On Faith, Part 3 | 19-11-1973

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

At the end of our previous subject, we said that faith is a mystery. Although it is a gift of God, human freedom is preserved, and faith is the fruit of this union between divine grace and human freedom. And the question arises: who would not wish to be a person of faith? Everyone wants to be a person of faith. And yet, although God, as the Apostle Paul says, desires all people to be saved and to come to the knowledge of the truth—that is, God wants everyone to be saved and to know this truth—nevertheless, we can again say in the words of Holy Scripture, “Faith is not possessed by all.” Faith is not for everyone. Someone might ask, “Could I belong to that category described by the scriptural words, ‘Faith is not possessed by all’?” No. It is useful to ask the question, but that person does not belong to it. The unbelieving person has decided beforehand that he does not want to believe. He stands entirely outside the realm of faith. This subject is so important and so profound,

and, in this case, so mysterious, because we cannot say of someone who rejects the faith today that tomorrow he will not become a believer. Nor are the words “Faith is not possessed by all” a final verdict upon every unbeliever. Those who are truly unbelieving may perhaps be very few. It is another matter that, in very many people, faith remains incomplete or extremely imperfect. Nevertheless, three things give birth to faith. The first thing that gives birth to faith within a person, enabling him to become a believer—as we would certainly desire to be—is hearing. This is what the Apostle Paul writes in his Epistle to the Romans, in a step-by-step progression:

“How then shall they call upon Him in whom they have not believed?” How will they call upon the name of God if they have not believed in Him? “And how shall they believe in Him of whom they have not heard?” How will they believe in the One of whom they have never heard? “And how shall they hear without someone preaching?” How, indeed, will they hear unless there is someone to preach? “And how shall they preach unless they are sent?” You see how the passage advances step by step, ascending from one point to the next. Its literary style resembles that of the Psalms known as the Songs of Ascents. They proceed by repeating the final word and carrying it back into the beginning. They repeat the last word of one verse,

and begin the next verse with that same word. “And how shall they preach unless they are sent?” If preachers are not sent, how will they preach? Therefore, the Apostle Paul says, “Faith comes by hearing.” Faith comes from hearing—from listening. If you do not hear, how will you believe? “And hearing through the word of God.” What is the content of this hearing? The Word of God. Thus we see, my beloved, that the first thing needed for faith to be born in a person’s soul is hearing. But when we speak of hearing, we can now examine what that means. The Apostle speaks of someone who preaches, someone who is sent to preach, and so forth. Thank you.

This hearing consists first of preaching. Preaching is hearing. It also consists of study. The study of Holy Scripture can be described as hearing. It does not matter that we use our eyes; it is preaching received through sight, but it still belongs to the category of hearing. Something comes from outside us and, through the senses, enters the human soul. Hearing also includes Christian fellowship: spending time in the company of spiritual people whose speech is “seasoned with salt.” Theirs is speech filled with faith, not unbelief. The opposite proves the same point. When someone constantly keeps company with unbelievers,

with people who are unbelieving and corrupt, he too will very quickly come to disbelieve and doubt. I do not think this is rare. We have encountered it many times. People who once believed, through associating with those who questioned everyone and everything, listened to them and eventually began asking, “Could it really be so? Oh, what does it matter? And who has ever seen these things?” and so forth. We see, then, that hearing consists of preaching, study, and Christian fellowship. The second thing that gives birth to faith within a person is a good disposition and an upright heart. A person must have a sincere heart. It is precisely this good disposition

that enables faith to dwell within a person without hesitation. Consider that renowned woman Lydia, the seller of purple, the first European Christian. She happened to be Greek, with a Greek name, living in the Greek city of Philippi in Macedonia, near present-day Kavala. As soon as this woman heard the preaching of the Apostle Paul, she believed immediately—immediately. She had an upright heart, not a crooked one. By contrast, the Jews who heard the Apostle Paul—not all of them, but most of them—in the synagogues where he spoke would listen up to a certain point. Then their hearts began to react badly.

Their hearts were distorted, not upright before God. And a distorted heart, my beloved, is formed by many factors, some that can be measured and others that cannot. The Apostle Paul said, “I have a good conscience.” To possess a good conscience is the greatest treasure, because in this way the heart can offer itself entirely to faith. If a person does not have a good conscience, it means that his heart has become warped and that conditions exist within him which prevent him from accepting not only faith, but many other things in life as well. This upright and sincere heart is therefore necessary.

By contrast, as we have said, a double-minded and suspicious heart does not accept faith. A double-minded heart asks, “Is it so, or is it not? Could it be this way, or could it be otherwise? And why is this person telling me these things? Does he want something from me?” I know, my beloved, that people often react this way, especially when lay preachers—laypeople who begin with a good intention and try to tell our people something, particularly in the villages—speak to them. The people wonder, “Why is he telling us all this? What does he hope to gain?” Perhaps they have some justification, because people may have come before, made grand promises, and exploited their good hearts. They have been burned before. Yet the fact remains that they ask, “He must have some personal interest in telling us these things. Why is he saying them?” And so they do not receive the Word of God with an upright heart.

Does this mean that we should not examine whether the speaker comes from God or not? Would that not be mere credulity? No. An upright heart is not credulity. We spoke about credulity last time. Credulity is a defect. It is not good to be gullible, accepting whatever anyone tells you without putting it to the test—not subjecting it to rationalism, but testing it. God preserve us from ever falling into credulity. Faith is one thing; credulity is another. Finally, the third element is personal toil, personal effort, and spiritual struggle. We must not forget that faith requires struggle.

Fasting, prayer, attentiveness, spiritual formation, and keeping vigil. I do not mean vigils only in the liturgical sense, but also keeping vigil at home over the Word of God or in prayer, and, figuratively, maintaining watchfulness over ourselves.

Diligence. All these things constitute the labor by which faith is brought forth within us. They serve not only to bring faith forth, but also to preserve it; and not only to preserve it, but also to increase it. For, as we shall see shortly, faith can increase and diminish;

it can come into being and it can become dead. For this reason, the elements we have mentioned serve to create, safeguard, and increase faith—especially the last two: an upright heart and personal toil. For you should understand that if faith did not involve personal toil, it would not be a virtue. Any virtue that lacks personal effort and freedom of will is not a virtue. Intelligence, for example, is not a virtue for which one will be rewarded. But wherever toil and willing disposition enter in, there we have virtue. And faith is a virtue; indeed, it is the first virtue, as we have said before.

Saint John Climacus brings these two elements together beautifully when he says, “The mother of faith is toil and an upright heart.” Its mother is labor, effort, and an upright heart. “For the latter”—that is, the upright heart—“makes faith free from hesitation, while toil brings it forth.” In other words, an upright heart believes without hesitation, while labor brings faith forth and increases it. Faith, moreover, is not a static condition. As we said a little earlier, it is something that is born, grows, may diminish, and may even become dead.

Faith, then, is something wholly dynamic. This is why the Apostle Paul writes, “Having hope that, as your faith increases...” He says to the Corinthians, “We have hope that your faith will continually increase.” What, then, is faith? It is something that either increases or diminishes. This is also why the disciples of the Lord, seeing that their faith was insufficient when they needed to understand or accept something the Lord taught or did, said—as we read in Holy Scripture—“Lord, increase our faith.”

“Increase our faith.” What does this mean? They certainly had faith already. Could those men—settled householders, at least the fishermen, the three pairs, the six disciples who were fishermen, with a boat or perhaps boats, with nets, which were very expensive in those days, and with hired workers—could they possibly have left their property and their homes to follow Christ if they had possessed no faith? They had faith, but was it sufficient? No, it was insufficient. Therefore, “increase” means: since faith already exists, come now, Lord, and add still more faith to it. This is why Saint Cyril of Jerusalem says:

There are people who say, “My faith is as solid as a rock.” Oh, my beloved, the first thing we can think about someone who says this is that he lacks self-knowledge. The Apostle Peter also believed that he had very great faith, yet his courage failed him before the events of the tribulation and the Crucifixion of Christ. Therefore, we must never say that we have faith, and especially not faith as solid as a rock.

Let us not say, “We have great faith.” Let us simply say that we are trying to believe, that we have made an attempt to believe. Pay attention: an attempt to believe. For if a temptation should come, my beloved—I who speak to you about faith and you who listen to these words about faith—and if that temptation were a matter of life and death, such as a persecution against our Church, tell me: which one of us would remain faithful and even become a confessor of the faith? I have said before that I doubt whether I myself would stand firm as a confessor of the faith. I am not certain of my faith, because I do not know whether I have much faith or little. I simply do not know.

Temptations are what reveal faith: the everyday temptations, but also the terrible trials that sometimes break out against our Church. Therefore, there is nothing for us to do but beseech God every day to add new faith to the faith we already possess.

Judas became dead in faith. In order to follow Christ, he was clearly a believer. He was like the others. But why did he come to betray Christ? Because he lost his faith—or, more precisely, because his faith became dead. I said not that he lost it, but that it became dead, because

And He said, “Leave this woman alone. Let her wash My feet with the fragrant ointment; she is doing a good work.”

Judas objected to Him: why this expense, this waste, when the money could have been put into the common purse and given to the poor? And the Evangelist John says that Judas spoke this way because he kept the money box and was a thief. He wanted that money to go into the common purse so that he could take it and put it into his own pocket. Of course, Christ’s words, “Leave her alone; she has done a good work,” were meant as a wake-up call, to bring Judas to his senses over what he was thinking. And at the Mystical Supper, when Christ said to him, “What you are going to do, do quickly,” He was telling him once again, “I know what you are doing,” in order to awaken him. Judas should have said to himself, “He knows. He has seen through me.”

We shall see what he understood. But what was the Lord doing there? We might say that He was sounding alarms in Judas’s conscience. Yet Judas’s conscience was not awakened, because he had not merely lost his faith; his faith had died. The dead are dead. Whatever you do to them, what else can they do but remain dead? Demas, a fellow worker of the great Paul, abandoned the Apostle Paul. The Apostle Paul writes with sorrow: “Demas has forsaken me, having loved this present age, and has gone to Thessalonica.” Had Demas’s faith died? Had Demas lost his faith? His faith had grown weaker. We cannot assume that this man, even with those words, “having loved this present age,”

necessarily became an unbeliever. Rather, his faith grew weaker—so weak that he abandoned the Apostle Paul. What do we see, my beloved? We see faith increasing, as it did in the disciples at Pentecost; diminishing, as it did in Demas; and dying, as it did in Judas. In any case, a decrease in faith is a serious warning sign. If someone realizes that his faith is not doing well, he should be deeply concerned—especially if he knows that faith is the measure of his spiritual state. Yet if the weakening of faith is serious, the death of faith is a desperate condition. What, then, must be done? My beloved, just as a navigator constantly watches the ship’s compass and uses it to direct the ship’s course, so the faithful Christian must never take his faith for granted, but must ask, “Am I faithful?”

My dear friend, you who would say, “I am faithful; my faith is a rock,” do not take it for granted. Put a question mark after it. Let it become something you continually ask: “Am I faithful? Is my faith truly a rock?” We must never treat our personal state of faith as something settled, but as something we must continually seek and examine. Am I faithful? Will I endure? Am I enduring now? This requires self-knowledge. The Apostle Paul counsels the Corinthians: “Examine yourselves, whether you are in the faith; test yourselves.” Examine yourselves to see whether you are in the faith. Test yourselves. Do you see? “Examine yourselves, whether you are in the faith; test yourselves.” So we must put ourselves to the test: Am I faithful? Might I not be? What is the state of my faith?

We must not lose it; but in order to keep it, we must increase it. There is a Latin saying used by the military: the best defense is an attack. Do you want to preserve what you have? Then go beyond what you have. Suppose, for example, that you possess one hundred drachmas and want to keep them. Take care to increase them beyond one hundred—to one hundred and ten, or one hundred and fifty. If you rise above the amount you already have, then you will preserve the original hundred. But if you remain at one hundred, you will inevitably lose some of it, and so you will not preserve the hundred drachmas. It is the same here. Do you wish to remain at your present level of faith? Then you must go higher.

You cannot say that you will simply remain where you are; you must go higher. Therefore, the conclusion is this—and please remember this saying: the best way to preserve faith is to increase faith. If you see someone increasing his faith, that person will preserve it. But if someone says, “Well, I believe; I am fine where I am,” he will begin to descend. Because faith is not static, he will begin to go downward. If he is not ascending, he will descend. Continuing formation is one of the things that increases faith and thereby preserves it. As one ecclesiastical writer says:

“Let the one who already believes continue to learn, so that he may believe anew”; through this knowledge he may increase his faith, “and with the addition of what is learned, faith itself is increased.” Do you see? We often ask someone, “Do you read Holy Scripture?” and he answers, “But I already know it.” Whenever I hear, “I know it,” or, “I have read it,” or, “I have read Holy Scripture many times”—my beloved, quite apart from everything else, it would be very foolish for anyone to claim that he knows Holy Scripture. Very foolish indeed. No one—not even the wisest Saint on earth—has ever claimed to know Holy Scripture fully. No one ever has. Holy Scripture is fathomless and inexhaustible. We see this, for example,

in the writings of Basil the Great. And who told you that later Saints and theologians did not add to the works of Basil the Great a wealth of further knowledge and discoveries drawn from Holy Scripture? Could we say that Basil the Great uncovered the whole Word of God and found everything contained in Holy Scripture? No Saint has ever said, “I have reached such a level of wisdom that there is nothing more for me to learn.” Never, never. As I have told you, the Word of God is fathomless. So when you hear someone say, “I have read Holy Scripture many times. I know it. Why should I read it again?”—even if we supposed that someone could fully know Holy Scripture, the study of Holy Scripture, that is, our living contact with the Word of God,

does nothing other than preserve and increase faith. Who, when passing through affliction, temptation, or trial, has not taken up Holy Scripture, read it, and found consolation? But why was he consoled by taking up Holy Scripture? Why did he not simply remember what he had read in the past and find consolation from that? Instead, he was consoled by taking Holy Scripture into his hands once again. Do you see? Therefore, faith is preserved and increased through continuing formation. We must always continue to learn. But to continue learning always means seeing and acknowledging our poverty at every moment. Faith, my beloved, may also be distinguished into two levels.

We have spoken of this before in connection with the catechetical lectures of Saint Cyril of Jerusalem, but we shall recall it once more, using the relevant passage from his lectures. It is found in the fifth Catechetical Lecture; I believe we discussed it two years ago. He says: “The word faith is one in name, but it is divided into two kinds.” Faith, he says, has one name. Nevertheless, it may be distinguished into two things, two parts, two levels. “For there is one kind of faith, the doctrinal.”

