, for I too rejoiced before Him. “Rejoicing in His inhabited world.” And My delight, My pleasure—He does not say merely “My joy,” but “My delight.” Delight is a stronger word than joy; it means deep enjoyment. Let me make this more vivid for you. You have seen how we may drink a glass of water simply because it is offered to us with something sweet. It is winter...

We have eaten something sweet, so we take a glass of water and may leave half of it. But if it is summer and we are thirsty, we drink eagerly; and when our thirst is quenched, we say, “Give me another glass of water.” We did not drink it merely with joy, but with delight. Well, this is why the word “delight” is used here.

The delight of God the Word—to be among human beings and from then on to remain among them forever—was fulfilled through the Incarnation. I said forever. Why? Because when the Word (Logos) became man, He later rose as man, ascended into Heaven as man, and sat at the right hand of God the Father as man. God the Father has no physical right or left in relation to the Word; rather, it is as man that Christ sat at the right hand of God the Father. What does this mean? It means that He possesses His human nature and will possess it unto the ages of ages. Since His human nature remains and will remain forever, Christ will never cast it off.

In the Kingdom of God, where human beings will once again live as those raised from the dead, with whom will they be? Christ, the Son of God, will be there with His people, just as the Ark of the Covenant stood in the midst of the camp of the Hebrews. We shall see this when we study the Book of Exodus. Please come to the Sunday talks. Once again, I ask you.

There we shall see that when God says the Ark will stand in the midst of the camp, it is an image of divine delight, of divine Paradise. God is at the center—the God who became man—and all around Him are His people, the Saints. This is the very image John the Evangelist now presents to us in the Apocalypse.

Thank you.

The twenty-four elders, the angels, and the Saints: ever-widening circles, always centered upon the throne of God. So there it is—the delight of Christ, not only here on earth but also in Heaven. And the fullness of Christ’s delight will come after the resurrection of the dead, because then He will have us with Him bodily as well.

Saint Isaac the Syrian speaks very beautifully of God’s love in this way. As you will have noticed, today we are speaking about the love of God. We have said nothing about love for our neighbor. Love is a vast subject, a truly vast subject. If we were to discuss it in every detail and from every angle, I fear I would have to spend the rest of the year on it. That is why I told you earlier that I am hurrying to say what I can, lest time overtake us and we fail to say anything essential. Saint Isaac the Syrian therefore says: “God and the Lord, because of His ardent love for creation, delivered His own Son to death through the Cross.”

He says, “because of His ardent love.” It is striking that the Fathers and Holy Scripture sometimes use very intense words. Earlier we heard the word “delight”; now we hear “ardent love.” These are warm words, burning words. Because of this ardent love for the Son of God—forgive me—because of His ardent love for creation, God the Father gave His Son to become man, to be crucified, and to save us. “Not because He was unable to redeem us in some other way”—not because He could not have redeemed us by another means. That would certainly have been possible; nothing is impossible for God. As for those words, “Behold, we are going up to Jerusalem”...

That saying, “the Son of Man must be crucified”—the word is “must,” that necessity—does not mean that God, whether He wills it or not, is driven by some necessity inherent in things. God is beyond every human or created necessity. God is free. This “must” expresses all the riches of God’s love. Why? Because, as Saint Isaac the Syrian says, “He had another way. He could have chosen not to become man, or, having become man, not to be sacrificed. But through this He chose to teach us His surpassing love.” He wanted to teach us how deeply He loves us—how deeply He loves us.

Come what may, I would say...

It is an extreme example, but it makes the point. To show his wife how much he loves her, a man cuts his hand and lets the blood flow: “Look, see how much I love you.” Has anyone ever done such a thing? I am giving you an example of something that does not happen. Or rather, someone might say that it does happen, but in a demonic way—a demonic way indeed. What is this demonic way? A man—not a husband, but a boyfriend, which is why I said that the matter is entangled with sin—takes his own life in front of the young woman he loves, to prove how deeply he loves her. Men do take their own lives in front of their girlfriends. They do. This is an expression of love

in a satanic way, because... and so forth; there is no need for me to analyze it. I gave this example because I can find no human way—and there truly is none—to express how Christ goes as far as a bloody sacrifice to show how deeply He loves us. Of course, He did not simply go to the Cross by Himself, as one might say. The hostility He encountered in the world led Him to the Cross. Christ was following the path of our salvation. The obstacles, the powers opposed to God, moved to thwart the work of Christ. Yet Christ pressed forward even through bloodshed, so that the work of salvation would not be thwarted, and His blood was offered. Saint Isaac then continues:

“Through the death of His own Only-Begotten Son, He brought us near to Himself.” Through the death of His Son He drew us near—not through our own death, but through the death of His Son. “And if He had possessed anything more precious than His Son, He would have given it to us, so that through it our race might be brought near to Him.” If the Father had possessed anything more precious to give us, He would have given it. But He had nothing more precious than His Son. “And because of His great love, He did not choose to violate our freedom, although He had the power to do so; rather, He willed that we should draw near to Him through the love of our own willing heart.” Out of His love, He did not wish to force our freedom. He left us free and said, “Whoever desires to come after Me.” See how Christ presents Himself to the world: through preaching, through an appeal addressed to the conscience—do you will it, or do you not?

He left the decision to our own disposition, to the freedom of our loving will. Is that not astonishing? So tell me, please: when someone speaks about or explores these matters—that is, when he engages in theology—can his heart possibly fail to be stirred with love for God? Could that ever be? And this Christ obeyed His Father because of His love for us. The Son obeyed in order to save us and became, as the Apostle says, “obedient unto death, even the death of the Cross.” He accepted against Himself the insults and the sorrow—the abuse, the public humiliation, and the suffering of the Cross. With joy, He took upon Himself the work of our salvation.

Let us conclude. This love of God accomplished human salvation. And when the fullness of time had come, “God sent forth His Son,” it says, “born of a woman.”

The fullness of time came. At the feast of Christmas, we commemorate this fullness, although we cannot grasp what the fullness of time means: the fullness of God’s love, and also the fullness of human wickedness and degradation. What does this mean?

The fact is that, when the fullness of time came, God sent His Son into the world. He “came to be”—for the Greek word used here does not derive from the verb “to beget”—“from a woman,” from a woman, not through a woman. “From a woman” means that He received human flesh and a human soul from the Most Holy Theotokos (All-Holy), in order to save the human soul and the human body—that is, the whole human person. And then the Great Wonder took place, the Wonder of wonders, something unheard of, which the prophets proclaimed and foretold again and again, yet which the human mind could never contain. Faith alone embraces it: “The Word became flesh.”

God became man and “dwelt among us”; He came into our midst. And so, to conclude, love is the inner bond of attraction and goodwill among the persons of the Holy Trinity. This love is extended outward toward created beings, so that the relationship between God and creation may become an image and imitation of the archetype, the Holy Trinity. In other words, we are to imitate what exists within the Holy Trinity. This is why the love of the Holy Trinity is extended toward created beings: to move us toward imitating what exists within the Holy Trinity, so that the Holy Trinity may become our archetype and model. Therefore, my dear friends, what else is Christianity but the message of divine love and the invitation for humanity to respond? “What heart would not love God for this fathomless offering of His love?” Let each of us leave with this question: Who, indeed, would not love God for that great, fathomless, incomprehensible offering of His love? Blessed feast, and a blessed Christmas! Now, my dear friends,

as soon as we finish the prayer—please pay attention—as soon as we finish the prayer, I ask you not to move. Sit down again in your seats; I have something to tell you. Please, let none of the ladies leave.

Thank you.

Please.

As you know, overseas missionary work in Africa—especially in Africa—is truly timely, we might say. This is Africa’s hour, and above all the hour for the voice of Orthodoxy. Of course, Protestants and Roman Catholics had already gone to Africa much earlier. Yet they went not so much to offer Christ as, chiefly—we Europeans have behaved wretchedly—to establish colonies. This deeply embittered the Africans, when they saw Europeans supposedly coming to offer Christ while, on the other hand, draining their lifeblood. For colonial exploitation...

is, I think, well known to all of you. When the Greeks arrived and offered Christianity—Orthodoxy—they naturally had no intention of establishing a colony in Africa. That is quite clear. At least we Greeks have no colonial ambitions. For this reason, the Africans turned especially toward Orthodoxy. And it is perhaps—or rather certainly, not perhaps—a grace from God for the Africans, so that they may come to know Christ in the Orthodox faith. They feel a particular affection for the Greeks precisely because the Greeks have no intention of exploiting them. Therefore, a vigorous effort is needed to develop this missionary work, especially in Africa.

As you will know, the Church of Greece holds an annual collection, especially in the schools, and has done so for about three years. Each year, shortly before the schools close, a collection is taken, just as one is also taken among the adults in the churches, again for overseas missionary work. There is, of course, also private initiative, and that is chiefly what we are looking toward. Anyone who wishes to help or contribute something may do so. People may likewise go there in person to help, each according to what he or she can offer. Is someone a farmer? He could go there to help and show those people how to cultivate the ground. Is someone a seamstress? I have even seen photographs of this. She could show them how to sew. Does someone know how to cook? He or she could show them how to prepare food. It is known, very well known, that these people lacked the benefits of modern civilization.

They know nothing; they do not know how to cook, how to sew, or how to build their homes. You may have seen this in photographs and perhaps read about it as well. For this reason, every kind of assistance to the mission is welcome—any kind of help. If, of course, someone is a priest, for example, and could go there to baptize, so much the better. Father Chrysostomos Papasarantopoulos, who has departed from this life, died beneath the burden of the work. He had thousands of people to baptize. How could he possibly manage them all? He died from exhaustion and is the first Greek missionary of our century.

In the preceding centuries, when we lived under Ottoman rule, we did not produce missionaries. It may be said that he was the first notable Greek missionary of the past five hundred years, since Constantinople fell in 1453. This effort, then, my dear friends, is being made in Africa, and there is always an endeavor to help these people. Mr. Panikolaou, our theologian, wished to help and painted an icon himself. This morning, when we held a gathering of priests, the same thing took place that will now take place here this evening. His Eminence was also here. Mr. Panikolaou will offer this icon, which he painted himself, as the prize in a raffle.

The proceeds from the raffle tickets—the icon, of course, will go to one of the participants—the proceeds from the raffle will be sent to Africa. I will say no more. Mr. Panikolaou will now tell you more.

My dear friends, after the Holy God, I feel the need to thank the respected Father Athanasios, who, in addition to his beautiful teaching on love, has given me the opportunity to speak with you in love. And I think that both the subject and the occasion are well suited to this great work of love: foreign missions. You see the icon Father Athanasios spoke to you about. It is the Platytera. What does Platytera mean? Love. Love. So greatly did the Virgin Mary love mankind, and so greatly did she labor for the human race, that her love became all-embracing.

Yet the love of the Virgin Mary is not only for those who have come to know Christianity to this day, but also for those who have not known it and remain outside grace. It is moving that, while she was still living, she asked her Son to grant her a portion in which she too might preach. And according to Tradition, as she was traveling from Jerusalem to Cyprus to visit Lazarus, whom the Lord had raised from the dead, her ship carried her to the Holy Mountain. It ran aground there; there was an earthquake. At this point the heart of the Greek Orthodox Christian is grieved when he learns that we have abandoned this field. This one fact alone will cause you pain: in the last decade, ten million Black Africans have converted to Islam. They became Muslims because we were asleep.

