On Faith, Part 2 | 12-11-1973

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We continue our discussion of faith. Last time, we said that faith is a path to knowledge—that is, a way of knowing. Another way of knowing is through the intellect. And there is also a third way, if you will: through our senses.

The best, most far-reaching, deepest, and richest way is the way of faith, the path of faith. That is what we said last time. But the question arises: Why does God choose the path of faith in order to offer salvation, and why does He insist on this path? My dear friends, there are at least three fundamental reasons, if not more. The first is that between the uncreated, infinite, and invisible God and created, finite man there lies an immense abyss, because of the very difference between the nature of God and the nature of man. God is spirit—and not a created spirit, but uncreated—whereas the human spirit is created. The difference between the human spirit and the Spirit of God is unimaginably great. Therefore, the distance separating man from God is infinite. Man could never approach God by his own power. Yet man must approach God, because this is the very purpose of God’s love. What will bridge the chasm

and make this encounter possible is faith, not intellectual understanding or sensory perception. A person cannot say, for example, “To encounter God, I must see Him, hear Him, and touch Him.” That lies beyond the realm of possibility; it cannot be done. Nor can he take the other path, the path of intellectual understanding, and say, “To encounter God, I must comprehend Him with my mind.” But God is incomprehensible; we cannot comprehend God. You see, then, how inadequate these ways are—how inadequate the senses and the intellect are as means of knowing God. What remains? The path of faith. God appears in human form, in Jesus Christ.

Once I believe that He is God, I have bridged the distance, and I can say, “Behold, God! I have seen Him; He is God.” And then a fathomless knowledge begins, as we shall see as our subject unfolds.

In any case, we can say that this way is not only fundamental, but unique. When God appeared through the Incarnation, as I mentioned earlier, many did not believe. The second reason God insists upon this way of knowing—faith—is that faith

presupposes a relationship between beings of the same order—that is, the presence of persons. In other words, faith could never be in question unless both God and man were persons. I cannot speak of faith between myself and my cat, or between myself and my chair. The relationship of faith must be between me as a person and another person. You see, then, that faith necessarily presupposes persons. If there are no persons, faith is inconceivable. And precisely because God is a person and man is a person, their relationship is the relationship between the prototype—God—and His image—man. This relationship is now a relationship of faith. To avoid remaining on a level that may not be very clear, let me tell you that something similar occurs among us human beings. I have given this example here before, perhaps during the catechetical talks on Saint Cyril. Between me and my mother and father, there must be faith that they truly are my mother and father. This is necessary, because I cannot know with absolute certainty that she truly is my mother and he truly is my father. There must be faith. And this faith is given between two persons.

It is absolutely necessary. You see how necessary this faith is, to enter in and unite two persons. There is also a third reason.

With regard to the second reason, this faith also presupposes freedom, because persons necessarily presuppose freedom. I now come to a third reason, which is founded upon freedom. Freedom, as we have said, is a fundamental element of faith. You cannot say, “I believe,” unless you are free, because faith cannot exist under coercion. Compulsory faith is inconceivable. We shall see this as our subject unfolds. Faith necessarily presupposes freedom—without question. How could I seize someone and force him to confess? If he does not believe that his sins are forgiven when he confesses,

it cannot be done by force. He must feel it and believe it. Once he believes it, then he will do it. You see that the foundation of faith—the very foundation—is freedom. Yet although faith rests and is founded upon freedom—forgive me for correcting myself—if freedom is left alone without faith, it degenerates into autonomy. Let me explain what this means. Our first-created parents had freedom. Why did they have freedom? Because they were persons. And because God is free,

He made human beings in His image and therefore placed within them the element of freedom. Thus, freedom existed in our first-created parents, just as it exists in all human beings descended from them. Upon this freedom, God then builds faith, and He told them, “You shall not eat of this fruit.” They were, of course, free to eat it. Here again, you see that freedom is presupposed. Faith without freedom is inconceivable. How could God ever have said, “Do not eat,” if it were impossible for our first-created parents to refrain from eating—if their very nature compelled them? Could that be? No. Our first-created parents—that is, human beings—had to be truly, genuinely free, so that they would have the ability to choose.

