On Faith, Part 4 | 26-11-1973

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

They were made gentle through faith. Consider also the Slavs, whom Byzantium converted to Christianity. They were uncivilized and savage people, yet when they received the Gospel of Christ, they truly became gentle. So great is the Gospel’s power to refine human conduct that, when Darwin once visited a savage, cannibal tribe in Patagonia, South America, to conduct various scientific studies, he concluded that it would take hundreds of years for these people to reach a satisfactory level of civilization. A decade later, he returned to that region for further scientific study. He observed that these people had ceased to be cannibals and had undergone what we might call a civilizing transformation. When he asked how this had happened—something he had predicted would take hundreds of years—he was told that missionaries had visited the region and preached Christ; these people had believed and had become gentle. But remember also the thief upon the Cross, who in a single moment was changed from a thief into a saint. One of the Evangelists tells us:

“The thieves blasphemed Him.” Yet the Evangelist Luke tells us that one of the two said, “Remember me, Lord, when You come into Your Kingdom.” There is no contradiction. Both thieves did indeed blaspheme Christ—both of them. But when one saw the Lord’s conduct upon the Cross, he experienced a profound spiritual shock within his soul. Then he was converted and said to the other thief, “Why are you blaspheming? We have received the same sentence and the same condemnation as He has. We suffer justly, because we are thieves, but He is holy.” From one moment to the next, you see, the thief is converted and even attains the coveted place

in Paradise—and indeed, he is the first to enter.

Among the saints of our Church, there are many who were transformed from evildoers into doers of good. Saint Moses the Ethiopian, for example, was a fearsome robber chief, a violent outlaw and robber chief. If you have read his life, you will have seen how this man, who had been a criminal and had murdered many people, once sat upon a rock, reflected, and said, “Who am I, and what am I doing?” He had heard that there was a monastery in the desert—or rather, many monasteries—where good people lived. He knocked at their door. But when they saw him, they were terrified. They thought he had come with evil intentions.

He said, “Do not be afraid. I will become a different man; I will repent.” They brought him inside. He repented, confessed his sins, was baptized, became a priest, and finally suffered a martyr’s death at the hands of robbers—Saint Moses. Indeed, whenever robbers came to the monastery, he would seize them, because he was immensely strong, and say, “Do you know who I am? I am Moses, who once filled everyone with fear and terror. So either you repent, or you leave this place.” And he made many robbers Christians and monks—many of them. This, my dear friends, is the power of faith. Thus Clement of Alexandria writes, “Though they were beasts, through faith in the Lord they become men of God.” Though people may be like beasts, through faith in Christ they become men of God. No philosophical system and no religion—no religion—has ever been able to make people so gentle as faith in Christ has, my dear friends. Faith is also a weapon by which two fundamental enemies are overcome: the world and the devil. By overcoming these fundamental enemies, we attain holiness. Saint John the Evangelist tells us

in his first epistle: “Everyone who believes that Jesus is the Christ is born of God.” Everyone who believes that Jesus is the Christ, the Redeemer—everyone who believes—has been born of God. “And this is the victory that has overcome the world—our faith.” This is the victory that has conquered the world: our faith. “Who is he who overcomes the world, but he who believes that Jesus is the Son of God?” Who is it that conquers the world, except the one who believes that Jesus is the Son of God? This is so clearly visible in our own lives. Just look around you!

Look at our own people, our contemporaries—people in our homes, in our neighborhoods, and among our relatives. Those who believe that Jesus Christ is the Son of God, that He is God, truly overcome temptations and conquer the enticements of this wicked world. But those who do not believe in Christ become victims of sin. This is so clearly visible in our lives. The Apostle Paul also tells us: “Above all, take up the shield of faith, with which you will be able to quench all the fiery arrows of the evil one.” What is faith? It is a shield, a means of protection. All the arrows of the evil one, all the fiery arrows he shoots against us to strike us

in every possible way, fall upon the shield of faith and lose their force there; thus we are guarded and kept safe. Saint Cyril of Jerusalem asks, “Is there anything more fearsome than the devil?” Is there anything more terrible and fearsome than the devil? “Yet even against him we have no other weapon than faith.” We have no other weapon but faith. My dear friends, I tell you sincerely—truly, I tell you—that all the problems of our lives can be resolved through faith. The greatest problem troubling people today, especially married couples—the question of having children—

is resolved through faith. You will hear people say, “But life is expensive, and there is poverty.” Yet poverty is almost the one thing our age does not have. Those who are genuinely poor are very few. And among those very few poor people, there are some who truly have nothing to eat—nothing to eat. Before 1940 there were many poor people. The older among you will remember this. Today there are no poor people. Sometimes we want to give away our old clothes, and people say, “Why give them away? Who will take old clothes?” No one—no one. And even if there are a few poor people, some of them may be in that condition through no fault of their own; circumstances simply turned out that way. Not all of them are to blame. But some of them

are poor through their own doing—perhaps because the father is a drunkard, because they lived wastefully, or for some similar reason. So the poverty that existed thirty or forty years ago does not exist today. It does not exist. Everyone has some means of living. Yet people appeal to hardship, poverty, and the high cost of living. This is not true. For if it were true, then why did the parents of those who make such arguments have five, eight, or ten children? Were those people wealthier? No. And if they still insist that we cannot manage in this age of electric ovens, vacuum cleaners, and washing machines,

can our situation really be compared with the time when a wife and mother went out to work in the fields to supplement her husband’s wages? If they tell you, “In any case, we cannot manage because everyone else does the same thing”—ah, everyone does it—then that is mere imitation. It is not an argument. They try to find an argument, but there is none. Whatever they may claim, my dear friends, we would answer: if poverty were really the issue, why do wealthy people, who have the means to feed children, have so few? Why do they have only one or two children? So it is not a matter of poverty or anything else. It is a matter of unbelief. I tell you sincerely,

it is a matter of unbelief. Abortion is another aspect of this question: a woman is warned that she may die, or that this or that may happen, and this too is often a matter of unbelief. We have deeply moving examples of women who, when they found themselves in difficult circumstances, refused to have an abortion and gave birth even more normally than they had to some of their other children. This is the power of their faith. The economic problems of our time can likewise be faced through faith. The same is true of concerns about safety. Today we say, “What is happening to my child over there, or to my husband?” and so forth. This too is a matter of faith.

The sexual question—the matter of relations outside marriage among young men and women—is likewise a matter of faith. When a young man or woman believes in Jesus Christ and in His power, that person works wonders—truly, works wonders. And is there any greater wonder than for a young man or woman to preserve purity and virginity until Holy Matrimony, or even throughout life? This is one of the three things that the wise Sirach cannot understand: how a young person manages to remain pure until marriage, how an eagle flies although it is heavier than air, and how a ship floats although it is heavier than water. “The other two,” he says, “I can understand; I can begin to understand the ship and the eagle.

But how a young person reaches the day of Holy Matrimony pure and undefiled—that I cannot understand.” My dear friends, this is a wonder greater than the miracle Christ worked at the wedding in Cana, when He changed water into wine. And when He said that through faith you would perform greater wonders than those He had performed, these are the wonders that take place in every age. To understand how great this wonder is, you need only tell people who do not believe in miracles—worldly people—that there are young men and women who are pure and undefiled. They will tell you, “It is impossible. It is impossible”—just as they will tell you that it is impossible for a miracle to occur. All these astonishing wonders of a life

filled with chastity are achieved only through faith.

An ancient saying declares, “The moment one becomes a believer, one becomes an Apostle.” This means that living faith immediately makes the believer a confessor and preacher of the faith. The moment someone believes, he is at once transformed into an Apostle and a confessor. He comes forward to confess what he has believed. Indeed, the witness of confessors and martyrs rests upon precisely this reality of living faith and open confession. The saints of God believed fervently and confessed boldly.

The confession of faith, when made with courage, wisdom, and discernment—not with cowardice and evasions—is truly both a duty and a necessity for believers. No one can say, “I am a believer, but I will not confess my faith.” When someone keeps his faith hidden, it means that something is not right in his life. His faith is anemic, weak, and lifeless. A living faith cannot—cannot—remain hidden. People say that a cough and wealth cannot be concealed. However much you try to hide either one, it will reveal itself. So it is with living faith:

it cannot remain hidden. However much your life may be threatened, and whatever measures may be taken against the faith, if your faith truly matters deeply to you, you feel the need to manifest and express it. The opposite is also true: whoever does not confess his faith, but conceals it and never reveals what he believes, has in reality condemned himself to spiritual decline. By contrast, the person who confesses his faith in many different ways reveals that his faith is flourishing. The Lord emphasized this when He said, “Whoever”—that is, everyone—“confesses Me before men, him I will also confess before My Father who is in Heaven.” When He returns to judge the world, He will defend those who defended Him and will acknowledge those who acknowledged Him. Conversely, “Whoever denies Me before men, him I will also deny before My Father who is in Heaven.” I too will deny him. How are we to understand this denial of Christ and the failure to confess Him? Do not imagine, my dear friends, that today we must first be arrested and brought before rulers and authorities before we have occasion to confess our faith. The need for confession is everywhere—the need for confession is everywhere.

In the home, on the street, in a friend’s house, in the shop where we go to buy something, in our work—everywhere. When the faith is slandered, when outrageous things are said about Jesus Christ, when the Church is insulted, and we stand up and say, “Sir, you are mistaken; that is not how things are,” what is this? Is it not a confession of faith?

People also live corrupt lives, and we try to correct them, having the courage that comes from our faith to tell them that the way they are living is not right. Someone may be living an immoral and sexually impure life. We must tell that person, “My dear friend, what you are doing is not right. You cannot be unfaithful to your wife, nor can you be unfaithful to your husband. What you are doing is sin.”

My dear young woman, you cannot have sinful relations outside Holy Matrimony. You cannot; it is not right—it is a sin. Is this not, I ask you, a confession of faith? Many times, what do we say? “Oh, leave him alone; he will think badly of me.” Why should he think badly of you? On the contrary, you are being good to him and acting as his friend. If, when corrected, he refuses to listen and chooses to make you his enemy, that is his affair. But who truly loves the other person, my dear friends? The one who helps him go to Hell, or remains silent while he is going to Hell? Or the one who cries out and warns him that his salvation is in danger because he is heading toward Hell? Which of the two is his friend? Therefore, let us not judge these things as friendship or hostility in the way the world would have us judge them.