We have Patriarchates there; we have dioceses, but no missionary work is being done. On Kalymnos I had the blessing of meeting an outstanding priest, a professor at Patmos, Father Philochios, who asked to be granted one year's leave—a temporary assignment—so that he could work in Africa. It proved impossible.

Just imagine ten million Black Africans depending upon Orthodox Greece. What a great benefit this would be, both nationally and ecclesiastically. So he was compelled to apply for unpaid leave. He departed with three other people: one monk and two sisters. He is now in Zaire. The ticket cost fifteen thousand drachmas for each person. They have no sources of funding at all, and they are working feverishly. The cost of living there is extremely high: oil costs five hundred drachmas, and bread twenty. These people have undertaken this hard and rugged work; yet whenever our people build a church, the Roman Catholics, with all the money at their disposal, buy a plot directly opposite it and wage war against them.

These are the conditions under which our people labor, without support. They give their blood; they give all they have to offer; and they ask us for our prayers and assistance. And I think, my dear friends—perhaps what I am about to say is bold, but it is true—that during these days we give expression to our feelings of love and help our suffering brothers and sisters who are in need. Yet I think that this love of ours is merely something added on from the material goods we already possess. We are asking something more of you. I believe that, for one year, all our love and all our affection should be directed toward the missionaries. Thank you.

It is a lofty duty, and we are conscious of our great responsibility toward those who cry out and seek the truth, the light, and the Bread of Life. We too, I say, have an obligation to enter into this small struggle in order to help them. This icon is going to be raffled, and raffle tickets are available. Each ticket costs fifty drachmas. How much money should we raise? Holy Scripture and the Fathers of our Church teach that a person should be content with little, and that greed is a sin.

But when it is a matter of loving, abundance is a virtue. When it is a matter of showing mercy, abundance is a virtue. So in this case, let us be abundant and gather more money. We have a duty to contribute for our Black brothers and sisters, who thirst for the truth and whose hearts have not yet been corrupted by the customary fare that we have been receiving for years. If you wish to celebrate a joyful Christmas with Christ and with our Black brothers and sisters—with those who still dwell in darkness and the shadow of death—you have an obligation to undertake missionary activity, so that we may help them. I ask those of you who wish to leave to take raffle tickets; they cost fifty drachmas. If you do not have money with you, borrow it. If you cannot spare fifty drachmas, please take a ticket and give it to someone else; do missionary work yourselves. That is what I wished to say, and

I thank you. You yourselves will say more through the way you show your love. Merry Christmas. How shall I take them? All right, Chieki. Here now.

Την πίστη, λοιπόν, και την ελπίδα ολοκληρούμε, αγαπητοί μου, τας τρεις θεολογικάς αρετάς, τας οποίας εν συνεχεία ανεπτύξαμε. Και μένει πλέον αυτή η της αγάπης αρετή. Ώστε πίστις, ελπίς, αγάπη. Και οι τρεις αποτελούν ένα και το αυτό απαύγασμα της Αγιότητος. Είχαμε πει ότι δεν αποτελούν κατά βάση τρεις αρετές, αλλά μια πορεία, μια υπόθεση σε τρεις φάσεις. Εύκολα δεν μπορούμε να διακρίνουμε ανάμεσα στην πίστη και την ελπίδα, όπως ανάμεσα στην ελπίδα και την αγάπη. Είναι λοιπόν πράγματι μία πορεία.

Διακρινόμενη σε τρεις φάσεις. Αυτό θα μας το πει ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος. Εις τον τριακοστό του λόγο λέγει: «Πλὴν ἔγωγε, ὡς ἐμοὶ νοεῖν», λέγει, νομίζω, όπως μπορώ να καταλαβαίνω, «τὴν μὲν ἀκτῖνα ὁρῶ», ποια μεν; Την πίστη. Την μεν πίστην, δηλαδή, την βλέπω σαν ακτίνα, την δε, εννοεί την ελπίδα, φως, την δε, εννοεί την αγάπη, κύκλον, εννοεί κύκλον ηλίου. Παρομοιάζει δηλαδή τις τρεις αυτές αρετές με έναν ήλιο και διακρίνει στον ήλιο τρία πράγματα: την ακτίνα του φωτός, αυτό τούτο το φως και αυτόν τούτον τον κύκλον του ηλίου, του φωτός.

η ακτίνα δεν είναι φως, ο ήλιος δεν είναι φως. Γι' αυτό σας είπα κατά βάση οι τρεις αρετές αποτελούν μία υπόθεση. Πάντα δε, συνεχίζει ο Άγιος Πατήρ, πάντα δε ένα απάβγασμα και μία λαμπρότητα. Όλα αυτά είναι λέει ένα απάβγασμα και μία λαμπρότητα. Η μεργάρ εννοεί την πίστη, πάντα δύναται ποιήν και δημιουργήν. Η πίστης όλα δύναται να τα πραγματοποιήσει και να τα δημιουργήσει Την δε, ενώ η ελπίδα, έλεος Θεού περικυκλεί Την περικυκλώνει το έλεος του Θεού Και ακατέσχειν τον ποιή και την καθιστά αντρόπιαστη Η δε, ενώ η αγάπη, ου πίπτει, ου δεν στίκει του θέην Ούτε στέκεται να λάμπει Ουδέτων τροθέντα λοιπόν ηρεμήν της μακαρίας μανίας εά

Ακόμη εκείνον που πληγώθηκε η καρδιά του από αυτή τη Θεία Αγάπη δεν τον αφήνει να ησυχάσει από αυτήν τη μακαρία τρέλα, μακαρία μανία. Ώστε βλέπουμε ότι και οι τρεις αποτελούν όντως μια πορεία. Να ομιλήσουμε δια την αγάπη.

Όπως λέγει πάλι ο αυτός Πατήρ, αποπειρώμεθα διά των λόγων να ομιλήσουμε. Γιατί; Διότι «ὁ Θεὸς ἀγάπη ἐστί» και λέγει: «Ὁ περὶ ἀγάπης Θεοῦ», λέγει, «βουλόμενος», εκείνος ο οποίος επιθυμεί, θέλει να ομιλήσει περί του Θεού, περί αγάπης.

Περι Θεού λέγει να επεχείρησε

Επιχειρεί να ομιλήσει περί Θεού. Περί αγάπης ομιλείς, περί Θεού ομιλείς. Γιατί; Γιατί ο Θεός είναι αγάπη. Αυτός ο λόγος περί της αγάπης είναι και λόγος γνώριμος, κατά τον αυτόν Πατέρα, και εις τους Αγγέλους, και είναι γνώριμος ο λόγος της αγάπης μόνο κατά την ενέργεια της ελλάμψεως. Και τώρα τίθεται ένα ερώτημα: Τι είναι αγάπη και, καλύτερα, τι είναι η αγάπη; Όχι γενικώς αγάπη, αλλά η χριστιανική αγάπη. Τι είναι; Είναι, αγαπητοί μου, η κτηθείσα αρετή εις το εσωτερικό της υπάρξεώς μας.

Με άλλα λόγια, όπως λέγει ο Άγιος Διάδοχος Φωτικής, δεν είναι μόνο μια κίνηση της ψυχής, αλλά και ταυτοχρόνως είναι μια άκτιστος δωρεά μέσα στην ψυχή του ανθρώπου. Είναι, όπως λέγει ο ίδιος, «ἔκκαυσις ἄπαυστος καὶ κόλλησις τῆς ψυχῆς πρὸς τὸν Θεὸν διὰ τῆς ἐνεργείας τοῦ Ἁγίου Πνεύματος». Είναι ένα κάψιμο άπαυτο, αδιάκοπο, και μία προσκόλληση της ψυχής προς τον Θεό, και αυτό επιτυγχάνεται διά της ενεργείας του Αγίου Πνεύματος.

Θα ήθελα να προσέξουμε τούτο, ότι είναι χάρις, δηλαδή...

Το οποίο ήλθε απ' έξω και εγκατεστάθη μέσα στον άνθρωπο. Και συνεπώς είναι μία κατάσταση η οποία δεν έχει καμία σχέση, ως φαινόμενο πλέον της αγάπης, καμία σχέση με τις αγάπες του κόσμου τούτου, δηλαδή με οποιαδήποτε μορφή αγάπης που θα επικρατεί στον κόσμο αυτόν. Αυτή η αγάπη του Θεού δεν έχει απολύτως καμία σχέση. Διατί δεν έχει σχέση; Διότι από τον Θεό έρχεται αυτή η αγάπη. Η εκείνη σύσταση δεν είναι από τον άνθρωπο, αλλά είναι από τον Θεό. Και όπως σαφώς μας λέει η Αγία Γραφή, ότι και η χαρά και η ειρήνη που ο Θεός έδωσε στους μαθητάς του δεν ήσαν

η χαρά ούτε η ειρήνη του κόσμου τούτου. Όταν, επί παραδείγματι, λέγει «τὴν εἰρήνην τὴν ἐμὴν δίδωμι ὑμῖν», «οὐ καθὼς ὁ κόσμος δίδωσιν, ἐγὼ δίδωμι ὑμῖν», και λέγει ο Απόστολος Παύλος ότι η ειρήνη του Θεού είναι «ἡ πάντα νοῦν ὑπερέχουσα», αυτή η οποία υπερέχει κάθε ανθρωπίνη σκέψη, διάνοια ή, καλύτερα, σύλληψη ανθρωπίνης διανοίας. Άρα είναι κάτι που είναι έξω από τον άνθρωπο και, συνεπώς, έρχεται έξωθεν εις τον άνθρωπο. Και η χαρά: «καὶ τὴν χαρὰν ὑμῶν», λέει ο Κύριος, αυτή που εγώ σας δίνω, «οὐδεὶς αἴρει ἀφ’ ὑμῶν». Κανείς δεν μπορεί να σας τη βγάλει, γιατί είναι κάτι που σας το δίνω εγώ σε εσάς. Οπότε βλέπουμε ότι η χαρά ή η ειρήνη

λόγος περί αγάπης ή αγάπη, δεν αποτελούν έναν κλειστό κύκλο, μάλλον, στην ανθρωπίνη ψυχή, σαν κάτι που το γεννά η ανθρωπίνη ψυχή και ξαναγυρίζει στην ανθρωπίνη ψυχή ή, τουλάχιστον, αντανακλά, ούτως ειπείν, εις το περιβάλλον της η ψυχή αυτή την αγάπη ή αυτή την ειρήνη ή τη χαρά. Ωραία; Όχι. Επαναλαμβάνω ότι είναι κάτι που έρχεται έξωθεν, αλλά επανέρχομαι. Έλεγα ότι η αγάπη είναι Θεία Χάρις, η οποία απεκχύθη και εγκατεστάθη στο εσωτερικό της υπάρξεώς μας. Αλλά εάν είναι τότε Θεία Χάρις η αγάπη, Θεία εύνοια, Θεία Χάρις