“Should we eat, or have we fallen into temptation and now desire to eat?” Here, temptation means a testing of freedom—a testing of freedom. Now, the moment our first-created parents cast faith aside—and they did cast it aside—they accepted what the devil told them: “Your eyes will be opened, and you will be like gods, knowing good and evil.” He said that their eyes would be opened, that they would become like gods, and that they would know good from evil. When they heard this, they were enticed; they were caught in Satan’s trap, and they said, “God told us otherwise, but never mind what He says.” They threw faith away.

How did they throw it away? They disbelieved; they fell into unbelief. They did not believe the words of God. That is what it means to set faith aside. But as soon as they set faith aside, only the foundation remained: freedom. The faith that had been built upon freedom departed. And when freedom was left alone, it immediately went astray. It degenerated into autonomy. What did man say? He said, “I will do whatever I want; I am free.” You see this among people: “Do I not like it? Then I will do whatever pleases me, whatever I want.” Yes, you can do whatever you want, but is everything you want truly beneficial to you? The Apostle Paul says, “All things are lawful for me, but not all things are helpful.”

“All things are lawful for me, but I will not be dominated by anything.” Everything is permitted to me; I can do anything; everything is within my power—but not everything is beneficial to me. I can do all things, but I will not be ruled by them; I will rule over them. Faith binds man to God. When faith departs and freedom is left alone, man degenerates into autonomy, governing himself independently; and when he turns away from God, he is led to destruction. Consider a little child. Tell me, is your child free? He is your child, but he is not your property. Suppose you tell him, “Eat...”

“Eat this sweet.” “I do not want it.” “Eat it.” “I do not want it.” He does not eat it, and that is the end of the matter. He is free. But if this freedom is left entirely independent of you, what will become of the child? He will be destroyed. This is why I told you that autonomous freedom, without faith built upon it, leads man to destruction. Indeed, the Word (Logos) of God says something that the Apostle Paul repeats in three of his epistles. He takes it from a prophet in the Old Testament and quotes it in Romans, Galatians, and Hebrews: “The righteous shall live by faith.” In other words, the righteous person will live through faith. And what does “will live” mean? It means that he will receive eternal life, if he believes,

if he is not autonomous but depends upon God. This is a great matter—an immense one. I am speaking at length simply to help you grasp how profoundly important it is: freedom in faith, or autonomous freedom. It is an immense question. Our salvation depends upon it. And now another question arises. We receive knowledge through faith—that is, by the way of faith. God tells me, “Live a life of virtue, and I assure you of the Kingdom.”

Have you seen the Kingdom, my brother? “If you do not live this way, you will go to Hell.” What is this Hell? How do we know about it? Through faith. Do we therefore possess knowledge that the Kingdom of God exists? Certainly. By what path do I acquire the knowledge that there is an eternal Kingdom or eternal Hell? By faith. What does faith mean? God has said it. Through faith, I hear and accept what God has said. This is called faith. That is one path, one way of knowing. The other way is knowledge through the intellect or the senses: what I touch, what I see, what I intellectually perceive and understand. So now we ask: What relationship is there between these two ways of knowing? Is there a relationship at all?

Are they connected, or are they not? Are they two entirely separate things? Would someone who possessed faith have no need for knowledge gained through the intellect, and vice versa? Or can these two coexist and work together?

Another question also arises. If we suppose that these two can coexist, which is more important? Or, more precisely, which comes first? This question has great practical significance, as you will see. These things we are discussing are not merely theoretical. If they appear theoretical, it is because they provide a theoretical foundation; but their significance is practical. And whenever we speak of practical significance, we are always referring to salvation. Never forget that. In other words, must I know in order to believe, or must I believe in order to know? It is well known that very many people, without realizing it,

raise precisely this question about the relationship between these two ways of knowing. Even our grandmother, as people say, or a little child can express it. The most uneducated person can say it. How do they frame the question? “Unless I see, I will not believe.”