“It consists in the soul’s assent to a particular truth and benefits the soul, as the Lord says: ‘He who hears My words and believes Him who sent Me has eternal life.’” What is this doctrinal kind of faith? It is when someone believes in God, in Jesus Christ, in His works, and in His work of redemption. Do you believe that Christ is the God-Man? I believe. Do you believe that Jesus Christ, the God-Man, was crucified for your salvation? I believe. This is the doctrinal aspect, the doctrinal kind of faith, and it is the first step of faith. But there is also a second kind: “The second kind of faith is that which is given by grace.”

“It is bestowed by Christ: for to one, through the Spirit, is given the word of wisdom; to another, the word of knowledge according to the same Spirit; to another, faith by the same Spirit; and to another, gifts of healing.” This is faith bestowed by grace through the Spirit. “It is not merely doctrinal, but also active in accomplishing things beyond human power.” What, then, is this faith? It is faith given by grace, offered to you by the Spirit of God. It is active faith—the faith that commands this mountain to move from here to another place. This is the second kind: active faith. It is not doctrinal faith, but active faith. When you say, “God is great. God will do this. I believe that God will do it,” this, my beloved, is active faith. Or you set out to undertake some work and say, “I will do this. I will do it in the name of God, and with God’s blessing I will succeed.” This is active faith. Or you pray over a sick person, make the sign of the Cross over him, and say, “Lord, heal this sick person.” You believe that God has the power to make that person well. This is active faith. But it is a gift of God; it comes from God. The first kind belongs to man, who says, “I believe.” Then God grants the second kind of faith,

and through it a person accomplishes many things in this life. Saint Cyril of Jerusalem says: “Have the faith in Him that comes from yourself”—that is, have doctrinal faith, faith in God—“so that you may also receive the faith that comes from Him”; that is, the superhuman, active faith, the second kind of faith. Many times we remain at the first kind of faith and are deprived of the second. This is a fact. You see a person who cannot live and act with faith, even though he tells you that he believes in God. He believes all the doctrines of our faith, yet when it comes to action, he remains dead. Saint John of Damascus says something related to this:

“The first,” meaning doctrinal faith, “depends upon our own will”; it is our responsibility. “The second,” meaning active faith, “is among the gifts of the Spirit.” When the Apostle Paul says—and although we spoke of this last time, I shall explain it more specifically here—“The fruit of the Spirit is” this, that, and the other, he lists nine virtues, nine fruits, and includes faith among them. Which faith is this? It is active faith. When the Apostles asked for faith, what exactly were they asking for? Certainly for doctrinal faith, but also for active faith.

When—when they complained to the Lord, while He was on Mount Tabor,

that they had been unable to heal the demon-possessed child brought to them by his father, the Lord said that faith was lacking. What kind of faith? Active faith was lacking. That was what they lacked. Had the Lord not given the disciples the faith even to heal those possessed by demons? When the Seventy and the Twelve returned and said, “Lord, in Your name the demons take flight,” the Lord told them, “Do not rejoice over this. This is not nearly as great as the fact that your names have been written in heaven. That is what should make you rejoice.” What does this mean? What had they received? They had received faith. What kind of faith? Active faith. Yet for a moment, the nine disciples,

while the Lord was away on Mount Tabor with the other three, lost their active faith. Therefore, when they asked, “Why could we not heal him?” Christ answered, “Because of your unbelief.” What unbelief? Had they not left everything and followed Christ? This unbelief referred to active faith. That was what they lacked. I shall say it once more, my beloved: let us ask God to grant us this active faith as well, so that we may move through life in this way. Have our finances become difficult? Say, “God will provide.” And let me tell you something remarkable; I simply must tell you. It happened to me this very morning. I mentioned it only to one lady; I do not know whether she is here.

This morning, I was a few minutes late setting out for 303 P. What I am about to tell you is just one of the countless things that happen in our daily lives. I came out onto the street and saw the bus some distance away. I ran. I was directly in the driver’s line of sight, and I kept running. When I came within about ten meters of the bus, I raised my hand. Yes, he saw me. I reached the door, and instead of opening it, he closed it and drove away. “Come now, blessed man!” But let it go—what could he do, and what could I do? I began walking very quickly so that I might reach 303 in time. I thought, “Why did he do that? Oh, never mind. That was all he understood; never mind. Glory to God, Glory to God.”

So I continued walking. I had not gone far when I saw a jeep reach a certain point, turn around, and come back. When I saw it, I thought, “How wonderful it would be if that were for me.” And it stopped in front of me. The driver said, “Father, please get in.” For the first time, they had sent it from 303 to pick me up. The very first time. In the thirteen years that I have been going to 303, a car has come to my house perhaps twice—two or three times at most, perhaps not even three. But this was the first time they had sent a vehicle specifically to find me on the road and pick me up. The first time. And I said to myself, “Look at that! The bus did not take me because the jeep was going to pick me up.” How many such things happen in our lives—how many! Yet whenever we see something going wrong, we must never say...

We must not stop there. We must never come to a halt before something that seems wrong or contrary. Let us keep going. We do not know why God allows it. Then, farther along, something else happens that is astonishing. And so, my beloved, we need an active faith, a faith that must grow within us. As the famous Helen Keller, now departed, once said—a blind, mute, and deaf woman who was truly remarkable, an author who traveled around the entire world many times, gave lectures, and knew many languages, though she was blind, mute, and deaf—in a little book of hers published in Greek, she wrote: “When God closes one door, He opens another for you. Why do you insist on looking at the closed door when another door has opened beside you?”

Active faith accomplishes all these things—not doctrinal faith, though doctrinal faith is certainly its necessary foundation.

We must say that faith is not limited only to the revealed knowledge of God—that is, to what God has revealed to us in matters of doctrine: that God is one, yet triune; that the second Person of the Godhead became man; that He was crucified, rose from the dead, ascended, and will come again to judge the world; that there will be a resurrection of the dead; and so forth. All these things are revealed truth, truth that has been disclosed to us. But it is not enough for faith to remain confined to this realm of doctrinal—that is, revealed—truth.

Faith must also extend to revealed morality. Pay attention: this is something to which we have not given enough thought. Faith must extend to revealed morality as well. It is not enough for me to say, “I believe that Christ is God.” I must also say, “I believe what Christ has said.”

We must believe what Christ has said. Christ said, “Therefore what God has joined together, let no man separate.” There can be no divorce except on the grounds of fornication—that is, adultery—and even then it is given not as a commandment, but as a right. In other words, if your husband or your wife commits adultery, have you...

received a commandment from Christ to separate? No. You have been given a right, and it would be better not to make use of that right. Therefore, you cannot simply seek a divorce. Yet someone may advise another person, saying to a newly married woman—or to any young woman—“Come now, are you going to remain with this man when he is a drunkard, when he is this or that, when he is utterly wretched? Get a divorce and go on with your life.” How can you tell her to get a divorce? What should be done? You do not believe what Christ says. “Oh, come now, the poor woman...” What do you mean, “the poor woman”? You say that you believe in Christ. But do you also believe what He said, His own teaching? It is particularly in matters of sexual immorality that the great ruptures occur.

Tell young men in particular—though, unfortunately, the same thing has begun among young women as well—that they must remain continent until they marry, preserving their integrity and virginity. Someone will reply, “Away with that! If a person remains a virgin, he will develop psychoses, neuroses, inferiority complexes, all kinds of problems.” Yet Christ emphasized this very matter. He regards sexual immorality as a sin, and still these people claim to believe that Christ is God. But if you believe that Christ is God, then Christ Himself said this. Why do you disbelieve His words? You see that morality is also a matter of faith. I emphasize revealed morality, because there is also natural morality and philosophical morality. I am not speaking of philosophical morality, but of revealed morality. Natural morality, relying on human reason, may ask why someone should not divorce a spouse who is incapacitated, ill, brutal, or whatever else the case may be.

But no. Revealed truth comes and tells you that doing so is not right. Why? “And the two shall become one flesh.” This is not something known through natural revelation. Could you invent this teaching yourself? Could you discover it by your own reasoning? The words, “The two shall become one flesh,” reveal something to us from Heaven. We cannot understand how these two people are one person; we cannot comprehend it. Yet it is a reality and a revelation. You see, then, that morality has a revealed character. Nevertheless, we must understand that faith in doctrine...

when it is present, does not make up for a lack of faith in morality; nor does faith in morality make up for a lack of faith in doctrine. Pay attention to this point. Saint John Climacus says: “The man who possesses the right faith, yet commits sins, is like a face without eyes. The man who has no faith, though perhaps he performs some good deeds, is like one who draws water and pours it into a jar full of holes.” You draw water from the well and pour it into a broken jar. It accomplishes nothing.

Neither the person who has faith without morality nor the person who has morality without faith is complete. In other words, a person must accept both and believe in both. You may ask, “Must we believe in morality too?” Yes. “Is morality a matter of faith?” Yes. Are not some of these things—if not all of them—plain to see? Even so, faith is still necessary. Tell me, is this not self-evident: “Do not be drunk with wine, in which is dissipation”?

“In which is dissipation,” says the Word of God. Do not become drunk with wine, because it leads to dissipation. I ask you: even if someone has never read the Word of God, if he has eyes to see and possesses sound reason, has he not seen a drunken man, or many drunken people? He has certainly seen what becomes of them. He has seen their degradation, how their life becomes dissolute and their household falls apart. Indeed. Why, then, does a person, while still young, begin drinking alcohol, become intoxicated, and eventually become a drunkard himself? Why? Are there not victims of immorality? Why, then, do people pursue immorality?

I ask you, do we not know that if you murder your wife or your child, you may be placed before a firing squad? Why, then, are there people who murder their wives, their children, and other human beings? Why? Are these consequences not obvious? They are perfectly obvious. Nevertheless, faith is required. And lest you think that everything I have been saying is merely my own opinion, listen to what the Lord Himself says: “If I have told you earthly things and you do not believe, how will you believe if I tell you heavenly things?” If I have spoken to you about earthly things and you do not believe—what are these earthly things? They are the obvious and evident things, things accessible even to ordinary common sense. Yet you do not believe. How, He says, can I speak to you about heavenly things and expect you to believe?

Please understand, then, that morality requires faith.

Within Christianity, it is well known that works must always be encompassed by faith. Faith without works can save, but works without faith can never save. Indeed, a gentleman raised a question with me today concerning something I said previously: “Can faith alone, without works, save? Does Holy Scripture not say that ‘faith without works is dead’?” But wait. John Chrysostom says:

“Faith by itself has saved, but works by themselves have nowhere justified those who performed them.” Works alone, without faith, have not saved or justified the people who performed them. Faith is a means to the Kingdom of Heaven and brings about unexpected things. What was the thief upon the Cross? Did that thief ever expect, imagine, or think that he could possibly be saved? Yet by expressing his faith in Jesus Christ, he was saved. What work, we might ask, could the thief have performed there? What work did he do?

In the case of the thief, it was truly his confession that stood for him. Consider the opposite case: I may have works, but no faith. Suppose a fundraising campaign is organized, even one organized by the Freemasons—for example, the familiar annual campaign against cancer. The fundraising itself is a good thing, something very good; no one disputes that. We collect money to build hospitals and institutions, to purchase various kinds of equipment, and to fight a terrible disease. This work, considered in itself, is very good. But we ask: is it done under the inspiration of faith in Christ? No. Consequently, that work is to be rejected. However good, admirable, and important it may be, if it does not bear the character, the seal, and the inspiration of faith, it is unacceptable and must be rejected. John Chrysostom speaks wonderfully about this, and we should keep his words firmly in mind: “Works are directed toward human beings and come from human beings, but faith goes from human beings toward God.” If you remain with works alone, those works begin with human beings and end with human beings. Nothing more.

But if you add faith, faith begins with human beings and rises to God. I perform this work, this fundraising effort, in order to help people, but I do it for the glory of God. If I do it for the glory of God, if it rises toward God, then this work, performed under the inspiration of faith, finds justification. If it does not have the inspiration of faith, it meets with condemnation and judgment. In other words, we might speak of autonomous morality or autonomous love. “Autonomous” means existing by itself, without any relation to God whatsoever. “I like doing good simply because I like doing good”—not because God commands it, and not because it is directed toward the glory of God.

Autonomous morality, then, or autonomous love, is what Ecumenism has so splendidly proclaimed to us: that we should love other people. But can we simply pass over faith? “Well, what difference would it make if we united with the Protestants, and then with the Hindus, the Freemasons, or whoever else? After all, we all speak about love.” This love is autonomous. Considered in itself, it is a beautiful and proper work, but it is separated from faith. It does not bear the seal of faith. It is therefore condemned. It is simply condemned—pay attention, simply condemned. In other words, we might say that it has gone to waste. Yet it has not merely gone to waste...

it is even transformed into sin. If you perform a work that does not bear the seal of faith and is not directed toward the glory of God, you not only lose that work, but also commit sin. The Apostle states this concisely in the fourteenth chapter of Romans: “Whatever is not from faith is sin.” Everything—everything that does not proceed from faith—is sin. The Word of God is categorical: “Whatever is not from faith is sin.” It is sin. You provoke God. You do whatever you yourself wish to do, or whatever you consider good, and in the end you fail.

You alienate God from His own glory, because what you do is not directed toward the glory of God. You isolate God’s creation and make it your own possession, something belonging to you. You appropriate God’s glory for yourself. You commit sacrilege; you steal God’s glory so that you yourself may be glorified and people may say something good about you. You are therefore guilty of sacrilege. Why not call you simply a thief? Because a thief steals things that belong to human beings, whereas one who commits sacrilege steals things that belong to God. Since God’s glory is being stolen, this is sacrilege and therefore sin. Yet do not imagine that faith excludes works, for someone might say:

“I will remain with faith alone.” Yet works are needed here as well.

This is a misunderstanding into which the Protestants unfortunately fell—Luther, and through him the entire Protestant world. My dear friends, faith—listen carefully to this concise statement—is the starting point, but also the meaning of works. I will say it again: faith is the starting point and, above all, the meaning of works. It is what we were saying before: if you have faith, you give meaning to works of love. If you do not have faith, you give them no meaning; they remain meaningless. What, then, are works? Works are the seal and confirmation of faith. This is what Saint James says. You say that you have faith, but

you do nothing. “Show me,” he says, “show me your faith by your works.” That is the point. What does “show me your faith by your works” mean? In other words, show me the evidence of your faith, its confirmation. For to believe means to conform my life to what I believe. And to conform my life means to perform works. This is what a work means: conforming my life to the will of God. Therefore, Holy Scripture does not contradict itself when it says, “The righteous shall live by faith.” The righteous person will live by faith, because it means not faith alone, but faith as that which gives meaning to works. Abraham, for example, is presented by the Apostle Paul as a model of faith,

and we might say that the Apostle Paul makes this a theological foundation in his epistles. Let us take Galatians, though he says it in other epistles as well. What does he say? “Abraham believed God, and it was accounted to him for righteousness.” Abraham was saved because he believed. Thus, the Apostle Paul takes faith as his foundation. But James, the Brother of the Lord, also takes Abraham as a model—this time, as a model of works. He says: “Was not Abraham our father justified by works when he offered up Isaac?” Was he not justified by works, he says, when he offered his child as a sacrifice?