αποτελεί η αγάπη, προσέξτε, άκτιστον ενέργειαν. Άκτιστος ενέργεια. Δύο λόγια: τι θα πει άκτιστος ενέργεια; Πριν πω τι είναι, αν μπορούμε να πούμε τι είναι, θα ήθελα να πω ένα παράδειγμα. Ο ήλιος ακτινοβολεί φως. Το φως φτάνει μέχρι τη γη. Το χαιρόμαστε, καθόμαστε στη λιακάδα και, τρόπον τινά, φωτιζόμαστε ολότελα από το φως του ηλίου. Άρα φτάνει μέχρις ημών το φως του ηλίου. Όμως το φως του ηλίου ξεκινάει από τον ήλιο και μας συνδέει, τρόπον τινά, η ηλιακή ακτίνα με τον ήλιο. Αλλά, ενώ είναι πολύ κοντά μας η ηλιακή ακτίνα και το φως του ηλίου, ταυτοχρόνως ο ίδιος ο ήλιος είναι πάρα πολύ μακριά. Έτσι θα παρομοιάσουμε τώρα την ουσία του Θεού με τις άκτιστες ενέργειές Του. Δηλαδή ο Θεός είναι ασύλληπτος και άπιαστος. Δεν μπορούμε να συλλάβουμε την ουσία του Θεού ούτε να καταλάβουμε τίποτε γι' αυτήν. Εκείνο που συνδέει τον Θεό με τον άνθρωπο και γενικά με τη δημιουργία Του είναι οι άκτιστες ενέργειες. Δηλαδή οι ενέργειες που ξεκινούν από τον Θεό και είναι οι διάφορες αυτές ιδιότητες του Θεού. Είναι η αγάπη, είναι η πρόνοια και όλα αυτά. Προσέξτε όμως κάτι. Επειδή ξεκινούν από τον Θεό αυτές οι ενέργειες

άκτιστες, δεν είναι κτιστά πράγματα, δεν είναι δηλαδή δημιουργήματα του Θεού, αλλά, τρόπον τινά, είναι μέρος του Θεού, όπως ακριβώς και η ηλιακή ακτίνα, η οποία μας συνδέει με τον ήλιο, από τον ήλιο ξεκίνησε, αλλά εντούτοις όμως δεν είναι ο ήλιος, αλλά από τον ήλιο ξεκίνησε. Έτσι και εδώ, οι ενέργειες του Θεού από τον Θεό ξεκινούν, είναι άκτιστες, δηλαδή δεν είναι δημιουργήματα, δεν είναι κτίσματα, και φτάνουν μέχρις ημών. Η δόξα του Θεού, επί παραδείγματι, η οποία θα λάμψει τους ανθρώπους, θα περιαστράψει τους ανθρώπους, είναι άκτιστος ενέργεια. Εκείνο που οι μαθητές, επί παραδείγματι, έβλεπαν στο όρος Θαβώρ, την δόξα του Χριστού, ήταν άκτιστος ενέργεια. Όλοι οι ασκηταί και οι Άγιοι

όλοι... Όσοι, γιατί όχι όλοι, όσοι Άγιοι ηξιώθησαν να δουν τη δόξα του Θεού ή πολλές φορές που μας το λένε έτσι, «είδαμε τον Θεόν», «είδα τον Ιησού Χριστόν», στην πραγματικότητα βλέπουν τη δόξα του Θεού. Τίποτε από τον Θεό δεν μπορούν να δουν, από την ουσία του Θεού, ούτε άνθρωπος ούτε άγγελος. Αλλά αυτή η δόξα του Θεού, θα λέγαμε αυτή η ενέργεια που περιβάλλει την ουσία του Θεού, τρόπον τινά, αυτό το πράγμα είναι άκτιστο, αδημιούργητο δηλαδή. Όταν λοιπόν λέμε αγάπη, εννοούμε άκτιστον ενέργεια, δηλαδή μία χάρις που έρχεται εις τον άνθρωπο. Πρέπει όμως να ξεχωρίσουμε, όπως και ξεχωρίσαμε εδώ πέρα τώρα, την ουσία του Θεού από τις ενέργειές Του. Η Ανατολή πάντα έκανε αυτή τη διάκριση.

Θεού και ενεργειών Του, όπως θα μπορούσαμε να διακρίνουμε τον δωτήρα από την δωρεά. Ο δωτήρ είναι ο Θεός και η αγάπη είναι το δώρον. Όταν λοιπόν λέμε ότι ο Θεός είναι αγάπη, αυτό που λέμε αγάπη δεν συνιστά την ουσία του Θεού, αλλά την ενέργεια του Θεού. Δηλαδή πώς ο Θεός ενεργεί στη δημιουργία Του, ενεργεί στους ανθρώπους. Όταν λοιπόν λέγω «έχω την αγάπη του Θεού μέσα μου», δεν έχω την ουσία του Θεού, αλλά έχω αυτή την ενέργεια του Θεού, αυτή τη χάρη του Θεού μέσα μου. Επειδή όμως την αγάπη τη δίνει, όπως και όλα τα χαρίσματα, το Άγιον Πνεύμα, πρέπει να διακρίνω το πρόσωπο του Αγίου Πνεύματος, το οποίο μεταδίδει την αγάπη,

την αγάπη ως Θεία Χάρις που δίδεται εις τον άνθρωπο. Εκείνο πάντως που θέλω ιδιαιτέρως να καταλάβετε είναι ότι η χάρις του Θεού —συγγνώμη— η αγάπη είναι χάρις του Θεού και ότι έρχεται απ' έξω. Αυτό θα παρακαλέσω, κρατήσατε αυτό. Θα μας χρειαστεί. Είναι τότε σαν να έλεγε κάποιος: «Εάν δεν μου δώσει ο Θεός τη χάρη Του, τη χάρη, το δώρο της αγάπης, τότε μήπως φταίω;» Όχι. Αυτό πια είναι κάτι που δεν μπορεί να το πει ο άνθρωπος, γιατί ο Θεός μοιάζει σαν έναν ήλιο που στέλνει προς όλες τις κατευθύνσεις την ακτινοβολία του. Αν εσύ είσαι στη σκιά και δεν δέχεσαι την επίδραση των ηλιακών αυτών ακτίνων, δεν φταίει ο ήλιος.

Είναι γιατί εσύ είσαι στη σκιά. Βγες από τη σκιά και πήγαινε στον ήλιο. Έτσι και εδώ, αν δηλαδή αισθάνεσαι ότι το δώρο της αγάπης δεν σου δόθηκε, να αναζητήσεις την αιτία όχι εις τον Θεό, αλλά εις τον εαυτό σου. Με άλλα λόγια, θα λέγαμε ότι είναι κάτι η αγάπη η οποία ξεκινάει από τον Θεό, ο οποίος είναι η πηγή της αγάπης, φθάνει στον άνθρωπο και τώρα πρέπει να αποδοθεί η αγάπη, να ανακλαστεί. «Εσύ, τι φταίει η ακτίνα μου εάν δεν ανακλαστεί;» λέει ο Θεόφιλος Αντιοχείας. Φταίει το κάτοπτρό σου, διότι εσύ, λέγει, είσαι ένα κάτοπτρο, ένας καθρέπτης. Εάν πέσει επάνω το φως, ανακλά. Εάν δεν ανακλαστεί το φως, σημαίνει ότι ο καθρέπτης σου είναι σκουριασμένος.

Τι είναι η σκουριά η οποία θαμπώνει την επιφάνεια του καθρέπτου; Είναι οι προσωπικές μας αμαρτίες. Οπότε τότε δεν είναι δυνατόν ποτέ να ανακλαστεί η αγάπη του Θεού προς τον Θεό. Εδώ, θα το πούμε αυτό όχι σήμερα, μια μεταπροσεχή φορά, μετά τις γιορτές, πρώτα ο Θεός. Αλλά χρειάζεται κάτι να σας πω, σαν ένα μικρό παράδειγμα. Εάν, σώνει και καλά, εγώ θα ήθελα να ανακλαστεί η αγάπη του Θεού, η προσπίπτουσα εις το κάτοπτρον της ψυχής μου, αλλά είναι θαμπό και σκουριασμένο από τις προσωπικές μου αμαρτίες, τότε αυτή η ανακλωμένη αγάπη, η υποτιθεμένη ανακλωμένη αγάπη, είναι, είναι

αγάπη εμπαθής. Δεν είναι καθαρή, διότι το τελευταίο πράγμα που ο άνθρωπος έχει να αποδώσει από την ψυχή του είναι η αγάπη. Αλλά είπα τελευταίο. Τι είναι τα πρώτα; Τα πρώτα είναι να καθαρίσει η ψυχή. Εάν τώρα ο άνθρωπος θέλει να ασκήσει την αγάπη με μίαν εμπαθή ψυχή, αυτή η αγάπη οπωσδήποτε θα υποστεί παρέκκλιση και θα στραφεί σε πράγματα που δεν θα έπρεπε και θα είναι ποιότητος κακής. Δεν θα είναι σωστή αγάπη. Μπορεί να γίνει ερωτική αγάπη, εφάμαρτος αγάπη, μπορεί να γίνει αδιάκριτος αγάπη, να γίνει αγάπη τέτοια που να γίνει ο τάφος του ίδιου του ανθρώπου.

Αυτό θέλει πολλή προσοχή. Δεν μπορεί να ασκηθεί η αγάπη του Θεού και να στραφεί προς τον Θεό πάλι οσίως και αγνώς, εάν η ψυχή δεν είναι απηλλαγμένη παθών. Αυτό πρέπει πολύ καλά να το καταλάβουμε, πάρα πολύ καλά. Αλλά θα επανέλθουμε μετά τις εορτές στο σημείο αυτό. Ώστε η αγάπη, αφού ξεκινάει από τον Θεό και φτάνει στον άνθρωπο και πρέπει να γυρίσει πάλι στον Θεό, θα λέγαμε ότι τούτο επειδή ανήκει στον Θεό. Διατί ανήκει; Διότι ο Θεός είναι η πηγή και, συνεπώς, πάλι εκεί πρέπει να ξαναγυρίσει η αγάπη την οποία ο Θεός πέμπει. Όταν η αγάπη φτάνει στον άνθρωπο, εάν θα ήθελα να κάνω ένα ερώτημα, προς τα πού θα εστρέφετο;

Επιτρέπετε, σε ποια δύναμη της ψυχής; Εις την νοητική, τη συναισθηματική ή τη βουλητική; Με άλλα λόγια, θα έρθει στο νου μου η αγάπη του Θεού; Θα ήταν κάτι που θα έπρεπε να την καταλάβω; Θα έρχεται η αγάπη του Θεού στην καρδιά μου ή στη βούλησή μου; Εάν θα έπρεπε να σας κάνω έναν διαγωνισμό, φοβούμαι ότι θα απαντούσατε όλοι ότι η αγάπη του Θεού οπωσδήποτε και κυρίως στρέφεται προς την καρδία του ανθρώπου, δηλαδή προς την έδρα του συναισθήματος. Γιατί η αγάπη είναι συναίσθημα κτλ. Όχι. Στρέφεται, αν το φανταζόσαστε ποτέ, εις την βούληση. Η αγάπη στρέφεται στην βούληση του ανθρώπου. Γιατί; Διότι ζητά