The Apostle Paul says, “If you confess with your mouth the Lord Jesus...” Yet today people do not confess Jesus as Lord—that is, as God. Instead, you will hear every imaginable thing spoken against Jesus Christ. There is a controversy over a film that has been made and that they are preparing to bring into the country. Actually, there are two films: “Jesus Christ Superstar” and the other, “Jesus and His Love Life.” Do you hear that? His love life! These are dreadful things. See what people have come to! All this is the fruit of Arianism. Do not forget it. When people do not believe in the divinity of Jesus Christ and regard Him merely as a man, they judge Him by themselves and project their own behavior onto Him.

An age corrupt to the marrow—a thoroughly immoral age—cannot help but cast mud even upon the person of the one uniquely Holy Man ever to appear in all world history, Jesus Christ. This is what Arianism does. From the moment a person denies the divinity of Jesus Christ, all these degradations follow. They are signs of utter moral decay, signs of the times. What is surprising about it? And yet, in such cases, when someone says these things—when an author such as Kazantzakis, for example, so shamelessly and impiously insults the person of Christ—which of us has the courage to say that all this is blasphemy of the gravest and most unheard-of kind?

Who has the courage to say it? Instead, what do people say? “Never mind. Why bother?” But are you indifferent when the person in whom you believe is insulted? Would you tolerate your mother or father being insulted? Would you ever tolerate a relative or friend being subjected to a most serious accusation, a most vicious slander? Would you ever accept that? Then why do you tolerate this God being insulted? And, if we wish to speak plainly, God suffers no harm from it—absolutely no harm. We are the ones who suffer loss when we fail to confess our faith.

My dear friends, faith is the foremost of man’s duties toward God—a duty that truly takes on the dimensions of love, because it is man’s affirmative answer to God for his salvation, to the God who desires all people to be saved and to come to the knowledge of the truth. Refusal, therefore, carries the greatest weight.

Man’s refusal—that is, unbelief—in response to God’s affirmation, to God’s “yes,” to God’s desire to save mankind, is this: God says, “Yes, come, O man, and let Me save you,” and man says, “No, I do not want You to save me.” My dear friends, especially in the face of Christ’s blood shed upon the Cross, this is a sign of grave and indescribable ingratitude. It is selfishness and an extreme, truly excessive lack of love for God.

Unbelief. Heresy.

Deliberate doubt, when a person says, “How do I know this? Where have we seen it? Who can assure us of such a thing?”; questioning part or all of the content of the faith; apostasy; schism; deliberate and, we might say, defiant persistence in sin; and sorcery in all its forms—all these constitute most serious sins against the faith. We must know this. You resorted to sorcery; you sought a cure for the evil eye; you had your coffee cup read; you went to a fortune-teller.

The horoscope. This is a sin against the faith. It means that, for a moment—perhaps not forever, but for a moment—faith gave way and unbelief entered into you, because you did not trust in God. Instead, you imagined that the devil, fate, or who knows what else could help you and provide an answer to your anxiety and your problem. All these things are Satanism, unbelief, and sins against the faith. The Apostle Paul says to Timothy: “Now the Spirit”—the Holy Spirit—“expressly says that in latter times...”

“Some will depart from the faith”; some will abandon the faith, “giving heed to deceiving spirits,” paying attention to delusions, “and doctrines of demons.” What is sorcery? Is it not a doctrine of demons? And spiritualism, and so forth? “Speaking lies in hypocrisy, having their own conscience seared”—people whose mouths and hearts are filled with falsehood and deceit, and whose consciences have become seared. When Saint James the Persian, the Great Martyr, was once urged to deny his faith,

what did he say? “May this never happen to me, not even in a dream”—that is, may I not even dream in my sleep that I denied the faith. My dear friends, let us pay close attention to this. As I have listed for you, there are many ways in which a person may deny the faith—many different ways. It may begin with mere curiosity, with something inside urging him to look at his horoscope. I am taking what we might call the least serious example: perhaps he picks up a newspaper or magazine containing a horoscope and glances at it to see what will happen to him today. Or perhaps he pays a little attention to a dream he has had, and his trust in God begins to waver. What is this? It is unbelief.

We evaluate these matters according to the Fathers of our Church. We observe that they describe the faith of Christ as Orthodox, right, apostolic, catholic, ecclesial, and sound. This is precisely the faith that the Christian must embrace: the Orthodox, right, apostolic, catholic, sound, and ecclesial faith. The true faith, bearing the characteristics given to it by the Fathers of our Church, may be said to have three marks. First, faith is right and unreserved; it is undivided, without divided reasoning.

This is what Saint James, the Brother of the Lord, means. “Undivided” means a faith that does not doubt. It does not contain both “yes” and “no” within itself: “Perhaps it is so; perhaps it is not; perhaps things are otherwise.” No. Right and sound faith is unreserved faith. It does not subject revelation to human rationalism. It believes exactly what God reveals. The Lord said: “If you have faith and do not doubt”—if you have faith and are not divided within yourselves, that is, if you do not doubt—“you will not only do what was done to the fig tree,” which the Lord commanded to wither, and it withered.

“But even if you say to this mountain, ‘Be taken up and cast into the sea,’ it will be done.” “Rise, go, and cast yourself into the sea,” and it will happen. “Rise, go, and cast yourself into the sea,” and it will happen. Faith, therefore, is effective—as we said on a previous occasion—effective and powerful only when it contains no inner division, that is, no doubt. It is an unreserved faith, without reservations, conditions, or limits. Second, right faith must always remain right. That is...

Right faith always brings forth true glorification of God and creates genuine spiritual experience within a person, always in accordance with the will of God. For true glorification could never be offered to God through an erroneous or heretical faith. As we said this morning, no one can truly believe and glorify God, nor can God accept that glorification, if the person glorifying Him holds distorted beliefs. And even if that person’s life is not upright, such faith could never result in the glory of God. Therefore, the second mark of faith is its rightness.

The Annunciation, the Annunciation, the Resurrection, the artos—the blessed bread—the Kingdom of Heaven. Our every word, our every movement, even our way of thinking—and above all our way of thinking—must be a reflection of our faith. In other words, our life, the life of our faith, must be nothing less than a visible expression, an embodiment, and a manifestation of what we believe.

Others should be able to say, “This person is a believer,” because of our actions and our way of life. Our faith should, so to speak, be translated into life. It should be transformed and interpreted through the way we live. This is something in which we must confess that we fall short. We may sometimes perform an action that expresses our faith, but often—especially in our way of thinking—we do not express it. Faith must permeate the whole person, down to his very last action, down to the smallest thing that

he undertakes in his life; everything must be inspired by faith. Faith holds such a central place in Christianity that Christianity itself is called “the faith.” Another name for Christianity is simply the faith. We say, “This person came to the faith,” meaning that he came to Christianity, precisely because faith literally reigns within Christianity. Christians also receive another name: they are called the faithful. Faith is the new way, the new road that comes from Heaven to earth. Every other path to knowledge, as we have already explained at length in earlier talks, has failed to make God known. Faith alone makes God known to man. Through faith, the distance separating God from man is literally bridged by that wondrous, astonishing, and unprecedented event in world history: “The Word became flesh and dwelt among us.” Do you believe that the Word became flesh? Do you believe that Jesus is Christ, the Son of God? If you believe this, then the distance between God

and man has been bridged, because God came among us and became man. The distance was immediately reduced to nothing.

Saint John Climacus says, “The end of faith is the salvation of souls.” In other words, when a person reaches what we might call a sufficient measure of faith, he understands that the end, the goal, and the purpose of faith is nothing other than the salvation of souls. “Faith,” the same Father says, “is the wing of the soul.” With the wings of faith, the soul ascends to Heaven. And the same Father continues: “Faith is the soul’s unwavering stance.” Faith is a fearless and unwavering stance of the soul. “Faith is the herald of things unhoped for.” That is...

Through faith, one can literally expect things beyond all hope—things that, humanly speaking, would be impossible. Abraham and Sarah have a child, something humanly beyond hope, and yet through faith they receive him. And Saint Cyril of Jerusalem says, “A man of faith is something great.” The faithful man is a great thing, “richer than every rich man.” The man of faith is richer even than the richest, “for the whole world of possessions belongs to the faithful man, because he has the strength to despise them and trample them underfoot.” If you offer him

even rank and honors in exchange for his faith, he will never prefer them to faith. And so, since he stands above riches and above the glories of this world, he stands above everything. Therefore, he is richer than every rich man, more glorious than every glorious man, and more distinguished than every distinguished man. “Faith is the eye that illumines every conscience,” says the same Father, “and gives understanding.” Faith, he says, is the eye that illumines the conscience and gives rise to understanding. “Faith beholds God.” Faith sees God.

It not only beholds God; it also touches Him. It is an experience that truly makes the heart leap—so intensely that a person says to God, “Enough, Lord, enough. I feel that my heart, the very walls of my heart, are about to burst.” In the Epistle to the Hebrews, Paul the Apostle says, “By faith we understand that the ages were formed by the word of God.” Through faith we understand the creation of the world and of time—the world, space, and time—which came into being through the Word of God. “And God said, ‘Let there be…’” and so forth. “Faith ranges over the ends of the world,” says Saint Cyril. Faith ranges over the very ends of the world.

In other words, it reaches to the furthest limits of the world, of creation. “Before the consummation of this age, faith already sees the Judgment and the recompense of the promises.” Before the Judgment has taken place, before Christ comes, before the rewards and glories are given to the faithful, faith is already able, in this present life, to see them and to perceive the Judgment. This is not very difficult, my beloved, if one has even a little faith. Allow me to say this to you: when you see people of unbelief and sin being punished,

you are already witnessing the Judgment in their lives, even before the Judgment has come. Faith, says Antiochos the Monk, “is the guide who raises mankind upward.” It is faith that lifts and raises the human person. And Saint Cyril says, “Faith is a vast treasury of goods.” Whatever you seek, you will find within it. The world itself says that if you have money, you can buy whatever you wish. If you have faith—this wealth, this precious treasure—then every problem can be resolved. This is what we said at the beginning.

Faith resolves all of man’s problems. My beloved, faith alone resolves all of man’s problems. “Faith remains forever your guardian and your comforter.” Faith always remains the one that guards you and consoles you. Without faith, we cannot live in this world. If faith is absent, we become the playthings of this world, suspended in emptiness, with neither purpose nor meaning in our lives. People take their own lives because they have lost their faith and, as we shall see shortly, God willing, they have finally lost what is last and worst to lose: hope. A person of faith never takes his own life and never gives way to despair.

Faith gives meaning to life, whereas unbelief leaves a person literally suspended in emptiness. “Faith cares for you,” says the same Father, “as for its own soldier.” A soldier, for example, does not worry about what he will eat. He knows that at midday there will certainly be a common meal and that the cauldron will be boiling. No soldier ever wonders, “What shall we eat today?” This is what faith is for the faithful person. “It cares for your coming in,” he says, “and for your going out.” Faith watches over how you enter your home and how you leave it. “And it cares for you against those who plot against you”—against those who harbor evil intentions.

