On Hope | 10-12-1973

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

They are theological virtues because they are directed toward God, are predicated of Him, and come from Him. In other words, God does not merely command people to have hope, faith, and love; He Himself is hope, faith, and love, and our hope, faith, and love must be directed toward Him. Thus these three virtues are rightly called theological, because they are directed toward God, refer to Him, and come from Him. This is why God is called faithful in the First Epistle to the Corinthians.

God is also called the God of love, the beloved God, and the God of hope. Pay attention: He is called the God of hope. The Apostle Paul says in his Epistle to the Romans: “Now may the God of hope fill you”—that is, may He fill you—“with all joy and peace in believing, that you may abound in hope”—that you may overflow with hope—“by the power of the Holy Spirit.” Who will cause you, the faithful, to abound in hope by the power of the Holy Spirit? The God of hope.

We see, then, that God is hope: He gives hope and asks that hope be directed back toward Him. Thus God is called the God of hope, and He is also the source of hope. For, I repeat, God is called the God of hope first of all because He creates hope, grants hope, and confirms hope. He is the God who creates hopeful hearts. If a heart hopes in God, who created that hope within it? God did—though certainly not without that heart’s consent, because

hope is a virtue, and it is a virtue precisely because it arises from and rests upon the free choice of the human person. Thus God creates hopeful hearts, provided that the person also offers his good will toward the creation of such a heart. But God also confirms our hope. When a heart hopes in God, God confirms the hopes He places within that heart. When God says, “I will do this; I will give you that,” He does not break His word or disappoint those hopes.

God does not disappoint our hopes. People disappoint us, but God never—never—breaks His word. God may delay, but for God there is no yesterday, today, or tomorrow. And in a sense this is also true for man, if we consider him not only within his earthly existence and earthly life, but far beyond this earthly life. Then a person would say, “My hope reaches beyond this life.” Certainly, we must hope beyond this life. We may therefore say that God delays, but He never disappoints the hopes awakened in people by His promises. And, as we have said, God is also the object of hope, because He asks that every hope be directed toward Him.

He is called the God of hope, with the definite article—not merely a god of some hope. Why does this matter? Because He does not simply provide one hope among others; He provides the one and only hope, and there is no other. Every hope outside God ceases to be true hope, as we shall see. God, therefore, is our only hope, our unique hope. But, I repeat, if hope begins with God, it then returns to Him; it turns back toward God. We might express this as a moral principle.

Since God is the giver and source of hope, it follows, as a moral principle, that our hope must be directed exclusively toward God. Now, if our hope is directed—and pay close attention to this point—toward some other person besides God, or toward some object, then we might say that we are usurping divine rights. Why? Because if our hope belongs to God, by what right can we now place it upon another person?

Or upon an object? If we do this, we truly become usurpers: we seize what belongs to God and use it wherever we please. Moreover, if our hope is directed outside God, toward a person or a thing, then you understand that such hope—besides being a usurpation of divine rights—is also groundless. It has no foundation on which to rest. Why? Because the people and things of this world are non-beings: they possess no lasting existence and are therefore passing away.

Non-beings. Everything, however secure and solid we may consider it, belongs among these non-beings. “Non-being” means something that does not possess true and lasting existence, because everything is transformed; as we were saying last night, everything changes.

You may say, “My house is here, and it will remain for a hundred years, five hundred years, a thousand years.” But one day it will collapse. Even this very earth will one day be changed, because all things are non-beings and are passing away. God alone is the One who truly is, the One who truly exists: unchanging, immutable, and indestructible.

He is eternal and without beginning. Therefore, if I build my hope upon people and things as its foundation in this world, then, since they will all pass away, they will all be destroyed. And do not think that this concerns only what we experience during this earthly life. Anyone who chooses to rely upon the things of this life is lost. Life extends beyond this life; it goes on. Do you know the beautiful image the Apostle Paul uses for this? That day will come, the day of judgment, which will be a day of fire. Then every work that can withstand the fire will remain, while every work that cannot withstand it will be burned. This is why he says, “Let each one take heed how he builds.” Does he build with straw—pay attention—with straw,

grass, precious stones, silver, or gold? How are you building? If you build with precious things, with precious metals, then let the fire come. What you possess—the gold—will not be destroyed. At most it will melt, whether it has been fashioned into coins or jewelry. It will melt, but it will still remain gold.

The form you gave it will be lost, but it will never cease to be gold. But if what you have built is straw and grass, what will happen to it? It will burn, because it cannot endure; it cannot remain. If, then, our hope is placed in things that will not remain but will change—for the form of this world is passing away and creation is being transformed—Christ will come and transform all things. What state will you be found in then? The Apostle Paul says, “He himself will be saved, yet so as through fire.” How is a man saved when his house catches fire? He escapes with nothing but himself—naked, completely naked. At the Resurrection, this is how the person will remain whose works were built upon groundless and uncertain foundations: the people and things of this world. But if we place our hope in the person of God, then we have absolutely nothing to fear, because God is immutable and unchanging. Yet there is more. If someone places his hope in non-beings,

and not in God, and thus usurps divine rights, there is another and truly terrible consequence: he is accursed. The Word of God confirms this, and rightly so. The Prophet Jeremiah says in the seventeenth chapter: “Cursed is the man who places his hope in man.” Cursed is that man—cursed. It is a fearful thing: the person who places his hope in another human being. By contrast: “Blessed is the man who trusts in the Lord, and the Lord shall be his hope.”

Blessed is the person who places his hope in the Lord, and the Lord Himself shall be his hope. Blessed indeed. Therefore, every hope placed in another person, in family connections, in rank, or in wealth must be rejected. Suppose you say, “We have a relative who holds an important office, and we hope that through him everything will go well for us.” He has a high position; perhaps he is a government minister or something similar. Or perhaps we have an uncle, cousin, or other relative who is wealthy. In any case, he is our relative and holds some position or has influence at his disposal.

“We have nothing to worry about; our hope is in this relative.” This is precisely the case to which the words refer: “Cursed is the man.” Do you hear? For you have transferred your hope from God to these people—to wealth, influential persons, the means offered by the present age, the means people use, and so forth. This does not mean that I may not make lawful use of such means. Pay attention: lawfully, never unlawfully—God forbid. By a “means,” I mean asking someone, “Please, speak on my behalf to that other person.” That is what I mean—not taking another person’s rightful place. For example, in an examination for a position, I must not ask that an unworthy person of my own choosing be appointed instead.

Should the one who performed well and earned the highest marks be left out? No—God forbid. That would be obvious injustice. A legitimate means is help given without harming anyone: speaking to someone on our behalf, asking someone to attend to our need, helping us find work, and so forth. That is what I mean by a means. I want to make this clear. So, if one of our relatives is wealthy, we may ask him for money. If an acquaintance holds an official position, we may ask him to help us. We may make use of the relative, the official, or the wealthy person, but we must not place our hope in them. We must believe and feel that the relative, the wealthy person, and the official are instruments of God

through whom He may help us. I believe I have stated the matter as I should. The same applies to money, as we shall see shortly. You cannot say, “Money is my hope.” You may, however, make use of money. This, then, is how we must understand both created things and where we place our hope. An ecclesiastical writer says: “We hope in no man, even if they seem to us to be our friends; for we do not hope in them, but in the Lord”—that is, in Jesus Christ—“to whom belong glory and dominion.”

To Him belong glory and power—glory and power. Our hope, then, must not be placed in others. This is why you see the following happen. When our protectors die, God tears down these idols of our hope—for idols they truly are. There may be a sudden death, a disaster, or the overturning of the political order. We had a relative in a very high position, perhaps a minister or prime minister. Then, from one day to the next, everything is overturned. Where is the uncle now? Where is the friend? Where is the relative? Everything has been thrown into uncertainty. God tears down the idols. If you then see people grieving bitterly,

even falling into despair because they have lost their hope, know that these people truly had placed their hope in other human beings. “Cursed are such people,” I repeat, says the Word of God. They do not have God’s blessing. And if we must not place our hope in people, my dear ones, still less should we place it in material things—in movable or immovable property, in houses, fields, or money. No. There are people who say, “As long as my wallet is full, all is well. If you have money, you are secure; if you have no money, you are not.”

This is a terrible thing, my beloved. It means that money has now become our hope. May God preserve us from such disgrace and degradation. It means that such a person no longer has God within him. And if he says that he has God, he is lying without realizing it. This does not mean that we cannot have our house, our field, and our property—the place where we live, the fields we cultivate, or the shop we open and conduct business in, and so forth. I emphasize this: these things must not be our hope. They are simply instruments that God places in our hands so that we may carry on with our lives. Our hope must remain there, firmly fixed upon God.

There is yet a third point, besides people and material things—and how many people have become attached to it! It is the modern achievements of technology and science. Do you know how many people have made science into a god, so that science has now become their hope?

How often people say, “We place our hope in science.” When there is an illness or some technical difficulty, they say, “We place our hope in science.” Man has now made science into a god. And yet God gave us science to serve us. But I say again: our hope is neither in technology nor in science, but in God alone.

You will see this when someone close to us falls ill. We run to the doctors and do everything possible, as though God did not exist for us. Then, when science has left us without hope, we say, “We can no longer place our hope in science, so now we will cast our hope upon God.” This shows that our hope was not in God from the beginning. You must first place your hope in God, and then receive and use whatever God gives you. If He gives you science, you will make use of it. This is why the Word of God, summing all this up, has the Apostle Paul say to Timothy: “Command those who are rich in this present age not to be high-minded.”

“Nor to set their hope on the uncertainty of riches”—that is, not to place their hope in wealth, which is uncertain. What does “uncertainty” mean? It means that wealth has no firm foundation; it is unstable and untrustworthy. As you know, money recognizes no master. At one moment it is in one person’s pocket, and the next moment it has found another pocket and another master. Material things are untrustworthy and unstable. Today they are ours, and tomorrow they are not. This, then, is what wealth is: uncertain, suspended in midair, without a firm foundation. “But in the living God”—there, he says, is where our hope must be—“who richly provides us with everything for”

“our enjoyment,” who richly gives us all things to enjoy. And an ecclesiastical writer says: “Faith and hope in God admit no divided allegiance.” They do not permit—excuse me, excuse me—not usurpation, but wavering between two sides: being here one moment and there the next, hoping in money one moment and in God the next.

Does the Lord consent to grant the fullness of His help to someone who at one time has hoped in money, human glory, and some form of worldly power, and at another time presents God Himself as his hope? No. One must rest with true confidence in the help that comes from God. God does not accept this wavering between two sides.

You cannot swing back and forth—now toward money, human glory, positions and honors, and then toward God. It must be one or the other. God does not want you to play games. Either you will hope in God’s help, or God will not consent to help you. In other words, my beloved, our hope must be directed wholly toward God. Saint Basil the Great says: “Blessed is the man who has withdrawn himself from every worldly hope and has God alone as his hope.”

“For hope in God admits no wavering between two sides.” Saint Basil the Great is saying the same thing here: hope in God permits no divided allegiance. And finally, John Chrysostom theologizes about hope and says: “Hope in God is immortal,” whereas worldly hopes are mortal. The protector dies, and the hope dies with him. But hope in God is “immortal, unchanging”—it does not turn first one way and then another—“unshaken,” that is, immovable, “admitting no change and established in complete security.” Such is hope in God. But what helps us

to acquire hope? What will help us gain it? For hope truly is a great virtue, and blessed is the person who possesses it.