την ελευθέρα, την ελευθέρα διάθεση του ανθρώπου να δεχθεί ή να μη δεχθεί την αγάπη. Δεν στρέφεται λοιπόν ούτε στην νόηση ούτε στο συναίσθημα, αλλά πρωτίστως —και στα άλλα στρέφεται, αλλά εκ των υστέρων— πρωτίστως στην βούληση. Δηλαδή ο άνθρωπος να ανοίξει ή να μην ανοίξει την πόρτα της καρδιάς του, την πόρτα της ψυχής του, διά να δεχτεί την αγάπη του Θεού. Να το που πολλές φορές λέμε: «Γιατί έχεις κλείσει την πόρτα της ψυχής σου και δεν δέχεσαι την ζωογόνο ακτινοβολία της αγάπης του Θεού; Λοιπόν, γιατί μαραζώνεις μέσα σε ένα μίσο, σε μια κακία, σε ένα φθόνο;» Γιατί είναι βούλησις, γιατί δεν θέλεις, γιατί δεν θέλεις να εμπλουτίζεσαι. Επειδή λοιπόν στρέφεται εις την βούληση, η οποία ελευθέρως κινείται,

γι' αυτό η αγάπη είναι αρετή. Μην ξεχνάμε ότι ό,τι στρέφεται προς την βούληση και, συνεπώς, δοκιμάζεται η ελευθερία του ανθρώπου και αποδέχεται ο άνθρωπος ελευθέρως, αυτό είναι αρετή. Εάν η αγάπη ήρχετο εις την καρδία μου χωρίς να περάσει από τη βούλησή μου, αν θέλω ή δεν θέλω, τότε θα μπορούσα να πω: «Γιατί, Θεέ μου, δεν μου δίνεις την αγάπη; Γιατί είμαι στη σκιά και δεν είμαι κάτω από την άμεση ακτινοβολία σου;» Τότε ναι. Αλλά τότε όμως η αγάπη δεν θα ήταν αρετή, γιατί δεν θα περνούσε από την ελευθέρα μου αποδοχή ή όχι. Καταλάβαμε λοιπόν ότι η αγάπη στρέφεται στην βούληση. Δεν ξέρω μήπως το ακούτε για πρώτη φορά, γιατί όλοι οι άνθρωποι, όλοι λέμε η

αγάπη, η καρδιά σου, αγάπη, καρδιά... Όχι, στη βούληση. Ρώτησαν τον Άγιο Σεραφείμ του Σαρώφ: «Τι λείπει από τους συγχρόνους της εποχής του, δηλαδή του περασμένου αιώνος, τόσο κοντά μας, θα λέγαμε, και στην εποχή μας; Τι λείπει από τους συγχρόνους χριστιανούς, ώστε να μην μοιάζουν με τους χριστιανούς των περασμένων αιώνων;» Τι απήντησε, πάνω στο θέμα της αγάπης μάλιστα; Τι απήντησε ο Άγιος Σεραφείμ; Μία λέξη απήντησε: «Η απόφαση». Αυτό είναι. Αλλά όταν λέμε απόφαση, δεν είναι υπόθεση του νου ή της καρδιάς. Η απόφαση είναι προϊόν της βουλήσεως, δηλαδή θέλεις ή δεν θέλεις. Αυτό θα πει αποφασίζω.

Ή δεν θέλω.

Ο Ιερός Χρυσόστομος: «Ἐν ἀγάπῃ προορίσας ἡμᾶς». Ο Θεός, λέει, μας προόρισε με την αγάπη. «Οὐ γὰρ ἀπὸ πόνων, οὐδὲ κατορθωμάτων τοῦτο γέγονεν, ἀλλ’ ἀπὸ ἀγάπης. Οὐδὲ ἀπὸ ἀγάπης μόνης, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τῆς ἡμετέρας ἀρετῆς. Εἰ γὰρ ἀπὸ ἀγάπης μόνης, ἐχρῆν ἅπαντας σωθῆναι». Εάν δηλαδή η αγάπη μόνη του Θεού θα μπορούσε να μας σώσει, τότε θα έπρεπε όλοι να σωθούμε. Αλλά δεν σωζόμαστε όλοι. «Εἰ δὲ ἀπὸ τῆς ἡμετέρας ἀρετῆς πάλιν μόνης, περιττὴ ἡ παρουσία αὐτοῦ». Εάν πάλι θα έπρεπε από τη δική μας αρετή να σωθούμε, θα ήταν περιττή η παρουσία του Θεού. Συνεπώς, ούτε από αγάπης μόνης ούτε από της ημετέρας αρετής.

Δηλαδή μόνο η αγάπη του Θεού δεν μας σώζει, όσο μεγάλη και σπουδαία να είναι, ούτε η δική μας αρετή μας σώζει, αλλά εξ αμφοτέρων, και τα δυο. Ο Θεός δίνει την αγάπη Του και εγώ θα πω το ναι στην αγάπη του Θεού. Εάν τώρα συζευχθεί το ναι το δικό μου στο ναι του Θεού, τότε επιτυγχάνεται η σωτηρία μου, η αρετή της αγάπης. Ξεκουραστείτε λίγο. Ο Θεός είναι όχι μόνον Θεός πίστεως ούτε μόνον Θεός ελπίδος, όπως μέχρι τώρα έχουμε πει, αλλά και Θεός αγάπης. Κλασική αυτή η φράση του Αγίου Ιωάννου του Ευαγγελιστού: «Ὁ Θεὸς ἀγάπη ἐστί».

Ο Θεός είναι αγάπη και λέγει ότι ο Θεός είναι η πηγή της αγάπης. Ότι ο άνθρωπος δέχεται έξωθεν την αγάπη. Ότι ο άνθρωπος ανταποκρίνεται εις την αγάπη την ερχομένη έξωθεν από τον Θεό. Τι χρειάζεται τώρα εδώ; Χρειάζεται μία —η λέξη δεν είναι δική μου, είναι και πατερική μάλιστα— χρειάζεται μια αγαπητική δύναμη η ψυχή, μια αγαπητική δύναμη. Ένα κάτι που είναι τόσο έμφυτο μες στον άνθρωπο, που δεν μπορούμε να το ξεδιαλύνουμε. Πάντως μια αγαπητική δύναμη. Αν σε ρωτήσει κανείς «γιατί τον αγαπάς αυτόν τον άνθρωπο;», δεν είσαι σε θέση να απαντήσεις γιατί.

Είστε σε θέση; Όπως και το αντίστροφο, γιατί και το μίσος ή η αντιπάθεια είναι εις τον αυτόν άξονα. Δεν ξέρεις γιατί αυτόν τον άνθρωπο τον αντιπαθείς. Λες, «δεν μ' αρέσει, δεν έχω λόγους, αλλά δεν μ' αρέσει». Είναι ένα κάτι μες στον άνθρωπο, ένα κάτι που, θα λέγαμε, για μια στιγμή ξεφεύγει από τη βούληση του ανθρώπου. Τι θα πει «ξεφεύγει», όταν προηγουμένως είπα ότι πρωτίστως αποτείνεται η αγάπη στην βούληση; Μην νομίζετε ότι οι άλλοι δύο παράγοντες, νόηση και συναίσθημα, αδρανούν τόσο πολύ, ώστε μόνο η βούληση προβάλλεται και οι άλλοι δύο παράγοντες δεν έχουν λόγο. Όχι, και οι άλλοι έχουν λόγο, αλλά τον έχουν κατά δευτερεύοντα.

Πρωτευόντως, δευτερευόντως, στην πρώτη, θα λέγαμε, επαφή του ανθρώπου με την αγάπη. Αυτό το «δευτερευόντως» είναι εκείνο το ένα κάτι που έρχεται να δημιουργήσει αυτό που είπαμε, την αγαπητική δύναμη. Και μετά αυτή η αγαπητική δύναμη, που τώρα αυτή βγαίνει από την καρδιά, από το συναίσθημα, αλλά και από τη νόηση βγαίνει λιγάκι, πιο πολύ από την καρδιά, έρχεται να πει εις την βούληση: «Πες το ναι ή πες το όχι».

το ναι ή Και έτσι, αν ο άνθρωπος πει τελικά με τη βούλησή του το ναι, γιατί αυτή έχει τον λόγο, εις την αγάπη, τότε αξιοποιείται η προσφερομένη υπό του Θεού προς εμάς αγάπη, αξιοποιείται.

Τι ακόμη θα μπορούσε να δημιουργήσει κίνητρον της αγάπης μες στην καρδιά; Δηλαδή κίνητρον ανταποκρίσεως. Όταν λέω κίνητρο, όχι ως πηγή, αλλά ως ανταπόκριση. Είναι κάτι που μας λέγει ο Αντίοχος ο Μοναχός: «Οὐδὲν δὲ οὕτως ἀναφλέγει καὶ κινεῖ τὴν καρδίαν εἰς τὴν ἀγάπην τοῦ Θεοῦ ὡς ἡ θεολογία». Μ' άρεσε πάρα πολύ αυτή η ρήσις του Αγίου Αντιόχου — είναι Άγιος της Εκκλησίας μας και γιορτάζεται — του Αγίου Αντιόχου. Πάρα πολύ μ' άρεσε ότι τίποτε δεν αναφλέγει, δεν πυρπολεί και δεν κινεί την καρδιά στην αγάπη του Θεού όσο η θεολογία. Αλλά δεν εννοούμε την ακαδημαϊκή θεολογία.

Την οποία θα πήγαινε κάποιος να σπουδάσει, αλλά είναι αυτή η σπουδή της θεολογίας, δηλαδή η σπουδή του Θεού, αυτή η γνώση του Θεού μέσα στην ίδια τη ζωή, μέσα στην Αγία Γραφή, μέσα στα πράγματα, μέσα στα βιώματα, αυτή η διαρκής μελέτη του Θεού. Όταν ο νους πάντοτε είναι σε εγρήγορση να παρατηρεί τα ίχνη των βημάτων του Θεού. Όπως μια μητέρα, αθεάτως και αθορύβως, παρακολουθεί την εξέλιξη των παιδιών της χωρίς να λέγει πουθενά τίποτε. Παρατηρεί, επί παραδείγματι, ότι άρχισε να ψηλώνει το παιδί ή να παχαίνει, ότι άρχισε να βγάζει μουστάκι το παιδί.

Άρχισε να εκδηλώνει νευρικότητα μες στο σπίτι. Η μητέρα τα παρατηρεί όλα αυτά. Η μητέρα τα μελετάει αθορύβως. Και όπως τα μελετά, όλη αυτή η μελέτη δεν είναι κάτι σε βιβλία. Είναι μες στα πράγματα. Έτσι και ο χριστιανός μελετάει τα χνάρια του Θεού και τα βήματα του Θεού στη ζωή του. Σήμερα, επί παραδείγματι, κινήθηκα έτσι, κατά τρόπο που δεν είχα χρήματα, και έρχεται ο Θεός και μου φέρνει χρήματα στα χέρια. Λέω, «κοίταξε να δεις, ο Θεός μού έφερε χρήματα. Ο Θεός έχει αγάπη, η πρόνοιά Του είναι πολύ μεγάλη».

Άλλη θα προσέξω κάτι άλλο. Την άλλη κάτι άλλο. Μετά θα έρθει η Αγία Γραφή. Θα ιδώ... Πώς ο Θεός κινήθηκε μέσα στην ιστορία, πώς κινήθηκε να σώσει τους ανθρώπους. Κατόπιν θα δω αυτή τη σχέση του Θεού — θα το δούμε λίγο πιο κάτω — μεταξύ των προσώπων της Αγίας Τριάδας. Δηλαδή δύο πράγματα, αυτό που και ο Άγιος Τυλιανός έκανε: να μελετά κανείς το δόγμα της Αγίας Τριάδος και το δόγμα της Ενανθρωπήσεως. Πώς ο Θεός έγινε άνθρωπος; Γιατί έγινε άνθρωπος; Όλα αυτά πραγματικά οδηγούν τον άνθρωπο σε προϋποθέσεις τέτοιες, που να κινηθεί και να πυρποληθεί η καρδιά του από αγάπη. Γι' αυτό λέγει ότι η θεολογία είναι εκείνη που κινεί την αγάπη του Θεού μέσα στην καρδιά ο Άγιος Αντίοχος. Αλλά...