“Of things not seen.” What is faith? Faith makes real the things for which we hope and assures us of the things we do not see. Paul the Apostle, my beloved, the champion of faith, is also its hymnographer. Among the people he praises, he tells us that through faith Noah built an ark and was saved from the flood. Please read chapters eleven and twelve of the Epistle to the Hebrews. You will marvel at this hymn of praise to faith. Through faith, Paul the Apostle emphasizes, Abraham—the Patriarch, the Patriarch of faith and not merely the Patriarch of one people—left

his homeland for another homeland, a better one, an unknown land. He was not seeking only the land of Canaan, for there God did not give him even a single foot of land. He was awaiting a better, nobler, and more blessed homeland. Through faith he begot Isaac when he was a hundred years old and Sarah was ninety-nine; and through faith he also offered his son as a sacrifice. Through faith Moses refused to be called the son of Pharaoh’s daughter and chose instead to share affliction with the people of God and endure countless hardships. Through faith, too, the walls of Jericho fell.

For seven days all the people marched around the city once each day, and on the seventh day they went around its walls seven times. If someone told us that the city and its fortifications would collapse before our eyes merely because we walked around it, would we believe it? But because God had said it, it happened. The Hebrews believed it would happen, and every day they marched around the walls. On the seventh day, during the seventh circuit, the walls collapsed by themselves before the astonished eyes of the Hebrews.

Through faith judges, kings, and prophets were stirred to action. And Paul the Apostle completes his hymn in these words: “Through faith they conquered kingdoms, worked righteousness”—that is, they attained holiness—“obtained promises, stopped the mouths of lions,” as Daniel did; “quenched the power of fire,” as did the Three Holy Youths; “escaped the edge of the sword” in wars; “were strengthened out of weakness,” as Hezekiah was when he recovered; “became mighty in war,” in the many campaigns they fought and won; “put foreign armies to flight”; and “were tortured on the rack.”

They were placed upon the instrument of torture and died as martyrs, believing what they confessed. “They endured mockery and scourging”—they experienced ridicule and lashes—“and even chains and imprisonment. They were stoned; they were sawn in two,” as Isaiah was: they hung him upside down, feet uppermost, and sawed him apart. “They were sawn in two; they were tempted,” enduring many different temptations; “they were slain by the sword; they wandered about in sheepskins,” clothed in animal skins, “and goatskins, destitute, afflicted, and mistreated.” All these things they endured through faith.

“They wandered through deserts and mountains, and in caves and holes in the ground—people of whom the world was not worthy.” The world is not worthy of any of them. My beloved, the path of faith was marked out when faith was established upon the earth, and all the Saints of God have walked it. The faith of Christ is set before our eyes in our own age as well. More than in any other age, faith is said to be passing through a crisis today. More precisely, Christians are passing through a crisis, not faith. Faith itself has nothing to suffer and never undergoes a crisis.

When people say that faith is in crisis, they imply that we have begun to judge faith as somehow deficient. No. Faith is not passing through a crisis; Christians are. Our age is certainly not an age of persecution. If it were an age of persecution, as in former times, faith would grow mighty and strong. Pay attention: ours is an age of indifference, and indifference is worse than persecution. When a Roman emperor, governor, prefect, soldier, or any other pagan

fought against the faith and persecuted a believer, this meant that he was not indifferent to the believer standing before him; it meant that he took him seriously. And the martyr died with the joy of knowing that his persecutor took him seriously—for if he did not, why was he being persecuted? And if what he possessed were worthless, why would his persecutors try to take it from him? Today, however, there is something far worse than persecution: indifference. People today are indifferent. They do not care whether you believe or do not believe, and the indifference of others truly makes you grow cold. The temptation of indifference is far worse

than the temptations of persecution, for persecution—as I repeat—makes the soul grow mighty and strong. This indifference is not merely the product of negligence; it is also the product of a dreadful obsession with the self. People are self-absorbed and terribly egotistical. They acknowledge no authority and no dignity beyond their own ego. They do not grant authority even to God, but only to themselves.

When people today are indifferent, they are in fact showing contempt. It is what the New Testament and the Apostle say: an age will come when people will be despisers. A person who despises is something dreadful. We might say that contempt is the final stage of mankind’s stance toward faith. At first faith was persecuted; now faith is despised. As we have said, this is the final stage. There is no stage beyond contempt. Let us be afraid. Precisely in this age—this age of indifference—the Christian must remain faithful,

a living witness of faith, crying aloud and reproving what is wrong. In our age, my beloved, many lights have been kindled: the lights of intellect, science, technology, and civilization. Lights—a thousand lights—that dazzle, deceive, and darken. Only one light remains truly able to guide us: the light of Christ. The poet Veritis expresses it beautifully: “There were lights, a thousand lights, but they were not the Light.” There is one Light: the Light that does not deceive, the Light that never diminishes, the Light that enlightens every person

coming into the world. We must turn toward this Light, toward Jesus Christ. As the Apostle says in the Epistle to the Hebrews, we must look to Jesus, the author and perfecter of faith. Jesus Christ is the foundation of faith, but He is also the person and object of faith. He is, as Theophylact says, the supreme archetype. Millions of martyrs and Saints have turned toward Him and will continue to do so. They are the cloud of witnesses, as the Apostle calls them in the Epistle to the Hebrews. This road is not new, but very ancient:

the road of faith. My beloved, Adam refused to walk the road of faith and fell. The Saints walked the road of faith, were perfected, and entered the Kingdom of God. Let our soul believe in the living water and drink until its thirst is quenched, and it shall never thirst forever. Let it despise the cheap pleasures of this world. Let it temper itself with faith each day; let it temper the soul with faith each day and proclaim with John Chrysostom: “I believe; I do not investigate. I believe; I do not pursue what cannot be comprehended. I believe…” I do not measure the immeasurable. If I believe, my soul is illumined; if I pry into mysteries, my logismoi—my intrusive thoughts—are darkened; if I seek with idle curiosity, I am cast down into the abyss; if I believe, I am rightly raised toward Heaven.

Εξημερώθησαν δια της πίστεως. Και οι Σλάβοι, παρακαλώ, τους οποίους εξεχριστιάνισε το Βυζάντιον, ήσαν άνθρωποι απολίτιστοι και άγριοι, και όμως όταν εδέχθησαν το Ευαγγέλιο του Χριστού, τότε όντως εξημερώθησαν. Είναι τόσο μεγάλη η επίδραση της εξημερώσεως των ηθών εκ μέρους του Ευαγγελίου, ώστε όταν κάποτε ο Δαρβίνος είχε επισκεφθεί στην Παταγωνία της Νοτίου Αμερικής μια αγρία φυλή εκεί ανθρωποφάγων, προκειμένου να κάνει διάφορες επιστημονικές έρευνες, είχε αποφαθεί ότι, για να ανέλθουν οι άνθρωποι αυτοί σε κάποιο ικανοποιητικό επίπεδο εξημερώσεως, έπρεπε να περάσουν εκατοντάδες χρόνια. Ύστερα από μία δεκαετία επανεπεσκέφθη την περιοχή εκείνη, πάλι προς επιστημονική μελέτη. Παρατήρησε ότι οι άνθρωποι αυτοί είχαν παύσει να είναι ανθρωποφάγοι και είχαν δεχθεί μια, θα λέγαμε, πολιτιστική επίδραση. Στην ερώτησή του πώς συνέβη αυτό, κάτι το οποίο είχε προβλέψει για εκατοντάδες χρόνια μετά, του είπαν ότι είχαν επισκεφθεί ιεραπόστολοι την περιοχή, εκήρυξαν τον Χριστό, επίστευσαν οι άνθρωποι αυτοί και εξημερώθησαν. Αλλά θυμηθείτε ακόμη και τον ληστήν επί του Σταυρού, ο οποίος από τη μια στιγμή στην άλλη μετεβλήθη από ληστής εις Άγιο. Μας λέγει ένας Ευαγγελιστής:

«Οι ληστές εβλασφήμουν Αυτόν». Ο Ευαγγελιστής Λουκάς μάς λέγει ότι ο εις εκ των δύο είπε: «Μνήσθητί μου, Κύριε, όταν έλθεις εν τη Βασιλεία Σου». Δεν υπάρχει αντίφασις, αλλά απλώς ότι και οι δύο, όντως, ληστές εβλασφήμουν τον Χριστόν. Και οι δύο. Όταν όμως ο ένας είδε τη συμπεριφορά του Κυρίου επάνω εις τον Σταυρόν, λοιπόν, έπαθε αληθινόν πνευματικόν, ψυχικόν κλονισμόν και τότε μετεστράφη και είπε εις τον άλλο ληστή: «Τι βλασφημάς; Με το αυτό κρίμα, με την αυτή καταδίκη επάθαμε εμείς και αυτός. Εμείς δίκαια πάσχομε γιατί είμαστε ληστές, ενώ αυτός είναι άγιος». Από τη μια στιγμή στην άλλη, βλέπετε, μεταστρέφεται ο ληστής και μάλιστα να κατακτά την επίζηλον

του Παραδείσου, και δη πρώτος.

Από τους Αγίους της Εκκλησίας μας δεν έχουμε λίγους οι οποίοι από κακοποιοί μετεστράφησαν σε αγαθοποιούς. Ο Άγιος Μωυσής ο Αιθίοψ, επί παραδείγματι, ήταν ένας φοβερός λήσταρχος. Αντάρτης, φοβερός λήσταρχος. Εάν έχετε διαβάσει τη βιογραφία του, θα δείτε πώς αυτός ο άνθρωπος, από κακούργος που ήταν, που είχε φονεύσει πολλούς ανθρώπους, κάποτε κάθισε σε μια πέτρα και σκέφτηκε και είπε: «Ποιος είμαι και τι κάνω;» Είχε ακούσει ότι εκεί στην έρημο ήταν ένα μοναστήρι, ή μάλλον πολλά μοναστήρια, που υπήρχαν καλοί άνθρωποι. Χτύπησε την πόρτα τους. Και οι άνθρωποι αυτοί, όμως, τον είδαν, τρόμαξαν. Νόμισαν ότι είχε κακούς σκοπούς.