Two things above all. The first is knowledge of God’s promises, which we acquire through the study of Holy Scripture. If you learn from Holy Scripture that God promises you the Kingdom, promises you the Resurrection of the dead, and promises always to be your helper in this life, where will you learn these things so that they may become the substance of your hope? From the study of Holy Scripture. And the second is patient endurance. These two things: knowledge...

of God’s promises through the study of Holy Scripture, and patient endurance. These two are joined together and open the way to acquiring hope. As we have said, God’s promises were written in Holy Scripture. The prophecies were written there, along with everything that awaits the faithful. And what is the greatest of the events that confirm the things still to come? The Incarnation. When the Son of God became man, the Incarnation confirmed what would come in the future. Thus, together with God’s promises, I now also have assurance—and that assurance is based on what has already taken place. Let me give a small example. A man tells us that he will give us one million drachmas to build our house. Immediately after saying this, he takes one hundred thousand drachmas from his wallet and counts them out for us on the table. Tell me: having received this first payment of one hundred thousand drachmas, can we confidently hope that we will also receive the remaining nine hundred thousand? Why? Because he has already given us a pledge of what he intends to provide. So it is with God. God has given us a pledge: all the events that have already taken place, at least as signs and guarantees, in the New Testament.

Foremost among them, I repeat, is the Incarnation of the Son of God. Since I have these events, and also Christ’s Resurrection and His Ascension, I have assurance. “God is faithful,” says the Apostle Paul. In other words, it is impossible for there to be falsehood in God. God does not lie; God is true. Therefore, I have these events as a guarantee of what will come in the future and of the things for which I may hope. Thus this knowledge, acquired through the study of the Word of God, leads to the following—pay attention, for I am going to set out a sequence of thoughts, and I ask you to follow, as indeed you are following. This knowledge that God will give me the things to come creates within me

expectation—a sense of waiting. And because I know that God will give me what He has promised, this expectation, this waiting upon God, enables me to endure adversities and temptations. Thus knowledge leads to expectation. Expectation leads to patient endurance. Will I not pass through affliction and hardship in my life? But what will I say? “Endure patiently. God has spoken; remember, He does not lie. Wait. Endure patiently. Continue to wait and endure.” And so, through expectation and patient endurance, I complete the course—the course that will lead me

to the enjoyment of the things for which I hope.

This is also what the Apostle Paul writes: “Through patient endurance and the encouragement of the Scriptures, we might have hope.” He says this in his Epistle to the Romans. Through patient endurance, he says, and through the consolation of the Scriptures—through the things Holy Scripture promises—we possess hope. Yet we often send someone away with a merely theoretical “Be patient,” relieving ourselves of him by offering this advice about patient endurance. But if we truly understood what we were advising, or if, when someone told us to endure patiently, we understood and appreciated the full weight of that counsel, things would be very different.

Pray that some time may remain in the year now before us, if God permits, so that we may also say a few words about this patient endurance. The Apostle explains it more fully through a sequence, an ascending progression that leads to hope. Again, in the fifth chapter of Romans, he says: “We glory in our tribulations.” We glory, he says, in our tribulations. Who glories in tribulations? If we do not glory in our tribulations, it means that we have not understood the root of hope, because this is where it begins. Therefore, “We glory in our tribulations, knowing”—pay attention to that word, “knowing”—

do Christians today know this? Do they know that “tribulation produces patient endurance,” that tribulation brings forth patient endurance?

Tribulation produces patient endurance, “and patient endurance produces tested character.” For when you enter the realm of tribulation, you will have to endure patiently. And when you enter the realm of patient endurance, it produces tested character in you—that is, proven virtue. You become tested and approved in virtue. “And tested character produces hope; and hope does not put us to shame.” Hope never puts us to shame. Therefore, if we begin with tribulation, pass into patient endurance, then into tested character, and are finally led to hope, then

we are truly walking, my beloved, an Orthodox path toward holiness. But the Apostle said that Christian hope “does not put us to shame.” Why not? Hope does not put us to shame because its foundation and guarantee is the living God. If only you knew how important this is! The Apostle writes to Timothy: “For to this end we both labor and suffer reproach.” We grow weary and become the objects of the world’s mockery, reproach, and ridicule. Why? “Because we have hoped in the living God”—in a God who exists and lives—“who is the Savior of all men, especially of those who believe.” Now, when does a banknote of five hundred or one thousand drachmas possess the value printed upon it? When it is backed by gold in the bank that issued it. Indeed, the banknote itself says, “Payable upon presentation.” But what is to be paid? In a manner of speaking, you go to the bank, and it gives you the amount of gold written on the note.

the value printed on the banknote—the amount of gold to which that banknote corresponds. The bank will pay you what that piece of paper is worth, although the paper itself has no value at all. So it is, my dear friends, with our hope in the living God. It is a hope backed by something real.

It is not an empty hope. Suppose I hope that, at this very moment, the roof will open and sacks of wheat will come down through it. If that is what you hope for, it will never happen. How could it? Have you ever seen such a thing happen? How could it happen? That is a hope with nothing real behind it. But when our hope is backed by the living God—“The Lord God lives!” as the prophets used to say—then you truly can hope, and you will never be put to shame, because God is the living God. The Apostle Peter writes: “You were redeemed with the precious blood of Christ, as of a lamb without blemish and without spot, who was foreknown before the foundation of the world but was revealed”—for He was revealed. Here we have a historical experience that grounds our hope. We now know that our faith is not merely a theoretical system, like the theories of the philosophers. We have historical experience: we have the Son of God revealed to us.

“He was revealed in these last times”—in these last times; this is historical experience—“for us, who through Him believe in God, who raised Him from the dead and gave Him glory.” We have Christ’s Resurrection, another historical experience. “So that our faith and hope are in God.” That phrase “so that” is decisive. Therefore, since we have this historical experience, since we have this revelation of the living God, our faith and our hope are rightly placed in God, because, my dear friends, our hope is backed by the living God Himself. Thank you.

Hope can also be a weapon, a weapon against temptations and Satan. The Apostle Paul calls hope a helmet. Drawing on the armor worn by ancient warriors against their enemies, he calls hope a helmet. Faith and love, however, he calls a breastplate. Warriors wore a metal breastplate and a helmet. If faith and love are described as the breastplate that covers the chest, then hope is what covers the warrior’s head.

This is what John Chrysostom says: “If we wish to stand firm against the temptations that assail us, let us place our hopes in God, and we shall be in a spacious place.” If our hope is in God, he says, then we shall have room to breathe; we shall not be troubled or hemmed in. Why? Because someone who is not in danger from his enemies and knows how to face them has no reason to be troubled. The devil knows very well what power hope possesses. That is why the devil does everything—absolutely everything—to draw our hope away from God.

John Chrysostom says again: “For this reason he casts us into logismoi of despair”—that is, the devil does so—“in order to cut off our hope in God.” How does the devil try to take away our hope? By casting us into despondency and despair concerning our salvation. The devil comes and tells you: “There is no salvation for you. You are lost. The doors have closed against you. You can no longer repent. God will not forgive you.” When such logismoi—invasive thoughts—come to us, the devil is really trying to sever us from God by destroying the very bond that unites us to Him: hope. The same Father says: “Hope...”

“Hope for the good things to come makes us bear the sorrows of the present with ease.” Hope, he says—the hope of enjoying the good things to come—enables you to bear gladly the sorrows of this present life. We have seen this, my dear friends, and still see it among many devout people. Those whose hope is in the Kingdom of God face poverty, death, and every hardship with astonishing composure. This is how the Martyrs faced their sufferings. Consider that wonderful saying of the Holy Forty Martyrs: “Bitter is the winter, but sweet is Paradise.”

We might call this truly the classic saying of Saint Basil the Great. It comes from one of Saint Basil the Great’s homilies on the Holy Forty Martyrs, in which he preserves the account of their martyrdom and their words to one another: “Sweet is Paradise; bitter is the winter.” Yet this does not make the winter any milder. You acknowledge that the winter is bitter. It was March ninth, on the frozen lake of Sebaste in Asia Minor, with its bitter northern climate and severe winter. The lake was frozen. Imagine remaining there for twenty-four hours, naked in the lake, throughout the night. What were they supposed to do—deny that the winter was bitter? They were not out of touch with reality.

“The power of hope in the Lord is great.” It is indeed great. It is “an impregnable fortress,” a fortress upon which no enemy hands can be laid to capture it. It is “an unconquerable wall.” Hope is “an invincible ally.” “For hope in God transforms everything else.” “Hope in God is stronger than every bridle”—stronger, he says, than every restraint, than anything that might pull us away. Hope is that astonishing, tremendous power which binds the human person to God and holds him fast in Him.

Hope, my dear friends, in the general sense—not now specifically hope directed toward God, but the sort of thing we mean when we say, “I hope to visit you tomorrow.” Of course, if you think about it, even when I say, “I hope to visit you tomorrow,” “I hope God will grant me life,” or “I hope the weather will be good,” that hope is still directed toward God. But allow me, because I wish to emphasize something, to speak of hope in the general sense: the way most people understand it, the way the world sees it rather than Christians. Even among worldly people, this kind of hope is, take note, the final stronghold of life...

and of all human activity. If everything else is lost but hope alone remains, hope can restore it all. It can restore faith if faith has been lost; it can restore love, activity, metanoia—repentance—and health. Have there not been people confined to bed for ten, twenty, or thirty years who afterward recovered? Hope can restore health and, finally, preserve life itself, if...

a person hopes for metanoia—repentance. For example, how will someone be led to repentance? Saint Cyril says: “It is a dreadful thing not to believe in the hope of repentance.” It is dreadful not to believe that you can repent and be saved. It is truly dreadful. John Chrysostom emphasizes this teaching of Saint Cyril: “Do not collapse, nor cut off your good hopes.” Take care, he says, not to fall. Do not cut off your good hopes. Therefore, my dear friends, if the stronghold of hope is captured, then life itself—the very possibility of going on living—reaches a dead end. This is where suicide begins. Why does a person take his own life? As I said, I am speaking of hope in the general sense, as even the world understands it. Why are some people driven to suicide? Because they have lost not only faith and not only love—those have already gone—but also their last stronghold, their last weapon: hope. Once a person loses hope as well, he begins looking for a way to end his life. It is a dreadful thing.

There is the well-known fable of the two frogs, a story devised by psychology; I read it in a psychology book. I do not remember whether I have told it to you before. It illustrates the power of hope in relation to life itself, where its power is greatest. If I have told it before, forgive me for telling it again. Once, as the fable goes, two frogs fell into a bucket of milk. Frogs apparently like water, but they do not like milk at all. When they both fell in, they felt that there was no longer any hope of being saved. They tried to get out of the bucket, but could not.

The sides were much higher than the surface of the milk, and the frogs could not get out. Then they both said, “Nothing remains for us but to die.” So they let themselves sink heavily toward the bottom of the bucket and waited for death. One of them then said, “Why not make another effort?” Just as he was about to lose the stronghold of hope, he hurried to reclaim it and said, “Why should I die? I will keep trying.” The other remained at the bottom of the bucket and waited to die. But this frog rose again to the surface and began kicking and trying to leap out.

He kicked and kicked for a long time, still hoping to be saved, waiting for the moment when he might finally escape from the bucket. As he churned the milk, he suddenly felt something firm beneath his chest. That was all he needed—a solid base from which to leap. He rested on the firm object beneath his chest, sprang upward, and jumped out. He was saved. What had happened? By churning the milk, he had made butter. It had become firm. He stood upon it and leaped out. Remember, this is a fable. Its point is that if you lose hope, you lose everything. The other frog sank, while this one was saved precisely because he did not lose hope.

A poet expresses this beautifully in a lovely poem found in one of the small books of Christian songs and hymns. The full poem is longer, consisting of four or five stanzas. I shall recite just one: “Do not fear the man who has founded his faith upon hope. I saw him struggle through life, struggle on, yet always I saw him unconquered.” This is what happens, my dear friends, when a person places his hope in God. He wrestles, strives, struggles, and is crushed, yet he is never destroyed. Never, because—I repeat—he has hoped in the living God.

In the living God: the God who exists, who lives, and who provides for us. In a wonderful way, the Word of God compares hope to an anchor. As you know, the symbol of hope is the anchor, and this symbol comes from Holy Scripture itself. In the Epistle to the Hebrews, the Apostle Paul says: “Let us take hold of the hope set before us, which we have as an anchor of the soul, both sure and steadfast.” Let us hold fast, he says, to the hope set before us as an anchor that makes our soul secure and steadfast.