Now wait: who is right, the Apostle Paul or Saint James? This is where Luther—the Protestant and father of Protestantism—stumbled. He stumbled and did not understand. When a man sets out to create a heresy, his mind becomes ensnared and blinded. So he said, “Ah, there is a contradiction. What am I to do now? I will side with faith. I will stand by faith. Indeed, the book—the Epistle of Saint James—is spurious. I will remove it from Holy Scripture and cast it away.” Do you hear that? But no one within the Church of Christ would ever conceive of such a thing. There is no contradiction. Quite simply, both faith and works meet in Abraham. Faith comes first.

Because the Apostle wishes to establish the teaching on faith, he takes Abraham as a model of faith. But Saint James, wishing to speak about works, takes Abraham as his model, because Abraham was also a man of works. For who told you that the faith which led Abraham to sacrifice his child was not a work? Who told you that the thief, when he believed in Christ, did not perform a work at that very moment? Who told you that the martyrs became martyrs without works? Listen to the circumstances. An executioner is flaying a Saint—Saint Charalambos, to give a specific example. Three executioners were flaying Saint Charalambos, yet he remained calm and gentle,

and blessed his executioners. Nearby, the governor was watching the martyrdom. Seeing not only the Saint’s steadfastness and patient endurance, but also his freedom from resentment, the three executioners were suddenly illumined by God. They said, “We too believe in Jesus Christ.” At once the governor ordered them to be beheaded, and on the commemoration of Saint Charalambos we also celebrate the memory of his executioners. Tell me, what works did they perform? Was it only faith? Who says that they performed no work? What was their martyrdom? Was it a work or was it not? And who says that if today you go out and say

to a corrupt, atheistic, antichristian society, “I believe,” and others mock you, enduring their mockery is not a work? At the deepest level, we cannot separate faith from works, nor works from faith. This is why, in a commentary on Saint James, we hear: “Abraham is an image both of faith before it acts and of faith accompanied by works.” Abraham, it says, is an image both of faith without works and of faith with works. Both are found in the same person. And John Chrysostom says, “He called faith a work.”

He called faith a work. Do you see? “Therefore, the moment you believed, you also brought forth the work.” At the same time, you adorned your life with your works. It is simply that faith precedes works: it is their starting point and, as I told you, it gives meaning to your works—a sound faith, free of contradiction.

Finally, as we bring this to a close, the Lord Himself says: “Not everyone who says to Me, ‘Lord, Lord,’ shall enter the Kingdom of Heaven, but he who does the will of My Father in heaven.” It is not enough to say to Me, “Lord, Lord.” You must also be consistent in your works and in your faith. And what is this consistency? Ultimately, instead of speaking merely about works, we can speak about faithfulness to one’s faith—and that faithfulness is expressed in works. For if you perform no works, it means that you have no faith. And the Apostle says, “Pursue holiness.” What is holiness? It is works. “Without it no one will see the Lord.” Do you hear? Holiness consists in works. Let us not imagine that works are only outward actions, such as visiting the poor or prisoners. Holiness is a work: when you begin to fast and to pray, that is a work. Prayer, above all, is a work.

Do you hear? It is the work above all others. Prayer is the work of works, the crown of all works. God willing, we will later turn to the subject of prayer. Prayer, then, is the supreme work. Fasting is also a work. The effort to struggle against evil logismoi—intrusive thoughts—is a work. And in general, your effort to become holy is a work. Without that holiness, you will not see the face of God. Saint Gregory of Nyssa says—and with this I will close, after which we shall ask His Eminence to place his seal upon today’s subject. We have not finished speaking about faith; we shall continue. One more talk remains. Forgive me that this subject has extended over four talks—three including today, and one more to come. But the subject is rich. Saint Gregory of Nyssa therefore says:

“The door of the Kingdom opens from both sides: by the hands, which signify works, and by the key of faith—by both works and faith, I mean. The key of the Kingdom is fashioned within us by the word.” What are works? They are your hands. What is faith? It is the key. When you go to place the key into the lock of the door of the Kingdom, the door cannot be opened by your hands without the key—that is, by works alone—nor can the key place itself into the lock. You must put it there with your own hands. Therefore, just as we place the key into the lock with our hand and open the door, so through our works and our faith—which is the key—we enter

Father Athanasios has spoken a few words; allow me now to say something to you as well. Before these few words, however, permit me to express my joy at what I see here. As you may remember, this is the first time this year that I have come to the women’s group. Permit me to tell you—and please believe me—that I have not stayed away through any ill intent, nor through any lack of goodwill. You know the reasons. On the contrary, my place is close to my Christians. If only I could attend every gathering and every occasion. But circumstances make that almost impossible.

So I offer my congratulations, and I pray that all of us may make progress in life and in faith. Let me add two more words to what Father Athanasios has said.

Faith is the subject that has occupied the Monday group and, as you heard, will occupy it for one more meeting. At an earlier gathering—not the Monday meeting from five to six, but another gathering—we heard that faith precedes obedience. If you remember, this was said about faith as a virtue, faith in God. As for whether, and to what extent, a person can live without faith, that is now a question in itself. The realities of life, and the life of each one of us, speak most clearly about it.

Father Athanasios said that the elements which form faith are hearing and something else: a pure heart. And there is a third element—pay attention to this—our personal labor, our personal offering. Therefore, to believe, we must hear; and for us to hear, there must be someone to preach; and for there to be a preacher, he must be sent by God. So we must hear this seed of faith, which is the Word of God, preserve it and keep it in our pure heart, a heart beating with love, and then proceed to the third element.

We must take seriously the fact that we need to labor. For until now, we have done almost nothing. We have simply listened and shown goodwill, but we stopped there. Something else made an impression on me personally: if I remember correctly, the elements that make up hearing are preaching, study, and good fellowship. Good fellowship, then, greatly helps the person who hears the Word of God. Hear the Word of God and hasten to act; do not lose the opportunity. Yet at the same time—or at any other time and in any other place—you cannot

keep close company with people who are strangers to the faith. This does not mean refusing even to greet them or treating them with indifference. But I do not think such people can form your intimate circle—the people with whom you have your conversations, take your walks, and, in short, build your friendships.

I do not think these people should form your close circle, because sooner or later you will fall away from faith into unbelief or distrust. First doubts and questions will arise; in short, the erosion will begin.

I will say no more about that now. I will dwell on something else that was also emphasized—and you see that these are not my own words: what preserves faith above all is, as you remember, continual formation. Pay attention to this, because it is something we lack. Do you want to preserve your faith—not merely preserve it, but increase it so that it may bear fruit? Then you must continually deepen your formation. Without continual formation, your faith will one day grow weak; it will decline, become slack, and finally die. And then—then woe to you. To whom shall we say, “Woe”? To the one who never heard? Not so much. But to the one who heard,

who learned, who came to know, who lived the faith, who enjoyed its fruits, and then abandoned it. Such a person has brought his fate upon himself and, in any case, will be judged more severely by God. So, without keeping you any longer, I trust that you have retained many things in your memory—and you must preserve them. The foremost matter of our life has been set before us and is being developed: faith in God. Faith comes through hearing, through a preacher, through good fellowship, through personal effort, through study, through prayer, and through purity of life. If this is the foremost matter for us, then I would say that it is the holiest matter of all, the most sacred concern of our life. Let us guard it carefully. We have heard much, and we shall hear still more. In closing, I emphasize and underline that what preserves our faith is our continual effort and our offering—our work upon ourselves and, through ourselves, our offering to God. It is our continual growth and formation, so that whenever someone, for one reason or another, challenges our faith, we too may have something to say in reply. And so, after first congratulating you for coming, and expressing the hope that the rest of the church will also be filled during the lessons to come, I pray that the tree of faith may take root deeply,

deeply within the soul of each one of us, that it may spring up and bear fruit. The fruit produced by faith and by the spirit turned toward God is love, hope, joy, and all such things. These are what will adorn our lives, once the tree of faith has first taken deep root—I repeat—in the soul and has come alive in the life of each one of us. Through faith, prayer, study, effort, and good fellowship, I pray that we may live together in harmony, pleasing both God and our fellow human beings, to His glory and for the spiritual benefit of us all.

Very much.

Είχαμε αναφερθεί στο τελευταίο σημείο του περασμένου θέματός μας ότι η πίστη είναι ένα μυστήριο και ότι, παράλληλα, αν και είναι δώρο του Θεού, διασώζεται η ελευθερία του ανθρώπου και ότι η πίστη είναι ο καρπός αυτής της συζεύξεως, θείας χάριτος και ανθρωπίνης ελευθερίας. Και τίθεται το ερώτημα: ποιος δεν θα επιθυμούσε να είναι πιστός άνθρωπος; Όλοι θέλουν να είναι πιστοί άνθρωποι. Και όμως, ενώ ο Θεός πάντας, όπως λέει και ο Απόστολος Παύλος, σωθῆναι και εις επίγνωσιν αληθείας ελθείν, δηλαδή ο Θεός θέλει όλοι να σωθούν και να έλθουν εις επίγνωσιν αυτής της αληθείας, όμως δυνάμεθα να πούμε πάλι κατά το γραφικόν ότι «ου πάντων η πίστις», δεν είναι για όλους η πίστη. Ίσως θα έπρεπε να ερωτήσει κανείς: μήπως ανήκω στην κατηγορία αυτή του γραφικού «ου πάντων η πίστις», δεν είναι για όλους η πίστη; Όχι. Αν και είναι χρήσιμο να το ερωτήσουμε, αλλά δεν ανήκει. Ο μη πιστός άνθρωπος το θέτει εκ των προτέρων, δεν θέλει να πιστέψει. Είναι εντελώς έξω από τον χώρο της πίστεως. Είναι τόσο σημαντικό το θέμα και τόσο βαθύ,

μυστηριώδες εν προκειμένω, διότι δεν μπορούμε να πούμε για έναν άνθρωπο ο οποίος σήμερα αρνείται την πίστη ότι αύριο δεν θα είναι πιστός, και το «ου πάντων η πίστις» δεν είναι τελεσίδικον διά πάντα άπιστον. Αληθινά άπιστοι ίσως είναι λίγοι άνθρωποι. Άλλο ότι η πίστη σε πάρα πολλούς βρίσκεται εις μια κατάσταση ατελή ή ατελεστάτη. Ωστόσο, τρία στοιχεία γεννούν την πίστη. Το πρώτο στοιχείο που γεννά την πίστη μέσα εις τον άνθρωπο, διά να γίνει πιστός και που θα επιθυμούσαμε οπωσδήποτε να είμαστε πιστοί, είναι η ακοή. Είναι αυτό που, κατά έναν κλιμακωτό τρόπο, ο Απόστολος Παύλος γράφει στην προς Ρωμαίους επιστολή του:

«Πώς επικαλέσονται εις ον ουκ επίστευσαν;» Πώς θα επικαλεστούν το όνομα του Θεού, εις εκείνον τον οποίον δεν έχουν πιστέψει; «Πώς δε πιστεύσουσιν ου ουκ ήκουσαν;» Πώς δε θα πιστέψουν εκείνον περί του οποίου δεν ήκουσαν; «Πώς δε ακούσουσι χωρίς κηρύσσοντος;» Πώς ακριβώς θα ακούσουν χωρίς να υπάρξει κάποιος που θα κηρύξει; «Πώς δε κηρύξουσιν εάν μη αποσταλώσιν;» Βλέπετε, πάει κλιμακωτά, αναβαθμικά. Ειδικά το στιλ, θα λέγαμε, το φιλολογικό στιλ, έχουν οι αναβαθμοί, οι ψαλμοί, οι λεγόμενοι αναβαθμοί. Πηγαίνουν, επαναλαμβάνουν την τελευταία λέξη και επανέρχονται στην πρώτη, επαναλαμβάνουν την τελευταία του τελευταίου στίχου,

αρχίζουν τον επόμενο στίχο με την αυτή λέξη της τελευταίας του τελευταίου στίχου. «Πώς δε κηρύξουσιν εάν μη αποσταλώσιν;» Εάν δεν αποσταλούν οι ιεροκήρυκες, πώς θα κηρύξουν; Άρα, λέγει ο Απόστολος Παύλος, «η πίστις εξ ακοής». Η πίστη είναι από την ακοή, να ακούσεις. Άμα δεν ακούσεις, πώς θα πιστέψεις; «Η δε ακοή διά ρήματος Θεού». Τι είναι το περιεχόμενο της ακοής; Ο Λόγος του Θεού. Ώστε βλέπουμε, αγαπητοί μου, ότι το πρώτο στοιχείο για να γεννηθεί μες στην ψυχή ενός ανθρώπου η πίστη είναι η ακοή. Όταν λέμε όμως ακοή, δυνάμεθα τώρα, αναλύοντας, να πούμε τι είναι. Αφού μιλεί περί κηρύσσοντος, περί ανθρώπου ο οποίος αποστέλλεται να κηρύξει κτλ. Ευχαριστώ.