Είπε: «Μη φοβόσαστε. Θα γίνω άλλος άνθρωπος, θα μετανοήσω». Τον έβαλαν μέσα, μετενόησε, εξομολογήθη, εβαπτίσθη, έγινε ιερεύς και μαρτύρησε μαρτυρικόν θάνατον, πάλι από ληστάς, ο Άγιος Μωυσής. Μάλιστα, πολλούς ληστάς που είχαν επισκεφθεί το μοναστήρι κατά καιρούς, επειδή ήταν τρομερά δυνατός, τους έπιανε και τους έλεγε: «Ξέρετε ποιος είμαι εγώ; Εγώ είμαι ο Μωυσής, που ήμουν ο φόβος και ο τρόμος. Λοιπόν, ή θα μετανοήσετε ή φύγετε από εδώ πέρα». Και πολλούς ληστάς έκανε χριστιανούς και μοναχούς, πολλούς. Αυτή είναι η δύναμις, αγαπητοί μου, της πίστεως, ώστε να γράφει ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς: «Εκ του είναι θηρία, δια της Κυριακής πίστεως άνθρωποι γίνονται Θεού». Από θηρία που είναι οι άνθρωποι, με την πίστη εις τον Χριστόν να γίνονται άνθρωποι Θεού. Κανένα φιλοσοφικό σύστημα και καμία θρησκεία, θρησκεία, δεν μπόρεσε να εξημερώσει τόσο πολύ τους ανθρώπους όσο, αγαπητοί μου, η πίστις του Χριστού. Ακόμη, η πίστις είναι ένα όπλο, ένα όπλο δια του οποίου καταπολεμούνται δύο βασικοί εχθροί: ο κόσμος και ο διάβολος. Και δια της καταπολεμήσεως αυτών των βασικών εχθρών μας επιτυγχάνομε την αγιότητα. Θα μας πει ο Άγιος Ιωάννης ο Ευαγγελιστής

στην πρώτη του επιστολή: «Πας ο πιστεύων ότι Ιησούς εστίν ο Χριστός εκ του Θεού γεγέννηται». Καθένας που πιστεύει ότι ο Ιησούς είναι ο Χριστός, ο Λυτρωτής, καθένας που πιστεύει έχει γεννηθεί από τον Θεό. «Και αύτη εστίν η νίκη η νικήσασα τον κόσμον, η πίστις ημών». Και αυτή είναι η νίκη η οποία κατενίκησε τον κόσμο, η πίστις ημών, η πίστη μας. «Τις εστίν ο νικών τον κόσμον, ει μη ο πιστεύων ότι Ιησούς εστίν ο Υιός του Θεού;» Ποιος είναι εκείνος ο οποίος νικά τον κόσμο, παρά μόνο εκείνος που πίστεψε ότι ο Ιησούς είναι ο Υιός του Θεού; Είναι τόσο φανερό αυτό μέσα στη ζωή μας. Ρίξτε μια ματιά!

Ανθρώπους μας, τους συγχρόνους μας, ανθρώπους από το σπίτι μας, από τη γειτονιά μας, από τους συγγενείς μας. Άνθρωποι που πιστεύουν ότι ο Ιησούς Χριστός είναι ο Υιός του Θεού, είναι Θεός, οι άνθρωποι αυτοί πράγματι νικούν τους πειρασμούς, νικούν τα θέλγητρα του πονηρού κόσμου. Ενώ οι άνθρωποι οι οποίοι δεν πιστεύουν εις τον Χριστό γίνονται θύματα της αμαρτίας. Είναι τόσο φανερό αυτό μέσα εις την ζωή μας. Ο δε Απόστολος Παύλος θα μας πει ότι: «Επί πάσιν αναλαβόντες τον θυρεόν της πίστεως, εν ω δυνήσεσθε πάντα τα βέλη του πονηρού τα πεπυρωμένα σβέσαι». Τι είναι η πίστις; Ένας θυρεός, μία ασπίς. Και όλα τα βέλη του πονηρού, τα πεπυρωμένα βέλη, τα οποία ρίπτει εναντίον μας, δια να μας προσβάλει

παντοιοτρόπως, όλα αυτά τα βέλη πίπτουν επί του θυρεού της πίστεως και εκεί ατονούν, και μας προφυλάσσουν και προφυλασσόμεθα. Και ο Άγιος Κύριλλος Ιεροσολύμων θα ερωτήσει: «Έστι τι του διαβόλου δεινότερον;» Υπάρχει τίποτε φοβερότερο πράγμα και δεινότερο από τον διάβολον; «Αλλά και προς τούτον ουδέν έτερον όπλον έχομεν ή την πίστιν». Δεν έχουμε άλλο όπλο παρά την πίστη. Αγαπητοί μου, ειλικρινά σας λέγω, ειλικρινά σας λέγω ότι όλα τα προβλήματα της ζωής μας λύονται δια της πίστεως. Το μέγιστο πρόβλημα που απασχολεί τον κόσμο μας, τον έγγαμο κόσμο μας, το πρόβλημα της τεκνογονίας,

δια της πίστεως λύεται. Θα ακούσετε να λένε: «Μα είναι ακριβή η ζωή και υπάρχει πτωχεία». Μόνο πτωχεία δεν υπάρχει στην εποχή μας. Οι αληθινά πτωχοί άνθρωποι είναι ελάχιστοι. Και από αυτούς τους ελαχίστους πτωχούς, που δεν έχουν να φάνε, δεν έχουν να φάνε. Προ του 1940 υπήρχαν πολλοί πτωχοί. Οι παλαιότεροι θα το ενθυμούνται αυτό το πράγμα. Σήμερα πτωχοί δεν υπάρχουν. Θέλουμε να δώσουμε κάποτε παλιά μας ρούχα και λέμε: «Τι θα τα δώσετε; Ποιος θα πάρει παλιά ρούχα;» Κανένας, κανένας. Λοιπόν, κι αν υπάρχουν λίγοι πτωχοί, ένα μέρος από αυτούς είναι, μπορεί να φταίνε οι άνθρωποι, έτσι ήρθαν τα πράγματα, έτσι ήρθαν, δεν φταίνε όλοι, αλλά και ένα μέρος από αυτούς

από το κεφάλι τους, γιατί είναι φτωχοί. Ή γιατί ο πατέρας είναι μπεκρής ή γιατί ήταν άσωτοι άνθρωποι ή δεν ξέρω τι, κάπως έτσι. Λοιπόν, σήμερα η πτωχεία που υπήρχε πριν από 30 χρόνια, 40 χρόνια, δεν υπάρχει. Δεν υπάρχει. Όλοι έχουν έναν τρόπο να ζήσουν. Επικαλούνται, λοιπόν, ανέχεια, πτωχεία, ακρίβεια της ζωής. Αυτό, λοιπόν, δεν είναι αληθές. Διότι, αν είναι το αληθές, τότε αυτοί οι οποίοι υποστηρίζουν κάτι τέτοια επιχειρήματα, οι γονείς των γιατί έκαναν 5 και 8 και 10 παιδιά; Ήτανε πλουσιότεροι οι άνθρωποι εκείνοι; Όχι. Εάν ακόμη υποστηρίζουν και λέγουν ότι δεν μπορούμε να τα βγάλουμε πέρα στην εποχή των ηλεκτρικών κουζινών, σκουπών, πλυντηρίων,

να πούμε ότι δύναται να συγκριθούμε με την εποχή που η γυναίκα, η μητέρα, επήγαινε στο χωράφι να συμπληρώσει το μεροκάματο του ανδρός της; Εάν θα σας πουν ότι, τέλος πάντων, δεν τα βγάζουμε πέρα διότι όλοι έτσι κάνουν, α, όλοι έτσι κάνουν, τότε μιμητισμός υπάρχει. Δεν υπάρχει επιχείρημα. Προσπαθούν να βρουν επιχείρημα, αλλά δεν υπάρχει. Οτιδήποτε κι αν επικαλεστούν, αγαπητοί μου, θα λέγαμε: αν ήταν θέμα πτωχείας, τότε οι πλούσιοι γιατί κάνουν λίγα παιδιά, οι οποίοι έχουν τη δυνατότητα να θρέψουν παιδιά; Γιατί κάνουν λίγα παιδιά, ένα-δύο παιδιά; Ώστε δεν είναι θέμα ούτε πτωχείας ούτε τίποτα. Είναι θέμα απιστίας. Ειλικρινά σας λέγω,

θέμα απιστίας. Το θέμα των εκτρώσεων, άλλο θέμα αυτό, διότι η γυναίκα απειλείται μήπως πεθάνει, μήπως τούτο, μήπως εκείνο, και αυτό πολλάκις είναι θέμα απιστίας. Έχουμε πολύ συγκινητικά παραδείγματα γυναικών που εγέννησαν πολύ φυσιολογικότερα από ό,τι κάποια άλλα παιδιά τους, όταν βρέθηκαν σε δύσκολη περίοδο, αρνήθηκαν να προβούν σε έκτρωση. Και αυτό είναι η δύναμη της πίστεώς των. Προβλήματα οικονομικά στην εποχή μας, πάλι δια της πίστεως δύνανται να αντιμετωπισθούν. Προβλήματα ασφαλείας. Σήμερα λέμε: «Τι κάνει το παιδί μου που είναι εκεί ή εδώ ή ο άνδρας μου;» κτλ. Πάλι θέμα πίστεως είναι.

Γενετήσιο θέμα, το θέμα των ελευθέρων σχέσεων για τους νέους και τις νέες, είναι πάλι θέμα πίστεως. Όταν πιστέψει ο νέος ή η νέα εις τον Ιησού Χριστόν και την δύναμή Του, τότε θαύματα επιτελεί, ειλικρινά θαύματα επιτελεί. Και υπάρχει μεγαλύτερο θαύμα από το να πραγματοποιήσει ένας νέος και μία νέα την αγνότητα και παρθενία μέχρι του γάμου ή ακόμη και εφ' όρου ζωής; Είναι ένα από τα τρία θέματα που δεν μπορεί να καταλάβει ο σοφός Σειράχ: πώς ένας νέος καταφέρνει να μείνει αγνός μέχρι το γάμο του, πώς ο αετός πετά αν και είναι βαρύτερος από τον αέρα και πώς το πλοίο επιπλέει αν και είναι βαρύτερο από το νερό. Τα δύο, λέει, τα καταλαβαίνω, το πλοίο και τον αετό, κάτι πάω να καταλάβω.