The anchor, therefore, is the symbol of the salvation and safety of the vessel, which is our human existence. The upper part of an anchor, as you may have seen, has the shape of the Cross. This shows that hope has as its foundation the redeeming work of our Lord Jesus Christ. For this reason, a Father of our Church, Epiphanius of Salamis, says: “The Cross is the hope of Christians.” Let me reverse the words: “The hope of Christians is the Cross.” Thus the Cross is the instrument, we might say, of our redemption. Hope, as we have already said...

is the root of many virtues and of every good work. Saint Cyril of Jerusalem says: “The hope of the Resurrection is the root of every good deed.” Do you wish to know the root of every good work? It is the hope of the Resurrection. If you hope that you will rise again, that hope becomes for you the root of every good work. For the expectation of recompense—the confidence that God will reward you—strengthens the soul and makes it vigorous in doing good. Holy Scripture says, “He who shows mercy to the poor lends to God.” If I show mercy to the poor, I lend to God. This means that...

when you lend something, you expect to receive it back. And so, when you know that a return will come from here, you give here. But when does this happen? Precisely when you hope to receive from God, who has made Himself, so to speak, your debtor. See how far the love of God goes: He makes Himself your debtor. He says, “You give, and I shall give to you. I am indebted to you; I am your debtor.” For this reason, our Lord Himself says: “Make friends for yourselves by means of unrighteous mammon, so that when you depart”—when you leave this world—“they may receive you into the eternal dwellings.” Why should our life...

Hope is the foundation of our whole life. The Apostle and Evangelist John says in the third chapter of his first epistle: “Beloved, now we are children of God,” that is, we are children of God even now, “and it has not yet been revealed what we shall be.” “But we know that when He is revealed, we shall be like Him”—like Him—“for we shall see Him as He is.” And he adds: “And everyone who has this hope in Him”—everyone who hopes to see Christ—what does he do? “He purifies himself, just as He is pure.”

Therefore, whoever hopes to see Christ purifies himself; that is, he sets out upon the path of the spiritual life. You see that our hope is the root of the entire spiritual life. My dear friends, throughout both the Old Testament and the New Testament we find towering examples of hope. Abraham, Moses, and Job stand out as truly great examples, towering figures of hope. Let me read you just one passage from the Epistle to the Hebrews.

“These all died in faith, not having received the promises, but having seen them afar off, and having embraced them, they confessed that they were strangers and pilgrims on the earth.” We too are strangers, sojourners, and pilgrims in this world, as though living in a foreign land. Although God had promised to give Abraham a land, Abraham himself received nothing. “For those who say such things...” This is why, as I have told you before, Abraham never built a house. He lived in tents precisely because he had no permanent dwelling. And yet God brought him out of his home in order to lead him to the land of Canaan. Study this carefully, and you will see the greatness of the faith and hope involved: God takes you away from your home, your relatives, and all your property—

Abraham was a very wealthy man—and brings you where? To an unknown land. And where are you to live? In tents, in temporary shelters.

“For those who say such things”—those who call themselves sojourners and pilgrims—“make it clear that they seek a homeland.” They are seeking a new homeland. “And truly, if they had called to mind the country from which they had departed”—for Abraham, Ur of the Chaldeans in Mesopotamia—“they would have had opportunity to return.” No, it was not their former homeland that they desired, “but now they desire a better one, that is, a heavenly country.” “For he waited for the city which has foundations, whose architect and maker is God.” What is this city whose architect and maker is God? It is the Kingdom of God.

Job’s wife asked him, “How long will you hold fast?” How long will you keep waiting? What did he say? “I will wait yet a little while, looking for the hope of my salvation.” I will wait just a little longer, he says, to be healed and saved. And who said this? The man who had lost everything and, covered with leprosy, sat upon a heap of dung. A ruler cast upon the dunghill, a leper scraping his sores with a potsherd. And then there are the forty million martyrs of the New Testament era.

Millions of martyrs over twenty centuries chose a martyr’s death. Wealth, beauty, rank, life itself—they set everything aside because their hope had been transferred to heaven and laid up there. Otherwise, martyrdom would have been both impossible and incomprehensible to them.

Christianity is not called only faith. You remember that we said Christianity is called the Faith, and Christians are called the faithful. But it is not called only faith; it is also called hope. The Apostle Peter expresses this as follows: “Always be ready to give a defense”—always be ready, he says, to give an answer—“to everyone who asks you to give an account of the hope that is in you,” to explain the content of our hope. You see, then, that Christianity is also called hope—not only faith, but hope as well.

First Peter, chapter three, verse fifteen. This is why Christians are those who possess the good and living hope, not merely some vague hope. Hope is the strength of love. “For through hope we await the reward of love.” Through hope we await the reward of love. “The absence of hope,” the same Father says, “is the destruction of love.” If you lose your hope, you also lose your love. “Hope is the blood of faith,” says Clement of Alexandria.

Saint John Climacus calls hope the strength and power of love. Hope is the axis upon which faith and love are held in balance. If it is removed from the center—just as the Apostle places it at the center in his Epistle to the Corinthians—if this axis, this central point, is taken away, then the virtues of faith and love that are balanced on either side are lost and destroyed. My dear friends, let us increase this hope, this foundational theological virtue. And as we increase it, let us cry out with all the strength of our soul: “My hope is the Father, my refuge is the Son, my shelter is the Holy Spirit: O Holy Trinity.”

Θεολογικές αρετές, διότι αποτείνονται προς τον Θεόν, αλλά και κατηγορούνται εις Αυτόν και προέρχονται από Αυτόν. Δηλαδή, ο Θεός δεν εντέλλεται μόνο την ελπίδα, την πίστη και την αγάπη στους ανθρώπους, αλλά και ο ίδιος είναι η ελπίδα, η πίστη και η αγάπη, αλλά και προς Αυτόν πρέπει να αποτείνονται η ελπίδα, η πίστη και η αγάπη. Συνεπώς, πράγματι, οι τρεις αυτές θεολογικές αρετές λέγονται θεολογικές, γιατί αποτείνονται προς τον Θεόν, αλλά αναφέρονται εις Αυτόν και προέρχονται από Αυτόν. Γι' αυτό ο Θεός καλείται πιστός στην πρώτη προς Κορινθίους επιστολή.

Ο Θεός ακόμη καλείται Θεός αγάπης, ο Θεός αγαπητός, αλλά καλείται και Θεός της ελπίδος. Προσέξτε, καλείται Θεός της ελπίδος. Θα πει ο Απόστολος Παύλος στην προς Ρωμαίους επιστολή του: «Ο δε Θεός της ελπίδος πληρώσαι υμάς», ήθελε να σας γεμίσει, «πάσης χαράς και ειρήνης εν τω πιστεύειν, εις το περισσεύειν υμάς εν τη ελπίδι», να περισσεύετε, λέει, στην ελπίδα, «εν δυνάμει Πνεύματος Αγίου», με τη δύναμη του Αγίου Πνεύματος. Ποιος θα κάνει ώστε να περισσεύετε εσείς οι πιστοί στην ελπίδα με τη δύναμη του Αγίου Πνεύματος; Ο Θεός της ελπίδας.

Βλέπουμε, λοιπόν, ότι ο Θεός είναι η ελπίς, δίνει την ελπίδα και ζητάει να αποταθεί πίσω προς Αυτόν η ελπίς. Ώστε, λοιπόν, ο Θεός καλείται Θεός ελπίδος, που είναι και η πηγή της ελπίδος. Διότι, επαναλαμβάνω, πρωτίστως λέγεται ο Θεός, Θεός της ελπίδος, ως δημιουργός της ελπίδος, αλλά και χορηγός της ελπίδος, αλλά και βεβαιωτής της ελπίδος. Αυτός ο Θεός, ο οποίος δημιουργεί ελπιζούσας καρδίας. Αν μια καρδιά ελπίζει στον Θεόν, ποιος την δημιούργησε; Αυτός ο Θεός. Φυσικά, όχι χωρίς τη συγκατάθεση αυτής της καρδίας, διότι

ελπίς είναι αρετή και είναι αρετή, επειδή ακριβώς προέρχεται και στηρίζεται εις την προαίρεση του ανθρώπου. Ώστε ο Θεός δημιουργεί καρδίας ελπιζούσας, υπό τον όρον ότι και ο άνθρωπος έχει προσφέρει την αγαθή του προαίρεση για τη δημιουργία αυτής της ελπιζούσης καρδίας. Αλλά ακόμη ο Θεός είναι και βεβαιωτής της ελπίδος. Διότι, όταν μια καρδία ελπίζει εις τον Θεό, ο Θεός βεβαιώνει τις ελπίδες τις οποίες δίδει σε μια καρδία. Όταν ο Θεός λέγει «θα κάνω αυτό, θα σου δώσω εκείνο», τότε ο Θεός δεν αθετεί, δεν διαψεύδει τας ελπίδας.

Δεν είναι διαψευστής ελπίδων. Οι άνθρωποι διαψεύδουν τις ελπίδες. Ο Θεός ποτέ, μα ποτέ δεν αθετεί. Ο Θεός αργεί και για τον Θεό δεν υπάρχει χτες και σήμερα και αύριο. Όπως και για τον άνθρωπο, αν θέλετε, αν τον τοποθετήσουμε όχι μόνο μέσα στη γήινη του ύπαρξη, τη γήινη του ζωή, αλλά και πολύ πέρα από τη γήινη του ζωή. Τότε θα έλεγε ο άνθρωπος: «Ελπίζω και πέρα από τη ζωή αυτή». Βεβαίως και οφείλουμε να ελπίζουμε πέρα από τη ζωή αυτή. Άρα, θα λέγαμε, ο Θεός αργεί, αλλά ουδέποτε διαψεύδει τις ελπίδες τις οποίες υπόσχεται στους ανθρώπους. Είναι, είπαμε, όμως και αντικείμενο της ελπίδας ο Θεός, γιατί ζητά ο Θεός να αποτείνεται πάσα ελπίς προς

Λέγεται ο Θεός της ελπίδος, όχι ο Θεός ελπίδος. Τι σημασία έχει αυτό; Διότι δεν παρέχει απλώς μίαν ελπίδα, αλλά παρέχει μίαν και μόνην και καμίαν άλλην ελπίδα. Κάθε ελπίδα, κάθε ελπίδα έξω από τον Θεό παύει να είναι ελπίς, όπως θα δούμε στη συνέχεια. Συνεπώς, ο Θεός είναι η μόνη ελπίς, η μοναδική ελπίς. Αλλά, επαναλαμβάνω, εάν η ελπίδα ξεκινάει από τον Θεόν, τότε επαναστρέφεται προς Αυτόν, ξαναγυρίζει προς τον Θεόν. Θα μπορούσαμε να πούμε τούτο κατά ηθικόν λόγον.

Εφόσον ο Θεός είναι ο χορηγός και η πηγή της ελπίδος, άρα δικαιολογημένα, κατά ηθικόν λόγον, πρέπει και η ελπίδα μας αποκλειστικώς να στρέφεται προς τον Θεόν. Λοιπόν, εάν στραφεί —προσέξτε πολύ το σημείο αυτό— εάν στραφεί η ελπίδα μας προς πρόσωπον έτερον εκτός του Θεού ή προς αντικείμενον, τότε θα μπορούσαμε να πούμε ότι είμεθα σφετερισταί θείων δικαιωμάτων. Γιατί; Διότι, εφόσον η ελπίδα μας ανήκει στον Θεό, με ποιο δικαίωμα εμείς την ελπίδα μας τώρα μπορούμε να τη στηρίξουμε σε ένα άλλο πρόσωπο;

Σε ένα αντικείμενο; Εάν το κάνουμε, είμεθα πράγματι σφετερισταί, σφετεριζόμεθα θεία δικαιώματα. Αρπάζομε εκείνο που εις τον Θεό ανήκει και το χρησιμοποιούμε εκεί που εμείς θέλουμε. Αλλά, επιπλέον, εάν αποταθεί η ελπίδα μας έξω από τον Θεό, σε πρόσωπο ή πράγμα, τότε αντιλαμβάνεστε ότι αυτή η ελπίδα, η στηριζομένη σε πρόσωπο ή πράγμα, εκτός του ότι είναι σφετερισμός θείων δικαιωμάτων, είναι και αβάσιμος. Δεν έχει, δηλαδή, βάση να στηριχθεί. Γιατί; Διότι πρόσωπα και πράγματα εις τον κόσμο αυτόν είναι μη όντα και, συνεπώς, διαλυόμενα.