Μιλήσαμε για τη θεολογία, τότε θα λέγαμε κάτι ακόμη. Μήπως και η αγάπη έχει θεολογία; Βεβαίως έχει η αγάπη θεολογία. Και ποια είναι η θεολογία της αγάπης; Όπως επροσέξατε, και δια την πίστη μιλήσαμε, ποια είναι η θεολογία της πίστεως, και δια την ελπίδα, ποια είναι η θεολογία της ελπίδος. Διότι μόνο τότε κατοχυρούται κάτι, όταν θεολογικώς κατοχυρωθεί. Και ρωτούμε: ποια είναι η θεολογία της αγάπης; Η θεολογία της αγάπης δεν είναι παρά η θεολογία της Αγίας Τριάδας και η θεολογία της Θείας Οικονομίας, της Ενανθρωπίσεως. Δηλαδή, η θεολογία του Ευαγγελίου. Γιατί τι είναι το Ευαγγέλιο; Είναι το μήνυμα της αγάπης του Θεού.

Του Αγίου Τριαδικού Θεού, δηλαδή, που το δεύτερο πρόσωπο στέλνεται από το πρώτο, ο Υιός από τον Πατέρα, συνεργούντος του Αγίου Πνεύματος, του τρίτου, που η αγάπη των τριών προσώπων δημιουργεί αυτό: να έρθει το δεύτερο πρόσωπο να σώσει τη δημιουργία, τον κόσμο, τους ανθρώπους. Ώστε αυτή είναι η θεολογία της αγάπης: το δόγμα της Αγίας Τριάδος, το δόγμα της Ενανθρωπήσεως, δηλαδή το Ευαγγέλιο του Θεού, που μιλάει για τα δόγματα αυτά. Αυτή είναι η θεολογία της αγάπης. Αλλά ας δούμε κάτι περισσότερο. Η θεολογία της αγάπης προς την Αγία Τριάδα. Λίγα λόγια. Τι είναι; Είναι η σχέση των προσώπων εν τη Αγία Τριάδι και η ζωή της Αγίας Τριάδος.

Θα στοιχειολογήσω δύο-τρία χωρία. Λέγει ο Κύριος: «Ἃ ἂν ἐκεῖνος», ο Πατήρ δηλαδή, «ποιῇ», κάμνει, «ταῦτα καὶ ὁ Υἱὸς ὁμοίως ποιεῖ», αυτά και ο Υιός κάμνει. «Ὁ γὰρ Πατὴρ φιλεῖ τὸν Υἱόν», γιατί, λέει, ο Πατήρ αγαπάει τον Υιόν, «καὶ πάντα δείκνυσιν αὐτῷ ἃ αὐτὸς ποιεῖ», και όλα τα δείχνει, εκείνα που εκείνος θέλει να κάνει. Ερωτώ: εάν ο Πατήρ δεν αγαπούσε τον Υιόν — απίθανο, αλλά παράδειγμα — τότε θα μπορούσε να λέγει ο Υιός ότι γι' αυτό ο Πατήρ ό,τι κάνει το δείχνει στον Υιόν, επειδή ο Πατήρ αγαπά τον Υιόν; Ώστε από αυτήν την αγαπητική σχέση Πατρός και Υιού ξεκινά...

Η σωτηρία μας, όλες οι δράσεις του Θεού μες στη δημιουργία, και αυτή η δημιουργία προϊόν της αγάπης του Θεού είναι. Ώστε ο Πατήρ αγαπά τον Υιόν. Αλλού: «Καθὼς ἠγάπησέ με ὁ Πατήρ, κἀγὼ ἠγάπησα ὑμᾶς». Αντιστρόφως τώρα, ο Πατήρ αγαπά τον Υιόν, αλλά λέει ο Υιός: «Όπως ο Πατήρ με ηγάπησε, έτσι κι εγώ αγάπησα τον Πατέρα». Αλλού: «Ἐξῆλθον παρὰ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐλήλυθα εἰς τὸν κόσμον». Βγήκα από τον Πατέρα και έχω έρθει εις τον κόσμο. «Πάλιν ἀφίημι τὸν κόσμον καὶ πορεύομαι πρὸς τὸν Πατέρα». Πάλι θα φύγω από τον κόσμο και θα πάω εις τον Πατέρα. Και λέει στην αρχιερατική του προσευχή ο Κύριος: «Ὅτι ἠγάπησάς με πρὸ καταβολῆς κόσμου».

Έχεις αγαπήσει πριν ο κόσμος συσταθεί. «Ἵνα ἡ ἀγάπη ἣν ἠγάπησάς με ἐν αὐτοῖς ᾖ, κἀγὼ ἐν αὐτοῖς». Και με την αγάπη εκείνη που εσύ αγάπησες εμένα, και εγώ αυτή την αγάπη να τη δώσω εις τους μαθητάς μου. Και αλλού: «Όπως εμείς είμεθα ένα, έτσι και αυτοί να είναι ένα». Ηνωμένοι. Συνεπώς ο Χριστός στέκεται — όχι σαν να στέκεται, στέκεται — στο μεθόριο μεταξύ των τριών προσώπων της Αγίας Τριάδος και της Δημιουργίας. Αυτό θα πει και μεσίτης. Γι' αυτό πήρε και ανθρώπινη σάρκα. Οπότε κατηγορεί πάνω ό,τι υπάρχει στην Αγία Τριάδα εις τους ανθρώπους. Όταν λέω κατηγορεί, εννοώ δηλαδή αναφέρει. Κατηγορεί, αναφέρει. Το ρήμα κατηγορώ δεν είναι «κουτσομπολεύω». Κατηγορώ...

Αναφέρει, δηλαδή, τι υπάρχει στην Αγία Τριάδα, αυτό να υπάρχει και στους ανθρώπους. Τι υπάρχει μεταξύ των προσώπων της Αγίας Τριάδος; Αγάπη. Αυτό να υπάρχει και στους ανθρώπους. Αυτό θα πει ότι ό,τι υπάρχει στην Αγία Τριάδα θέλει να το κατηγορήσει, να το αναφέρει, και στους ανθρώπους. Γι' αυτό λέγει ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος ότι τι είναι ο χριστιανισμός; Μίμησις Αγίας Τριάδας. Αυτό είναι ο Χριστιανισμός: μίμησις Αγίας Τριάδας. Αλλά τι είναι η Αγία Τριάδα; Σχέσεις των προσώπων, αγάπη. Τι είναι, συνεπώς, και τι οφείλουν να είναι οι χριστιανοί; Αγάπη. Τι είναι το Ευαγγέλιο; Αγάπη. Ως προς τη θεολογία της αγάπης, ή μάλλον η θεολογία της αγάπης ως προς την Ενανθρώπηση και τον κόσμο. Ας πούμε δύο λόγια, αν και ήδη είπα κάτι.

«Οὕτω γὰρ ἠγάπησεν», κλασικό χωρίον από το κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο, στο τρίτο κεφάλαιο, 16 στίχος. Τόσο πολύ, λέει, αγάπησε ο Θεός τον κόσμο, «ὥστε τὸν Υἱὸν αὐτοῦ τὸν μονογενῆ ἔδωκεν, ἵνα πᾶς ὁ πιστεύων εἰς αὐτὸν μὴ ἀπόληται, ἀλλ’ ἔχῃ ζωὴν αἰώνιον». Αυτή είναι η αγάπη του Θεού: να δώσει τον Υιόν Του, τον Μονογενή, εις τον κόσμο, για να σωθεί ο κόσμος. Και θα πει στους Ρωμαίους ο Απόστολος Παύλος: «Ἡ ἀγάπη τοῦ Θεοῦ ἐκκέχυται ἐν ταῖς καρδίαις ἡμῶν». Εκκέχυται. Εκχέω, του ρήματος εκχέω. Μας θυμίζει το ρήμα εκχέω. Να με συγχωρέσετε που θα πω μια πεζή λέξη, αλλά είναι χαρακτηριστική: τη σέσουλα, την μπακάνη.

Παίρνει πολύ προϊόν μέσα από το τσουβάλι, όπως λέμε, «το έριξε με τη σέσουλα». Είπα, είναι λιγάκι πεζή η παρομοίωση, αλλά είναι χαρακτηριστική. Δηλαδή ο Θεός μάς έδωσε χωρίς μέτρο την αγάπη. Αυτό θα πει «ἐκκέχυται ἡ ἀγάπη τοῦ Θεοῦ» στις καρδιές μας. Την έδωσε χωρίς μέτρο. Εξάλλου το «χωρίς μέτρο», η έκφραση το «χωρίς μέτρο», είναι αγιογραφική. «Οὐ γὰρ ἐκ μέτρου». Δεν το λέγω εγώ. Λέει ο Απόστολος Παύλος: δεν κράτησε μέτρον ο Θεός για να δώσει το Πνεύμα Του, τη χάρη Του, την αγάπη Του. Και τούτο «διὰ Πνεύματος Ἁγίου τοῦ δοθέντος ἡμῖν». Το αποτέλεσμα: «Ἔτι γὰρ Χριστός, ὄντων ἡμῶν ἀσθενῶν, κατὰ καιρὸν ὑπὲρ ἀσεβῶν ἀπέθανε». Αυτός ο Θεός που έγινε άνθρωπος, ο Ιησούς Χριστός, δεν πέθανε υπέρ δικαίων, υπέρ...

Υπέρ αμαρτωλών, υπέρ ασεβών, που η ασέβεια δεν είναι μια κατάσταση αμαρτωλότητος, αλλά είναι κάτι πολύ περισσότερο από αμαρτωλότης. Και στους Εφεσίους γράφει: «Ὁ Χριστὸς ἠγάπησεν ἡμᾶς καὶ παρέδωκεν ἑαυτὸν ὑπὲρ ἡμῶν προσφορὰν καὶ θυσίαν τῷ Θεῷ εἰς ὀσμὴν εὐωδίας». Αυτή η αγάπη του Θεού, αγαπητοί μου. Γι' αυτό σας είπα: αυτή είναι η θεολογία της αγάπης του Θεού. Αυτή η αγάπη οικονομεί την Ενανθρώπηση, οικονομεί τα Πάθη, όλα εκείνα τα γεγονότα που λαμβάνουν χώρα στην σάρκα του Χριστού Ιησού, την Ανάσταση, την Ανάληψη, τη Δευτέρα Παρουσία, αυτήν ταύτην την Βασιλεία την αιώνια. Όλα αυτά τα χαλκεύει η αγάπη.