Το πώς ο νέος φτάνει στη στιγμή του γάμου αγνός και καθαρός, αυτό δεν μπορώ να το καταλάβω. Αγαπητοί μου, είναι ένα θαύμα πιο μεγαλύτερο από το θαύμα που έκανε ο Χριστός στον γάμο της Κανά, μεταβάλλοντας το νερό σε κρασί. Και όταν είπε Εκείνος ότι θα κάνετε εσείς μεγαλύτερα θαύματα δια της πίστεως από εκείνα που εγώ έκανα, αυτά είναι τα θαύματα που επιτελούνται σε κάθε εποχή. Και για να αντιληφθείτε το μέγεθος του θαύματος, δεν έχετε παρά να πείτε στους ανθρώπους που δεν πιστεύουν στα θαύματα, στους ανθρώπους του κόσμου, ότι υπάρχουν νέοι και νέες που είναι αγνοί και καθαροί, και θα σας πουν: «Είναι αδύνατο. Είναι αδύνατο». Όπως θα σας πούνε ότι είναι αδύνατο ένα θαύμα να επιτελεστεί. Όλα αυτά τα θαύματα, τα καταπληκτικά, μιας ζωής

γεμάτης από σωφροσύνη, μόνο με την πίστη επιτυγχάνονται.

Αναφέρει ένα παλαιό λόγιον: «Άμα πιστός, άμα Απόστολος». Αυτό θέλει να εκφράσει ότι η ζώσα πίστις κάμνει τον πιστόν ευθύς αμέσως ομολογητή και κήρυκα της πίστεως. Ένας ο οποίος επίστευσε, άμα πιστός, ταυτοχρόνως μεταβάλλεται εις Απόστολον και εις Ομολογητή. Έρχεται να ομολογήσει εκείνο το οποίο έχει πιστεύσει. Εξάλλου, επάνω σε αυτό το φαινόμενο της ζώσας όντως πίστεως και ομολογίας στηρίζεται, λέμε, το φαινόμενο των ομολογητών και των μαρτύρων. Επίστευσαν θερμά και ομολόγησαν δυνατά οι Άγιοι του Θεού.

Η ομολογία της πίστεως, μετά θάρρους, συνέσεως και διακρίσεως όταν γίνεται και όχι κατόπιν δειλίας και υπεκφυγών, είναι πράγματι ένα καθήκον και ανάγκη των πιστών. Δεν μπορεί να πει κανείς: «Είμαι πιστός και δεν θα ομολογήσω την πίστη μου». Όταν περικρύπτει την πίστη, σημαίνει ότι κάτι δεν πηγαίνει καλά στη ζωή του. Θα είναι μια πίστη αναιμική, υποτονισμένη πίστη. Μια ζώσα πίστις είναι αδύνατον, αδύνατον να κρυφτεί. Λέγει ο λαός ότι ο βήχας και ο πλούτος δεν κρύπτονται. Όσο τα θέλεις να κρύψεις, το ένα και το άλλο θα φανούν. Έτσι και εδώ, η ζωντανή πίστις

δεν κρύπτεται. Όσο και να απειλείται η ζωή σου, ό,τι μέτρα μπορεί να έχουν ληφθεί εναντίον της πίστεως, αν πράγματι σε πονάει η πίστη σου, αισθάνεσαι την ανάγκη να την εκδηλώσεις και να την εκφράσεις. Και το αντίθετο: όποιος δεν ομολογεί την πίστη του, την περικρύπτει και ουδέποτε φανερώνει τι πιστεύει, αυτός στην πραγματικότητα έχει καταδικαστεί σε πνευματικόν μαρασμόν. Ενώ, αντιθέτως, ο ομολογών την πίστη του ποικιλοτρόπως, αυτός φανερώνει μίαν ανθηρότητα της πίστεως. Ο Κύριος το ετόνισε και το είπε: «Πας όστις», καθένας, «ομολογήσει εν εμοί έμπροσθεν των ανθρώπων», με ομολογήσει μπροστά στους ανθρώπους, «ομολογήσω καγώ εν αυτώ έμπροσθεν του Πατρός μου του εν ουρανοίς». Όταν θα επανέλθει να κρίνει τον κόσμο, τότε θα υπερασπίσει εκείνους οι οποίοι Τον υπερίσπισαν και θα ομολογήσει εκείνους που Τον ομολόγησαν. Αντιθέτως, «όστις αν αρνήσηταί με έμπροσθεν των ανθρώπων», ο οποίος με αρνηθεί, «αρνήσομαι αυτόν καγώ έμπροσθεν του Πατρός μου του εν ουρανοίς», και εγώ θα τον αρνηθώ. Πώς νοείται αυτή η άρνηση εις τον Χριστόν και όχι η ομολογία; Μην νομίζετε, αγαπητοί μου, ότι θα πρέπει να μας πιάσουν σήμερα, να μας οδηγήσουν μπροστά σε ηγεμόνας και άρχοντας, για να ομολογήσουμε την πίστη μας. Η ανάγκη της ομολογίας είναι διάχυτη, η ανάγκη της ομολογίας είναι διάχυτη.

Στο σπίτι... στο δρόμο, στο φιλικό σπίτι, στο μαγαζί που θα πάμε να ψωνίσουμε, οπουδήποτε, στο επάγγελμά μας, παντού. Όταν διαβάλλεται η πίστη, όταν λέγουν δια τον Ιησού Χριστό ό,τι ανήκουστο, όταν υβρίζουν την Εκκλησία, όλα αυτά, όταν εμείς σταθούμε και του πούμε: «Κύριε, δεν έχετε δίκιο, δεν είναι το πράγμα έτσι», τι είναι; Δεν είναι μία ομολογία;

Οι άνθρωποι ακόμη ζουν μία διεστραμμένη ζωή και εμείς προσπαθούμε να τους την διορθώσουμε, έχοντας το θάρρος της πίστεώς μας να τους πούμε ότι αυτό το οποίο ζουν δεν είναι σωστό. Ζει ο άλλος ζωή ανηθικότητας, ζωή γενετησιότητος. Να του πούμε: «Αγαπητέ μου, αυτό που κάνεις δεν είναι σωστό. Δεν μπορείς να απατάς τη γυναίκα σου ή δεν μπορείς να απατάς τον άνδρα σου. Αυτό που κάνεις είναι αμαρτία».

Η νέα μου, η νέα μου, δεν μπορείς να έχεις ένοχες σχέσεις έξω από το γάμο. Δεν μπορεί, αυτό δεν είναι σωστό, είναι αμαρτία. Δεν είναι, παρακαλώ, μία ομολογία της πίστεως; Πολλές φορές τι λέμε; «Ε, καλά, άσ' τον τώρα, θα γίνω κακός μαζί του». Μα τι θα γίνεις κακός; Αντιθέτως, αγαθός και φίλος. Εάν εκείνος, ελεγχόμενος, δεν θα θέλει να σε ακούσει και να σε καταστήσει εχθρόν, με γεια του, με χαρά του. Αλλά ποιος ακριβώς αγαπά, αγαπητοί μου, τον άλλον; Όταν τον βοηθάει να πάει στην κόλαση ή σιωπά όταν ο άλλος πηγαίνει στην κόλαση, ή όταν φωνάζει και του λέγει ότι απειλείται η σωτηρία του, πορευόμενος στην κόλαση; Ποιος εκ των δύο είναι φίλος; Μην, λοιπόν, κρίνουμε τα πράγματα σαν φιλία ή εχθρότητα, όπως ο κόσμος θα ήθελε να τα κρίνει.

Ο Απόστολος Παύλος λέγει: «Εάν ομολογήσης εν τω στόματί σου Κύριον Ιησούν...» Ω, σήμερα οι άνθρωποι δεν ομολογούν τον Ιησούν Κύριον, δηλαδή Θεόν. Αλλά ό,τι θέλετε θα ακούσετε εναντίον του Ιησού Χριστού. Αγώνας γίνεται για μια ταινία που έχει γίνει και ετοιμάζουν να την εισαγάγουν. Δύο είναι, δύο. Ο «Ιησούς Χριστός Superstar» και το άλλο «Ο Ιησούς και η ερωτική του ζωή». Ακούτε; Η ερωτική του ζωή! Είναι φοβερά πράγματα. Πού κατάντησαν οι άνθρωποι! Γιατί όλα αυτά είναι προϊόντα του αρειανισμού. Μην το ξεχνάτε αυτό. Όταν οι άνθρωποι δεν πιστεύουν στην Θεότητα του Ιησού Χριστού και Τον βλέπουν ως άνθρωπο, τότε εξ ιδίων κρίνουν τα αλλότρια.

Εποχή... διεφθαρμένη μέχρι το μεδούλι, μέχρι το μεδούλι, πορνική εποχή, δεν μπορεί παρά θα αποδώσει και θα πετάξει λάσπη και στο πρόσωπο του μοναδικά Αγίου που ποτέ εμφανίστηκε μέσα στην παγκόσμια ιστορία, του Ιησού Χριστού. Αυτά κάνει ο αρειανισμός. Από τη στιγμή που ο άνθρωπος αρνείται την Θεότητα του Ιησού Χριστού, είναι καταντήματα όλα αυτά, είναι ξεφτίσματα, είναι σημεία της εποχής. Τι το παράξενο; Και όμως, σε αυτές τις περιπτώσεις, όταν ο άλλος λέγει ό,τι και λέγει, ο συγγραφεύς, ο Καζαντζάκης φερ' ειπείν, προσβάλλει τόσο ανεδέστατα και ασεβέστατα το πρόσωπο του Χριστού, ποιος από μας έχει το θάρρος να πει ότι αυτά όλα είναι ασέβεια μεγίστης μορφής και πρωτακούστου;

Έχει το θάρρος να το πει αυτό; Αλλά τι λένε; «Δεν βαριέσαι; Δεν βαριέσαι;» Δηλαδή, αν Αδιαφορείς δια το πρόσωπο που πιστεύεις να προσβάλλεται; Θα ανέχεσαι να προσβάλλεται η μητέρα σου και ο πατέρας σου; Θα ανέχεσαι ποτέ συγγενικά σου ή φιλικά σου πρόσωπα να τυχαίνουν μιας βαρυτάτης κατηγορίας, μιας βαρυτάτης συκοφαντίας; Θα το ανέχεσαι αυτό ποτέ; Γιατί ανέχεσαι να προσβάλλεται αυτός ο Θεός; Και αν το θέλουμε, ο Θεός δεν παθαίνει τίποτα. Απολύτως τίποτα δεν παθαίνει ο Θεός. Εμείς είμαστε εκείνοι οι οποίοι ζημιούμεθα με το να μην ομολογούμε την πίστη μας.

Αγαπητοί μου, η πίστη είναι το πρώτιστον των καθηκόντων του ανθρώπου προς τον Θεόν, καθήκον το οποίο πραγματικά λαμβάνει διαστάσεις αγάπης, επειδή είναι η καταφατική απάντηση του ανθρώπου δια σωτηρία προς τον Θεό, ο οποίος πάντας θέλει σωθήναι και εις επίγνωσιν αληθείας ελθείν. Η άρνηση τότε αποκτά μεγίστη βαρύτητα.