Μη όντα. Κάθε τι, όσο κι αν το θεωρούμε σίγουρο, στέρεο, είναι μη όντα όλα. Μη όντα θα πει μη υπάρχοντα. Διότι τα πάντα μετασχηματίζονται, όπως λέγαμε και χθες το βράδυ, τα πάντα αλλάζουν.

Μπορείς να πεις ότι έχω το σπίτι μου εδώ και θα μείνει εδώ εκατό χρόνια, πεντακόσια χρόνια, χίλια· κάποτε θα γκρεμιστεί. Αλλά και αυτή η ίδια η γη θα αλλάξει κάποτε. Γιατί τα πάντα είναι μη όντα, διαλυόμενα. Μόνο ο Θεός είναι ο όντως ων, ο πράγματι υπάρχων, ο αναλλοίωτος, ο αμετάβλητος, ο αδιάλυτος.

Ο Αιώνιος, ο Αΐδιος. Συνεπώς, αν εγώ χτίσω την ελπίδα μου επάνω στο θεμέλιον πρόσωπα, πράγματα εις τον κόσμο αυτόν, εφόσον όλα θα περάσουν, τότε όλα θα καταστραφούν. Και, για να μη νομίζετε ότι το πράγμα είναι μόνο για ό,τι θα περάσουμε στη ζωή αυτή, όποιος άνθρωπος θα ήθελε να στηριχθεί πάνω σε θέματα αυτής της ζωής, χάθηκε. Η ζωή επεκτείνεται, επεκτείνεται. Ξέρετε πώς το λέει γι' αυτό ο Απόστολος Παύλος με ένα ωραίο παράδειγμα; Θα έρθει εκείνη η μέρα, η μέρα της κρίσεως, που θα είναι η μέρα πυρός, και τότε ό,τι έργο αντέχει στο πυρ θα μείνει, ό,τι έργο δεν αντέχει στο πυρ θα καεί. Γι' αυτό λέγει: «Ας προσέχει ο καθένας πώς κτίζει». Εάν κτίζει με καλαμιά —προσέξτε— με καλαμιά,

χορτάρι, με πέτρες πολύτιμες, με άργυρον, με χρυσόν. Πώς κτίζεις; Αν κτίζεις με πολύτιμα πράγματα, πολύτιμα μέταλλα, ας έρθει η φωτιά. Δεν θα χαθεί αυτό που έχεις, το χρυσάφι. Το πολύ θα λιώσει, αν είναι σε λίρες ή σε κοσμήματα. Θα λιώσει. Θα μείνει, όμως, πάλι χρυσός.

Αυτό το οποίον εσύ σαν σχήμα του έδωσες, αλλά δεν θα πάψει από του να είναι πάντοτε χρυσός. Όταν, όμως, αυτό που έφτιαξες είναι καλαμιά και χορτάρι, αυτό τι θα γίνει; Θα καεί, γιατί δεν μένει αυτό, δεν μένει. Γιατί, λοιπόν, εάν η ελπίδα μας είναι επί πραγμάτων που δεν θα μείνουν, θα αλλάξουν —γιατί παράγει το σχήμα του κόσμου τούτου, μετασχηματίζεται η κτίση— θα έρθει ο Χριστός, τα πάντα θα τα μετασχηματίσει. Τότε εσύ πώς θα βρεθείς; Και λέγει ο Απόστολος Παύλος: «Ούτως δε σωθήσεται, ως διά πυρός». Πώς σώζεται εκείνος του οποίου το σπίτι πήρε φωτιά; Αυτός και ο εαυτός του, δηλαδή γυμνός, γυμνός. Ανάσταση. Έτσι, λέει, θα μείνει και ο άνθρωπος του οποίου τα έργα είναι στηριγμένα επάνω σε αβάσιμες βάσεις και αβέβαιες βάσεις, που είναι πρόσωπα, πράγματα του κόσμου τούτου. Ενώ, εάν στηρίξουμε την ελπίδα μας πάνω εις το πρόσωπο του Θεού, τότε δεν έχουμε απολύτως τίποτα να φοβηθούμε. Γιατί ο Θεός είναι ο Αμετάβλητος και ο Αναλλοίωτος. Δεν φτάνει, όμως, μόνον αυτό. Εάν στηρίξει κανείς εις τα μη όντα την ελπίδα του,

όχι εις τον Θεόν, εάν δημιουργήσει σφετερισμόν θείων δικαιωμάτων, τότε έχει και κάτι άλλο, κάτι που είναι φοβερό: είναι καταραμένος. Αυτό το βεβαιώνει ο Λόγος του Θεού, και δικαιολογημένα. Λέγει ο προφήτης Ιερεμίας εις το δέκατον έβδομον κεφάλαιόν του: «Επικατάρατος ο άνθρωπος, ος την ελπίδα έχει επ' άνθρωπον». Καταραμένος ο άνθρωπος, καταραμένος. Είναι φοβερό. Ο άνθρωπος που έχει την ελπίδα του σε άνθρωπο. Αντιθέτως: «Ευλογημένος ο άνθρωπος, ος πέποιθεν επί τον Κύριον. Και έσται Κύριος η ελπίς αυτού».

Ευλογημένος αυτός ο άνθρωπος που έχει την ελπίδα του εις τον Κύριον, και θα είναι η ελπίδα του αυτός ο ίδιος ο Κύριος. Ευλογημένος. Κάθε, συνεπώς, ελπίδα σε άνθρωπο, σε συγγένεια, σε αξίωμα, σε πλούτον είναι απορριπτέα. Εάν πεις: «Έχουμε συγγενή ο οποίος κατέχει αξίωμα και έχουμε την ελπίδα μας εις αυτόν ότι θα πάμε καλά». Έχει μια υψηλή θέση, είναι υπουργός ή δεν ξέρω τι είναι. Ή ακόμη έχουμε έναν θείο, εξάδελφο ή συγγενή που είναι πλούσιος. Ή, τέλος πάντων, είναι συγγενής μας αυτός ο οποίος έχει μια θέση ή έχει κάτι στα χέρια του.

Δεν έχουμε ανάγκη, η ελπίδα μας είναι αυτός ο συγγενής. Αυτή είναι η περίπτωση στην οποία αναφέρεται: «Επικατάρατος ο άνθρωπος». Το ακούτε; Διότι έγινε μετάθεση της ελπίδας σου από τον Θεό εις αυτούς τους ανθρώπους, εις τον πλούτον, εις τα πρόσωπα, εις τα μέσα της εποχής, τα μέσα που χρησιμοποιούν οι άνθρωποι και το καθεξής. Χωρίς να σημαίνει ότι δεν θα χρησιμοποιήσω τα μέσα νόμιμα. Προσέξτε, όχι άνομα, όχι άνομα, γιατί ο Θεός να φυλάξει. Μέσον, όταν λέω, εννοώ το εξής: να βάλω έναν άνθρωπο και να πω: «Σε παρακαλώ, πες μια κουβέντα σε εκείνον τον άλλον άνθρωπο». Αυτό εννοώ μέσον, όχι να πάρω του αλλουνού τη θέση. Όπως, φερ' ειπείν, στις εξετάσεις για μια θέση, να πάω να ζητήσω εγώ να μπει ένα δικό μου πρόσωπο ανάξιον.

Εκείνος που έγραψε καλά και είναι αριστεύς, αυτός να μείνει απ' έξω; Όχι, αυτό να φυλάξει ο Θεός. Είναι αδικία φανερή. Ενώ μέσον είναι το να βοηθήσει κάποιος χωρίς να βλαφτεί κανένας. Να μιλήσουμε κάπου, να γίνει κάτι, να πούμε σε έναν άνθρωπο να φροντίσει για μας, για μια δουλειά κτλ. Αυτό εννοώ μέσον. Το διασαφηνίζω. Λοιπόν, εάν ένας συγγενής μας είναι πλούσιος, μπορούμε να του ζητήσουμε χρήματα. Εάν κάποιος γνωστός μας έχει ένα αξίωμα, μπορούμε να τον παρακαλέσουμε να μας βοηθήσει. Θα κάνουμε χρήση και του συγγενούς και του αξιωματούχου και του πλουσίου, αλλά δεν θα είναι εκεί η ελπίδα μας. Θα νομίζουμε και θα αισθανόμαστε ότι ο συγγενής, ο πλούσιος, ο αξιωματούχος είναι όργανα του Θεού

να μας εξυπηρετήσουν. Πιστεύω ότι έκανα την τοποθέτηση όπως πρέπει. Όπως και τα χρήματα, θα δούμε λίγο πιο κάτω. Δεν μπορείς να λες ότι τα χρήματα είναι η ελπίδα μου. Μπορείς, όμως, να κάνεις χρήση των χρημάτων. Με αυτή την έννοια, λοιπόν, θα τοποθετούμε τα πράγματα και την ελπίδα μας. Λέγει ένας εκκλησιαστικός συγγραφέας: «Επ' ουδένα άνθρωπον ελπίζομεν», σε κανέναν άνθρωπο δεν ελπίζομε, «καν δοκώμεν ημίν είναι φίλοι», κι αν ακόμη νομίζουμε ότι είναι φίλοι μας, «ου γαρ επ' αυτούς», όχι πάνω σ' αυτούς, «αλλά επί Κύριον ελπίζομεν», ελπίζομε, λέει, στον Κύριον, ο οποίος είναι ο Ιησούς Χριστός, «ω η δόξα και το κράτος».

Στον οποίο ανήκει και η δόξα και η δύναμις. Και η δόξα και η δύναμις. Όχι, λοιπόν, σε άλλους η ελπίδα μας. Γι' αυτό βλέπετε αυτό το χαρακτηριστικό. Όταν πεθάνουν αυτοί οι προστάτες μας και ο Θεός, ξέρετε, αυτά τα είδωλα της ελπίδος μας, είδωλα είναι, γκρεμίσουν· ένας ξαφνικός θάνατος, μια καταστροφή, ένα αναποδογύρισμα του καθεστώτος, του πολιτειακού. Είχαμε κάποιον συγγενή που ήταν πολύ υψηλός, υπουργός, πρωθυπουργός. Σήμερα, αύριο, τούμπα, αναποδογύρισμα. Πού ο μπάρμπας, πού ο φίλος, πού ο συγγενής; Όλα κορώνα γράμματα ήρθανε. Ο Θεός γκρεμίζει τα είδωλα. Εάν τότε δείτε ανθρώπους να λυπούνται σφόδρα,

φτάνουν σε απογοήτευση, γιατί χάσαν την ελπίδα τους, να το ξέρετε, οι άνθρωποι αυτοί πράγματι είχαν την ελπίδα τους επάνω σε ανθρώπους. Επικατάρατοι οι άνθρωποι αυτοί, επαναλαμβάνω, λέγει ο Λόγος του Θεού. Δεν έχουν την ευλογία του Θεού οι άνθρωποι αυτοί. Εάν δεν πρέπει σε πρόσωπα να έχουμε την ελπίδα μας, αγαπητοί μου, πολύ περισσότερο δεν πρέπει να την έχουμε σε αντικείμενα. Σε περιουσία κινητή ή ακίνητη. Σε σπίτια, σε χωράφια, σε χρήματα. Όχι. Πώς είναι εκείνοι οι οποίοι λέγουν, λέγουν: «Να 'ναι καλά το πορτοφόλι μου. Έχεις λεφτά, είσαι εντάξει. Δεν έχεις λεφτά, δεν είσαι εντάξει».