“Unless I see...” That is precisely what I have been speaking about all this time. What does “unless I see” mean? It means knowledge through the senses or through the intellect. Such a person says that this knowledge must come first, and faith afterward. First comes knowledge—whether intellectual or sensory—and then comes faith. But we must say from the outset, as we shall see a little further on, that—

Faith precedes knowledge—both intellectual knowledge and knowledge gained through the senses. For if intellectual knowledge comes first and I arrive at faith afterward, this is regarded, first of all, as ignorance of how things truly are, and secondly, as unbelief. Theophilus of Antioch says: “Above all, let faith come first in your heart.” Above all else, faith must come first within your heart. “But when you see, then you will believe, whether you want to or not.” For, he says, once knowledge is present...

even if you did not want to accept it, you could not refuse. Whether you wanted to or not, you would have to accept it. “And then your faith will be counted as unbelief, if you do not believe now.” Your faith will be counted as unbelief if you do not believe now. Let me give a simple example. When intellectual knowledge comes first, people say: “Did you see the miracle with your own eyes?” “No, I did not.” “Then do not believe it.” Did you see Christ work miracles? Did you see them? Did you see Christ? Well then, do not believe. So if knowledge comes first and faith follows afterward...

this means that knowledge abolishes freedom; and when freedom is abolished, faith collapses and no longer exists. You are therefore counted as an unbeliever. How is freedom abolished? Listen. I ask you: What is one plus one? Why do you say two? Can you say three or four? Whether you want to or not, you say two. Do you want to say it? Suppose I do not. Is this a matter of free choice? Can I say, “If I like it, I will say two; and if I do not like it, I will not”? Whether you want to or not, you say two. What, then, has knowledge done? It has abolished free choice, freedom. You are not free.

What you are stating, you know; there is no faith involved. Faith has vanished. Do you understand, then, that if I first wished to touch and only afterward believe, this would destroy both freedom and faith? The Evangelist—forgive me, Thomas, the Apostle Thomas—made precisely this mistake. He said, “Unless I see, unless I touch, I will not believe.” That was his mistake. But Thomas did not act from an evil disposition. Perhaps he had become confused; overwhelmed by all the impressions, events, and circumstances, he could not grasp it with his mind. He was confused. Thomas was not an unbeliever in the same way as the unbelieving Pharisees.

They were malicious and wanted to distort the truth. What did the Pharisees and chief priests do? When the soldiers came and said that He had risen, they replied: “What? What are you saying? Be silent. Take this money and say that He did not rise.” What is that? It is corruption—a corruption of the conscience. Thomas was not like that. For this reason, God—Christ—did not count those men worthy of His appearance. After His Resurrection, He appeared to no unbeliever, but only to the faithful. Yet He appeared to Thomas because his unbelief did not arise from an evil disposition. He had simply become confused. That is what happened to Thomas. And what did Christ tell him? “Do not be unbelieving, but believing.”

Since I have mentioned this example—though we shall give its theological foundation a little later—consider this: When did people truly come to know the Resurrection of Christ? Only after they had first believed that He is God. First they believed, and then they saw the risen Christ as God. He stood before them as a person whom they could not fully grasp or comprehend. He entered and departed through closed doors; He was taken up in the Ascension. These were other dimensions, something altogether different. Those who did not believe did not see His Resurrection either.

Not one of Christ’s enemies saw Him risen—not a single one. You see, then, that faith truly is a way of knowing, far higher than intellectual knowledge or knowledge through the senses. When I say “through the senses,” that is the precise expression. Thus, as Theophilus of Antioch says, faith precedes all things. It comes first: faith first, knowledge afterward. Faith, therefore, does not abolish this knowledge. It does not abolish it, but precedes it. Could such knowledge ever be condemned in itself? What is demonic about human knowledge? Its desire to be autonomous: “I do not accept faith. I accept only my own mind, my own eyes, and my own ears—only what I see, what I hear, and what I myself understand. I understand nothing else, and I refuse to accept anything else.”

That is what is demonic about human wisdom and knowledge. But when faith comes first—God forbid that we despise our faculties! Who gave us eyes? God did, so that we might see. Who gave us ears? God did, so that we might hear. Why did He heal the blind? So that they might see the face of Christ. Why did He heal the deaf? So that they might hear the Lord. And why did God give us understanding? So that man might comprehend. When His disciples sometimes showed themselves lacking in understanding, He said to them, “Are you also still without understanding?” Do you too have no understanding, no sense? Who, then, made the nous, the spiritual intellect? God did. Could knowledge gained through the nous be something condemnable? Certainly not—far from it! But faith must come first, and human knowledge must never remain...

on its own. Christ warned us that faith is one thing and credulity another. Credulity means believing something without bringing your understanding to bear on it at all. Suppose someone suddenly came running in and said to me, “Father, Christ is waiting outside to see you; He has something to tell you.”