Η άρνηση του ανθρώπου, δηλαδή η απιστία, εις την κατάφαση του Θεού, δηλαδή εις το ναι του Θεού, εις το ναι της επιθυμίας του Θεού να σώσει τον άνθρωπο, όταν ο άνθρωπος λέει όχι — ο Θεός λέγει «Ναι, έλα άνθρωπε να σε σώσω» και ο άνθρωπος λέει «Όχι, δεν θέλω να με σώσεις» — αυτό, αγαπητοί μου, μάλιστα στο εκχυθέν αίμα του Χριστού επί του Σταυρού, είναι ένα δείγμα βαρείας και αχαρακτηρίστου αχαριστίας. Είναι ένας εγωισμός και μια έλλειψη υπερβολική, καθ' υπερβολή έλλειψη αγάπης προς τον Θεό.

Απιστία. Η αίρεση.

Η θελημένη αμφιβολία, όταν ο άνθρωπος λέει «Πού το ξέρω αυτό και πού το είδαμε αυτό και ποιος μπορεί να μας πληροφορήσει γι' αυτό το πράγμα;» ή η αμφισβήτηση μέρους ή ολοκλήρου του περιεχομένου της πίστεως, η αποστασία, το σχίσμα, η εμμονή κατά τρόπον, θα λέγαμε, προκλητικόν στην αμαρτία, η μαγεία με όλες της τις αποχρώσεις, όλα αυτά αποτελούν βαρύτατο αμάρτημα κατά της πίστεως. Να το γνωρίζουμε αυτό. Επήγες στη μαγεία, σε μάτιασε, είδες το φλιτζάνι του καφέ, επήγες στη χαρτορίχτρα.

Το ωροσκόπιον. Αυτό είναι αμάρτημα κατά της πίστεως. Σημαίνει, για μια στιγμή, όχι για πάντα ίσως, για μια στιγμή, υπεχώρησε η πίστη και μπήκε η απιστία μέσα σου, διότι δεν επίστευσες στον Θεό και νόμισες ότι θα μπορούσε να σε βοηθήσει ο διάβολος, η τύχη, δεν ξέρω τι άλλο, και έτσι θα σου έδινε λύση στην αγωνία σου και στο πρόβλημά σου. Σατανισμός είναι, απιστία είναι, αμαρτία όλα αυτά κατά της πίστης. Λέγει ο Απόστολος Παύλος στον Τιμόθεο: «Το δε Πνεύμα», το Άγιον Πνεύμα, «ρητώς λέγει ότι εν υστέροις καιροίς».

«Αποστήσονταί τινες της πίστεως», θα φύγουν μερικοί από την πίστη, «προσέχοντες πνεύμασι πλάνοις», και θα κάθονται να προσέχουν σε πλανεμένα πράγματα, «και διδασκαλίαις δαιμονίων», και σε διδασκαλίες δαιμονίων. Η μαγεία τι είναι; Δεν είναι διδασκαλία δαιμονίων; Και ο πνευματισμός κλπ. «Εν υποκρίσει ψευδολόγων, κεκαυτηριασμένων την ιδίαν συνείδησιν», άνθρωποι οι οποίοι έχουν το ψεύδος και τον δόλο στο στόμα τους και στην καρδιά τους και η συνείδησή τους είναι πλέον καυτηριασμένη. Όταν κάποτε προτάθηκε εις τον Άγιον Ιάκωβο τον Πέρση τον Μεγαλομάρτυρα να αρνηθεί την πίστη του,

τι είπε; «Ποτέ να μη μου συμβεί αυτό ούτε στο όνειρό μου», δηλαδή ούτε στον ύπνο μου να μην δω ότι αρνήθηκα την πίστην. Αγαπητοί μου, ας το προσέξουμε το σημείο αυτό. Υπάρχουν πολλοί τρόποι, όπως σας τους απαρίθμησα, που κανείς μπορεί να αρνηθεί την πίστη. Πολυτρόπως. Έτσι, από μια περιέργεια που κάτι μέσα του τον υποκινεί να κοιτάξει το ωροσκόπιο — παίρνω το λιγότερο, θα λέγαμε — μη τυχόν παίρνει εφημερίδα, περιοδικό, δεν ξέρω τι, και έχει ωροσκόπιο, να κοιτάξει λίγο έτσι να δει τι θα του συμβεί σήμερα. Ή λίγο να προσέξει από ένα όνειρο που είδε και να σαλευτεί κάπως η εμπιστοσύνη του μέσα του στον Θεό. Αυτό τι είναι; Είναι μία απιστία.

Τα αξιολογούμε στους Πατέρες της Εκκλησίας μας. Παρατηρούμε ότι χαρακτηρίζουν την πίστη του Χριστού Ορθόδοξον, Ορθήν, Αποστολικήν, Καθολικήν, Εκκλησιαστικήν ή Υγιαίνουσαν. Αυτή ακριβώς την πίστη πρέπει να δεχθεί ο χριστιανός, αυτή την Ορθόδοξον, την Ορθήν, την Αποστολική, την Καθολική, την Υγιαίνουσα, την Πίστην, την Εκκλησιαστική. Η αληθής πίστη, με τα χαρακτηριστικά που οι Πατέρες της Εκκλησίας μας δίδουν, δύναται να έχει τα εξής τρία γνωρίσματα. Πρώτον, η πίστη είναι η ορθή, ανεπιφύλακτος, δηλαδή αδιάκριτος, χωρίς διάκριση.

διαλογισμών, που λέγει ο Άγιος Ιάκωβος ο Αδελφόθεος. Δηλαδή όχι αμφιβάλλουσα, αυτό θα πει αδιάκριτος, όχι αμφιβάλλουσα πίστη. Όχι να περιέχει εν εαυτή το ναι και το όχι. Δηλαδή είναι, δεν είναι, μήπως δεν είναι έτσι; Όχι. Η ορθή πίστη, η υγιής πίστη, είναι ανεπιφύλακτος πίστη. Είναι μη ορθολογίζουσα πίστη. Πιστεύει ό,τι ακριβώς αποκαλύπτει ο Θεός. Ο Κύριος το είπε: «Εάν έχετε πίστη και μη διακριθήτε», εάν έχετε πίστη και δεν θα διακριθείτε, δηλαδή δεν θα αμφιβάλλετε, «ου μόνον το της συκής ποιήσετε», εκείνο που ο Κύριος είπε να ξηρανθεί, η συκή, και εξηράνθη.

«Καν τω όρει τούτω είπητε, άρθητι και βλήθητι εις την θάλασσαν, γενήσεται». Φύγε, σήκω και πήγαινε και πέσε μες στη θάλασσα, θα γίνει. Φύγε, σήκω και πήγαινε και πέσε μες στη θάλασσα, θα γίνει. Δηλαδή η πίστη τότε μόνο είναι ενεργός, όπως λέγαμε μια περασμένη φορά, ενεργός και δυνατή, εφόσον δεν έχει την διάκριση, δηλαδή την αμφιβολία. Είναι μια πίστη ανεπιφύλακτος, χωρίς επιφυλάξεις και χωρίς όρους και όρια. Δεύτερον, μία ορθή πίστη δεν μπορεί παρά να είναι πάντοτε ορθή. Δηλαδή...

Η ορθή πίστη προσπορίζει πάντοτε μία αληθή δοξολογία εις τον Θεό και δημιουργεί αληθή βιώματα εις τον άνθρωπο, σύμφωνα πάντοτε με το θέλημα του Θεού, διότι δεν θα ήταν δυνατόν ποτέ να αποδοθεί δοξολογία εις τον Θεό από μία λανθασμένη πίστη, από μία αιρετική πίστη. Διότι, όπως λέγαμε και το πρωί, δεν είναι δυνατόν ποτέ να πιστεύει κανείς, να δοξολογήσει ποτέ κανείς τον Θεόν και να δεχτεί ο Θεός την δοξολογία, εάν δοξάζει, πρεσβεύει δηλαδή, πράγματα στραβά. Κι αν ακόμη η ζωή του ανθρώπου δεν είναι σωστή, δεν είναι δυνατόν ποτέ μια τέτοια πίστη να αποβαίνει εις δόξαν Θεού. Ώστε δεύτερο γνώρισμα της πίστεως είναι η ορθότης.

Ευαγγελισμός, Ευαγγελισμός, Ανάσταση, Άρτος, Βασιλεία των Ουρανών. Κάθε μας λόγος, κάθε μας κίνηση, ο τρόπος ακόμη του σκέπτεσθαι, προπαντός ο τρόπος του σκέπτεσθαι, πρέπει να είναι απαύγασμα της πίστεώς μας. Με άλλα λόγια, η ζωή μας, η ζωή της πίστεώς μας, δεν πρέπει να είναι παρά μία αισθητοποίηση, μία υλοποίηση και μία φανέρωση του πιστεύω μας.

Να πει ο άλλος «Αυτός είναι πιστός» από τις ενέργειες και τον τρόπο της ζωής μας. Να έχει μεταφραστεί, τρόπον τινά, η πίστη μας. Να έχει μεταποιηθεί, να έχει μεταμορφωθεί, να έχει ερμηνευτεί μέσα σε αυτόν τον τρόπο της ζωής μας. Είναι κάτι εις το οποίο πρέπει να ομολογήσουμε ότι χωλαίνουμε. Μπορεί ενδεχομένως κάποτε να κάνουμε μια ενέργεια που να ερμηνεύει την πίστη μας, αλλά πολλάκις, και κυρίως στο θέμα του τρόπου του σκέπτεσθαι, δεν εκφράζουμε την πίστη μας. Η πίστη πρέπει να έχει διαποτίσει ολόκληρο τον άνθρωπο μέχρι την τελευταία του ενέργεια. Μέχρι την τελευταία του ενέργεια, μέχρι το πιο ελάχιστο πράγμα που

θα κινηθεί να κάνει στη ζωή του, πρέπει να εμπνέεται κάτω από την πίστη. Η πίστη τόσο πολύ κυριαρχεί και στον χριστιανισμό, ώστε αυτός ούτος ο χριστιανισμός να καλείται πίστη. Ένα άλλο όνομα του χριστιανισμού είναι το ότι λέγεται πίστη. Λέμε «Προσήλθε ο άνθρωπος αυτός εις την πίστη», δηλαδή εις τον χριστιανισμό, επειδή ακριβώς η πίστη είναι κάτι που κυριολεκτικά επικρατεί μέσα εις τον χριστιανισμό. Και οι χριστιανοί παίρνουν και ένα άλλο όνομα, λέγονται πιστοί. Η πίστη είναι η καινή οδός, ο καινούργιος δρόμος που εισάγει από τον ουρανόν εις τη γη. Κάθε άλλη οδός γνώσεως, όπως ήδη δια πολλών ελέχθη σε προηγούμενα θέματα, δεν μπόρεσε να κάνει γνωστό τον Θεό. Μόνο η πίστη κάνει γνωστό τον Θεό εις τον άνθρωπο. Δια της πίστεως πλέον η χωρίζουσα τον Θεόν από τον άνθρωπον απόσταση κυριολεκτικά γεφυρούται με εκείνο το θαυμάσιο, το καταπληκτικό, το πρωτάκουστο μέσα στην παγκόσμιον ιστορία, ότι «ο Λόγος σαρξ εγένετο και εσκήνωσεν εν ημίν». Πιστεύεις ότι ο Λόγος σαρξ εγένετο; Πιστεύεις ότι ο Ιησούς είναι ο Χριστός, είναι ο Υιός του Θεού; Εάν το πιστεύεις, τότε εγεφυρώθηκε η απόσταση μεταξύ Θεού

και ανθρώπου, γιατί ήλθε ανάμεσά μας ο Θεός, άνθρωπος γενόμενος. Η απόσταση αυτομάτως εξεμηδενίσθη.

Ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος: «Τέλος πίστεως, σωτηρία ψυχών». Εάν δηλαδή ο άνθρωπος φτάσει σε ένα ικανοποιητικό, θα λέγαμε, επίπεδο πίστεως, τότε αντιλαμβάνεται ότι το τέλος, το τέρμα και ο σκοπός της πίστεως δεν είναι τίποτε άλλο παρά αυτή η σωτηρία των ψυχών. «Πίστις», λέει ο ίδιος πατήρ, «πτερόν ψυχής». Είναι το φτερό της ψυχής. Η ψυχή με τα φτερά της πίστεως ανέρχεται εις τον ουρανόν. Και λέει, συνεχίζει ο αυτός πατήρ: «Πίστις εστίν ανενδοίαστος ψυχής στάσις». Άφοβη στάση της ψυχής είναι η πίστη. «Πίστις εστί ανελπίστων πρόξενος». Δηλαδή...

να περιμένεις κυριολεκτικά ανέλπιστα πράγματα, πράγματα που κατ' άνθρωπον θα ήταν αδύνατο να πραγματοποιηθούν, δια της πίστεως. Ο Αβραάμ και η Σάρα αποκτούν παιδί, κατ' άνθρωπον ανέλπιστο πράγμα, και όμως δια της πίστεως το επιτυγχάνουν. Και λέγει ο Άγιος Κύριλλος ο Ιεροσολύμων: «Μέγα τι πράγμα εστίν πιστός ανήρ». Μεγάλο πράγμα είναι ο πιστός άνθρωπος. «Παντός πλουσίου πλουσιότερος». Είναι πλουσιότερος και από τον πλουσιότερο ο πιστός άνθρωπος. «Του πιστού γαρ όλος ο κόσμος των χρημάτων, δια το υπερφρονείν αυτά και καταπατείν». Όλος ο κόσμος των πραγμάτων ανήκει στον πιστό, γιατί έχει τη δύναμη να τα υπερφρονεί και να τα καταπατεί. Αν του δώσεις

και αξιώματα εις αντάλλαγμα της πίστεώς του, ουδέποτε θα προτιμήσει αυτά της πίστεως. Και συνεπώς, αφού στέκεται πάνω από τα χρήματα και πάνω από τις δόξες του κόσμου τούτου, στέκεται πάνω απ' όλα. Άρα είναι πλουσιότερος παντός πλουσίου και ενδοξότερος παντός ενδόξου και ευσημότερος παντός ευσήμου. «Οφθαλμός πάσης συνειδήσεως φωτιστικός εστίν η πίστις», θα πει ο αυτός πατήρ, «και συνέσεως εμποιητική». Η πίστη, λέγει, είναι το μάτι που φωτίζει τη συνείδηση, είναι εκείνη που προκαλεί την σύνεση. «Η πίστις Θεόν κατοπτεύει». Η πίστη βλέπει τον Θεό.

Δεν μόνον τον κατοπτεύει, αλλά και τον ψηλαφίζει τον Θεόν. Είναι μια εμπειρία που κάνει την καρδία πραγματικά να σκιρτά. Τόσο πολύ να σκιρτά, ώστε να λέγει ο άνθρωπος εις τον Θεόν: «Φτάνει, Κύριε, φτάνει. Αισθάνομαι ότι η καρδία μου, τα τοιχώματα της καρδίας μου, θα διαρραγούν». «Πίστει νοούμεν κατηρτίσθαι», προς Εβραίους επιστολή του Αποστόλου Παύλου, «τους αιώνας ρήματι Θεού». Δια της πίστεως κατανοούμε τη δημιουργία του κόσμου και του χρόνου. Του κόσμου, του χώρου και του χρόνου, που έγιναν με τον Λόγο του Θεού. «Και είπε ο Θεός· γενηθήτω» κτλ. «Κόσμου τα πέρατα πίστις περιπολεί», λέγει ο Άγιος Κύριλλος. Η πίστη τα πέρατα του κόσμου περιπολεί.

Με άλλα λόγια, φτάνει εις τα πέρατα του κόσμου, της δημιουργίας. «Πίστις προ της συντελείας του αιώνος τούτου την κρίσιν ήδη βλέπει και την μισθαποδοσίαν των επαγγελιών». Πριν ακόμη γίνει η κρίση, πριν έρθει ο Χριστός, πριν δοθούν οι μισθοί και οι δόξες εις τους πιστούς, η πίστη από τη ζωή αυτή ήδη δύναται να τα βλέπει και δύναται να αντιλαμβάνεται την κρίση. Αυτό δεν είναι πολύ δύσκολο, αγαπητοί μου, αν κανείς έχει και λίγη πίστη. Επιτρέψατέ μου να σας το πω αυτό το πράγμα. Όταν βλέπετε τους ανθρώπους της απιστίας και της αμαρτίας να τιμωρούνται,

ήδη ζείτε στο πρόσωπό τους την κρίση, πριν ακόμη έχει έλθει η κρίση. Η πίστη, θα πει ο Αντίοχος ο Μοναχός, «ανθρώπων αναγωγεύς εστι». Είναι εκείνη η οποία ανάγει, αναγάγει, ανεβάζει τον άνθρωπο. Και λέει ο Άγιος Κύριλλος: «Πραγματεία πλατεία η πίστις». Είναι ένα εμπόρευμα πλατύ η πίστη. Ό,τι θέλεις μέσα εκεί το βρίσκεις. Έχεις λεφτά, δύνασαι να αγοράσεις ό,τι θέλεις, λέει και ο κόσμος. Έχεις πίστην, αυτή την εμπορία, δηλαδή την πραγματεία, αυτό το εμπόρευμα το πολύτιμο. Έχεις πίστην, κάθε σου πρόβλημα δύναται να λυθεί. Εκείνο που λέγαμε αρχικά.

Η πίστη λύνει όλα τα προβλήματα του ανθρώπου. Αγαπητοί μου, μόνη η πίστη λύνει όλα τα προβλήματα του ανθρώπου. «Πίστις παραμένει σοι διαπαντός ο φρουρός, ο παράκλητος». Για σένα η πίστη μένει πάντοτε εκείνη που σε φρουρεί, εκείνη που σε παρηγορεί. Χωρίς πίστη στον κόσμο αυτόν δεν μπορούμε να ζήσουμε. Αν μας λείψει η πίστη, τότε είμεθα έρμαια του κόσμου τούτου, μετέωροι, άνευ σκοπού, άνευ νοήματος εις την ζωή μας. Οι άνθρωποι που αυτοκτονούν είναι διότι έχασαν την πίστη των και, όπως θα δούμε προσεχώς, πρώτα ο Θεός, τελευταίο και χειρότερο, την ελπίδα. Άνθρωπος πιστός ποτέ δεν αυτοκτονεί, ποτέ δεν απογοητεύεται.

Η πίστη δίνει νόημα στην ζωή, ενώ η απιστία καθιστά τον άνθρωπον κυριολεκτικώς μετέωρο. «Πίστις περί σου μεριμνά», θα πει ο αυτός πατήρ. Για σένα φροντίζει η πίστη, «ως περί ιδίου στρατιώτου». Ο στρατιώτης, επί παραδείγματι, τι δεν φροντίζει; Τι θα φάει. Ξέρει ότι οπωσδήποτε το μεσημέρι έχει συσσίτιο, βράζει καζάνι. Ποτέ κανένας στρατιώτης δεν εσκέφθηκε ότι «Τι θα φάμε σήμερα;». Αυτό το πράγμα είναι η πίστη δια τον πιστόν. «Περί την είσοδόν σου», λέει, μεριμνά, «και περί την έξοδόν σου». Το πώς θα μπεις στο σπίτι σου και το πώς θα βγεις από το σπίτι σου, αυτή φροντίζει. «Και περί των επιβουλευόντων», και εναντίον εκείνων που σκέφτονται κακώς, η πίστη.

«Ου βλεπομένων». Τι είναι η πίστη; Η πίστη κάνει πραγματικά εκείνα που ελπίζουμε και βέβαια εκείνα που δεν βλέπουμε. Ο Απόστολος Παύλος, αγαπητοί μου, ο Ολυμπιονίκης της πίστεως, είναι και ο υμνογράφος της. Μεταξύ των εγκωμιαζομένων προσώπων αναφέρει ότι δια της πίστεως ο Νώε κατεσκεύασε κιβωτόν και εσώθη από τον κατακλυσμό. Διαβάστε, παρακαλώ, 11-12 κεφάλαιο στην προς Εβραίους Επιστολή. Θα εκπλαγείτε δι' αυτό το εγκώμιον της πίστεως. Δια της πίστεως, θα τονίσει ο Απόστολος Παύλος, ο Αβραάμ, ο Πατριάρχης, ο Πατριάρχης της πίστεως, όχι ο Πατριάρχης μόνο ενός λαού, εγκατέλειψε

πατρίδα για μια άλλη πατρίδα, κρείττονα, άγνωστη γη. Όχι τη γη Χαναάν μόνον, αλλά, διότι εκεί ο Θεός δεν του έδωσε ούτε μία, ούτε ενός ποδός γην, προσδοκούσε μια κρείττονα, καλύτερη, αγαθότερη πατρίδα. Δια της πίστεως εγέννησε τον Ισαάκ, 100 χρονών άνθρωπος και 99 χρονών η Σάρα, και δια της πίστεως προσέφερε και τον υιόν του θυσίαν. Δια της πίστεως ακόμη ο Μωυσής ηρνήθη να ονομαστεί υιός της θυγατρός του Φαραώ και προτίμησε να συγκακουχηθεί μετά του λαού του Θεού και να υποστεί μυρίας ταλαιπωρίας. Δια της πίστεως ακόμη έπεσαν τα τείχη της Ιεριχούς.