Είναι φοβερό, αγαπητοί μου, αυτό. Σημαίνει ότι η ελπίδα μας πλέον είναι τα χρήματα. Ο Θεός να μας φυλάξει από ένα τέτοιο ξεφτίλισμα και κατάντημα. Σημαίνει ότι ένας τέτοιος άνθρωπος δεν έχει πλέον μέσα του Θεό. Και αν λέγει ότι έχει Θεόν, ψεύδεται χωρίς να το καταλαβαίνει. Χωρίς να σημαίνει εδώ ότι δεν μπορούμε να έχουμε το σπίτι μας, το χωράφι μας και τα κτήματά μας, δηλαδή εκεί που έχουμε να περάσουμε, να ζήσουμε, να καλλιεργήσουμε τα χωράφια μας, το μαγαζί μας να το ανοίξουμε και να το εμπορευθούμε κτλ. Τονίζω: η ελπίδα μας δεν θα είναι αυτά. Απλώς είναι όργανα που τα αναθέτει ο Θεός στα χέρια μας για να κινηθούμε. Η ελπίδα μας εκεί, εις τον Θεόν, καρφωμένη.

Ένα ακόμη τρίτο σημείο, εκτός από πρόσωπα και πράγματα, είναι —και πόσοι άνθρωποι έχουν κολλήσει εκεί— τα σύγχρονα επιτεύγματα της τεχνικής και της επιστήμης. Ξέρετε πόσοι άνθρωποι έχουν θεοποιήσει την επιστήμη και η ελπίδα τους πλέον είναι η επιστήμη;

Πόσες φορές οι άνθρωποι λέγουν: «Ελπίζομε στην επιστήμη». Μία ασθένεια, μία δυσκολία τεχνική: «Ελπίζομε στην επιστήμη». Ο άνθρωπος πλέον εθεοποίησε την επιστήμη. Κι όμως, ο Θεός μάς έδωσε την επιστήμη για να μας υπηρετεί. Αλλά και πάλι λέγω, η ελπίδα μας ούτε στην τεχνική ούτε στην επιστήμη· μόνο εις τον Θεό.

Θα το δείτε αυτό όταν κάποτε αρρωστήσει κάποιος δικός μας. Θα τρέξουμε στους γιατρούς, θα κάνουμε το παν. Για μας Θεός δεν υπάρχει. Και τότε, όταν θα μας έχει απελπίσει η επιστήμη, λέμε ότι δεν έχουμε πλέον την ελπίδα μας στην επιστήμη και τώρα πλέον ρίπτομε την ελπίδα μας εις τον Θεόν. Εκεί δείχνει ότι δεν την είχαμε και στην αρχή την ελπίδα μας εις τον Θεόν. Θα την έχεις την ελπίδα σου εις τον Θεόν και μετά θα πάρεις αυτό που ο Θεός σού δίνει. Είναι επιστήμη; Θα τη χρησιμοποιήσεις. Γι' αυτό θα πει ο Λόγος του Θεού, για να τα ανακεφαλαιώσει όλα αυτά, λέει στον Τιμόθεο ο Απόστολος Παύλος: «Τοις πλουσίοις εν τω νυν αιώνι», του παρόντος αιώνα, στους πλουσίους, «παράγγελλε», να τους ειδοποιείς και να τους παραγγέλλεις, «μη υψηλοφρονείν».

«Μηδέ ηλπικέναι επί πλούτου αδηλότητι», ούτε να ελπίζουν, να έχουν ελπίσει επάνω εις την αδηλότητα του πλούτου. Τι θα πει αδηλότης; Θα πει εις το αβάσιμον, εις το έωλον, εις το άπιστον. Λοιπόν, όπως ξέρετε, τα χρήματα δεν ξέρουν νοικοκύρη. Αυτή τη στιγμή είναι στην τσέπη του και την άλλη στιγμή έχουν άλλη τσέπη για νοικοκύρη. Άπιστα πράγματα, έωλα, τα υλικά πράγματα είναι σήμερα δικά μας και αύριο δεν είναι δικά μας. Αυτό, λοιπόν, είναι ο πλούτος: είναι άδηλος, είναι μετέωρος, αβάσιμος, «αλλ' εν τω ζώντι Θεώ». Εκεί, λέει, να είναι η ελπίδα. «Τω παρέχοντι ημίν πάντα πλουσίως εις»

Απόλαυση, που μας τα δίνει, λέει, όλα πλούσια να τα απολαύσουμε. Και θα πει ένας εκκλησιαστικός συγγραφέας: «Οὐ γὰρ ἐπιδέχεται σφετερισμὸν ἡ εἰς Θεὸν πίστις, ἐλπίς». Δεν επιδέχεται, λέει, σφετερισμόν — συγγνώμη, συγγνώμη — επαμφοτερισμόν, επαμφοτερισμόν. Δηλαδή, μια να είσαι εδώ και μια να είσαι εκεί. Μια να ελπίζεις στα χρήματα και μια να ελπίζεις στον Θεό.

Καταδέχεται ο Κύριος ολόκληρον την παρ’ αὐτοῦ παρέχειν βοήθειαν τῷ ποτὲ μὲν ἐπὶ χρήμασιν ἠλπικότι καὶ δόξῃ ἀνθρωπίνῃ καὶ δυνάμει τινὶ κατὰ κόσμον, ποτὲ δὲ αὐτὸν ὡς ἐλπίδα ἑαυτοῦ προβαλλομένῳ, ἀλλὰ δι’ ἀληθοῦς ἐπαναπαύεσθαι τῇ τῇ παρὰ τοῦ Θεοῦ βοηθείᾳ. Δεν δέχεται ο Θεός να επαμφοτερίζεις.

Να αιωρείσαι μια από εδώ, σε χρήματα, σε δόξες ανθρώπων, σε θέσεις και αξιώματα, και μια εις τον Θεόν. Ή το ένα ή το άλλο. Ο Θεός δεν θέλει να παίζεις. Ή θα ελπίσεις εις την βοήθεια του Θεού ή δεν θα θέλει ο Θεός. Δηλαδή, η ελπίδα, αγαπητοί μου, πρέπει να είναι ολόκληρη προς τον Θεό. Θα πει ο Μέγας Βασίλειος: «Μακάριος», ευτυχισμένος, «ὁ πάσης ἐλπίδος κατὰ τὸν κόσμον ἑαυτὸν ἀποστήσας». Εκείνος ο οποίος έχει φύγει από κάθε ελπίδα κοσμική και μόνην ἔχων ἑαυτοῦ ἐλπίδα τὸν Θεόν. Οὐ γὰρ ἐπιδέχεται ἐπ’

επαμφοτερισμὸν ἡ εἰς Θεὸν ἐλπίς. Το ίδιο πράγμα λέγει εδώ και ο Μέγας Βασίλειος. Δεν επιδέχεται η ελπίδα του Θεού επαμφοτερισμόν. Και τέλος, ο Ιερός Χρυσόστομος θα θεολογήσει επί της ελπίδας και θα πει: «Ἡ δὲ ἐπὶ τὸν Θεὸν ἐλπὶς πάντων ἀθάνατος», ενώ οι άλλοι, οι κατά κόσμον, θνητοί. Πέθανε ο προστάτης, πέθανε και η ελπίδα. «Ἀθάνατος, ἄτρεπτος», δεν έχει τροπή, μια να είναι έτσι και μια να είναι έτσι. «Ἀκίνητος», δηλαδή αμετακίνητος, «μεταβολὴν οὐ δεχομένη, ἐν ἀσφαλείᾳ πάσῃ καθεστῶσα». Αυτή είναι η ελπίδα προς τον Θεό. Αλλά τι συντελεί

στην πρόσκτηση της ελπίδας, προκειμένου να την αποκτήσουμε την ελπίδα; Τι θα συντελέσει; Διότι πραγματικά είναι μια μεγάλη αρετή και ευτυχισμένος αυτός που έχει ελπίδα.

Δύο πράγματα κυρίως. Η γνώση των υποσχέσεων του Θεού, την οποία θα αποκτήσουμε διά της μελέτης της Αγίας Γραφής. Εάν μάθεις από την Αγία Γραφή ότι ο Θεός σού υπόσχεται Βασιλεία, σού υπόσχεται Ανάσταση νεκρών, σού υπόσχεται ότι θα είναι στη ζωή σου αυτή πάντα βοηθός, αυτά από πού θα τα μάθεις, ώστε αυτά να σταθούν για σένα ελπίδα, περιεχόμενον ελπίδος; Από τη μελέτη της Αγίας Γραφής. Και δεύτερον, η υπομονή. Αυτά τα δύο, η γνώση...

των υποσχέσεων του Θεού διά της μελέτης της Αγίας Γραφής και η υπομονή. Αυτά τα δυο συναρτώνται και δημιουργούν τον δρόμον διά την απόκτηση της ελπίδας. Στην Αγία Γραφή εγράφησαν, όπως είπαμε, οι υποσχέσεις του Θεού. Εγράφησαν οι προφητείες. Εγράφησαν όλα εκείνα που αναμένουν τους πιστούς. Ποιο είναι το κορυφαίο από εκείνα τα γεγονότα, τα οποία γεγονότα έρχονται να πιστοποιήσουν τα μέλλοντα; Η Ενανθρώπιση. Όταν ο Υιός του Θεού έγινε άνθρωπος, η Ενανθρώπιση πιστοποιεί εκείνα που θα έλθουν στο μέλλον, ώστε εδώ τώρα, από τις υποσχέσεις του Θεού, έχω και μια βεβαιότητα. Και η βεβαιότητα είναι ότι έχουν ήδη γίνει. Ένα μικρό παράδειγμα. Ένας άνθρωπος μας λέγει ότι θα μας δώσει ένα εκατομμύριο δραχμές για να χτίσουμε το σπίτι μας. Και ευθύς αμέσως, μόλις μας το λέγει αυτό, βγάζει από το πορτοφόλι του και μας καταμετρά επάνω στο τραπέζι εκατό χιλιάδες δραχμές. Πέστε μου, έχοντες την πράξη της καταθέσεως των 100.000 δραχμών, μπορούμε να ελπίζουμε βεβαίως ότι θα έχουμε και τις 900.000 δραχμές; Γιατί; Γιατί ήδη έδωσε δείγμα ό,τι προσφέρει. Έτσι λοιπόν και εδώ ο Θεός. Ο Θεός έδωσε δείγμα. Είναι όλα τα γεγονότα που προηγήθηκαν, τουλάχιστον ως πρόσημα, στην Καινή Διαθήκη.

Κορυφαία είναι, ξαναλέγω, η Ενανθρώπιση του Υιού του Θεού. Αφού λοιπόν έχω αυτά τα γεγονότα, έχω ακόμη την Ανάσταση του Χριστού και την Ανάληψή Του. «Πιστὸς ὁ Θεός», λέει ο Απόστολος Παύλος, πιστός Θεός δηλαδή, είναι αδύνατο να υπάρχει ψεύδος. Ο Θεός δεν ψεύδεται, ο Θεός είναι αληθής. Άρα, έχω τα γεγονότα αυτά να κατοχυρώνουν εκείνα τα οποία θα έλθουν στο μέλλον και διά τα οποία δύναμαι να ελπίζω. Ώστε, αυτή η γνώση, διά της μελέτης του Λόγου του Θεού, οδηγεί στην — προσέξτε, θα πω μια σειρά συλλογισμών και θα παρακαλέσω να παρακολουθήσετε, όπως και παρακολουθείτε — αυτή η γνώση ότι θα μου δώσει ο Θεός εκείνα που έρχονται, μου δημιουργεί μέσα μου

αναμονή, ένα «περιμένω». Αυτή όμως η αναμονή, αυτό το «περιμένω» του Θεού, εφόσον ξέρω ότι θα μου τα δώσει ο Θεός, αυτά που μου υποσχέθηκε, με κάνει να υπομένω τις αντιξοότητες και τους πειρασμούς. Ώστε η γνώση οδηγεί στην αναμονή. Η αναμονή οδηγεί στην υπομονή, διότι δεν θα περάσω θλίψη και στενοχώρια στη ζωή μου; Αλλά τι θα λέω; Υπομονή. Ο Θεός είπε, σκέψου, δεν ψεύδεται. Περίμενε, υπομονή, ανάμενε και υπόμενε. Ανάμενε και υπόμενε. Οπότε, με την αναμονή και την υπομονή τελικά σώνω τον δρόμο, τελειώνω τον δρόμο που θα με οδηγήσει

στην απόλαυση της ελπίδας.