What would I do? Would I get up and go outside to see what Christ wanted with me? What would that be? Foolish belief—in other words, credulity. What did Christ say? He warned us: “They will tell you, ‘Behold, Christ is here,’ or ‘He is there. Look, Christ is over there.’” And what did He say? “Do not believe it.” Christ, who introduced the way and path of faith, said, “Do not believe it.” Here, “Do not believe” does not refer to true faith, but to credulity. Therefore, we must not be gullible; we must be faithful. Faithful! Indeed, faith is like a coin that I must test to see whether it is genuine. My dear friends, do you know how heretics spread their teachings? I ask you, my brother...

do you not also have understanding? When the first heretic who happens along approaches you, will you sell out your faith because you want to act in the name of a supposedly simple, innocent, childlike faith? What about your understanding? Where is the ruling nous, the spiritual intellect? Has it simply gone away? You understand, then, that faith needs knowledge. Faith has need of knowledge, just as knowledge has need of faith. “For neither can faith exist without knowledge, nor knowledge apart from faith.”

That is the first point: neither faith without knowledge nor knowledge without faith. Faith leads knowledge. Faith leads knowledge; faith precedes knowledge. This is what we have been saying all this time. “And knowledge follows faith.” Knowledge follows after faith. What conclusion do we draw? That both can exist together and are related; they are not isolated from one another. As we sometimes say: “My child, do you not have a mind? Yes, Christ said this—but do you not have the sense to understand it? How should you handle this thing that Christ said? Have you no discernment?” We say, “You have no discernment. You do not understand; you are not using your mind.” Thus, knowledge and faith must work together.

But faith must come first.

That is the point. There are many things we do not understand, but God has spoken of them. My brother, do you understand what it means that you will be raised? This body will turn to dust and be scattered to the four corners of the earth until nothing remains, yet God will reconstitute this very same body. Can your mind comprehend that? Can yours? No. Can mine? No. But God has said it. Since He has said it, I believe it. Faith, then, comes first. When will knowledge come? When the resurrection of the dead takes place. Then we shall say, “Ah, yes, that is truly how it is.” Knowledge will have come.

I want to examine every aspect of faith. May we investigate within faith? Is the familiar saying, “Believe and do not investigate,” true? It depends on how you understand those words. There are some things you must not investigate. When we have finished our subjects, I shall share a beautiful saying of John Chrysostom: “I believe; I do not investigate.” But as the phrase “Believe and do not investigate” is commonly put, it is not correct. As commonly put, I repeat. It all depends on how one understands it. For if investigation is removed from faith, faith will remain exceedingly childish, terribly immature, and furthermore...

The Apocalypse says that the resurrection of the dead will take place. This gives us revealed material. May I investigate it? Yes, I may. What will the bodies we receive be like? They will be spiritual bodies. How do I know? I go to Holy Scripture, search it, delve into it, and reflect upon it. Certainly. What was Christ’s body like? It was the same body, yet it passed through locked doors. Here, then, is a new property. He was taken up in the Ascension, overcoming the law of gravity. He ate, but had no need of food. The Apostle Paul also says that “God will do away with both the stomach and food,” and that “the Kingdom of God is not eating and drinking.” Moreover, “there is no death.” There is no death, no tear, and so forth.

Again, the Word of God tells us these things. But what am I doing now? I am investigating them, searching them out, and fitting them together so that I may understand the matter before me. This is what the Fathers did. The Fathers investigated, but their investigation was always based on revealed material.

Suppose I ask, “Will I have intestines within me, if you will pardon the expression?” That is idle curiosity. Holy Scripture does not tell me, so why ask how it will be? Do not ask such a question. That is idle curiosity. Or there may be another point that is not merely idle curiosity, yet the Word of God has not revealed it and Holy Scripture says nothing about it. If Holy Scripture does not speak of it and I try to use my own reasoning to supply what is missing, then I am doing philosophy. I am doing philosophy. Has God said it? No. This means that I must not go beyond the boundary. What is reason doing in such a case? It departs and goes off on its own, without faith. That is a deviation. This is something else that happened to all the heretics. Every heretic suffered from this. I shall mention an example involving Origen.