Γι' αυτό σας είπα, αυτή είναι η θεολογία της αγάπης. Αλλά ένα άλλο ερώτημα: γιατί μας ηγάπησε ο Θεός;

Λέγει κανείς: τι βλέπει στον άνθρωπο; Έρχονται στιγμές που ο άνθρωπος παθαίνει μια αφαίρεση. Είναι κάποιες, εγώ τις θεωρώ, χαρισματικές στιγμές. Τι θα πει αφαίρεση; Βγαίνει από τον εαυτό του, δεν βλέπει από την γωνιά, την οπτική γωνιά της ανθρωπίνης του φύσεως, αλλά σαν να είναι ένα εξωκοσμικό ον, μια εξωκοσμική ύπαρξη, που θα ήθελε να βλέπει τις πράξεις των ανθρώπων, πώς κινούνται οι άνθρωποι. Και τότε βλέπει πολλές αθλιότητες και πολλές κακομοιριές. Βλέπει τον άνθρωπο πώς κινείται με μία κακομοιριά απίθανη. Έτσι που φτάνει ο άνθρωπος να πει: «Θεέ μου, τι καλό είδες στον άνθρωπο, για να γίνεις άνθρωπος και να έρθεις να μας σώσεις;»

Τι είδες, τι είδες, τι καλό; Και όμως εδώ είναι αυτό που δεν χωράει το ανθρώπινο μυαλό. Επειδή μας δημιούργησε και εναπέθεσε την εικόνα Του μέσα σε εμάς, μας αγαπάς, μας αγαπάς, Κύριε, ναι, μας αγαπάς. Και δεν μας αγαπά με λόγια, αλλά αυτή η Ενανθρώπηση είναι η απόδειξη της αγάπης. Και όχι μόνο μας αγαπά, γιατί μας δημιούργησε, αλλά και θέλει να μένει μαζί μας. Λέει δια τους μαθητάς Του ότι τους αγάπησε μέχρι τέλους και ότι ήθελε να είναι πάντα μαζί τους.

Μας αγαπάει και δεν μας αγαπά με λόγια, αλλά αυτή η Ενανθρώπηση είναι η απόδειξη της αγάπης. Και όχι μόνο μας αγαπά, γιατί μας δημιούργησε, αλλά και θέλει να μένει μαζί μας. Λέει για τους μαθητάς Του ότι τους αγάπησε μέχρι τέλους και ότι ήθελε να είναι πάντα μαζί τους. Και είπε: «Ἐπιθυμίᾳ ἐπεθύμησα τοῦτο τὸ Πάσχα φαγεῖν μεθ’ ὑμῶν». Επιθύμησα μια επιθυμία, αυτό το Πάσχα να φάγω μαζί σας. Γιατί μαζί σας; Ας δούμε την ανθρωπίνη Του φύση, την ανθρωπίνη Του φύση, σαν να κατέχεται από δύο πράγματα. Το ένα που Τον κάνει να επείγεται...

Να σταυρωθεί. Όταν Τον εμποδίζει ο Απόστολος Πέτρος και Εκείνος παραμερίζει τον Απόστολο Πέτρο με τη γνωστή Του φράση, για να πάει στα Ιεροσόλυμα, οπωσδήποτε να γίνει αυτό που έπρεπε να γίνει. «Ἰδοὺ ἀναβαίνομεν εἰς Ἱεροσόλυμα» και ο Υιός του ανθρώπου θα παραδοθεί και θα σταυρωθεί κλπ. Επείγεται. Από την άλλη μεριά, σαν να θέλει να πάει λίγο πιο πέρα, πιο μακριά το Πάθος, γιατί επιθυμεί ακόμη να μείνει με τους μαθητές. Εκείνο το «τοῦτο τὸ Πάσχα ἐπιθυμίᾳ ἐπεθύμησα φαγεῖν μεθ’ ὑμῶν», να φάγω μαζί σας. Θα έλεγε να μπορούσα ακόμη να μείνω μαζί σας. Φυσικά, φυσικά, δεν υπάρχει περίπτωση τελικά να μείνει ο Χριστός. Προχωρεί στο έργο Του, στο μεγάλο Του έργο.

Έργο της σωτηρίας μας. Αλλά αυτό εκφράζει την αγάπη Του, να θέλει να μένει, να θέλει να μένει με τους ανθρώπους. Αυτό το βλέπουμε θαυμάσια στο βιβλίο των Παροιμιών. Εκεί, όταν ομιλεί η ενυπόστατος Σοφία προς τον Πατέρα που δημιουργεί, διότι ο Πατήρ διά της Σοφίας, διά του Λόγου δημιουργεί. «Καὶ χωρὶς τοῦ Λόγου οὐδὲ ἓν γέγονεν ὃ γέγονεν», λέει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης. Τίποτε δεν έγινε από ό,τι έχει γίνει. Ακούστε τι λέει: «Κι εγώ ήμην». Ποιος εγώ; Εγώ η Σοφία. Ο τότε ενυπόστατος, εννοούμε προσωπική, πρόσωπο. Είναι ο Λόγος, δεύτερον πρόσωπο της Αγίας Τριάδας. «Και εγώ ήμην καθ’ ημέραν η τρυφή αυτού».

Η απόλαυση του Πατρός, δηλαδή, που βλέπει κανείς μία σχέση ανάμεσα στα πρόσωπα της Αγίας Τριάδας. «Εὐφραινομένη πάντοτε ἐνώπιον αὐτοῦ». Όχι μόνο ήμουνα η χαρά Του, αλλά ο Πατήρ για μένα ήταν η χαρά μου, διότι και εγώ ευφραινόμουν μπροστά σε Εκείνον. «Εὐφραινομένη ἐν τῇ οἰκουμένῃ τῆς γῆς αὐτοῦ». Και η τρυφή μου, η απόλαυσή μου. Δεν λέγει η χαρά μου, λέει τρυφή. Η τρυφή είναι ένα ουσιαστικό πιο δυνατό από το ουσιαστικό χαρά. Σημαίνει απόλαυση. Θα ήθελα να σας το κάνω πιο ζωντανό. Έχετε δει πώς μπορούμε να πίνουμε ένα ποτήρι νερό απλώς όταν μας προσφέρουν ένα γλυκό. Χειμώνας είναι...

Ένα γλυκό, πήραμε ένα ποτήρι νερό, αφήναμε και το μισό. Αν είναι καλοκαίρι και διψάμε, που πήραμε μια λαχτάρα και λέμε, έτσι όπως ξεδιψάσαμε, «δώσε μου ακόμα ένα ποτήρι νερό», λέμε. Το ήπιαμε όχι με χαρά, με απόλαυση. Ε, λοιπόν, εδώ βάζει το ουσιαστικό τρυφή.

Του Θεού Λόγου να είναι ανάμεσα στους ανθρώπους και εφεξής να είναι πάντα ανάμεσα στους ανθρώπους, πραγματοποιήθηκε με την Ενανθρώπηση. Είπα πάντοτε. Γιατί; Διότι όταν έγινε άνθρωπος ο Λόγος, κατόπιν ανεστήθη ως άνθρωπος και ανελήφθη στον Ουρανόν ως άνθρωπος και εκάθισε στα δεξιά του Θεού Πατρός ως άνθρωπος, διότι ο Θεός Πατήρ δεν έχει αριστερά και δεξιά σε σχέση με τον Λόγο, αλλά ως άνθρωπος εκάθισε στα δεξιά του Θεού Πατρός. Τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει ότι την ανθρωπίνη Του φύση την έχει και θα την έχει εις τους αιώνας των αιώνων. Εάν λοιπόν διατηρείται η ανθρωπίνη φύση και θα διατηρείται πάντοτε, αιωνίως, δεν θα την αποβάλει ποτέ ο Χριστός.

Στην Βασιλεία του Θεού, που θα είναι πάλι οι άνθρωποι ως αναστημένοι, με ποιους θα είναι λοιπόν; Θα είναι ο Χριστός, ο Υιός του Θεού, με τον λαό Του. Όπως ήταν η Κιβωτός της Διαθήκης εις το μέσο του στρατοπέδου των Εβραίων. Όπως θα δούμε και το βιβλίον της Εξόδου. Παρακαλώ, στα θέματα της Κυριακής να έρχεστε. Πάλι θα παρακαλέσω.

Θα δούμε εκεί ότι, όταν ο Θεός λέγει ότι η Κιβωτός θα βρίσκεται στο μέσο του στρατοπέδου, είναι εικόνα Θείας Απολαύσεως, Θείου Παραδείσου. Και είναι ο Θεός εις το κέντρο, είναι ο Ενανθρωπήσας Θεός, και γύρω είναι ο λαός, είναι οι Άγιοι. Όπως μας παρουσιάζει τώρα την εικόνα αυτή ο Ευαγγελιστής Ιωάννης στην Αποκάλυψη.

Ευχαριστώ.

24 Πρεσβυτέρους, τους Αγγέλους, τους Αγίους. Αυτούς τους διευρυνομένους κύκλους, με κέντρο πάντοτε τον θρόνον του Θεού. Ώστε η απόλαυσις, να το, η απόλαυσις του Χριστού, όχι μόνο εδώ στη γη αλλά και στον Ουρανό. Και η πληρότητα της απολαύσεως του Χριστού θα είναι μετά την ανάσταση των νεκρών, διότι θα μας έχει και σωματικώς μαζί.

Την αγάπη του Θεού θα μας την πει πολύ ωραία ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος ως εξής. Γιατί, αν προσέξατε, σήμερα μιλάμε για την αγάπη του Θεού. Δεν υπάρχει τίποτα για την αγάπη προς τον πλησίον. Είναι μεγάλο θέμα το θέμα της αγάπης, μεγάλο θέμα. Αν έπρεπε να το πούμε σε κάθε λεπτομέρεια, εις όλες τις πτυχές, φοβούμαι μήπως θα έπρεπε μέχρι το τέλος του έτους να ασχοληθώ με το θέμα της αγάπης. Γι' αυτό προηγουμένως σας είπα ότι βιάζομαι κάτι να πούμε, μήπως ο καιρός μας πάρει και τελικά δεν προλάβουμε να πούμε κάτι το ουσιαστικό. Λέγει, λοιπόν, ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος το εξής: «Ο Θεός και Κύριος, διά τον πόθον της κτίσεως, τον εαυτού Υιόν διά σταυρού εις θάνατον παρέδωκε».

Λέει «διά τον πόθον». Είναι χαρακτηριστικό ότι οι Πατέρες και η Αγία Γραφή χρησιμοποιούν μερικές λέξεις πάρα πολύ έντονες. Προηγουμένως ελέχθη ο όρος, η λέξη «τρυφή», τώρα «πόθος». Δηλαδή, ζεστά πράγματα, πολύ ζεστά. Δι' αυτόν τον πόθον, λέγει, του Υιού του Θεού — συγγνώμη — διά τον πόθον της δημιουργίας, ο Θεός Πατήρ έδωκε τον Υιόν Του να γίνει άνθρωπος, να σταυρωθεί και να σωθούμε εμείς. «Ουχ ότι ουκ ηδύνατο εν άλλω τρόπω λυτρώσασθαι ημάς», όχι διότι δεν μπορούσε να μας λυτρώσει δι' άλλου τρόπου. Θα ήταν δυνατόν, δεν αδυνατεί τίποτα εις τον Θεόν. Εκείνο το «Ιδού, αναβαίνομεν εις Ιεροσόλυμα»...