Αυτό γράφει και ο Απόστολος Παύλος: «Διὰ τῆς ὑπομονῆς καὶ τῆς παρακλήσεως τῶν Γραφῶν τὴν ἐλπίδα ἔχωμεν». Το λέγει στους Ρωμαίους αυτό, στην προς Ρωμαίους επιστολή του. «Διὰ τῆς ὑπομονῆς», λέει, «καὶ με την παρηγορία των Γραφών». Με εκείνα που η Γραφή υπόσχεται έχουμε την ελπίδα. Και εκείνον τον εξαποστέλλομε με τη θεωρητική υπομονή και εμείς απαλλασσόμαστε με τη συμβουλή της θεωρητικής υπομονής. Και όμως, αν ξέραμε τι συμβουλεύουμε ή αν ξέραμε τι σημαίνει άμα μας πει ο άλλος να κάνουμε υπομονή και εκτιμούσαμε την βαρύτητα αυτής της συμβουλής, τα πράγματα θα ήσαν πολύ διαφορετικά.

Ευχηθείτε να μας μείνει λίγος χρόνος μέσα στη χρονιά που διανύουμε, αν ο Θεός επιτρέψει, να πούμε λίγα λόγια και δι’ αυτή την υπομονή. Πιο αναλυτικά θα μας τα πει ως εξής ο Απόστολος, σε μία σειρά, σε μία κλιμάκωση που οδηγεί στην ελπίδα. Λέγει πάλι στην προς Ρωμαίους, στο πέμπτο κεφάλαιο: «Καυχώμεθα ἐν ταῖς θλίψεσιν». Καυχόμαστε, λέει, στις θλίψεις μας. Ποιος καυχιέται στις θλίψεις; Εάν δεν καυχόμαστε στις θλίψεις μας, σημαίνει ότι δεν έχουμε εκτιμήσει τη ρίζα της ελπίδας, διότι από εδώ ξεκινά. Καυχώμεθα, λοιπόν, εις τας θλίψεις μας. «Εἰδότες» — εκείνο το «εἰδότες» —

γνωρίζουν σήμερα οι Χριστιανοί; Γνωρίζουν ότι «ἡ θλῖψις ὑπομονὴν κατεργάζεται», ότι η θλίψη, λέει, εργάζεται την υπομονήν.

Η θλίψη εργάζεται την υπομονή, «ἡ δὲ ὑπομονὴ δοκιμήν», διότι όταν μπεις μέσα στην περιοχή της θλίψεως θα κάνεις υπομονή. Όταν θα μπεις στην περιοχή της υπομονής, τότε αυτό θα σου δημιουργήσει δοκιμήν, αρετή, δηλαδή θα σου δημιουργήσει δοκιμασμένη αρετή, θα είσαι δόκιμος στην αρετή. «Ἡ δὲ δοκιμή», δηλαδή η δοκιμασμένη αρετή, «ἐλπίδα· ἡ δὲ ἐλπὶς οὐ καταισχύνει». Η ελπίδα δεν ντροπιάζει ποτέ. Ώστε, αν ξεκινήσουμε από τη θλίψη, περάσουμε στην υπομονή, από εκεί στη δοκιμή και μετά οδηγηθούμε στην ελπίδα, τότε

πραγματικά, αγαπητοί μου, διανύουμε έναν ορθόδοξον, από πλευράς αγιότητος, δρόμον. Είπε όμως ο Απόστολος ότι η χριστιανική ελπίς «οὐ καταισχύνει», δεν ντροπιάζει. Γιατί; Αφού το γιατί δεν ντροπιάζει η ελπίδα, διότι έχει έρεισμα και αντίκρισμα τον ζώντα Θεόν. Αν ξέρετε πόσο μεγάλο είναι αυτό το σημείο! Λέγει στον Τιμόθεο ο Απόστολος, γράφει: «Εἰς τοῦτο γὰρ καὶ κοπιῶμεν καὶ ὀνειδιζόμεθα», και κουραζόμαστε και γινόμεθα αντικείμενον χλεύης, ονειδισμού και ειρωνειών εκ μέρους του κόσμου. Γιατί; Γιατί «ἠλπίκαμεν ἐπὶ Θεῷ ζῶντι», γιατί έχουμε ελπίσει σε ζωντανό Θεό, σε υπάρχοντα Θεόν, «ὅς ἐστιν», ο οποίος είναι, «σωτὴρ πάντων ἀνθρώπων, μάλιστα πιστῶν». Λοιπόν, ένα χαρτονόμισμα των πεντακοσίων, των χιλίων δραχμών, πότε έχει την αξία που αναγράφει επάνω; Όταν έχει αντίκρισμα χρυσού εις την τράπεζα η οποία και το εξέδωκε. Λέει, μάλιστα, επάνω το χαρτονόμισμα ότι «πληρωτέον ἐπὶ τῇ ἐμφανίσει». Τι «πληρωτέον»; Δηλαδή, τρόπον τινά, θα πας στην τράπεζα, θα σου δώσει τον χρυσό που γράφει επάνω

το χαρτονόμισμα και που εις χρυσόν αυτό το χαρτονόμισμα αντιστοιχεί. Θα σε πληρώσει η τράπεζα εκείνο που αξίζει αυτό το κομμάτι το χαρτί, το οποίο αυτό τούτο το χαρτί δεν έχει καμία αξία. Αυτό είναι, αγαπητοί μου, η ελπίδα μας επί Θεῷ ζῶντι. Ότι είναι μία ελπίδα που έχει αντίκρισμα.

Δεν είναι μία ελπίδα κούφια. Ελπίζω αυτή τη στιγμή, ξέρω εγώ, να ανοίξει η σκεπή και να έρθουν από τη σκεπή τσουβάλια σιτάρι. Αυτό το πράγμα, αν το ελπίζεις, δεν θα γίνει ποτέ. Πώς θα γίνει αυτό; Είδες άλλοτε να γίνει; Πώς θα γίνει; Είναι μια ελπίδα η οποία δεν έχει αντίκρισμα. Μα όταν όμως η ελπίδα μας έχει αντίκρισμα ζώντα Θεόν — «Ζῇ Κύριος ὁ Θεός!» έλεγαν οι προφήτες — τότε δύνασαι πράγματι να ελπίζεις και τότε δεν θα ντροπιαστείς ποτέ, γιατί ο Θεός είναι ο ζων Θεός. Θα γράψει ο Απόστολος Πέτρος: «Ἐλυτρώθητε», έχετε λυτρωθεί, «τιμίῳ αἵματι ὡς ἀμνοῦ ἀμώμου καὶ ἀσπίλου Χριστοῦ, προεγνωσμένου μὲν πρὸ καταβολῆς κόσμου, φανερωθέντος δέ», διότι εφανερώθηκε. Έχουμε εδώ πέρα μια ιστορική εμπειρία της ελπίδος μας, διότι ξέρουμε πια, πώς το λένε, η πίστη μας δεν είναι μια θεωρητική βάση, σαν όπως οι θεωρίες των φιλοσόφων. Έχουμε ιστορική εμπειρία, έχουμε τον φανερωθέντα Υιόν του Θεού.

«Φανερωθέντος δὲ ἐπ’ ἐσχάτων τῶν χρόνων», επ’ εσχάτων των χρόνων, ιστορική εμπειρία, «δι’ ἡμᾶς», για μας, «τοὺς δι’ αὐτοῦ πιστεύοντας εἰς Θεὸν τὸν ἐγείραντα αὐτὸν ἐκ νεκρῶν καὶ δόξαν αὐτῷ δόντα». Έχουμε την Ανάσταση του Χριστού, άλλη ιστορική εμπειρία. «Ὥστε τὴν πίστιν ἡμῶν καὶ ἐλπίδα εἶναι εἰς Θεόν». Εκείνο το «ὥστε» είναι εκείνο που κρίνει τα πράγματα. Ώστε, λοιπόν, αφού έχουμε αυτήν την ιστορική εμπειρία, αφού έχουμε αυτήν την αποκάλυψη του ζώντος Θεού, τότε δικαιολογημένα η πίστη μας και η ελπίδα μας να είναι εις τον Θεό, εφόσον, αγαπητοί μου, η ελπίς έχει αντίκρισμα αυτόν τον ζώντα Θεόν. Ευχαριστώ.

Δύναται να αποτελεί και όπλον η ελπίς, όπλον κατά των πειρασμών και του σατανά. Ο Απόστολος Παύλος αποκαλεί την ελπίδα περικεφαλαία. Από εκείνη τη θωράκιση των αρχαίων πολεμιστών εναντίον των εχθρών, την αποκαλεί περικεφαλαία την ελπίδα. Την δε πίστη και αγάπη τις αποκαλεί θώρακα. Έβαζαν θώρακα μεταλλικό οι πολεμιστές και την περικεφαλαία. Εάν λοιπόν ο θώρακας χαρακτηρίζεται — η πίστη και η αγάπη χαρακτηρίζονται — ο θώραξ που έρχεται να σκεπάσει εδώ το στήθος, η ελπίδα είναι εκείνη που έρχεται να καλύψει την κεφαλή του πολεμιστού.

Αυτό θα πει ο Ιερός Χρυσόστομος: «Ἐὰν βουλώμεθα», εάν θέλουμε, «ἵστασθαι πρὸς τοὺς ἐπαγομένους πειρασμούς», να σταθούμε στους ερχομένους πειρασμούς, «εἰς τὸν Θεὸν ἔχωμεν τὰς ἐλπίδας, ἐσόμεθα ἐν εὐρυχωρίᾳ». Εάν έχουμε, λέει, εις τον Θεό την ελπίδα μας, τότε θα είμεθα εν ευρυχωρία, δηλαδή άνετοι. Δεν θα έχουμε στενοχώρια. Γιατί; Γιατί ένας ο οποίος δεν κινδυνεύει από τους εχθρούς του, ξέρει να τους αντιμετωπίζει· σε τι να στενοχωρηθεί; Ο διάβολος γνωρίζει πολύ καλά τι δύναμη έχει η ελπίδα. Γι’ αυτό το παν κάνει, το παν κάνει ο διάβολος να μας αφαιρέσει την ελπίδα μας από τον Θεό.

Ο Ιερός Χρυσόστομος πάλι: «Διὰ τοῦτο ἡμᾶς εἰς τοὺς τῆς ἀπογνώσεως ἐμβάλλει λογισμούς», ο διάβολος δηλαδή, «ἵνα ἐκκόψῃ τὴν ἐλπίδα τὴν πρὸς τὸν Θεόν». Πώς προσπαθεί να μας βγάλει την ελπίδα ο διάβολος; Όταν μας ρίχνει εις την απόγνωση, εις την απελπισία. Σωτηρίαν· όταν έρχεται ο διάβολος να σου πει: «Δεν υπάρχει για σένα σωτηρία, χάθηκες, οι πόρτες κλείσανε για σένα, δεν μπορείς πια να μετανοήσεις, δεν σε συγχωρεί ο Θεός». Όταν τέτοιοι λογισμοί έρχονται, στην πραγματικότητα προσπαθεί να μας αποκόψει ο διάβολος από τον Θεό, με το σημείο που ενωνόμεθα μετ’ αυτού του Θεού και που είναι η ελπίς. Λέγει ο αυτός πατήρ: «Ἡ ἐλπὶς»

«τῶν μελλόντων ἀγαθῶν κούφως ποιεῖ φέρειν τὰ παρόντα λυπηρά». Η ελπίδα, λέγει, το να απολαύσεις τα μελλοντικά αγαθά, σε κάνει να φέρεις ευχαρίστως τα λυπηρά του παρόντος βίου. Αυτό, αγαπητοί μου, θα έχουμε δει και το βλέπουμε σε πολλούς θρησκευομένους μας. Άνθρωποι που έχουν την ελπίδα τους στη Βασιλεία του Θεού, τους βλέπετε και την πτωχεία και τους θανάτους και τις δυσκολίες, όλα να τα αντιμετωπίζουν με μία καταπληκτική ψυχραιμία. Οι Μάρτυρες τα μαρτύρια έτσι τα αντιμετώπιζαν. Εκείνο το θαυμάσιο των Αγίων Τεσσαράκοντα Μαρτύρων, το θαυμάσιο: «Δριμὺς ὁ χειμών, ἀλλὰ γλυκὺς ὁ Παράδεισος».