Origen could not understand how the God who loves mankind could decree eternal Hell. “How could that ever be possible?” he said. “Eternal Hell contradicts the love of God. It cannot be so. Hell must not be eternal.” Take heed: people say the same thing even today. Indeed, a university professor of theology supports this view. I will not say at which university. A professor of theology maintains that Hell is not eternal. This is Origenism. Origen was the first to say it. So what does he claim it contradicts? He says it contradicts God’s love for mankind, the love of God. Hell must exist and sinners must be punished, he says, but afterward God must forgive them; even the devil must eventually be forgiven...

and then they must enter the Kingdom of God. That sounds lovely. Who would not want it? It appeals to us. But I ask you: Does Holy Scripture say this? No. Are you saying it from your own reasoning? Yes. Therefore, it does not come from the material given in Holy Scripture; it comes from your own nous, your spiritual intellect. It is philosophy, then, and no longer revelation. Therefore, you have gone astray. Do you understand what investigation means? I may investigate certain questions of how and what, but always within the boundaries of the material given by revelation—never beyond the material of revelation. Forgive me if these subjects are perhaps a little difficult, but they must be discussed. They must be discussed. He says...

Saint Cyril of Alexandria—and everything I tell you I shall also support from Holy Scripture and from the Fathers of our Church—says: “The fact that the more divine things are received by faith does not mean that we must entirely refrain from investigating them.” In other words, he says, because the divine things God has revealed to us are made known through faith, this does not mean that we should abandon all inquiry. There will be inquiry as well. “Rather, we should endeavor to attain at least a measured degree of knowledge.” We must certainly make the effort, he says, to advance toward this measured knowledge. In other words, what is this moderate, measured knowledge?

It means never going beyond the boundaries. Never going beyond the boundaries. Holy Scripture says, “Search and see.” That is what it means: “Search and see.” Read Holy Scripture. If what you seek is there, the Word of God tells you, then find it there. That is where it is. Christ says, “You search the Scriptures.” The word “search” there is not an imperative. We wrongly interpret “You search the Scriptures” as a command. It is not a command; it is the second person of the present indicative. That is: You search the Scriptures because you think that in them there is life. And there is life. Yet in all your searching, did you find nothing about the Messiah? That is what Christ means. He is not, therefore, commanding them to search.

He does not rebuke the Pharisees, or the Jews generally, for searching the Scriptures. On the contrary, studying Scripture is nothing other than searching Scripture. In what sense? Searching Scripture itself, not something else; within Scripture, not outside it. And we do this by the method of faith together with reason, to the extent that reason is needed and wherever it is needed. A person may say, “I do not understand this.” Then leave it to faith. If I understand it, well and good; I understand it, and that is the end of it. Yet there is a more certain knowledge through the method and the path of faith, when there is spiritual life. What I am telling you is of fundamental importance—fundamental importance. The intellect can never grasp the depths of revealed truth...

Never. What apprehends the knowledge of God is lived experience—the spiritual life—which uses faith as its means. My dear friends, what can I tell you? One is tempted to say many things to a person by way of counsel, yet one knows they will be useless, because that person does not live a spiritual life and understands nothing. So lately I have followed this approach. I say to someone, “My dear friend, listen: I shall give you no answer. I should not answer you. Make the effort to begin living a spiritual life, and then you will understand the things that puzzle you now.”

Whatever I explain to you now, you will not be able to understand. Truly, the spiritual life opens the eyes. Then many things that trouble us as problems today are resolved automatically. If Christians today have a great many problems—I shall say something more, regrettably—even theology itself has a great many problems. You cannot imagine how overwhelmed theology is with problems today: theology as an academic discipline. This is because neither Christians nor the theologians who are Christians live a spiritual life. Unless someone lives the spiritual life, he can never provide solutions to the problems of faith. Never!

It is precisely because people have tried to understand through the intellect things that cannot be understood intellectually that the so-called proofs of God were devised.

Ladies, you were once pupils in secondary school, and in your religious education classes you studied God and related matters. You will have seen written there the notorious—and notorious they truly are—proofs of God: proof A, proof B, proof C, proving that God exists.

They are constructions of logic. Pay attention: they are constructions of logic. No, God cannot be apprehended through logical constructions. That is precisely why unbelievers exist. For if we truly possessed proofs, why would there be unbelievers? I ask you: who could ever doubt that one plus one equals two? Why not? Because one plus one equals two; my reason tells me that. If someone says, “I do not believe it; I do not accept it,” he is irrational, he is mad, and no one takes him seriously. If the proofs of God were truly logical and truly were proofs, why, then, are there unbelievers? Why are there unbelievers? We see that it is impossible to speak of proofs of God in this sense.