Εκείνο το «δει τον Υιόν του Ανθρώπου σταυρωθήναι» είναι «δει», πρέπει, εκείνο το πρέπει. Δεν έχει την έννοια ότι ο Θεός, θέλει δεν θέλει, οδηγείται σε κάποια ανάγκη πραγμάτων. Ο Θεός είναι έξω από κάθε ανθρώπινη ανάγκη ή ανάγκη κτιστή. Είναι ελεύθερος ο Θεός. Αυτό το «δει» εκφράζει όλο τον πλούτο της αγάπης του Θεού. Γιατί; Διότι, όπως λέει ο Άγιος Ισαάκ, «ή είχε άλλον τρόπον, ή δύνατο ούτε άνθρωπος να γίνει, ή, αν εγίνετο άνθρωπος, να μην εθυσιάζετο. Αλλά την αγάπην αυτήν την υπερβάλλουσαν εν τούτω ευρέθη διδάσκων ημάς». Ήθελε να μας διδάξει πόσο μας αγαπά. Πόσο μας αγαπά.

Πίτρε πίτω, να 'λεγα...

Παράδειγμα τραβηγμένο είναι, αλλά χαρακτηριστικό. Για να δηλώσει ένας άνδρας στη γυναίκα του πόσο την αγαπάει, κόβει το χέρι του και αφήνει το αίμα του να τρέχει. Να, δες πόσο σε αγαπώ. Το έκανε κανείς αυτό; Θα σας πω ένα παράδειγμα που δεν γίνεται. Μάλιστα, θα έλεγε κανένας, γίνεται, αλλά κατά δαιμονικό τρόπο. Κατά δαιμονικό, κατά δαιμονικό. Ποιος είναι αυτός ο δαιμονικός τρόπος; Ένας άνδρας, όχι σύζυγος, ως φίλος — γι' αυτό σας είπα, το πράγμα είναι μπερδεμένο με αμαρτία — για να αποδείξει στην κοπέλα που αγαπάει ότι την αγαπάει πάρα πολύ, αυτοκτονεί μπροστά της. Αυτοκτονούν άνδρες μπροστά στη φίλη τους, αυτοκτονούν. Αυτό είναι μια έκφραση αγάπης

κατά σατανικόν τρόπον, διότι... και τα λοιπά, περιττό να το αναλύσω. Είπα το παράδειγμα αυτό γιατί δεν βρίσκω τρόπο να εκφράσω, και δεν υπάρχει, για να δείτε ότι ο Χριστός φτάνει μέχρι αιματηράς θυσίας για να αποδείξει πόσο μας αγαπάει. Φυσικά, δεν πήγε, να λέει, μόνος Του στον Σταυρόν. Η αντιξοότητα, η αντιξοότητα την οποία συνήντησε εις τον κόσμο, Τον οδήγησε στον Σταυρό. Ο Χριστός τραβούσε τον δρόμο της σωτηρίας μας. Οι αντιξοότητες, οι αντίθεες δυνάμεις, κινήθηκαν να ματαιώσουν το έργο του Χριστού. Και ο Χριστός επροχώρησε αιματηρώς, για να μη ματαιωθεί το έργο της σωτηρίας, και προσεφέρθη το αίμα. Και λέγει στη συνέχεια ο Άγιος Ισαάκ:

«Εν τω θανάτω του μονογενούς εαυτού Υιού». «Προσήγγισεν ημάς προς εαυτόν». Με τον θάνατο του Υιού Του μας προσήγγισεν, όχι με τον θάνατο τον δικό μας, του Υιού Του. «Και ει είχε τιμιώτερον αυτού, έδωκεν αν ημίν, όπως εν αυτώ ευρεθήναι αυτώ το γένος ημών». Αν είχε κάτι πιο πολύτιμο ο Πατήρ να μας δώσει, θα μας το έδινε. Δεν είχε τίποτα πολυτιμότερον του Υιού. «Και διά την αγάπην αυτού την πολλήν, ούτε ευδόκησε την ελευθερίαν ημών βιάσασθαι, καν δυνατός ην, αλλά τη αγάπη του φρονήματος ημών πλησιάσαι αυτώ». Και από την αγάπη Του δεν ήθελε να μας βιάσει την ελευθερία μας, αλλά μας άφησε ελευθέρους και είπε: «Όστις θέλει οπίσω μου ελθείν». Ορίστε πώς παρουσιάζεται ο Χριστός στον κόσμο, με τη μορφή του κηρύγματος, με τη μορφή δηλαδή που αποτείνεται προς τη συνείδηση: θέλεις ή δεν θέλεις.

Μας άφησε εις το φρόνημα, εις την ελευθερία του φρονήματος της αγάπης μας. Δεν είναι εκπληκτικό; Γι' αυτό πέστε μου, σας παρακαλώ, όταν κανείς ομιλεί ή ερευνά αυτά τα θέματα, δηλαδή η θεολογία, μπορεί να μην κινήσει την καρδιά του από αγάπη προς τον Θεό; Είναι δυνατόν ποτέ; Και αυτός ο Χριστός υπήκουσε τω Πατρί Αυτού για την αγάπη Αυτού προς εμάς, και ο Υιός υπήκουσε για να μας σώσει και «υπήκοος μέχρι θανάτου», που λέγει ο Απόστολος, «θανάτου δε σταυρού», του δέξασθαι καθ' εαυτού, να δεχθεί εναντίον Του, την ύβριν και τη λύπη, τις βρισιές, τις διαπομπεύσεις και τη λύπη του σταυρού. Εν χαρά, με χαρά, ανέλαβε το έργο της σωτηρίας μας.

Να κλείσουμε. Αυτή η αγάπη του Θεού ειργάσθη την ανθρωπίνη σωτηρία. Και όταν ήρθε το πλήρωμα του χρόνου, «εξαπέστειλεν», λέει, «ο Θεός τον Υιόν Αυτού, γενόμενον εκ γυναικός».

Ήρθε το πλήρωμα του χρόνου. Είναι η γιορτή των Χριστουγέννων, που έχουμε ανάμνηση αυτού του πληρώματος, που δεν μπορούμε να συλλάβουμε τι σημαίνει το πλήρωμα του χρόνου, δηλαδή το πλήρωμα της αγάπης του Θεού, δηλαδή το πλήρωμα της κακίας των ανθρώπων και του ξεπεσμού. Τι;

Το γεγονός είναι ότι, όταν ήρθε το πλήρωμα του χρόνου, έστειλε τον Υιόν Του στον κόσμο, ο Οποίος εγενήθηκε — αν και το «γενόμενον» δεν είναι από το γεννώ — έγινε «εκ γυναικός», «εκ γυναικός», όχι διά γυναικός. «Εκ γυναικός», που σημαίνει ότι πήρε ανθρωπίνη σάρκα και ανθρωπίνη ψυχή από την Παναγία, για να σώσει την ανθρωπίνη ψυχή και την ανθρωπίνη σάρκα, δηλαδή τον όλον άνθρωπον. Και έγινε το Μέγα Θαύμα, το Θαύμα των Θαυμάτων, το ανήκουστο, εκεί όπου οι προφήτες πάνε και ξαναπάνε και εξήγγειλαν και προανήγγειλαν, και όμως δεν μπόρεσε ποτέ ανθρώπινο μυαλό να το χωρέσει. Μόνη η πίστις το αγκαλιάζει, ότι «ο Λόγος σαρξ εγένετο».

Θεός έγινε άνθρωπος και «εσκήνωσεν εν ημίν» και ήρθε ανάμεσά μας. Η αγάπη, συνεπώς, για να κλείσουμε, είναι η εσωτερική σχέσις έλξεως και ευνοίας μεταξύ των προσώπων της Αγίας Τριάδας, η οποία εξωτερικεύεται προς τα δημιουργήματα, με σκοπόν όπως οι σχέσεις Θεού και δημιουργίας γίνουν εικόνα και μίμησις του αρχετύπου ή της Αγίας Τριάδος. Να μιμηθούμε, με άλλα λόγια, αυτό που υπάρχει στην Αγία Τριάδα. Γι' αυτό εξωτερικεύεται η αγάπη της Αγίας Τριάδος προς τα δημιουργήματα, για να μας κινήσει, να φτάσουμε να μιμηθούμε εκείνο που υπάρχει στην Αγία Τριάδα, και η Αγία Τριάς να γίνει για μας το αρχέτυπον, το πρότυπον. Ο Χριστιανισμός, συνεπώς, αγαπητοί μου, τι άλλο είναι παρά το μήνυμα της Θείας Αγάπης και το προσκλητήριον της ανθρωπίνης ανταποκρίσεως; «Ποία καρδία ουκ αν ηγάπα τον Θεόν διά την απύθμενον αυτήν προσφοράν της αγάπης Του;» Ο καθείς ας φύγει με αυτό το ερώτημα: Ποιος δεν θα αγαπούσε, πράγματι, τον Θεόν για εκείνη τη μεγάλη, την απύθμενη, την ακατανόητη προσφορά της αγάπης Του; Καλές γιορτές και καλά Χριστούγεννα! Μόλις, αγαπητοί μου,

κάνουμε την προσευχή, προσέξτε, μόλις κάνουμε την προσευχή, θα σας παρακαλέσω μη μετακινηθείτε. Ξανακαθίστε πάλι στα καθίσματά σας, κάτι έχω να σας πω. Παρακαλώ, καμία κυρία μην φύγει.

Ευχαριστώ.

Παρακαλώ.

Είναι γνωστό ότι η ιεραποστολή, εξωτερική, στην Αφρική, κυρίως στην Αφρική, είναι μια υπόθεση η οποία πραγματικά είναι στην ώρα της, θα λέγαμε. Είναι η ώρα της Αφρικής και κυρίως διά τη φωνή της Ορθοδοξίας. Φυσικά, στην Αφρική έχουν πάει Προτεστάντες και Ρωμαιοκαθολικοί ήδη από πολύ παλαιότερα, οι οποίοι όμως δεν πήγαν τόσο για να προσφέρουν Χριστόν, όσο κυρίως — εμείς οι Ευρωπαίοι είμαστε πανάθλιοι — να εγκαταστήσουν αποικίες. Είναι κάτι το οποίο έχει πικράνει πολύ τους Αφρικανούς, όταν έβλεπαν ότι προσήρχοντο οι Ευρωπαίοι δήθεν για να προσφέρουν Χριστόν και, από την άλλη μεριά, τους έπαιρναν το αίμα. Διότι η εκμετάλλευση...

η αποικιοκρατική είναι γνωστή, μου φαίνεται, σε όλους σας. Φθάνοντας οι Έλληνες και προσφέροντες τον Χριστιανισμό, την Ορθοδοξία, φυσικά δεν είχαν καμία διάθεση να δημιουργήσουν καμία αποικία στην Αφρική. Αυτό είναι πολύ φανερό. Τουλάχιστον εμείς, ως Έλληνες, δεν έχουμε αποικιοκρατικάς βλέψεις. Γι' αυτό εστράφησαν ιδιαιτέρως προς την Ορθοδοξία και πιθανώς είναι — ασφαλώς, όχι πιθανώς — και μια χάρις του Θεού διά τους Αφρικανούς, ώστε να γνωρίσουν τον Χριστόν ορθοδόξως. Συμπαθούν όμως ιδιαιτέρως τους Έλληνες, επειδή ακριβώς δεν έχουν σκοπό να τους εκμεταλλευτούν. Γι' αυτόν τον λόγο χρειάζεται μία έντονος προσπάθεια διά την ανάπτυξη αυτής της Ιεραποστολής, ιδίως στην Αφρική.