Συνίσταται από το κήρυγμα. Το κήρυγμα είναι η ακοή. Από τη μελέτη. Η μελέτη της Αγίας Γραφής δύναται να χαρακτηριστεί ακοή. Δεν έχει σημασία αν χρησιμοποιούμε τα μάτια· είναι κήρυγμα διά του τρόπου της οράσεως, αλλά υπάγεται στην κατηγορία της ακοής. Έρχεται κάτι έξω και, διαμέσου, θα λέγαμε, των αισθήσεων, φθάνει μέσα στην ψυχή του ανθρώπου. Είναι ακόμη η χριστιανική αναστροφή, η χριστιανική συντροφιά, το να κάνει κανείς συντροφιά, παρέα με ανθρώπους πνευματικούς, των οποίων ο λόγος είναι «άλατι ηρτυμένος». Είναι λόγος πίστεως, όχι απιστίας. Απόδειξη και το αντίθετο. Όταν κανείς βρίσκεται συνεχώς σε μία συντροφιά απίστων,

απίστων ανθρώπων και διεφθαρμένων, πολύ γρήγορα και αυτός θα φτάσει εις το να απιστεί και να αμφισβητεί. Νομίζω ότι δεν είναι κάτι σπάνιο. Πολλές φορές το έχουμε συναντήσει: άνθρωποι που υπήρχαν πιστοί, ήσαν πιστοί, με το να κάνουν συντροφιά με ανθρώπους που αμφισβητούσαν τους πάντας και τα πάντα, και εκείνοι που τους ήκουαν έφτασαν να θέτουν ερωτήματα: «Άραγε είναι έτσι; Ε, δεν βαριέσαι· και ποιος τα είδε;» και τα λοιπά. Ώστε βλέπουμε ότι την ακοή την αποτελούν το κήρυγμα, η μελέτη και η χριστιανική αναστροφή. Το δεύτερο στοιχείο που γεννά την πίστη μέσα στον άνθρωπο είναι η αγαθή προαίρεση και η ευθεία καρδία. Να έχει ίσια καρδιά. Αυτή ακριβώς η αγαθή προαίρεση

κάνει την πίστη να ενοικεί μέσα εις τον άνθρωπο άνευ δισταγμών. Όπως εκείνη η περίφημη γυναίκα, η Λυδία η πορφυρόπωλις, η πρώτη Ευρωπαία Χριστιανή, η οποία συνέπιπτε να είναι Ελληνίς και με ελληνικό όνομα και σε ελληνική πόλη, οι Φίλιπποι της Μακεδονίας, κοντά στη σημερινή Καβάλα. Αυτή η γυναίκα, μόλις άκουσε το κήρυγμα του Αποστόλου Παύλου, αμέσως επίστευσε. Αμέσως. Είχε ίσια καρδιά, δεν είχε στραβή καρδιά. Αντιθέτως, οι Εβραίοι που ήκουαν τον Απόστολο Παύλο —όχι όλοι, αλλά η πλειονότητα αυτών— στις συναγωγές που ομίλει, τον άκουγαν μέχρι σε ένα σημείο. Μετά η καρδιά τους άρχισε να αισθάνεται άσχημα.

Καρδία διαστραμμένη, όχι ευθεία ενώπιον του Θεού. Και μια διαστραμμένη καρδιά, αγαπητοί μου, σταθμητοί και αστάθμητοι παράγοντες τη δημιουργούν. Ο Απόστολος Παύλος είπε ότι «διαθέτω αγαθή συνείδηση». Το να διαθέτει κανείς αγαθή συνείδηση είναι το μεγαλύτερο κεφάλαιο, διότι με τον τρόπον αυτόν η καρδιά δύναται να προσφερθεί ολοκληρωτικά εις την πίστη. Εάν δεν διαθέτει ο άνθρωπος αγαθή συνείδηση, σημαίνει ότι έχει στρεβλωμένη καρδία, προϋποθέσεις τέτοιες που δεν θα δεχτεί όχι μόνο την πίστη, αλλά και πολλά άλλα πράγματα εις τον κόσμο. Γι’ αυτό, λοιπόν, χρειάζεται αυτή η ίσια, η ευθεία καρδιά.

Αντιθέτως, όπως είπαμε, η δίψυχος, η πονηρά καρδία δεν δέχεται την πίστη. Δίψυχος, δίψυχη καρδιά. Είναι, δεν είναι; Να είναι έτσι, να μην είναι έτσι; Και αυτός που μου το λέει, γιατί μου το λέει; Μήπως έχει συμφέροντα από μένα; Ξέρω, αγαπητοί μου, ότι πολλές φορές, ιδίως λαϊκοί ιεροκήρυκες, λαϊκοί που μπορούν να ξεκινήσουν από μια αγαθή διάθεση να πουν στους ανθρώπους μας κάτι —ιδίως στα χωριά αυτό συμβαίνει— αναρωτιούνται οι άνθρωποι: «Γιατί μας τα λέει αυτά; Τι συμφέρον έχει;» Ίσως να έχουν λίγο δίκιο, ίσως γιατί πέρασαν άνθρωποι που τους είπαν λόγια παχιά και εκμεταλλεύτηκαν ίσως την καλή τους την καρδιά. Οι άνθρωποι είναι ανακαμένοι. Το γεγονός είναι όμως ότι αναρωτιούνται: «Έχει συμφέροντα και μας τα λέει αυτά. Γιατί μας τα λέει;» Και δεν δέχονται τον λόγο του Θεού ίσια.

Είναι η περίπτωση ότι πρέπει να εξετάσουμε αν αυτός είναι από Θεού ή όχι, δηλαδή η περίπτωση της ευπιστίας; Όχι. Η ευθεία καρδία δεν είναι ευπιστία. Περί της ευπιστίας ομιλήσαμε την περασμένη φορά. Η ευπιστία είναι μειονέκτημα. Ο εύπιστος άνθρωπος δεν είναι καλός. Είναι ό,τι του πεις να το δεχθεί, κατά έναν τρόπο που δεν θα το βάλει σε κάποια δοκιμή. Όχι ορθολογισμό· δοκιμή. Ο Θεός να φυλάξει, ποτέ μην βρεθούμε κάτω από την ευπιστία. Άλλο πίστη και άλλο ευπιστία. Και τέλος, το τρίτο στοιχείο είναι ο προσωπικός κόπος, η προσωπική προσπάθεια, η αγωνιστικότητα. Μην ξεχνούμε ότι η πίστη απαιτεί αγώνα.

Η νηστεία, η προσευχή, η προσοχή, η κατάρτιση, η αγρυπνία. Όχι η αγρυπνία με την έννοια την τελετουργική, αλλά και οι αγρυπνίες στο σπίτι μας πάνω στον Λόγο του Θεού ή στην προσευχή, αλλά και, μεταφορικώς, η επαγρύπνηση επί του εαυτού.

Επιμέλεια. Όλα αυτά αποτελούν τον κόπον της δημιουργίας της πίστεως μέσα μας. Όχι μόνο της δημιουργίας, αλλά και της συντηρήσεως. Όχι μόνο της συντηρήσεως, αλλά και της αυξήσεως της πίστεως. Διότι, θα δούμε λίγο πιο κάτω, η πίστη δύναται να αυξηθεί και να ελαττωθεί,

να υπάρξει και να νεκρωθεί. Γι’ αυτόν, λοιπόν, τον λόγο, αυτά τα στοιχεία που αναφέραμε έρχονται να δημιουργήσουν, να περιφρουρήσουν και να αυξήσουν την πίστη. Μάλιστα, αυτά τα δύο τελευταία στοιχεία, της ευθείας καρδίας και του προσωπικού κόπου. Διότι, αν ξέρετε, δεν είχε η πίστη το στοιχείο του προσωπικού κόπου, δεν θα ήταν αρετή. Πάσα αρετή στερουμένη του προσωπικού κόπου και της ελευθερίας της θελήσεως δεν είναι αρετή. Η ευφυΐα, επί παραδείγματι, δεν είναι αρετή που θα αμειφθεί. Αλλά όπου μπαίνει ο κόπος και η προαίρεση, εκεί έχουμε αρετή. Και η πίστη είναι αρετή, είναι η πρώτη αρετή, όπως κι άλλοτε το έχουμε πει.

Αυτά τα δύο στοιχεία τα συνδέει θαυμάσια ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος και μας λέει: «Πίστεως μήτηρ, η μητέρα της πίστεως, μόχθος και ευθεία καρδία». Είναι ο μόχθος, ο κόπος και η ευθεία καρδιά. «Η μεν γαρ», δηλαδή η ευθεία καρδία, «αδίστακτον ποιεί. Ο δε κόπος δημιουργεί», δηλαδή η ευθεία καρδιά αδίστακτον τώρα πιστεύει. Ο δε μόχθος δημιουργεί και αυξάνει την πίστη. Η πίστη ακόμη δεν είναι μία στατική κατάσταση, αλλά κάτι, όπως λίγο πριν είπαμε, κάτι που γεννάται, που αυξάνει, ενδεχομένως μειούται, ακόμη και νεκρούται.

Δηλαδή, κάτι το εντελώς δυναμικό πράγμα η πίστη. Γι’ αυτό γράφει ο Απόστολος Παύλος: «Ελπίδα έχοντες αυξανομένης της πίστεως ημών». «Έχομε, λέει, την ελπίδα ότι η πίστη σας διαρκώς θα αυξάνει», λέγει εις τους Κορινθίους. Ώστε τι είναι η πίστη; Κάτι που αυξάνει ή μειούται. Γι’ αυτό και οι μαθητές του Κυρίου, οι μαθητές, βλέποντες ότι η πίστη των ήτο ανεπαρκής και προκειμένου να κατανοήσουν ή να αποδεχθούν κάτι από εκείνα που ο Κύριος εδίδασκε ή έπραττε, έλεγαν —το βρίσκομε στην Αγία Γραφή— «Κύριε, πρόσθεσέ μας πίστη».

Πρόσθεσέ μας πίστη. Τι σημαίνει αυτό; Υπήρχε πίστη, βεβαίως. Θα ήταν δυνατό ποτέ αυτοί οι άνθρωποι, νοικοκυραίοι όντες, τουλάχιστον οι ψαράδες, τα τρία ζεύγη, οι έξι μαθητές που ήσαν ψαράδες, με καΐκι, με καΐκια ίσως, με δίκτυα —λέω, δίκτυα ήταν την εποχή εκείνη πολύ ακριβά—, με προσωπικό, είχαν υπαλλήλους, θα ήταν δυνατόν οι άνθρωποι αυτοί να αφήσουν την περιουσία τους, το σπίτι τους και να ακολουθήσουν τον Χριστόν, εάν εστερούντο πίστεως; Είχαν πίστη, αλλά ήτο επαρκής; Όχι, ήτο ανεπαρκής. Συνεπώς, το «πρόσθεσε» σημαίνει: επί υπαρχούσης πίστεως, έλα, Κύριε, τώρα να βάλεις και άλλη πίστη. Γι’ αυτό λέγει ο Άγιος Κύριλλος Ιεροσολύμων:

Παρουσία, Ανάληψη, Αντίχριστος, Αποκάλυψη, Αντίχριστος, Αντίχριστος, Απόστολος, Αντίχριστος, Ανθρώπους που λένε: «Εγώ έχω πίστη βράχο». Ω, αγαπητοί μου, το πρώτο που μπορούμε να σκεφτούμε για εκείνον που το λέγει αυτό είναι η απουσία αυτογνωσίας. Και ο Απόστολος Πέτρος έλεγε ότι έχει πολύ μεγάλη πίστη, αλλά ελιποψύχησε προ των γεγονότων της Θλίψεως και της Σταυρώσεως του Χριστού. Γι’ αυτό ποτέ μην λέμε ότι έχουμε πίστη, και δη πίστη βράχον.

Μην λέμε «έχουμε μεγάλη πίστη». Απλώς να λέμε ότι προσπαθούμε να πιστέψουμε. Κάναμε μια απόπειρα να πιστέψουμε. Προσέξτε: μια απόπειρα να πιστέψουμε. Διότι, εάν, αγαπητοί μου, έλθει ένας πειρασμός —εγώ μεν που σας λέγω περί πίστεως, σεις δε που ακούτε περί πίστεως— και ο πειρασμός αυτός είναι θέμα ζωής ή θανάτου, ένας διωγμός εναντίον της Εκκλησίας μας, πέστε μου, από όλους εμάς ποιος θα είναι εκείνος που θα στέκεται πιστός, ώστε να φτάσει να γίνει και ομολογητής της πίστεώς του; Εγώ κι άλλοτε το έχω πει: αμφιβάλλω αν θα εστεκόμουν ομολογητής της πίστεως. Δεν είμαι σίγουρος για την πίστη μου, διότι δεν γνωρίζω εάν έχω πολλή ή λίγη πίστη. Δεν το ξέρω αυτό.

Οι πειρασμοί είναι εκείνοι οι οποίοι αναδεικνύουν την πίστη, οι καθημερινοί πειρασμοί, αλλά και εκείνοι οι φοβεροί πειρασμοί που κάποτε ξεσπούν εναντίον της Εκκλησίας μας. Λοιπόν, δεν έχουμε παρά να παρακαλάμε κάθε μέρα τον Θεό να μας προσθέτει στην υπάρχουσα πίστη μας νέα πίστη.

Ο Ιούδας ενεκρώθη στην πίστη. Για να ακολουθήσει τον Χριστόν, προφανώς ήτο πιστός. Ήτο και αυτός όπως και οι άλλοι. Αλλά γιατί έφτασε να προδώσει τον Χριστόν; Διότι απώλεσε την πίστη του· καλύτερα, ενέκρωσε την πίστη. Είπα όχι απώλεσε, αλλά ενέκρωσε, διότι

και έλεγε: «Άστε αυτή τη γυναίκα να μου πλύνει τα πόδια με το μύρο· καλό έργο κάνει».

Του επρότεινε ως προς τι η δαπάνη, η σπατάλη, ενώ τα χρήματα αυτά θα μπορούσαν να μπουν στο κοινό ταμείο, να δοθούν στους φτωχούς. Και λέγει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης ότι το είπε διότι το γλωσσόκομον κρατούσε και κλέφτης ήταν. Ήθελε να τα πάρει μέσα από το κοινό ταμείο, τα χρήματα αυτά, και να τα βάλει στη δική του τσέπη. Βέβαια, τα λόγια αυτά του Χριστού, «άστε, καλό έργο έκανε», δεν ήταν παρά μια αφύπνιση, το να συνέλθει από αυτό που εσκέπτετο ο Ιούδας. Και στο Μυστικό Δείπνο, όταν του είπε ο Χριστός «Αυτό που έχεις να κάνεις, κάν’ το γρήγορα», ξανά του λέγει «Ξέρω τι κάνεις», και συνεπώς να τον αφυπνίσει. «Κάν’ το γρήγορα», να λέγει ο Ιούδας, «Το ξέρει, με κατάλαβε».