Θα λέγαμε, η κλασική, η κλασική πραγματικά φράση του Μεγάλου Βασιλείου είναι. Είναι από έναν λόγο του Μεγάλου Βασιλείου εις τους Αγίους Τεσσαράκοντα, όπως διασώζει το μαρτύριό τους και τον διάλογο μεταξύ των. «Γλυκὺς ὁ Παράδεισος, δριμὺς ὁ χειμών». Δεν εξημερώνει όμως αν είναι δριμύς ο χειμών. Αναγνωρίζεις ότι είναι δριμύς ο χειμών. Εννέα Μαρτίου, στην παγωμένη λίμνη της Σεβαστείας, της Μικράς Ασίας, με κλίμα υπερβόρειο, που σημαίνει βαρύς χειμών. Παγωμένη η λίμνη. Να μείνεις μέσα εκεί είκοσι τέσσερις ώρες, γυμνός, μέσα στη λίμνη, όλη νύχτα. Τι έπρεπε να γίνει; Να μην αναγνωρίσεις ότι είναι δριμύς ο χειμών; Δεν είσαι εκτός πραγματικότητας.

«Ἐπὶ Κυρίῳ ἐλπίδος ἡ δύναμις». Είναι μεγάλη η δύναμη της ελπίδος του Θεού. «Φρούριον ἀχείρωτον», χέρια που δεν έχουν πέσει επάνω να το καταλάβουν το φρούριο αυτό, δεν δύνανται να πέσουν. «Τεῖχος ἄμαχον», δηλαδή ακαταμάχητον. «Συμμαχία ἀκαταγώνιστος» είναι η ελπίς. «Ἡ γὰρ εἰς Θεὸν ἐλπὶς πάντα μεταρρυθμίζει», όλα τα άλλα. «Ἡ εἰς τὸν Θεὸν ἐλπὶς χαλινοῦ παντὸς ἰσχυροτέρα». Είναι, λέγει, ισχυροτέρα από κάθε χαλινάρι άλλο, από κάθε τι που θα μπορούσε να μας αποσπάσει. Η ελπίς είναι εκείνη η απίστευτη, η τρομακτική δύναμη που συνδέει και συνέχει τον άνθρωπο μετά του Θεού.

Ελπίς, αγαπητοί μου, εν γενική εννοία, όχι τώρα ελπίς εις τον Θεόν απευθυνομένη, αλλά αυτό που θα λέγαμε: «Ελπίζω ότι αύριο θα σε επισκεφθώ». Βέβαια, αν το θέλετε, και αυτό το «ελπίζω αύριο θα σε επισκεφθώ», «ελπίζω ότι ο Θεός θα μου δώσει ζωή», «ελπίζω ότι ο καιρός θα είναι καλός», πάλι στον Θεόν απευθύνεται. Αλλά ας μου επιτραπεί, γιατί κάτι θέλω να τονίσω, ας μου επιτραπεί να πάρω την ελπίδα σε μια γενική έννοια, όπως τη λέει ο πολύς ο κόσμος και όπως τη βλέπει, όχι όπως οι χριστιανοί. Αυτή, λοιπόν, η ελπίδα και στους κοσμικούς ακόμη ανθρώπους αποτελεί, προσέξτε, το τελευταίο οχυρόν της ζωής.

της δραστηριότητας του ανθρώπου. Εάν όλα χαθούν, αν μείνει μόνη η ελπίς, δύναται όλα να τα επανασυστήσει. Και την πίστη, αν χαθεί, δύναται να την επανασυστήσει, και την αγάπη και τη δραστηριότητα και τη μετάνοια και την υγεία. Λίγοι είναι εκείνοι οι οποίοι κάθισαν δέκα και είκοσι και τριάντα χρόνια στο κρεβάτι, αλλά μετά έγιναν καλά; Και την υγεία και, τελευταία, και αυτή τη ζωή δύναται να επανασυστήσει και αυτή τη ζωή να τη διατηρήσει, εάν

ελπίζει κανείς εις την μετάνοια. Επί παραδείγματι, πώς θα οδηγηθεί εις την μετάνοια; Λέγει ο Άγιος Κύριλλος: «Δεινόν γαρ εστί το μη πιστεύειν εις μετανοίας ελπίδα». Είναι φοβερό πράγμα να μη πιστεύεις ότι μπορείς να μετανοήσεις και να σωθείς. Είναι φοβερό πράγμα. Και ο Ιερός Χρυσόστομος υπογραμμίζει αυτό του Αγίου Κυρίλλου: «Μη καταπέσεις, μηδέ τας χρηστάς ελπίδας εκκόψεις». Πρόσεξε, λέει, μην πέσεις. Μην κόψεις, λέει, τις χρηστές σου ελπίδες. Εάν, λοιπόν, αγαπητοί, το οχυρόν της ελπίδος αλωθεί, τότε και αυτό το ζην, το να ζει δηλαδή κανείς, είναι προ αδιεξόδου. Από εδώ ξεκινά το φαινόμενο της αυτοκτονίας. Γιατί αυτοκτονεί κανείς; Σας είπα, ομιλώ περί ελπίδος εν εννοία γενική, αν θέλετε, όπως τη βλέπει και αυτός ακόμη ο κόσμος. Γιατί μερικοί άνθρωποι οδηγούνται εις την αυτοκτονία; Διότι έχασαν όχι την πίστη, όχι την αγάπη — τα έχασαν αυτά, πήγανε! Έχασαν και το τελευταίο τους οχυρό, το τελευταίο τους όπλο: την ελπίδα. Μόλις χάσει κανείς και την ελπίδα του, τότε προσβλέπει πώς και με τι τρόπο θα τερματίσει τη ζωή του. Είναι φοβερό πράγμα.

Γνωστός ο μύθος των δύο βατράχων. Είναι ένας μύθος τον οποίον έχει πλάσει η ψυχολογία. Γιατί σε ένα βιβλίο ψυχολογίας τον έχω διαβάσει. Δεν θυμούμαι αν σας τον έχω ξαναπεί, τον μύθον αυτόν που δείχνει τη δύναμη της ελπίδος πάνω στο θέμα της ζωής, που είναι και το ισχυρότερο. Εάν τον έχω πει, να μου το συγχωρείτε, αν θα τον ξανακούσετε. Κάποτε δύο βάτραχοι — μύθος — κάποτε δύο βάτραχοι έπεσαν σε έναν κάδο με γάλα. Φαίνεται ότι οι βάτραχοι αγαπούν το νερό, αλλά δεν αγαπούν καθόλου το γάλα. Και όπως έπεσαν και οι δυο μέσα, αισθάνθηκαν ότι δεν θα υπήρχε πια ελπίδα γι’ αυτούς να σωθούν. Έκαναν μια απόπειρα να βγουν από τον κάδο, αλλά φαίνεται ότι τα τοιχώματα...

ήταν πολύ ψηλότερα από την επιφάνεια του γάλακτος και δεν μπορούσαν να βγουν έξω οι βάτραχοι. Τότε είπαν και οι δυο: «Δεν μας μένει παρά να πεθάνουμε». Και τότε άφησαν τον εαυτό τους να πέσει βαρύς-βαρύς προς τα πεδινά του κάδου και περίμεναν τον θάνατο. Ο ένας από αυτούς είπε: «Δεν κάνω μια προσπάθεια;». Δηλαδή, εκεί που πήγαινε να χάσει το οχυρόν της ελπίδας, έσπευσε να το επανακαταλάβει και λέγει: «Δεν προσπαθώ; Γιατί να πεθάνω; Θα προσπαθήσω». Ο άλλος εκεί έμεινε, στον κάδο, στον πυθμένα, και περίμενε να πεθάνει. Ξανανεβαίνει στην επιφάνεια ο ένας βάτραχος και αρχίζει να κλωτσά και να προσπαθεί να πηδήξει.

Κλωτσούσε, κλωτσούσε, κλωτσούσε, πολλή ώρα κλωτσούσε, περιμένοντας να σωθεί, κάποτε να έρθει μια στιγμή που να βγει από τον κάδο. Όπως χτυπούσε το γάλα, αισθάνθηκε για μια στιγμή κάτι σκληρό κάτω από το στήθος του. Αυτό ήθελε, μια βάση για να πεταχθεί. Και πράγματι ακουμπά πάνω σε αυτό το σκληρό πράγμα, που ήταν κάτω από το στήθος του, και δίνει μια και πετιέται απ’ έξω. Σώθηκε. Τι είχε συμβεί; Με το χτύπημα του γάλακτος δημιούργησε βούτυρο. Σκληρό. Στάθηκε στο σκληρό και πετάχτηκε απ’ έξω. Προσέξτε, μύθος είναι. Θέλει να δείξει ότι, εάν χάσεις την ελπίδα σου, τα έχασες όλα. Ο άλλος βυθίστηκε μέσα, ενώ αυτός σώθηκε ακριβώς γιατί δεν έχασε την ελπίδα του.

Θα μας το πει αυτό θαυμάσια ο ποιητής από ένα όμορφο ποίημα που είναι σ’ ένα από τα βιβλιαράκια των χριστιανικών τραγουδιών, ύμνων. Είναι ένα μεγαλύτερο ποίημα, τέσσερα-πέντε τετράστιχα. Θα σας πω το ένα τετράστιχο: «Μη φοβηθείς αυτόν που στήριξε την πίστη επάνω στην ελπίδα. Τον είδα στη ζωή να μάχεται, να μάχεται, μα πάντα ανίκητο τον είδα». Αυτό είναι όταν ο άνθρωπος στηρίξει, αγαπητοί μου, την ελπίδα του εις τον Θεόν. Παλεύει, προσπαθεί, αγωνίζεται, τσακίζεται, δεν χάνεται ποτέ. Μα ποτέ δεν χάνεται, γιατί, θα το επαναλάβω, διότι ήλπισεν επί Θεώ ζώντι.

Θεό ζώντα, υπάρχοντα και ζωντανό και προνοούντα Θεόν. Ο Λόγος του Θεού, κατά έναν υπέροχο τρόπο, θα παρομοιάσει την ελπίδα με άγκυρα. Το σύμβολο, όπως θα γνωρίζετε, της ελπίδας είναι η άγκυρα. Αυτό το σύμβολο βγήκε από την ιδία την Αγία Γραφή. Εις την προς Εβραίους λέγει ο Απόστολος Παύλος: «Κρατήσαι της προκειμένης ελπίδος, ην ως άγκυραν έχομεν της ψυχής ασφαλή τε και βεβαίαν». Να κρατήσουμε, λέγει, την προκειμένη ελπίδα σαν άγκυρα που έρχεται να στερεώσει την ψυχή μας με ασφάλεια και βεβαιότητα.