Γύρω από αυτήν, εφτά μέρες, κάθε μέρα έκαναν μία περιπολία όλος ο λαός, και την εβδόμη ημέρα εφτά φορές γύρω από τα τείχη. Αν μας το έλεγαν αυτό, ότι θα πέσει η πόλη και τα οχυρά της μπροστά στα μάτια μας αν μόνο γυρίζουμε γύρω γύρω από την πόλη, θα το πιστεύαμε; Αλλά επειδή το είπε ο Θεός, δι' αυτό και έγινε. Επίστεψαν οι Εβραίοι ότι θα εγίνετο και κάθε μέρα γύριζαν γύρω από τα τείχη και την εβδόμη ημέρα, εις τον έβδομον κύκλον, μπροστά στα μάτια των Εβραίων, έκπληκτα μάτια, τα τείχη μόνα τους εσωριάσθησαν μπροστά τους.

Δια της πίστεως εκινήθησαν κριτές, βασιλείς, προφήτες. Και θα ολοκληρώσει τον ύμνο του ο Απόστολος Παύλος ως εξής: «Δια της πίστεως κατηγωνίσαντο βασιλείας, ειργάσαντο δικαιοσύνην», δηλαδή επέτυχαν την αγιότητα, «επέτυχον επαγγελιών», υποσχέσεων, «έφραξαν στόματα λεόντων», ο Δανιήλ, «έσβεσαν δύναμιν πυρός», οι τρεις παίδες, «έφυγον στόματα μαχαίρας» σε πολέμους, «ενεδυναμώθησαν από ασθενείας», ο Εζεκίας που έγινε καλά, «εγενήθησαν ισχυροί εν πολέμω», τόσες πολεμικές επιχειρήσεις που έκαναν και νίκησαν, «παρεμβολάς έκλιναν αλλοτρίων», έτρεψαν εις φυγήν, «ετυμπανίσθησαν».

Ετοποθετήθησαν επάνω σε τύμπανο και μαρτύρησαν θάνατον μαρτυρικόν, πιστεύοντας αυτό το οποίο ισχυρίζοντο. Εμπαιγμών και μαστίγων πείραν έλαβον. Εδοκίμασαν εμπαιγμούς και μάστιγας. Έτι δε δεσμών και φυλακής. Ελιθάσθησαν, λιθοβολήθηκαν. Επρίσθησαν, επριονίστηκαν, όπως ο Ησαΐας· ανάποδα τον άνοιξαν, ανάποδα, πόδια πάνω, και τον πριόνισαν. Επρίσθησαν, επειράσθησαν, εδοκίμασαν ποικίλους πειρασμούς, εν φόνω μαχαίρας απέθανον, περιήλθον εν μηλωταίς, έβαλαν προβιές κατσικών, προβιές, εν αιγείοις δέρμασιν, σε κατσικίσια δέρματα, υστερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι, όλοι αυτοί δια της πίστεως.

Εν ερημίαις πλανώμενοι και όρεσι και σπηλαίοις και ταις οπαίς της γης, ων ουκ ην άξιος ο κόσμος. Γι’ αυτούς όλους δεν είναι άξιος ο κόσμος. Αγαπητοί μου, η πορεία της πίστεως διεγράφη, όπως εθεμελιώθη επί της γης, και την εβάδισαν όλοι οι Άγιοι του Θεού. Η πίστη του Χριστού τίθεται και στην εποχή μας μπροστά εις τα μάτια μας. Όσο σε καμιά άλλη εποχή, όσο εις την εποχή μας, η πίστη διέρχεται κρίσιν. Καλύτερα, οι χριστιανοί διέρχονται κρίσιν, όχι η πίστη. Η πίστη δεν έχει τίποτα να υποστεί, ούτε κρίση ποτέ παθαίνει.

Λένε ότι η πίστη περνά κρίση, σημαίνει ότι αρχίσαμε να ελέγχουμε την πίστη ως μία λειψή. Όχι. Δεν περνά κρίση η πίστη. Κρίση περνούν οι χριστιανοί. Δεν είναι βεβαίως η εποχή μας εποχή διωγμών. Διότι, αν είναι εποχή διωγμών όπως παλαιότερα, τότε η πίστη γιγαντούται και θεριεύει. Είναι, προσέξτε, είναι εποχή αδιαφορίας. Και η αδιαφορία είναι χειρότερη από τον διωγμό. Όταν ο Ρωμαίος Αυτοκράτωρ ή ο Διοικητής, ο Έπαρχος, ο Στρατιώτης, ο οιοσδήποτε ειδωλολάτρης...

Επολέμει την πίστη, επολέμει τον πιστόν, σήμαινε ότι δεν αδιαφορούσε μπροστά του, σήμαινε ότι τον υπελόγιζε. Και ο Μάρτυς πέθαινε με μίαν χαρά ότι υπολογίζεται από τον διώκτη, διότι, αν δεν υπελογίζετο, τότε γιατί διώκεται; Και αν δεν ήξιζε, τότε γιατί επιχειρούν οι διώκτες του να του αφαιρέσουν αυτό το οποίο έχει; Αλλά σήμερα είναι κάτι πολύ χειρότερο από τον διωγμόν: η αδιαφορία. Σήμερα αδιαφορούν οι άνθρωποι, δεν τον νοιάζει τον άλλον εάν πιστεύεις ή δεν πιστεύεις, και η αδιαφορία των άλλων σε κάνει πραγματικά να παγώνεις. Είναι πολύ χειρότερος ο πειρασμός της αδιαφορίας...

Των πειρασμών του διωγμού, ο οποίος, επαναλαμβάνω, γιγαντώνει την ψυχή, ο πειρασμός, ο διωγμός. Η αδιαφορία αυτή δεν είναι μόνο προϊόν μιας αμελείας, αλλά είναι και προϊόν μιας φοβεράς εγωπαθείας. Οι άνθρωποι είναι εγωπαθείς, φοβερά εγωιστές. Δεν αναγνωρίζουν καμίαν αυθεντία και κανένα κύρος έξω από το εγώ των. Ούτε εις Θεόν αποδίδουν αυθεντία, παρά μόνο εις το εγώ των.

Όταν σήμερα οι άνθρωποι αδιαφορούν, δεν είναι παρά περιφρονητές. Είναι αυτό που λέγει η Καινή Διαθήκη, ο Απόστολος, ότι θα έρθει εποχή που οι άνθρωποι θα είναι περιφρονητές. Ο περιφρονητής είναι κάτι φοβερό. Είναι, θα λέγαμε, η εσχάτη φάσις θέσεως απέναντι στην πίστη. Πρώτα η πίστη εδιώκετο, τώρα η πίστη περιφρονείται. Είπαμε, είναι η εσχάτη φάσις. Δεν υπάρχει άλλη φάση μετά από την περιφρόνηση. Ας φοβηθούμε. Εις αυτήν ακριβώς την εποχή, την εποχή της αδιαφορίας, πρέπει ο χριστιανός να μείνει πιστός.

Μία ζώσα και κραυγάζουσα και ελέγχουσα μαρτυρία πίστεως. Στην εποχή μας, αγαπητοί μου, έχουν ανάψει πολλά φώτα. Τα φώτα της διανοήσεως, της επιστήμης, της τεχνικής και του πολιτισμού. Φώτα, χίλια φώτα, που ζαλίζουν, πλανούν, σκοτίζουν. Μόνο ένα φως μένει αληθινά καθοδηγητικόν, το φως του Χριστού. Είναι εκείνο που λέγει θαυμάσια ο Βερίτης, ο ποιητής: «Ήσαν φώτα, χίλια φώτα, μα δεν ήτανε το φως». Ένα είναι το φως, το φως που δεν πλανά, το φως που δεν μειούται, το φως που φωτίζει πάντα άνθρωπον...

Ερχόμενον εις τον κόσμον. Προς αυτό το φως, προς τον Ιησού Χριστό, πρέπει να στραφούμε. Αφορώντες, όπως λέγει στην προς Εβραίους ο Απόστολος, εις τον της πίστεως αρχηγόν και τελειωτήν Ιησούν. Ο Ιησούς Χριστός είναι ο θεμελιωτής της πίστεως, αλλά και το πρόσωπο, το αντικείμενο, το πρόσωπο της πίστης. Είναι, όπως λέγει ο Θεοφύλακτος, το μείζον αρχέτυπον. Προς αυτόν εστράφησαν και θα στρέφονται εκατομμύρια μάρτυρες και άγιοι. Είναι το νέφος των μαρτύρων, όπως το ονομάζει εις την προς Εβραίους ο Απόστολος. Δεν είναι νέος ο δρόμος, αλλά πολύ παλαιός.

Δρόμος της πίστεως. Τον δρόμο της πίστεως, αγαπητοί μου, ηρνήθη να βαδίσει ο Αδάμ και εξέπεσε. Στον δρόμο της πίστεως εβάδισαν οι Άγιοι και ετελειώθησαν και εισήλθον εις την Βασιλεία του Θεού. Ας πιστέψει η ψυχή μας εις το ζωντανό νερό και ας πιει να ξεδιψά, ου μη διψήσει εις τον αιώνα. Ας περιφρονήσει τη φτήνια των απολαύσεων του κόσμου τούτου, ας ατσαλώσει με πίστη κάθε ημέρα, ας ατσαλώνει με πίστη κάθε ημέρα την ψυχήν και ας βροντοφωνεί μαζί με τον Ιερό Χρυσόστομο: «Πιστεύω, ουκ ερευνώ. Πιστεύω, ου διώκω το ακατάληπτον. Πιστεύω...» Μετρώ το αμέτρητον. Εάν πιστεύσω, φωτίζομαι την ψυχή μου· εάν περιεργάζομαι, σκοτίζομαι τους λογισμούς· εάν ζητήσω περιέργως, καταφέρομαι προς βυθόν· εάν πιστέψω, καλώς ανυψούμαι προς ουρανόν. Δόξα τω Πατρί και τω Υιώ και τω Αγίω Πνεύματι, νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.