Θα δούμε τι κατάλαβε. Αλλά εκεί τι του κάνει τώρα ο Κύριος; Του κάνει, θα λέγαμε, αφυπνίσεις της συνειδήσεως. Αλλά δεν αφυπνίζεται η συνείδηση του Ιούδα, γιατί δεν έχασε την πίστη του· ενέκρωσε την πίστη. Ο νεκρός είναι νεκρός. Ό,τι να του κάνεις, τι άλλο μπορεί να κάνει παρά να είναι νεκρός; Ο Δημάς, ο συνεργάτης του Μεγάλου Παύλου, αυτός εγκατέλειψε τον Απόστολο Παύλο. Με παράπονο θα γράψει ο Απόστολος Παύλος: «Δημάς με εγκατέλιπε, αγαπήσας τον νυν αιώνα, και επορεύθη εις Θεσσαλονίκην». Ο Δημάς ενεκρώθη στην πίστη; Ο Δημάς έχασε την πίστη του; Λιγόστεψε η πίστη. Δεν μπορούμε να πιστέψουμε ότι ο άνθρωπος αυτός, βέβαια, με εκείνο το «αγαπήσας τον νυν αιώνα»,

οπωσδήποτε έγινε ένας άπιστος άνθρωπος, αλλά ελιγόστεψε η πίστη. Ελιγόστεψε τόσο πολύ, ώστε να εγκαταλείψει τον Απόστολο Παύλο. Τι βλέπουμε, αγαπητοί μου; Βλέπουμε ότι εδώ έχουμε αύξηση, όπως στους μαθητάς με την Πεντηκοστή, έχουμε λιγόστευση, όπως στον Δημά, και νέκρωση, όπως στον Ιούδα. Πάντως, η μείωση της πίστεως είναι ένα σοβαρό σημείο. Αν κανείς αντιλαμβάνεται ότι η πίστη του δεν πάει πολύ καλά, πρέπει εξαιρετικώς να ανησυχεί. Πάρα πολύ, εάν μάλιστα γνωρίζει ότι είναι ο δείκτης της πνευματικότητάς του η πίστη. Πάντως, εάν είναι σοβαρό θέμα η μείωση της πίστεως, η νέκρωση της πίστεως είναι μία απελπιστική κατάσταση. Τι πρέπει να γίνει; Όπως, αγαπητοί, ο πλοηγός, αυτός που οδηγεί ένα πλοίο, ανά πάσα στιγμή παρακολουθεί την πυξίδα του σκάφους και εξ αυτής ρυθμίζει την πλεύση και την πορεία του σκάφους, έτσι και ο πιστός πρέπει να μη θεωρεί αυτονόητο θέμα την πίστη, αλλά πρέπει να ερωτά: «Είμαι πιστός;»

Αγαπητέ μου, που θα έλεγες «Είμαι πιστός, είμαι βράχος», μην το παίρνεις ως δεδομένον, αλλά βάλε ένα ερωτηματικό. Και να γίνει ζητούμενο: «Είμαι πιστός;» Βράχος. Ποτέ μην πάρουμε το θέμα της πίστεως, για την προσωπική μας κατάσταση, σαν κάτι το δεδομένο, αλλά σαν κάτι το ζητούμενο. Είμαι πιστός; Θα αντέξω; Αντέχω; Γι' αυτό χρειάζεται μια αυτογνωσία. Ο Απόστολος Παύλος λέγει στους Κορινθίους και τους συνιστά: «Εαυτούς πειράζετε, ει εστέ εν τη πίστει· εαυτούς δοκιμάζετε». Τους εαυτούς σας δοκιμάζετε, εάν είσαστε εις την πίστη. Εαυτούς δοκιμάζετε. Βλέπετε; «Εαυτούς πειράζετε, ει εστέ εν τη πίστει· εαυτούς δοκιμάζετε». Ώστε πρέπει να δοκιμάσουμε: είμαι πιστός; Μήπως δεν είμαι; Ακόμη, δια την πίστη μου.

Μην τη χάσουμε, αλλά για να την έχουμε πρέπει να την αυξάνουμε. Λέει ένα λατινικό ρητό, το λέγουν οι στρατιωτικοί αυτό: η καλύτερη άμυνα είναι η επίθεση. Θες να κρατήσεις αυτό που έχεις; Πήγαινε πιο πέρα από αυτό που έχεις. Θέλεις, επί παραδείγματι, αν έχεις περιουσία 100 δραχμές, να κρατήσεις τις 100 δραχμές; Φρόντισε να πας πιο πάνω από τις 100 δραχμές, να γίνουν 110, 150. Αν πας πιο πάνω από το ποσό που έχεις, τότε θα κρατήσεις τις 100. Γιατί, αν μείνεις στις 100, οπωσδήποτε θα χάσεις από τις 100. Άρα δεν θα τις κρατήσεις τις 100 δραχμές. Έτσι και εδώ. Θέλεις να πεις ότι θέλω να είμαι σε αυτή τη στάθμη πίστεως; Πρέπει να πας πιο πάνω.

Δεν μπορείς να πεις ότι θα μείνεις εκεί, πρέπει να πας πιο πάνω. Συνεπώς, συμπέρασμα: η καλυτέρα διατήρηση —είναι επίγραμμα αυτό, παρακαλώ κρατήστε το— η καλυτέρα διατήρηση της πίστεως είναι η αύξηση της πίστεως. Εάν βλέπετε έναν άνθρωπο να αυξάνει την πίστη του, αυτός θα διατηρήσει την πίστη του. Εάν κάποιος πει: «Ε, πιστεύω, καλά είμαι εδώ», αυτός θα αρχίσει να κατεβαίνει. Επειδή η πίστη δεν είναι στατικό φαινόμενο, θα αρχίσει να κατεβαίνει. Αφού δεν ανεβαίνει, θα κατεβαίνει. Η κατάρτιση είναι ένα στοιχείο που αυξάνει την πίστη για να τη διατηρήσει. Και λέγει κάποιος εκκλησιαστικός συγγραφεύς, λέγει:

«Ήδη πιστεύοντα μανθάνειν τινά, ίνα πάλιν πιστεύη», εκείνος ο οποίος ήδη επίστευσε να μάθει μερικά παραπάνω, ώστε με τη γνώση αυτή να αυξήσει την πίστη, «και δια της προσθήκης των μαθημάτων προστίθεται η πίστις». Βλέπετε; Όταν πολλές φορές συνιστούμε και λέμε: «Διαβάζεις την Αγία Γραφή;» «Μα την ξέρω». Όταν ακούω αυτό, «την ξέρω» ή «τη διάβασα» ή «τη διάβασα πολλές φορές την Αγία Γραφή»... Αγαπητοί μου, η γνώση της Αγίας Γραφής, άστο ότι θα ήταν πολύ ανόητο να πει κανείς ότι την ξέρει. Πολύ ανόητο. Ουδείς ποτέ, ο σοφότερος Άγιος επί της γης, δεν ισχυρίστηκε ότι ξέρει την Αγία Γραφή. Ποτέ κανένας. Είναι απύθμενος και ατελεύτητος η Αγία Γραφή. Το βλέπουμε αυτό, επί παραδείγματι,

στα συγγράμματα του Μεγάλου Βασιλείου. Και ποιος σας είπε ότι δεν προσέθεσαν άλλοι, μεταγενέστεροι Άγιοι και θεολόγοι, εις τα έργα του Μεγάλου Βασιλείου, πλήθος από γνώσεις και ανακαλύψεις μέσα στην Αγία Γραφή; Θα λέγαμε λοιπόν ότι ο Μέγας Βασίλειος ανεκάλυψε ολόκληρο το Λόγο του Θεού, τα βρήκε όλα μέσα στην Αγία Γραφή; Δεν υπάρχει Άγιος που να πει ότι έφτασα σε ένα επίπεδο σοφίας που πια δεν έχω τίποτε άλλο να γνωρίσω. Ποτέ, ποτέ. Ο Λόγος του Θεού, σας είπα, είναι απύθμενος. Λοιπόν, άμα ακούτε κάποιον και λέει: «Εγώ τη διάβασα πολλές φορές την Αγία Γραφή, τη γνωρίζω. Τι να τη διαβάσω;» Και αν υποτεθεί ακόμα ότι θα μπορούσε κανείς να τη γνωρίσει την Αγία Γραφή, η μελέτη της Αγίας Γραφής, δηλαδή η επαφή μας με το Λόγο του Θεού,

δεν κάνει παρά να συντηρεί και να αυξάνει την πίστη. Ποιος ποτέ, όταν βρίσκεται σε μια κατάσταση θλίψεως, πειρασμού, δοκιμασίας, δεν πήρε την Αγία Γραφή και δεν διάβασε και δεν παρηγορήθηκε; Γιατί όμως παρηγορήθηκε παίρνοντας την Αγία Γραφή και δεν θυμήθηκε αυτό που διάβασε κάποτε για να παρηγορηθεί, αλλά παρηγορήθηκε ξαναπαίρνοντας στα χέρια του την Αγία Γραφή; Βλέπετε; Συνεπώς, η πίστη συντηρείται και αυξάνει με τη διαρκή κατάρτιση. Πάντα πρέπει να καταρτιζόμαστε. Αλλά καταρτίζομαι πάντα σημαίνει βλέπω και αναγνωρίζω ανά πάσα στιγμή την πτωχεία μου. Η πίστη ακόμη, αγαπητοί μου, δύναται να διακριθεί σε δύο βαθμίδες.

Κάτι που κι άλλοτε το έχουμε πει εξ αφορμής των κατηχήσεων του Αγίου Κυρίλλου, αλλά και πάλι θα υπενθυμίσουμε, χρησιμοποιούντες την ανάλογον αυτήν περικοπή από τις κατηχήσεις του Αγίου Κυρίλλου. Είναι στην πέμπτη κατήχηση, εδώ και δύο χρόνια πρέπει να έχει ειπωθεί. Λέγει: «Το της πίστεως όνομα εν μεν εστί κατά την προσηγορίαν, διχή δε διαιρείται». Το όνομα της πίστεως, λέει, ναι, ως προς το όνομα ένα είναι. Εντούτοις όμως δύναται να διακριθεί σε δυο πράγματα, σε δυο τμήματα, σε δυο βαθμίδες. «Έστι μεν γαρ εν είδος της πίστεως, το των δογματικών».

«Συγκατάθεσιν ψυχής έχον περί τινος, και ωφελεί την ψυχήν, καθώς φησιν ο Κύριος· ο ακούων μου τα ρήματα και πιστεύων τω πέμψαντί με, έχει ζωήν αιώνιον». Ποιο είναι αυτό το δογματικό είδος της πίστεως; Είναι όταν κανείς πιστέψει εις τον Θεό, εις τον Ιησού Χριστό, εις τα έργα Του, εις το λυτρωτικό Του έργο. Πιστεύεις ότι ο Χριστός είναι Θεάνθρωπος; Πιστεύω. Πιστεύεις ότι εσταυρώθη ο Ιησούς Χριστός, ο Θεάνθρωπος, δια την δική σου σωτηρία; Πιστεύω. Αυτό είναι το δογματικό μέρος, το δογματικό είδος της πίστης, και είναι το πρώτο βήμα της πίστης. Υπάρχει όμως και ένα δεύτερο. «Δεύτερον δε εστίν είδος πίστεως, το εν χάριτος μέρει».

«υπό του Χριστού δωρούμενον· ω μεν γαρ δια του Πνεύματος δίδοται λόγος σοφίας, άλλω δε λόγος γνώσεως κατά το αυτό Πνεύμα, ετέρω δε πίστις εν τω αυτώ Πνεύματι, άλλω δε χαρίσματα ιαμάτων». Αυτή είναι η κατά χάριν δωρουμένη πίστις εκ του Πνεύματος. «Ου δογματική μόνον εστίν, αλλά και των υπέρ άνθρωπον ενεργητική». Ποια είναι τώρα αυτή η πίστη; Είναι η κατά χάριν πίστις, αυτή που τώρα έρχεται να σου προσφέρει το Πνεύμα του Θεού, και είναι ενεργητική η πίστη, όταν πει να κινηθεί το βουνό αυτό και να πάει πιο πέρα. Αυτή η πίστη, το δεύτερον είδος, η ενεργητική. Δεν είναι δογματική αυτή η πίστη. Ενεργητική. Το να πεις: «Ο Θεός είναι μεγάλος. Ο Θεός θα το κάνει αυτό. Το πιστεύω, θα το κάνει ο Θεός αυτό». Αυτό, αγαπητοί μου, είναι ενεργητική πίστη. Ή ξεκινάς για ένα έργο και λες: «Θα κάνω αυτό. Στο όνομα του Θεού θα το κάνω αυτό. Και θα επιτύχω, ευλογούντος του Θεού». Αυτό είναι ενεργητική πίστη. Ή θεραπεύεις έναν άρρωστον, τον σταυρώνεις και λες: «Κύριε, κάνε καλά τον άρρωστο αυτόν». Το πιστεύεις ότι ο Θεός είναι δυνατός να κάνει τον άνθρωπο αυτόν καλά. Αυτό είναι ενεργητική πίστη. Αυτό όμως είναι χάρισμα του Θεού. Έρχεται από τον Θεό. Το πρώτο ανήκει στον άνθρωπο, να πει ο άνθρωπος «εγώ το πιστεύω», και θα δώσει τώρα ο Θεός το δεύτερο είδος της πίστεως,

με αυτό να ενεργεί ο άνθρωπος πολλά πράγματα στη ζωή αυτή. Και λέει ο Άγιος Κύριλλος: «Έχε την παρά σεαυτού πίστιν εις Αυτόν», δηλαδή έχετε δογματική πίστη, την πίστη στο Θεό, «ίνα λάβης και την παρ' Εκείνου», δηλαδή την υπεράνθρωπον ενεργητική, για να πάρεις και τη δεύτερη πίστη. Πολλές φορές μένουμε στο πρώτο είδος της πίστης και στερούμεθα του δευτέρου είδους της πίστης. Είναι γεγονός αυτό. Βλέπεις έναν άνθρωπο, δεν μπορεί να ενεργήσει τη ζωή του με πίστη, ενώ σου λέει ότι πιστεύει στον Θεό. Πιστεύει σε όλα τα δόγματα της πίστης μας, αλλά από πλευράς ενεργείας ο άνθρωπος αυτός μένει νεκρός. Λέγει συναφώς ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός:

«Η μεν πρώτη», η δογματική δηλαδή, «της ημετέρας γνώμης εστί», είναι δικό μας θέμα. «Η δε δευτέρα», δηλαδή η ενεργητική, «των χαρισμάτων του Πνεύματος». Όταν λέγει εκεί ο Απόστολος Παύλος, αν και το είπαμε την περασμένη φορά, όμως εδώ θα το ειδικεύσω: «Ο δε καρπός του Πνεύματος εστίν» τούτο, εκείνο, εκείνο, εκείνο, έχει εννέα αρετές, εννέα καρπούς, βάζει και την πίστη. Ποια είναι αυτή η πίστη; Είναι η ενεργητική. Οι Απόστολοι όταν ζητούσαν πίστην, τι ακριβώς ζητούσαν; Οπωσδήποτε και την δογματική, αλλά και την ενεργητική.