Άγκυρα είναι το σύμβολο, συνεπώς, της σωτηρίας και της ασφαλείας του σκάφους, της ανθρωπίνης μας υπάρξεως. Το άλλο μέρος της άγκυρας, όπως ίσως θα έχετε δει, έχει το σχήμα του Σταυρού. Δείχνει ότι η ελπίς έχει ως θεμέλιόν της αυτό το απολυτρωτικό έργο του Κυρίου μας Ιησού Χριστού. Γι’ αυτό θα πει ένας πατήρ της Εκκλησίας μας, ο Επιφάνιος Σαλαμίνος, θα πει: «Σταυρός χριστιανών ελπίς». Να το αντιστρέψω: «Χριστιανών ελπίς, σταυρός». Οπότε ο σταυρός είναι το απολυτρωτικό, θα λέγαμε, όργανον ημών αυτών των ανθρώπων. Η ελπίδα, όπως ήδη είπαμε,

είναι η ρίζα πολλών αρετών και παντός αγαθού έργου. Θα πει ο Άγιος Κύριλλος Ιεροσολύμων: «Ρίζα πάσης αγαθουργίας η της αναστάσεως ελπίς». Θέλεις να βρεις ποια είναι η ρίζα κάθε καλού έργου; Η ελπίδα της αναστάσεως. Άμα ελπίζεις ότι θα αναστηθείς, αυτό θα γίνει για σένα ρίζα παντός αγαθού έργου. Γιατί η γαρ προσδοκία της μισθαποδοσίας, ότι ο Θεός θα σε ανταμείψει, νευροί την ψυχήν, τη νευρώνει, την κάνει δυνατή εις εργασίαν αγαθήν. «Ο ελεών πτωχόν», λέγει η Αγία Γραφή, «δανείζει Θεώ». Θα πει, δανείζω τον Θεόν εάν ελεώ τον πτωχόν, σημαίνει ότι...

εκεί που δίνεις δανεικά, περιμένεις να πάρεις. Όταν, λοιπόν, ξέρεις ότι από εδώ θα πάρεις, από εδώ δίνεις. Πότε όμως; Όταν ακριβώς ελπίζεις ότι θα πάρεις από τον, τρόπον τινά, τρόπον τινά, χρεοφειλέτην Θεόν. Κοιτάξτε πού φθάνει η αγάπη του Θεού, να γίνεται χρεοφειλέτης σου. Εσύ, λέει, δώσε και εγώ θα σου δώσω. Είμαι χρεώστης σου, χρεοφειλέτης σου. Γι’ αυτό θα πει αυτός ο ίδιος ο Κύριός μας: «Ποιήσατε εαυτοίς φίλους εκ του μαμωνά της αδικίας». Κάνετε, λέει, φίλους από τα χρήματα, «ίνα, όταν εκλίπητε», φύγετε από τον κόσμο αυτόν, «δέξωνται υμάς εις τας αιωνίους σκηνάς». Γιατί να γίνει η ζωή μας

Η ελπίδα είναι η βάση για ολόκληρη τη ζωή μας. Θα πει ο Απόστολος και Ευαγγελιστής Ιωάννης, στην πρώτη του επιστολή, στο τρίτο κεφάλαιο: «Αγαπητοί, νυν τέκνα Θεού εσμέν», τώρα, λέει, είμαστε παιδιά του Θεού, «και ούπω εφανερώθη τι εσόμεθα», δεν φανερώθηκε τι θα γίνουμε. «Οίδαμεν δε ότι εάν φανερωθή, όμοιοι αυτώ εσόμεθα», γνωρίζουμε δε ότι, όταν θα φανερωθεί, θα είμεθα όμοιοι με Εκείνον, όμοιοι με Εκείνον, «ότι οψόμεθα αυτόν καθώς εστι», γιατί θα τον δούμε όπως είναι. Και συμπληρώνει: «Και πας ο έχων την ελπίδα ταύτην επ’ αυτώ». Και εκείνος που έχει αυτή την ελπίδα, ότι θα ιδεί τον Χριστόν, τι κάνει; «Αγνίζει εαυτόν, καθώς εκείνος αγνός εστι».

Αυτός που έχει, λοιπόν, την ελπίδα ότι θα ιδεί τον Χριστόν αγνίζει τον εαυτό του, δηλαδή μπαίνει στον δρόμο της πνευματικής ζωής. Βλέπετε ότι η ρίζα ολοκλήρου της πνευματικής ζωής είναι η ελπίδα μας. Πολλά πελώρια, αγαπητοί μου, αναστήματα της ελπίδας έχουμε εις τον χώρον και της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης. Ο Αβραάμ, ο Μωυσής, ο Ιώβ είναι ξεχωριστά παραδείγματα, αναστήματα, πολύ υψηλά αναστήματα ελπίδας. Σας διαβάζω μόνο από την προς Εβραίους.

Απέθαναν ούτε οι πάντες, μη λαβόντες τας ευαγγελία, πέθαναν, δεν πήραν ευαγγελία, τύπος και έτσι, αλλά πόρθαν αφανιδόντες και στήθαν από μακριά και ασπαστάμενοι και ομολογήσαντες Προσκύνησαν και ομολόγησαν ότι «ξένοι και παρεπίδημοι ήσαν επί της γης». Σε ξένη γη, ξένοι και πάροικοι και παρεπίδημοι είμαστε στον κόσμο αυτόν. Ενώ ο Θεός είχε υποσχεθεί ότι θα δίνει γη εις τον Αβραάμ, δεν πήρε τίποτε ο Αβραάμ. «Οι γαρ ταύτα λέγοντες». Γι’ αυτό σας το έχω ξαναπεί, ο Αβραάμ δεν έκτισε σπίτι ποτέ. Ήτο σκηνίτης, επειδή ακριβώς δεν είχε μόνιμη κατοικία. Και όμως, ο Θεός τον έβγαλε από το σπίτι του για να τον φέρει στη γη Χαναάν. Για μελετήστε το θέμα αυτό να δείτε τι μέγεθος πίστεως και τι μέγεθος ελπίδας υπάρχει: να σε βγάλει ο Θεός από το σπίτι σου, από τους συγγενείς σου, από τα υποστατικά σου,

πολύ πλούσιος ο Αβραάμ, να έρθεις πού; Σε έναν άγνωστο τόπο. Να μένεις πού; Σε σκηνές, σε αντίσκηνα.

«Οι γαρ ταύτα λέγοντες», γιατί εκείνοι που λέγουν τέτοια, ότι είναι πάροικοι και παρεπίδημοι, «εμφανίζουσιν ότι πατρίδα επιζητούσι». Γυρεύουν καινούργια πατρίδα. «Και ει μεν εκείνης εμνημόνευον αφ’ ης εξήλθον», κι αν πράγματι μιλούσαν για την πατρίδα εκείνη από την οποία έφυγαν, την Ουρ των Χαλδαίων, τη Μεσοποταμία για τον Αβραάμ, «είχον αν καιρόν ανακάμψαι», οπωσδήποτε θα είχαν τον καιρό να ξαναγυρίσουν πίσω. «Νυν δε κρείττονος ορέγονται», όχι, δεν είναι η παλιά τους πατρίδα, αλλά καλύτερη επιθυμούν, «τουτέστιν επουρανίου», δηλαδή επουρανίου πατρίδος. «Εξεδέχετο γαρ την τους θεμελίους έχουσαν πόλιν, ης τεχνίτης και δημιουργός ο Θεός». Ποια είναι αυτή η πόλη, της οποίας τεχνίτης και δημιουργός είναι ο Θεός; Η Βασιλεία του Θεού.

Ερωτήθηκε ο Ιώβ από τη γυναίκα του: «Μέχρι τίνος καρτερήσεις;», λέει, μέχρι πότε θα περιμένεις; Τι είπε; «Αναμένω έτι χρόνον μικρόν, προσδεχόμενος την ελπίδα της σωτηρίας μου». Περιμένω, λέει, έτι χρόνον μικρόν, λίγο ακόμα, για να γίνω καλά, να σωθώ. Ποιος; Ο άνθρωπος που τα έχασε όλα και είναι λεπρός επάνω σε έναν σωρό από κοπριά. Ο άρχοντας πεταγμένος στην κοπριά, λεπρός, που έξυνε με ένα κεραμίδι τις πληγές. Και τα σαράντα εκατομμύρια των μαρτύρων εις τον χώρο της Καινής Διαθήκης.

Εκατομμύρια μαρτύρων στους είκοσι αιώνες επροτίμησαν τον μαρτυρικόν θάνατον. Πλούτον, ωραιότητα, αξιώματα, ζωή, τα πάντα παρεμέρισαν, επειδή η ελπίδα των ήταν μετατεθειμένη και κατατεθειμένη εις τον ουρανό. Αλλιώτικα, το μαρτύριο γι’ αυτούς θα ήταν και αδύνατον και ακατανόητον. Αγαπητοί μου, κλείνοντας, ο χριστιανισμός δεν λέγεται μόνο πίστις. Θυμόσαστε που είχαμε πει ότι ο χριστιανισμός λέγεται και πίστις και οι χριστιανοί λέγονται πιστοί. Δεν λέγεται μόνο πίστις, αλλά λέγεται και ελπίς. Θα το πει αυτό ο Απόστολος Πέτρος ως εξής: «Έτοιμοι αεί προς απολογίαν».

Ο χριστιανισμός δεν λέγεται μόνο πίστις. Θυμόσαστε που είχαμε πει ότι ο χριστιανισμός λέγεται και πίστις και οι χριστιανοί λέγονται πιστοί. Δεν λέγεται μόνο πίστις, αλλά λέγεται και ελπίς. Θα το πει αυτό ο Απόστολος Πέτρος ως εξής: «Έτοιμοι αεί προς απολογίαν», έτοιμοι, λέει, πάντοτε να είμεθα να δώσουμε απολογία, «παντί τω αιτούντι», για καθέναν που ζητάει, «υμάς λόγον περί της εν υμίν ελπίδος», δια το περιεχόμενο της ελπίδος μας. Βλέπετε, λοιπόν, ότι ο χριστιανισμός λέγεται και ελπίς, όχι μόνο πίστις αλλά και ελπίς.

Α΄ Πέτρου, τρίτο κεφάλαιο, δέκατος πέμπτος στίχος. Γι’ αυτό οι χριστιανοί είναι οι έχοντες την καλή και ζώσαν ελπίδα και όχι ελπίδα μία. Γέννησις της Θεοτόκου, Δευτέρα Παρουσία, Διάδοχος Φωτικής, Ανάσταση, Αντίχριστος, Αποκάλυψη, Απόστολος, Ανάσταση, Αντίχριστος, Αντίχριστος, Βασιλεία Ουρανών, Γέννησις της Θεοτόκου, Δευτέρα Παρουσία, Διάδοχος Φωτικής, Ανάσταση, Αντίχριστος, Αντίχριστος, Αντίχριστος, Βασιλεία των Ουρανών, Γέννησις της Θεοτόκου. Η δύναμις της αγάπης, ελπίς. «Δι’ αυτής γαρ τον της αγάπης μισθόν απεκδεχόμεθα». Δια της ελπίδος περιμένουμε της αγάπης τον μισθόν. «Ελπίδος έλλειψις», θα πει ο αυτός πατήρ, «αγάπης αφανισμός». Έχασες την ελπίδα σου, έχασες και την αγάπη σου. «Η ελπίς είναι το αίμα της πίστεως», θα πει ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς.

Το κράτος, η δύναμη της αγάπης, ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος. Η ελπίς είναι ο άξων όπου σταθμίζεται η πίστις και η αγάπη. Εάν φύγει από το κέντρο, όπως και ο Απόστολος την τοποθετεί εις την προς Κορινθίους επιστολή του, εάν αυτός ο άξων, αυτό το κέντρο φύγει, τότε οι σταθμιζόμενες παρακείμενες αρετές της πίστεως και της αγάπης χάνονται και καταστρέφονται. Αυτή, αγαπητοί μου, την ελπίδα, τη βασική αυτή θεολογική αρετή, ας την αυξήσουμε. Και αυξάνοντες αυτήν, ας ανακράξουμε με όλη τη δύναμη της ψυχής μας: «Ελπίς μου ο Πατήρ, καταφυγή μου ο Υιός, σκέπη μου το Πνεύμα το Άγιον, Τριάς Αγία».