Η Εκκλησία της Ελλάδας, όπως θα ξέρετε, κάθε χρόνο κάνει τον έρανό της, ιδίως στα σχολεία, εδώ και τρία χρόνια περίπου. Κάθε χρόνο, λίγο πριν τη λήξη των σχολείων, όπως γίνεται και ο έρανος εις τους μεγάλους, εις τους ναούς, πάλι για την εξωτερική Ιεραποστολή. Υπάρχει φυσικά, και κυρίως εκεί αποβλέπουμε, και η ιδιωτική πρωτοβουλία. Ο καθένας που θα ήθελε κάτι να βοηθήσει, να προσφέρει, δύναται να το κάνει. Όπως ομοίως και πρόσωπα δύνανται να πάνε να βοηθήσουν. Ο καθένας ό,τι μπορεί. Είναι κανείς γεωργός; Θα πήγαινε να βοηθήσει εκεί, να δείξει στους ανθρώπους αυτούς πώς να σκάβουν. Είναι μοδίστρα; Έχω δει και φωτογραφίες σχετικές. Να δείξει πώς να ράβουν. Ξέρει μαγειρική; Να δείξει πώς να μαγειρεύουν. Είναι γνωστό, πολύ γνωστό, ότι οι άνθρωποι αυτοί ήταν απολίτιστοι.

Δεν ξέρουν τίποτα, δεν ξέρουν να μαγειρέψουν, δεν ξέρουν να ράψουν, δεν ξέρουν να κάνουν το σπίτι τους. Θα έχετε δει και από φωτογραφίες, ενδεχομένως, και θα έχετε και διαβάσει. Γι' αυτόν τον λόγο κάθε βοήθεια στην Ιεραποστολή είναι ευπρόσδεκτη, οποιαδήποτε βοήθεια. Εάν βέβαια κανείς είναι ιερεύς, επί παραδείγματι, και μπορούσε να πάει κάτω να βαπτίζει, φυσικά καλύτερα. Ο πατήρ Χρυσόστομος Παπασαραντόπουλος, που απήλθε του κορμιού του, απέθανε κάτω από τον όγκον της εργασίας. Είχε χιλιάδες ανθρώπους να βαπτίσει. Πού να τους βγάλει πέρα; Από υπερκόπωση απέθανε και είναι ο πρώτος Έλλην Ιεραπόστολος του αιώνος μας.

Τους περασμένους αιώνες, που είχαμε Τουρκοκρατία, δεν είχαμε αναδείξει Ιεραποστόλους. Δύναται να ειπωθεί ότι είναι ο πρώτος αξιόλογος Έλλην Ιεραπόστολος των τελευταίων 500 ετών, αφότου έπεσε η Κωνσταντινούπολις, το 1453. Αυτή, λοιπόν, η προσπάθεια γίνεται, αγαπητοί μου, στην Αφρική και πάντοτε υπάρχει, θα λέγαμε, η προσπάθεια να βοηθηθούν οι άνθρωποι αυτοί. Ο κύριος ο Πανικολάου, ο θεολόγος μας, θέλοντας να βοηθήσει, εζωγράφισε ο ίδιος μία εικόνα. Και το πρωί, που είχαμε μία ιερατική σύναξη, έγινε ό,τι και απόψε στη συνέχεια θα γίνει. Ήταν και ο Σεβασμιότατος εδώ. Την εικόνα αυτή, που ο ίδιος τη ζωγράφισε, θα την βγάλει εις τον λαχνόν.

Εκ του προϊόντος των λαχνών — φυσικά, σε κάποιον θα πέσει η εικόνα. Εκ του προϊόντος, λοιπόν, του λαχνού, τα χρήματα αυτά θα αποσταλούν και στην Αφρική. Πιο πολλά δεν σας λέγω εγώ. Τώρα θα σας πει ο κύριος ο Πανικολάου περισσότερα.

Αγαπητοί μου, μετά από τον Άγιο Θεόν, αισθάνομαι την ανάγκη να ευχαριστήσω τον σεβαστό πατέρα Αθανάσιο, ο οποίος, πέραν της ωραίας διδασκαλίας του περί αγάπης, μου έδωσε την ευκαιρία να επικοινωνήσω με την αγάπη σας. Και νομίζω ότι το θέμα είναι πρόσφορον και η περίστασις κατάλληλος διά το μεγάλο αυτό θέμα της αγάπης, της εξωτερικής Ιεραποστολής. Βλέπετε την εικόνα για την οποία σας ομίλησε ο πατήρ Αθανάσιος. Είναι η Πλατυτέρα. Τι θα πει Πλατυτέρα; Αγάπη. Αγάπη. Τόσο πολύ αγάπησε η Παρθένος Μαρία τον άνθρωπον και τόσο ειργάσθη για το ανθρώπινο γένος, ώστε έλαβε μεγάλες εκτάσεις η αγάπη της.

Η αγάπη όμως της Παρθένου Μαρίας δεν είναι μόνο δι' εκείνους οι οποίοι εγνώρισαν μέχρι σήμερον τον Χριστιανισμό, αλλά και δι' εκείνους οι οποίοι δεν τον εγνώρισαν και βρίσκονται εκτός χάριτος. Είναι δε συγκινητικό το ότι εζήτησε, ζώσα ακόμη, από τον Υιόν της να δώσει και εις αυτήν κλήρον να κηρύξει. Και κατά την παράδοση, ενώ μετέβαινε από Ιεροσόλυμα εις την Κύπρο να επισκεφθεί τον Λάζαρο, τον οποίον ανέστησε ο Κύριος, σκάφος τη μετέφερε εις το Άγιον Όρος, προσάραξε εκεί, έγινε σεισμός, Ευαγγελισμός, Στην Αφρική. Εις αυτό το σημείο θλίβεται η καρδία του Έλληνος Ορθοδόξου Χριστιανού, όταν πληροφορείται ότι αυτό το έδαφος το έχουμε εγκαταλείψει. Και μόνον τούτο, αν θα σας πω, θα πονέσετε. Στην τελευταία δεκαετία δέκα εκατομμύρια μαύροι μετεστράφησαν εις τον Μωαμεθανισμόν. Έγιναν Μωαμεθανοί, διότι εμείς κοιμόμεθα.

Πατριαρχεία εκεί κάτω, έχουμε επισκοπάς, αλλά δεν γίνεται ιεραποστολικόν έργο. Είχα την ευτυχία να γνωρίσω εις την Κάλυμνον έναν εξαίρετο ιερωμένο, καθηγητή της Πάτμου, τον πατέρα Φιλόχιο, ο οποίος εζήτησε να του δώσουν ένα έτος άδεια, απόσπαση, διά να εργαστή στην Αφρική. Εστάθη αδύνατο.

Σκεφτείτε δέκα εκατομμύρια μαύροι να εξαρτώνται από την Ορθόδοξη Ελλάδα. Μέγα εθνικό και εκκλησιαστικό κέρδος. Και αναγκάστηκε και υπέβαλε αίτηση άνευ αποδοχών. Και έφυγε με τρία άλλα πρόσωπα, ένα μοναχό και δύο αδελφάς. Και βρίσκεται στο Ζαΐρ. Δεκαπέντε χιλιάδες εστοίχισε στο κάθε άτομο το εισιτήριον. Δεν έχουν πηγάς καθόλου και εργάζονται πυρετωδώς. Υπάρχει δε μεγάλη ακρίβεια. 500 δραχμές έχει το λάδι, 20 δραχμές έχει το ψωμί, και οι άνθρωποι αυτοί που ανέλαβαν το σκληρό και τραχύ αυτό έργον, κάθε στιγμή οι παπικοί, όταν κτίσουν μίαν εκκλησίαν οι δικοί μας, με το χρήμα που έχουν αγοράζουν οικόπεδο ακριβώς απέναντι και κάνουν πόλεμο.

Υπό αυτάς τας συνθήκας εργάζονται και οι δικοί μας, χωρίς να έχουν συμπαράσταση. Δίδουν το αίμα και δίδουν την προσφοράν των και ζητούν από εμάς την προσευχή και την συμπαράστασή μας. Και νομίζω, αγαπητοί μου, ίσως είναι τολμηρό αυτό που θα πω, αλλά είναι πραγματικότης. Τας ημέρας αυτάς εκδιπλώνουμε τα αισθήματα της αγάπης μας και βοηθούμε τους πάσχοντας και έχοντας ανάγκη αδελφούς μας. Νομίζω όμως ότι η αγάπη μας αυτή είναι μία προσθήκη στην ύπαρξη των υλικών αγαθών που έχουμε. Σας ζητούμε κάτι περισσότερο. Νομίζω ότι θα έπρεπε ένα χρόνο όλη η αγάπη μας και όλη η στοργή μας να στραφεί προς τους Ιεραποστόλους. Ευχαριστώ.

Πηγή. Υψηλό καθήκον και έχουμε συνείδηση της μεγάλης ευθύνης μας έναντι εκείνων οι οποίοι φωνάζουν και ζητούν την αλήθεια, το φως, τον άρτον της ζωής. Έχουμε, λέγω, υποχρέωση κι εμείς να αποδυθούμε σε ένα μικρό αγώνα για να τους βοηθήσουμε. Αυτή η εικόνα πρόκειται να κληρωθεί και διατίθενται λαχεία. Έκαστον λαχείον έχει πενήντα δραχμές. Πόσα λεφτά πρέπει να μαζέψουμε; Ο άνθρωπος, διδάσκει η Αγία Γραφή και οι πατέρες της Εκκλησίας μας, πρέπει να είναι ολιγαρκής και η πλεονεξία είναι αμαρτία.

Όταν όμως πρόκειται να αγαπήσεις, η πλεονεξία είναι αρετή. Όταν πρόκειται να ελεήσεις, η πλεονεξία είναι αρετή. Έστω και στην περίπτωση αυτή η πλεονεξία, να συγκεντρώσουμε περισσότερα λεφτά. Τους αδελφούς μας μαύρους, οι οποίοι διψούν την αλήθεια και δεν έχουν νοθεύσει πλέον την καρδία των από την συνηθισμένη τροφή που εμείς δεχόμεθα επί έτη, έχουμε καθήκον να συνεισφέρουμε. Θα παρακαλέσω, αν θέλετε να κάνετε ευχάριστα Χριστούγεννα με τον Χριστό και με τους μαύρους αδελφούς μας, με εκείνους οι οποίοι βρίσκονται ακόμη εν σκότει και σκιά θανάτου, έχετε υποχρέωση να αναπτύξετε ιεραποστολική δραστηριότητα, για να βοηθήσουμε τους αδελφούς μας. Θα παρακαλέσω, όσοι θέλετε να φύγετε, να πάρετε λαχεία, 50 δραχμές. Εάν δεν έχετε χρήματα μαζί σας, δανειστείτε. Εάν δεν μπορείτε να διαθέσετε 50 δραχμές, παρακαλώ πάρτε το λαχείο και να το δώσετε σε κάποιον άλλον, να κάνετε ιεραποστολή. Αυτά ήθελα να πω και

σας ευχαριστώ. Περισσότερα θα πείτε εσείς με τον τρόπο της αγάπης σας. Καλά Χριστούγεννα. Πώς θα τα πάρω; Καλά, Χίεκη. Τώρα εδώ.