Όταν... Όταν παρεπονέθησαν εις τον Κύριον, όταν ο Κύριος ήτο εις το όρος Θαβώρ,

δεν μπόρεσαν να θεραπεύσουν εκείνο το δαιμονισμένο παιδί που το έφερε ο πατέρας του, και ο Κύριος είπε ότι έλειπε η πίστη. Ποια πίστη; Έλειπε η ενεργητική πίστη. Αυτή έλειπε. Διότι δεν είχε δώσει ο Κύριος την πίστη στους μαθητάς, ακόμη και δαιμονισμένους να θεραπεύουν; Λοιπόν, όταν γύρισαν πίσω οι εβδομήκοντα και οι δώδεκα και είπαν: «Κύριε, στο όνομά Σου οι δαίμονες τρέπονται εις φυγήν», μάλιστα ο Κύριος είπε: «Μη χαίρεστε γι' αυτό. Αυτό δεν είναι και τόσο μεγάλο, όσο μεγάλο είναι το ότι τα ονόματά σας γράφτηκαν στον ουρανό. Αυτό θα σας κάνει να χαίρεστε». Τι σημαίνει; Τι πήραν; Πήραν πίστη. Τι πίστη; Ενεργητική πίστη. Ώστε, για μια στιγμή, οι μαθητές, οι εννέα μαθητές,

απουσιάζοντος του Κυρίου εις το όρος Θαβώρ με τους τρεις, οι υπόλοιποι έχασαν την ενεργητική πίστη. Γι' αυτό, όταν είπαν «γιατί δεν μπορέσαμε να τον θεραπεύσουμε;», είπε ο Χριστός: «Δια την απιστίαν σας». Τι απιστία; Που άφησαν τα πάντα και ακολούθησαν τον Χριστόν; Αυτή η απιστία που αναφέρεται στην πίστη την ενεργητική. Έλειπε αυτή. Θα πω κι άλλη μία φορά, αγαπητοί μου: ας παρακαλέσουμε το Θεό να μας δίδει και αυτήν την πίστη, την ενεργητική, ώστε να κινούμεθα στη ζωή μας με τον τρόπον αυτόν. Ήρθαν τα οικονομικά μας δύσκολα; Να πεις: «Έχει ο Θεός». Και να σας πω, είναι κάτι καταπληκτικό, δεν μπορώ παρά θα το πω. Σήμερα το πρωί μου συνέβη. Το είπα μόνο σε μια κυρία· αν είναι παρούσα, δεν γνωρίζω.

Άργησα λίγα λεπτά να πάω το πρωί στο 303 Π. Αυτό που θα σας πω είναι ένα από τα μύρια που συμβαίνουν, από τα μύρια καθημερινά στη ζωή μας. Βγαίνω στο δρόμο και βλέπω το λεωφορείο. Απείχε κάποια απόσταση. Τρέχω. Είμαι κατάφατσα του σοφέρ. Τρέχω. Φτάνω περί τα δέκα μέτρα μπροστά στο λεωφορείο και του σηκώνω το χέρι μου. Ναι, με βλέπει. Φτάνω μέχρι την πόρτα και, αντί να ανοίξει την πόρτα, την κλείνει και φεύγει το λεωφορείο. Άντε, ευλογημένε. Άστο, τι να κάνει, τι να κάνουμε; Αρχίζω να περπατώ πολύ γρήγορα για να προλάβω να πάω στο 303. Έλεγα: «Γιατί το έκανε αυτό; Ε, δεν βαριέσαι», λέω, «τόσο καταλάβαινε, δεν βαριέσαι. Δόξα τω Θεώ, δόξα τω Θεώ».

Και περπατούσα. Δεν περπάτησα πολύ και βλέπω ένα τζιπ που φτάνει σε ένα σημείο, κάνει στροφή, γυρίζει. Όταν το είδα, λέω: «Ευχής έργον να είναι για μένα». Και στέκεται μπροστά μου. Μου λέει: «Πάτερ, περάστε μέσα». Το είχαν στείλει πρώτη φορά από το 303 να με πάρει. Πρώτη φορά. Και κάνα δυο φορές μέσα στα 13 χρόνια που πάω στο 303 έχει έρθει σπίτι μου αυτοκίνητο. Δυο-τρεις φορές είναι ζήτημα, ίσως όχι τρεις φορές. Αλλά πρώτη φορά στον δρόμο που με βρίσκει να με πάρει, ειδικά να το στείλουνε. Πρώτη φορά. Και λέω καθ' εαυτόν: «Κοίταξε να δεις, δεν με πήρε το λεωφορείο γιατί θα με έπαιρνε το τζιπ». Πόσα τέτοια συμβαίνουν στη ζωή μας, πόσα τέτοια! Αλλά δεν πρέπει ποτέ, όταν βλέπουμε κάτι στραβό, να πούμε...

εκεί να σταματήσουμε. Ποτέ μην σταματήσουμε μπροστά σε κάτι στραβό και ανάποδο. Ας προχωρήσουμε. Δεν ξέρουμε ο Θεός γιατί το κάνει. Και έρχεται κάτι άλλο παρακάτω που είναι εκπληκτικόν. Γι' αυτό, αγαπητοί μου, αν έχουμε μια ενεργητική πίστη, η οποία υπάρχει ανάγκη να αυξάνει μέσα μας... Όπως λέγει εκείνη η περίφημη αποθανούσα, Έλεν Κέλλερ, τυφλή, μουγκή, κουφή, που ήταν καταπληκτική γυναίκα, ήταν συγγραφεύς, γύρισε πολλές φορές τον κόσμο, την υδρόγειον ολόκληρη, και έδωσε διαλέξεις, ήξερε πολλές γλώσσες, τυφλή, μουγκή, κουφή. Ένα βιβλιαράκι της που κυκλοφόρησε ελληνικά έλεγε: «Όταν ο Θεός κλείνει μια πόρτα, σου ανοίγει μια άλλη. Γιατί επιμένεις να βλέπεις την κλειστή την πόρτα, όταν δίπλα σου έχει ανοίξει μια άλλη πόρτα;»

Όλα τα κάνει η ενεργητική πίστη, όχι η δογματική, αλλά η δογματική οπωσδήποτε προϋποτίθεται.

Πρέπει να πούμε ότι η πίστη δεν περιορίζεται μόνο επί της αποκεκαλυμμένης γνώσεως του Θεού. Δηλαδή, ό,τι μας απεκάλυψε ο Θεός από πλευράς δογματικής: ότι ο Θεός είναι ένας αλλά τριαδικός, ότι το δεύτερο πρόσωπο της Θεότητος ενηνθρώπησε, ότι εσταυρώθη, ανεστήθη, ανελήφθη, θα επανέλθει να κρίνει τον κόσμο, ότι θα γίνει ανάστασις νεκρών και ούτω καθεξής. Όλα αυτά είναι μια αποκεκαλυμμένη αλήθεια, μια αλήθεια που μας απεκαλύφθη. Δεν είναι αρκετό η πίστη να περιορίζεται μόνο εις τον χώρον αυτής της δογματικής, αποκεκαλυμμένης, με άλλα λόγια, αληθείας.

Πρέπει να επεκτείνεται και επί της αποκεκαλυμμένης ηθικής. Προσέξτε, είναι κάτι που δεν το έχουμε προσέξει όσο πρέπει. Πρέπει να επεκτείνεται και επί της αποκεκαλυμμένης ηθικής. Δεν είναι αρκετό να πω «πιστεύω ότι ο Χριστός είναι Θεός», αλλά πρέπει να πω «πιστεύω και αυτά που ο Χριστός είπε».

Και αυτά που ο Χριστός είπε. Ο Χριστός είπε: «Ο ουν ο Θεός συνέζευξεν, άνθρωπος μη χωριζέτω». Δεν υπάρχει περίπτωση διαζυγίου, παρεκτός λόγου πορνείας, δηλαδή μοιχείας, όχι σαν εντολή αλλά σαν δικαίωμα. Όχι, δηλαδή, με άλλα λόγια, αν ο άνδρας σου ή η γυναίκα σου είναι μοιχός, μοιχαλίς, έχεις...

εντολή από τον Χριστό να χωρίσεις; Όχι. Σαν δικαίωμα, που θα ήταν το καλύτερο να μην έκανες χρήση του δικαιώματος. Δεν μπορείς λοιπόν να πάρεις διαζύγιο. Τώρα, όταν λες και συμβουλεύεις τον άλλον: «Άντε, καημένε, τώρα κάτσε», και λες σε μια γυναίκα νεοπαντρεμένη, άντε, νέα γυναίκα γενικώς, «κάτσε και έχεις αυτόν τον άνθρωπο που είναι μέθυσος, που είναι τέτοιος κι εκείνος και τρισάθλιος, και τον φυλάς; Πάρε διαζύγιο να κάνεις τη ζωή σου παρακάτω». Πώς θα λες αυτό, να πάρει διαζύγιο; Τι πρέπει να γίνει, τι πρέπει να γίνει; Δεν πιστεύεις σε αυτό που λέει ο Χριστός. «Όχι, καημένε, τώρα...» Τι καημένε; Λες ότι πιστεύεις στον Χριστό. Πιστεύεις όμως και σε αυτά που είπε, στη δική Του διδασκαλία; Το θέμα, παρακαλώ, της πορνείας, εκεί είναι οι μεγάλες θραύσεις.

Να πεις, ιδίως στα αγόρια —άρχισε και στα κορίτσια το πράγμα, δυστυχώς— να πεις στα αγόρια... ότι πρέπει να μείνουν εγκρατείς μέχρι το γάμο τους, ακέραιοι, εν παρθενία. Θα σου πει ο άλλος: «Άντε από εκεί πέρα! Διότι θα πάθει ψυχώσεις, θα πάθει νευρώσεις, θα πάθει δεν ξέρω τι άλλο, συμπλέγματα κατωτερότητας, θα πάθει κόμπλεξ, θα πάθει δεν ξέρω τι, άμα μείνει εν παρθενία». Μα ο Χριστός το ετόνισε αυτό το πράγμα. Θεωρεί ένα αμάρτημα, και όμως αυτοί οι άνθρωποι πιστεύουν ότι ο Χριστός είναι Θεός. Μα αν πιστεύεις ότι ο Χριστός είναι Θεός, ο Χριστός το είπε αυτό. Γιατί απιστείς στα λόγια Του; Βλέπετε ότι το θέμα της ηθικής είναι και αυτό θέμα πίστεως. Της αποκεκαλυμμένης ηθικής, το τονίζω, διότι έχουμε και την φυσικήν ηθική, την φιλοσοφικήν ηθική. Όχι τη φιλοσοφική ηθική, την αποκεκαλυμμένη. Διότι η φυσική ηθική μπορεί να σου πει, στηριζομένη επί της λογικής σου, ότι γιατί να μην μπορεί να διαζευχθεί από έναν άνθρωπο ο οποίος είναι ανίκανος ή είναι, ξέρω εγώ, άρρωστος,

είναι, ξέρω εγώ τι είναι, βάναυσος. Όχι. Θα έρθει η αποκεκαλυμμένη αλήθεια να σου πει ότι αυτό που θα κάνεις δεν είναι σωστό. Γιατί; «Και έσονται οι δύο εις σάρκα μίαν». Αυτό το πράγμα δεν είναι θέμα φυσικής αποκαλύψεως. Εφευρίσκεις εσύ τη γνώμη; Θα το βρεις μόνος σου με το μυαλό σου; Αυτό, «έσονται οι δύο εις σάρκα μίαν», είναι κάτι που στο αποκαλύπτει ο ουρανός. Δεν το καταλαβαίνουμε πώς είναι αυτοί οι δύο άνθρωποι ένας άνθρωπος, δεν το καταλαβαίνουμε. Αλλά είναι μια πραγματικότητα, είναι μια αποκάλυψη. Βλέπετε λοιπόν ότι η ηθική έχει τον αποκαλυπτικό της χαρακτήρα. Ωστόσο πρέπει να καταλάβουμε ότι η πίστη στο δόγμα,

υπάρχουσα, δεν αναπληρεί την πίστην εις την ηθική, και η πίστη εις την ηθική δεν αναπληρεί την πίστην εις το δόγμα. Προσέξτε ένα σημείο. Λέγει ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος: «Ο πίστιν μεν ορθήν κεκτημένος», αυτός που λέγει ότι έχει ορθήν πίστην, «αμαρτίαις δε διαπραττόμενος», αλλά κάνει αμαρτίες, «όμοιός εστι προσώπω οφθαλμούς μη έχοντι», μοιάζει με εκείνον που έχει πρόσωπο αλλά δεν έχει μάτια. «Ο πίστιν μη έχων», αυτός που δεν έχει πίστη, «καλά δε ίσως εργαζόμενος», αλλά πιθανώς κάνει μερικά καλά πράγματα, «όμοιός εστι τω ύδωρ αντλούντι και εις πίθον τετρημένον βάλλοντι». Βγάζεις νερό από το πηγάδι και το βάζεις μέσα σε ένα τρύπιο πιθάρι. Δεν κάνει τίποτα.

Αυτός που έχει πίστη χωρίς να έχει ηθική, ούτε αυτός που έχει ηθική χωρίς να έχει πίστη. Μ' άλλα λόγια, πρέπει ο άνθρωπος να αποδεχθεί και τα δύο και να πιστέψει και στα δυο. Θα μου πείτε, να πιστέψεις και στην ηθική; Ναι. Είναι θέμα πίστεως η ηθική; Ναι. Δεν είναι οφθαλμοφανή μερικά πράγματα, αν όχι όλα; Μα, παρ' όλα αυτά, έχει ανάγκη πίστεως. Πέστε μου, είναι οφθαλμοφανής η περίπτωση: «Μη μεθύσκεσθε οίνω, εν ω εστίν ασωτία».

εστίν ασωτία, που λέει ο Λόγος του Θεού. Μη μεθάτε με κρασί, γιατί υπάρχει ασωτία. Σας ερωτώ: κι αν ακόμη δεν διάβασε κανείς τον Λόγο του Θεού, ένας ο οποίος βλέπει, ένας άνθρωπος που έχει το μυαλό του, δεν έχει δει μεθυσμένον άνθρωπο ή μεθυσμένους; Έχει δει κάτι. Είδε το κατάντημά τους, είδε ότι η ζωή τους είναι μία ασωτία και το σπίτι τους μία διάλυση. Μάλιστα. Γιατί αυτός ο άνθρωπος, νέος ακόμα, φτάνει να κάνει χρήση του οινοπνεύματος και να μεθά και να γίνεται και αυτός μέθυσος; Γιατί; Δεν υπάρχουν θύματα της ανηθικότητας; Γιατί πηγαίνουν οι άνθρωποι στην ανηθικότητα;

Ρωτώ, δεν ξέρουμε ότι άμα σκοτώσεις τη γυναίκα σου, το παιδί σου, θα σε βάλουν στο εκτελεστικό απόσπασμα; Γιατί υπάρχουν άνθρωποι που σκοτώνουν τη γυναίκα τους και το παιδί τους και τους άλλους ανθρώπους; Γιατί; Ε, ρωτώ, δεν είναι οφθαλμοφανή αυτά; Οφθαλμοφανέστατα. Εντούτοις απαιτείται πίστη. Και για να μην νομίσετε ότι τόση ώρα λέγω κάτι που εγώ το λέγω, ακούστε τι λέει ο ίδιος ο Κύριος: «Ει τα επίγεια είπον υμίν και ου πιστεύετε, πώς, εάν είπω υμίν τα επουράνια, πιστεύσετε;» Εάν σας μίλησα για επίγεια πράγματα και δεν πιστεύετε. Ποια τα επίγεια πράγματα; Αυτά τα οφθαλμοφανή, τα φανερά, που είναι κοινά και στον κοινό νου. Δεν πιστεύετε. Πού να σας πω, λέει, και τα ουράνια πράγματα για να πιστέψετε;

Παρακαλώ, ότι η ηθική απαιτεί πίστη.

Στον χώρο του Χριστιανισμού είναι γνωστό ότι τα έργα οφείλουν να καλύπτονται πάντοτε από την πίστη. Η πίστη χωρίς τα έργα μπορεί να σώσει. Τα έργα χωρίς την πίστη δεν σώζουν ποτέ. Μάλιστα, ένας κύριος μού έδωσε σήμερα μια απορία σε σχέση με αυτό που είπα και μια περασμένη φορά. Η πίστη μόνη μπορεί να σώσει χωρίς τα έργα; Δεν λέγει η Αγία Γραφή ότι «η πίστις άνευ έργων νεκρά εστί»; Περιμένετε όμως. Λέγει ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος:

«Πίστις καθ' εαυτήν έσωσε. Έργα δε καθ' εαυτά ουδαμού τους εργάτας εδικαίωσε». Τα έργα μόνα τους, χωρίς την πίστη, δεν έσωσαν, δεν εδικαίωσαν, δεν έσωσαν τους ανθρώπους που έκαναν τα έργα αυτά. Γέννησις της Θεοτόκου, Ευαγγέλιο, Ευαγγελισμός, Ανάσταση, Ανάσταση, Ανάσταση, Αποκάλυψη, Αποκάλυψη, Ανάσταση, Βασιλεία των Ουρανών προξενός, κάτι που προξενεί ανέλπιστα πράγματα. Τι είτο ο ληστής επί του Σταυρού, επερίμενε ποτέ ο ληστής, εφαντάστηκε, εσκέφθηκε ότι θα ήταν δυνατόν ποτέ να σωθεί και όμως εκδηλώνοντας την θύση του Ιστον Χριστόν σώθηκε. Θα λέγαμε, εδώ πέρα τι έργο να έκανε ο ληστής. Τι έργο έκανε.

Πραγματικά, δια τον ληστή στέκεται η ομολογία του. Το αντίθετο: εάν έχω έργον, αλλά δεν έχω πίστη. Ας πούμε ότι διενεργείται ένας έρανος, και μάλιστα διενεργείται, ας πούμε, από τους μασόνους. Ο γνωστός, ο κατ' έτος διενεργούμενος έρανος για τον καρκίνο. Έτσι, στον αντικαρκινικό αγώνα, ο έρανος που γίνεται. Αυτός ούτος ο έρανος είναι καλό πράγμα, είναι κάτι πολύ καλό, δεν το αμφισβητεί κανένας. Μαζεύουμε χρήματα να φτιάξουμε νοσοκομεία, ιδρύματα, δεν ξέρω τι μηχανήματα να πάρουμε, να καταπολεμήσουμε μια φοβερή αρρώστια. Το έργον αυτό, καθ' εαυτό, είναι πολύ καλό. Ερωτούμε όμως: γίνεται υπό την πνοή της πίστεως εις Χριστόν; Όχι. Συνεπώς, το έργο αυτό είναι αποδοκιμαστέον. Όσο καλό και να είναι, όσο περίφημο και σπουδαίο να είναι, εφόσον δεν έχει τον χαρακτήρα της πίστεως, τη σφραγίδα και την πνοή της πίστεως, είναι απορριπτέον, είναι αποδοκιμαστέον. Λέγει θαυμάσια πάνω σε αυτό, και πρέπει να το κρατήσουμε καλά στο μυαλό μας, ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος: «Τα έργα εις ανθρώπους και εξ ανθρώπων, η δε πίστις εξ ανθρώπων προς Θεόν». Αν μείνεις μόνο στα έργα, τα έργα ξεκινούν από τους ανθρώπους και καταλήγουν στους ανθρώπους. Τίποτα άλλο.

Όμως, αν βάλεις την πίστη, η πίστη ξεκινάει από τους ανθρώπους και φτάνει στον Θεό. Κάνω το έργο αυτό, αυτόν τον έρανο, να βοηθήσω τους ανθρώπους, αλλά το κάνω για τη δόξα του Θεού. Αν λοιπόν το κάνω για τη δόξα του Θεού, αν ανέρχεται εις τον Θεό, τότε αυτό το έργο, υπό την πνοή της πίστεως, βρίσκει δικαίωση. Εάν το έργο αυτό δεν έχει την πνοή της πίστεως, βρίσκει την κατάκριση και την καταδίκη. Με άλλα λόγια, θα έλεγα, η αυτόνομος ηθική ή η αυτόνομος αγάπη. Αυτόνομος θα πει από μόνη της, χωρίς να έχει καμία συνάρτηση με τον Θεό. Τίποτε! Μ' αρέσει να κάνω το καλό, γιατί μ' αρέσει να κάνω το καλό. Όχι γιατί το λέει ο Θεός, ούτε διότι αποβλέπει στη δόξα του Θεού.

Η αυτόνομος, λοιπόν, ηθική ή η αυτόνομος αγάπη, όπως μάλιστα μας τη διακήρυξε θαυμάσια ο Οικουμενισμός: να αγαπάμε τους άλλους ανθρώπους. Μπορούμε όμως να παρατρέξουμε την πίστη; Ε, καλά, και τι σημασία θα είχε και αν ενωθούμε και με τους Προτεστάντες και παρακάτω με τους Ινδουιστάς ή τους Μασόνους ή δεν ξέρω τι; Ε, όλοι για αγάπη μιλάμε. Αυτή η αγάπη είναι αυτόνομος. Είναι έργον καθ' εαυτό ωραίο, σωστό, αλλά απομονωμένο από την πίστη. Δεν έχει τη σφραγίδα της πίστεως. Άρα είναι ένα στοιχείο, ένα έργο καταδικασμένο. Απλώς καταδικασμένο, προσέξτε, προσέξτε. Απλώς καταδικασμένο. Δηλαδή κάτι το οποίο θα λέγαμε πήγε χαμένο. Όχι μόνο δεν πήγε χαμένο,

μετατρέπεται και σε αμαρτία. Εάν κάνεις ένα έργο το οποίο δεν έχει τη σφραγίδα της πίστεως, δεν αποβλέπεις στη δόξα του Θεού, όχι μόνο το χάνεις, αλλά και αμαρτία διαπράττεις. Είναι επιγραμματικό αυτό που λέει ο Απόστολος στην προς Ρωμαίους, στο 14ο κεφάλαιο: «Παν δε ο ουκ εκ πίστεως, αμαρτία εστίν». Κάθε τι, κάθε τι που δεν προέρχεται από την πίστη, αμαρτία εστί. Είναι κατηγορηματικός ο Λόγος του Θεού. «Παν ο ουκ εκ πίστεως, αμαρτία εστί». Είναι αμαρτία. Προκαλείς τον Θεόν. Κάνεις αυτό που εσύ νομίζεις ότι θες να κάνεις ή θεωρείς καλό και τελικά αποτυγχάνεις.

Αποξενώνεις τον Θεόν από τη δόξα Του και δεν αποβλέπει αυτό που κάνεις στη δόξα του Θεού. Απομονώνεις τη δημιουργία του Θεού και την κάνεις δικό σου κτήμα, κάτι δικό σου. Προσπορίζεσαι εσύ τη δόξα του Θεού. Είσαι ιερόσυλος, κλέπτης της δόξας του Θεού, να δοξαστείς εσύ, να πουν για σένα κάτι καλό. Είσαι λοιπόν ιερόσυλος. Γιατί όχι κλέπτης; Ιερόσυλος, διότι κλέπτης επί πραγμάτων που αφορούν στους ανθρώπους, αλλά ο ιερόσυλος επί πραγμάτων που αφορούν στον Θεό. Και εφόσον λοιπόν κλέπτεται η δόξα του Θεού, ιεροσυλία είναι, αμαρτία συνεπώς. Μην νομίσετε όμως ότι η πίστη αποκλείει τα έργα, διότι ίσως πει κανείς:

Θα μείνω στην πίστη. Και εδώ χρειάζονται τα έργα.

Πρόκειται περί μιας παρεξηγήσεως αυτής, εις την οποίαν έπεσαν δυστυχώς οι Προτεστάντες, ο Λούθηρος και εξ αυτού όλος ο Προτεσταντικός κόσμος. Η πίστη, αγαπητοί μου, είναι, προσέξτε επιγραμματικά, η πίστη είναι αφετηρία, αλλά και το νόημα των έργων. Θα το ξαναπώ. Η πίστη είναι η αφετηρία και προπαντός το νόημα των έργων. Αυτό που προηγουμένως λέγαμε: εάν έχεις πίστη, δίνεις νόημα στα έργα της αγάπης. Εάν δεν έχεις πίστη, δεν δίνεις νόημα. Μένουν άνευ νοήματος. Ώστε λοιπόν τι είναι τα έργα; Τα έργα είναι η επισφράγιση και η επιβεβαίωση της πίστης. Είναι αυτό που λέει ο Άγιος Ιάκωβος. Λέει ότι έχεις πίστη, αλλά

δεν κάνεις τίποτε. «Δείξε μου, δείξε μου», λέγει, «εκ των έργων σου την πίστη σου». Αυτό είναι. Τι θα πει «δείξε μου εκ των έργων σου την πίστη σου»; Δείξε μου, με άλλα λόγια, το πιστοποιητικό της πίστεως. Το βεβαιωτικό. Διότι πιστεύω σημαίνει προσαρμόζω τη ζωή μου σε αυτό που πιστεύω. Αλλά προσαρμόζω τη ζωή μου σημαίνει κάμνω έργον. Αυτό θα πει έργο: προσαρμογή της ζωής μου στο θέλημα του Θεού. Ώστε δεν αντιφάσκει η Αγία Γραφή όταν λέγει ότι «ο δίκαιος εκ πίστεως ζήσεται», ότι ο δίκαιος θα ζήσει από την πίστη, διότι εννοεί όχι μόνο την πίστη, αλλά την πίστη ως δίδουσα νόημα εις τα έργα. Ο Αβραάμ, επί παραδείγματι, αποτελεί υπόδειγμα πίστεως διά του Αποστόλου Παύλου,

κάτι που θα λέγαμε ότι το έχει σαν θεολογική του θεμελίωση αυτό ο Απόστολος Παύλος στις επιστολές του. Ας πάρω την προς Γαλάτας, και σε άλλες επιστολές το λέγει. Τι λέγει; «Επίστευσεν δε Αβραάμ τω Θεώ και ελογίσθη αυτώ εις δικαιοσύνην». Σώθηκε γιατί πίστεψε ο Αβραάμ. Παίρνει σαν βάση λοιπόν την πίστη ο Απόστολος Παύλος. Αλλά ο αδελφόθεος Ιάκωβος, ως υπόδειγμα έργων, παίρνει πάλι και αυτός τον Αβραάμ. Και λέει: «Αβραάμ ο πατήρ ημών», ο πατήρ μας ο Αβραάμ, «ουκ εξ έργων εδικαιώθη, ανενέγκας Ισαάκ;» Δεν εδικαιώθηκε, λέει, από τα έργα, προσφέροντας θυσία το παιδί του;

για σταθείτε, ποιος έχει δίκιο, ο Απόσταλος Παύλος ή Απόσταλος Παύλος. ο ο Άγιος Ιάκωβος; Εδώ σκάλωσε ο Λούθηρος, ο Προτεστάντης, ο πατήρ του Προτεσταντισμού. Σκάλωσε, δεν κατάλαβε. Άνθρωπος που ξεκινάει να κάνει αίρεση, σκαλώνει το μυαλό του και τυφλούται. Και είπε: «Α, υπάρχει αντίφαση. Τώρα τι γίνεται; Εγώ θα είμαι με την πίστη. Με την πίστη θα σταθώ. Μάλιστα, το βιβλίο, η επιστολή του Αγίου Ιακώβου, είναι νόθος. Τη βγάζω από την Αγία Γραφή και την πετώ». Ακούσατε; Αλλά ποτέ μέσα στην Εκκλησία του Χριστού τέτοιο πράγμα δεν διανοείται κανένας. Δεν υπάρχει αντίφαση. Απλούστατα, στον Αβραάμ συναντώνται αμφότερα, και η πίστη και τα έργα. Προηγείται η πίστη.

Επειδή ο Απόστολος θέλει να θεμελιώσει το θέμα της πίστεως, παίρνει τον Αβραάμ ως υπόδειγμα πίστεως. Αλλά ο Άγιος Ιάκωβος, θέλοντας να μιλήσει περί των έργων, παίρνει υπόδειγμα τον Αβραάμ, ο οποίος ήταν και άνθρωπος των έργων. Διότι ποιος σας είπε ότι η πίστη που οδήγησε τον Αβραάμ να θυσιάσει το παιδί του δεν είναι έργο; Ποιος σας είπε ότι ο ληστής, πιστεύοντας εις τον Χριστόν, δεν έκανε εκείνη την ώρα ένα έργο; Ποιος σας είπε ότι οι μάρτυρες που έγιναν, πώς έγιναν; Ακούστε υπό ποίας συνθήκας. Ο δήμιος γδέρνει έναν Άγιον, και ο Άγιος, ο Άγιος Χαράλαμπος, συγκεκριμένο παράδειγμα. Οι δήμιοι, τρεις μάλιστα ήσαν, τον εξέδερναν τον Άγιο Χαράλαμπο, ο οποίος μένει ήρεμος, ήπιος,

ευλογεί τους δημίους του. Πιο πέρα εκεί ο έπαρχος, που παρακολουθεί το μαρτύριο, βλέποντας... βλέποντας όχι μόνο την καρτερία και την υπομονή του Αγίου, οι τρεις δήμιοί του, αλλά και την ανεξικακία του, για μια στιγμή αμέσως φωτίστηκαν από τον Θεό. Είπαν: «Και εμείς πιστεύουμε στον Ιησού Χριστό». Την ίδια στιγμή ο έπαρχος διατάσσει να τους αποκεφαλίσουν, και με τη μνήμη του Αγίου Χαραλάμπους εορτάζουμε και τη μνήμη των δημίων του. Πέστε μου, τι έργα έκαναν αυτοί; Μόνο πίστη; Ποιος σας το λέει ότι δεν έκαναν έργον; Το μαρτύριό τους τι ήταν; Ήτο ή δεν ήτο έργο; Και ποιος σας λέγει ότι αν σήμερα βγεις και πεις

σε μια κοινωνία διεφθαρμένη, άθεη, αντίχριστη, «πιστεύω», και σε ειρωνευτούν οι άλλοι, η ειρωνία τους για σένα δεν είναι έργο; Στο βάθος δεν μπορούμε να χωρίσουμε την πίστη από τα έργα, ούτε τα έργα από την πίστη, στο βάθος. Γι' αυτό θα ακούσουμε να μας λέγει μια ερμηνεία που έχει γίνει στον Άγιο Ιάκωβο: «Αβραάμ και της απράκτου και της μετά των έργων πίστεως εικών». Ο Αβραάμ, λέει, είναι εικών και της απράκτου πίστεως, της πίστεως χωρίς έργα, αλλά και της πίστεως με έργα. Στο αυτό πρόσωπο συναντώνται και τα δύο. Και λέγει ο Ιερός Χρυσόστομος: «Την πίστην έργον εκάλεσε».

Την πίστην την κάλεσε έργον. Βλέπετε; «Ουκούν άμα επίστευσας, άμα και το έργον εκόμισας». Ταυτόχρονα εστόλισες τη ζωή σου και με τα έργα σου. Μόνο που η πίστη προηγείται των έργων, είναι η αφετηρία και, όπως σας είπα, δίδει νόημα εις τα έργα σου. Μια σωστή πίστη, όχι αντιφατική.

Τέλος, για να κλείσουμε, αυτός ούτος ο Κύριος λέγει: «Ου πας ο λέγων μοι, Κύριε, Κύριε, εισελεύσεται εις την Βασιλείαν των Ουρανών, αλλ' ο ποιών το θέλημα του Πατρός μου του εν Ουρανοίς». Όχι να μου λες «Κύριε, Κύριε». Και συνέπεια στο έργο σου, στην πίστη σου. Η συνέπειά σου ποια είναι; Στο κάτω-κάτω της γραφής δεν μπορούμε να μιλάμε για έργα, αλλά μπορούμε να μιλάμε για συνέπεια πίστεως, που είναι τα έργα. Διότι, αν δεν κάνεις έργα, σημαίνει δεν έχεις πίστη. Και λέγει ο Απόστολος: «Διώκετε τον αγιασμόν». Τι είναι ο αγιασμός; Είναι τα έργα. «Ου χωρίς ουδείς όψεται τον Κύριον». Ακούσατε; Ο αγιασμός είναι έργα. Μην νομίζουμε ότι τα έργα μόνο είναι οι δράσεις: πάω σε φτωχούς, πάω σε φυλακισμένους. Ο αγιασμός είναι έργον, όταν αρχίσεις να νηστεύεις, να προσεύχεσαι. Κατ' εξοχήν είναι έργον η προσευχή.

Ακούσατε; Κατ' εξοχήν είναι έργον. Το έργο των έργων, η κορωνίς των έργων, είναι η προσευχή. Θα μιλήσουμε, μα θα περάσουμε, πρώτα ο Θεός, στο περί προσευχής θέμα. Προσευχή, λοιπόν, είναι το κατ' εξοχήν έργον. Μετά η νηστεία είναι έργον. Μετά η προσπάθεια να αγωνιστείς κατά των πονηρών λογισμών είναι έργον. Και γενικά η προσπάθειά σου να αγιάζεσαι είναι έργον. Χωρίς τον οποίον αγιασμόν, πρόσωπον Θεού δεν θα δεις. Και λέγει ο Άγιος Γρηγόριος Νύσσης — κλείνω με αυτό και μετά θα παρακαλέσουμε τον Σεβασμιότατο να βάλει τη σφραγίδα του σημερινού μας θέματος. Αν και δεν τελειώσαμε περί πίστεως, θα συνεχίσουμε. Ακόμη ένα, να με συγχωρέσετε που κάλυψε τέσσερα θέματα, τρία με το σημερινό κι άλλο ένα. Είναι πλούσιο όμως το θέμα. Λέγει λοιπόν ο Άγιος Γρηγόριος Νύσσης:

«Ανοίγει εκατέρωθεν της Βασιλείας η θύρα, διά τε των χειρών, δι' ων τα έργα δηλούται, και διά του κλείθρου της πίστεως· δι' αμφοτέρων, έργων τε και πίστεως λέγω. Η κλείς της Βασιλείας εν ημίν υπό του λόγου κατασκευάζεται». Τι είναι τα έργα; Τα χέρια σου. Τι είναι η πίστη; Το κλειδί. Η πόρτα της Βασιλείας, που πηγαίνεις να βάλεις τώρα το κλειδί στην κλειδαρότρυπα, ούτε χωρίς το κλειδί ανοίγει με τα χέρια σου η πόρτα, δηλαδή με τα έργα μόνο, ούτε το κλειδί μπαίνει μόνο του στην κλειδαρότρυπα. Πρέπει να το βάλεις εσύ με τα χέρια σου. Ώστε, όπως βάζουμε με το χέρι μας το κλειδί στην κλειδαρότρυπα και ανοίγουμε, έτσι με τα έργα μας και με την πίστη μας, που είναι το κλείθρον, το κλειδί, εισερχόμεθα

Δυο λόγια είπε ο πατήρ Αθανάσιος, να πω εις την αγάπην σας. Πριν από τα δυο αυτά λόγια όμως, επιτρέψτε μου να εκφράσω τη χαρά μου διά το φαινόμενο αυτό που παρουσιάζεται, γιατί, αν θα ενθυμείσθε, πρώτη φορά έρχομαι στον κύκλο των γυναικών φέτος. Και δεν το έκανα αυτό, επιτρέψτε μου να σας πω και πιστέψτε με σας παρακαλώ, όχι από κακή πρόθεση, ούτε ολιγότερον από κακή διάθεση. Τους λόγους τους γνωρίζετε. Αντιθέτως, η θέση μου είναι κοντά στους Χριστιανούς μου. Μακάρι να μπορούσα εις πάσαν εκδήλωσιν, εις πάσαν ευκαιρίαν. Αλλά τα πράγματα είναι σχεδόν αδύνατα.

λοιπόν, συγχαίρον και έχουμε Προκοπήν βίου και πίστεως εις όλους εμάς. Άλλα δυο λόγια, είπε ο πατήρ Αθανάσιος.

Η πίστης είναι το θέμα που απησχόλησε τον κύκλον της Δευτέρας και, όπως ακούσατε, θα τον απασχολήσει και δι’ μίαν ακόμη φορά. Η πίστη, για την οποία ακούσαμε σε μία προηγουμένη σύναξη, όχι της Δευτέρας 5 με 6, σε μίαν άλλη, ότι η πίστης προηγήθηκε της υπακοής. Επίσης, αν ενθυμείσθε, που ελέχθη αυτό, η πίστης ως αρετή, η πίστης στον Θεό. Τώρα, εάν και κατά πόσον ο άνθρωπος μπορεί να ζήσει χωρίς πίστη, ευχή είναι αυτό πλέον· γι’ αυτό μάλλον ομιλούν τα πράγματα και ομιλεί η ζωή του καθενός μας.

Είπε ο πατήρ Αθανάσιος ότι στοιχεία που συνθέτουν την πίστη είναι η ακοή και κάτι άλλο, η καθαρά καρδία, και ένα τρίτο —προσέξτε το αυτό— και ένα τρίτο, ο προσωπικός μας κόπος, η προσωπική μας προσφορά. Ώστε, λοιπόν, να ακούσουμε πρέπει για να πιστέψουμε, και για να ακούσουμε πρέπει κάποιος να υπάρξει ως κήρυξ, και για να υπάρξει ο κήρυξ πρέπει να αποσταλεί από τον Θεό. Να ακούσουμε, λοιπόν, τον σπόρον αυτόν της πίστεως, που είναι ο Λόγος του Θεού, να τον φυλάξουμε και να τον διατηρήσουμε στην αγνή και από αγάπη πάλλουσαν καρδία μας, και εν συνεχεία το τρίτον.

Να το πάρουμε στα σοβαρά ότι πρέπει να εργαστούμε. Διότι μέχρι τώρα δεν κάναμε σχεδόν τίποτα. Απλώς ακούσαμε, απλώς καλή διάθεση δείξαμε, αλλά μέχρι εκεί σταματήσαμε. Έκανε εντύπωση, μου έκαμε εμένα προσωπικά εντύπωση, ότι κάτι άλλο: ότι τα στοιχεία που συνθέτουν την ακοήν είναι, αν θυμούμαι καλά, το κήρυγμα, η μελέτη και η καλή αναστροφή. Η καλή αναστροφή, λοιπόν, είναι και αυτό κάτι που βοηθάει πολύ τον ακούοντα τον Λόγον του Θεού. Να ακούς τον Λόγο του Θεού και να σπεύδεις, μην χάνεις την ευκαιρία. Δεν μπορείς, όμως, την ίδια στιγμή ή έστω οποιανδήποτε άλλη στιγμή,

σε έναν οποιονδήποτε άλλον τόπον, να αναστρέφεσαι με ανθρώπους ξένους προς την πίστη. Όχι να τους κόψεις την καλημέρα, όχι να αδιαφορήσεις, αλλά δεν νομίζω πως μπορεί να είναι τα πρόσωπα αυτά που θα αποτελούν τον στενόν κύκλον σου, των συζητήσεών σου και των περιπάτων σου και, εν πάση περιπτώσει, τις φιλίες σου.

Δεν νομίζω πως πρέπει να αποτελέσουν αυτά τα πρόσωπα, διότι αργά ή γρήγορα από της πίστεως θα εκπέσεις στην απιστία ή στη δυσπιστία, αφού προηγουμένως θα αρχίσει η αμφιβολία και τα ερωτηματικά, η διάβρωση με λίγα λόγια.

Δεν θα πω τώρα περισσότερον. Θα μείνω σε κάτι άλλο που επίσης ετονίσθη —βλέπετε ότι δεν λέω δικά μου λόγια— ότι εκείνο που κατ’ εξοχήν διατηρεί την πίστη είναι, το θυμάστε, η συνεχής κατάρτισις. Προσέξτε, και είναι μια έλλειψη. Θέλεις να διατηρήσεις την πίστη σου, όχι απλώς να τη διατηρήσεις, αλλά να την επαυξήσεις για να φέρει καρπόν; Τότε θα πρέπει συνεχώς να καταρτίζεσαι. Χωρίς συνεχή καταρτισμό θα ατονίσει κάποτε η πίστη σου, θα φθίνει η πίστη σου, θα χαλαρωθεί η πίστη σου, θα νεκρωθεί η πίστη σου, και τότε, τότε αλίμονόν σου. Σε ποιον θα το πούμε το αλίμονον; Σ’ αυτόν που δεν άκουσε; Όχι τόσο. Σ’ αυτόν που άκουσε,

έμαθε, που γνώρισε, που έζησε, που εκαρπώθη της πίστεως και την άφησε. Ε, τότε αυτός ο άνθρωπος είναι άξιος της τύχης του και, εν πάση περιπτώσει, θα κριθεί περισσότερο από τον Θεό. Λοιπόν, για να μην σας κρατώ περισσότερο, θέλω να πιστεύω ότι πολλά διατηρήσατε στη μνήμη σας και πρέπει να τα διατηρήσετε. Ετέθη και αναπτύσσεται το υπ’ αριθμόν ένα θέμα της ζωής μας, η πίστης στον Θεόν. Δι’ ακοής, δια κήρυκος, δι’ αναστροφής, δια προσπαθείας προσωπικής, δια μελέτης, δια προσευχής, δι’ αγνότητος ζωής. Λοιπόν, αν αυτό είναι το υπ’ αριθμόν ένα θέμα μας, θα έλεγα είναι το ιερότερο των θεμάτων μας, η ιερωτέρα των υποθέσεων της ζωής μας. Ας την προσέξωμεν. Ακούσαμε και θα ακούσουμε και περισσότερα και, τελικώς, τονίζω και υπογραμμίζω ότι το διατηρητικό της πίστεώς μας είναι η συνεχής προσπάθεια και προσφορά μας προς τον εαυτό μας και δι’ εαυτού μας εις τον Θεό. Η συνεχής συγκρότησίς μας, η συνεχής κατάρτισίς μας, τόσο ώστε, όταν βρεθεί ένας δια τον α ή β λόγον να αμφισβητήσει την πίστη μας, να έχουμε και εμείς δύο λόγους να του είπουμε και να του αντιπούμε. Εύχομαι, λοιπόν, αφού προηγουμένως συγχαίρω για την προσέλευσή σας, και εύχομαι και ο υπόλοιπος ναός να πληρωθεί στα επόμενα μαθήματα, εύχομαι το δένδρο της πίστεως βαθιά,

βαθιά στην ψυχή του καθενός μας να ριζώσει, να βλαστήσει, να καρπίσει, και το έργο της πίστεως και του πνεύματος προς τον Θεό είναι αγάπη, ελπίς, χαρά και τα τοιαύτα. Αυτά είναι εκείνα που θα κοσμούν τη ζωή μας, αφού προηγουμένως το δέντρο της πίστεως βαθιά, επαναλαμβάνω, στην ψυχή ριζώσει και ζωντανέψει στη ζωή του καθενός μας. Δια της πίστεως και δια της προσευχής και δια της μελέτης και δια της προσπαθείας και δια της καλής αναστροφής, εύχομαι να ζήσουμε εν μέσω, να ζήσουμε μεταξύ μας, να ευαρεστήσουμε και στον Θεό και στους ανθρώπους, προς δόξαν Εκείνου και ωφέλειαν πνευματικήν όλων μας.

Πολύ.