There is only one proof of God, and it is inward: the path of the spiritual life. Begin the spiritual life, and within yourself you will have the experience, the proof, the knowledge, the sight, the theoria—the divine vision—and even the tangible awareness of God. That is the proof. There is only one, and it is inward. It is individual, but not subjective; individual and personal. Subjective is one thing, personal another. It is personal. This is why the Apostle Paul never approached the Gentile world with logical arguments—for example, the ancient Greeks, the Corinthians, who were people devoted to reason. The Greeks were the people of reason.

The Greek is a person of reason. Logic was born here, in Greece. Philosophy was cultivated here. So how does Paul write to them? To those conceited Corinthians who boasted of their intellectual ability, he says: “My speech and my preaching were not in persuasive words of human wisdom.” They were not words of human wisdom designed to persuade. Understand this clearly. What were they, then? “But in demonstration of the Spirit and of power”—in the demonstration of the Holy Spirit and the demonstration of the power of the Holy Spirit. Why? “So that your faith might not rest in the wisdom of men”—so that it might not be the result of human reasoning, something you grasped through your intelligence and cleverness—“but in the power of God.”

It is the fruit of that power. We shall look a little later at this demonstration of the Spirit. Saint Anthony the Great expresses it beautifully. In fact, in the Life of Saint Anthony, Saint Athanasius the Great preserves for us a marvelous dialogue, though it is rather long. I shall certainly refer you to it so that you may read at home the account of this dialogue between the venerable Saint Anthony and several Greek philosophers. It appears in the Library of the Greek Fathers, BEPES, published by the Apostoliki Diakonia, volume 33, where the Life of Saint Anthony is given, naturally in the original Greek. But it is simple. It is not very difficult; it is simple. Anyone with even a modest secondary-school education can understand it very well.

Page 48. Today I shall read it to you. Saint Anthony the Great says: “It is rather you who stand in need of proofs made through words.” You always want to rely on demonstrations—that is, on the reasoning by which one and one make two—“and this is your art.” This is your occupation. “Do you wish us also to worship God only with proof through words?” Do you want us to worship God in the same manner in which you yourselves reason? “Tell me first: how is the knowledge of realities, and especially the knowledge of God, accurately discerned—through proof by words, or through the active power of faith?”

A brief aside. Saint Anthony the Great was uneducated, completely uneducated; yet do you see the questions he raises? Do you see what questions he raises? “Tell me,” he says, “tell me this: how exactly do I attain the knowledge of God? How do I come to know God? Through proofs, through demonstrative arguments like those we use in arithmetic and mathematics? Or through the active power of faith?” Tell me, he says, which way should be used to know God? “And which comes first: faith active in power, or proof through words?”

Which comes first? This is what I was telling you earlier. Which comes first: faith and its active power, or proof through arguments? Which has priority? “They answered that faith active in power comes first.” They said that the active power of faith comes first. They answered correctly. “And that this is exact knowledge,” Anthony said. “You have answered well,” said Saint Anthony the Great. “You have spoken correctly. For faith arises from the disposition of the soul, whereas dialectic comes from the skill of those who construct arguments.” What does dialectic mean here? It means debating in order to prove that one and one make two. It comes from human wisdom born of dialectical skill. In other words, you gather together everything you know and tell it to me; then, from what you have said, I build up a greater body of knowledge.

Upon my greater knowledge, you build still greater knowledge. This is called the dialectical art. “For what we understand through faith, you attempt to construct through rational arguments. And often you cannot even express what we understand.” A person outside the faith understands nothing about God—nothing at all about God. “Therefore, the active power of faith is better and more secure than your sophistical reasonings.” Thus, the active power of faith is far better than your own sophistical arguments. “And you, with your eloquence...”

You, with all your fine words, “do nothing to hinder the teaching of Christ.” Perhaps—perhaps—you do not oppose the teaching of Christ. “But we, merely by naming the crucified Christ, drive away all the demons whom you fear as gods. And wherever the sign of the Cross is made, magic is weakened and sorcery has no power.” Wherever the sign of the Cross is made... You asked me to prove whether God exists. Come, and I shall prove it to you. With logic? By saying, “You know, God must be like this or like that”? Put all that aside.

You want proof that God exists. What did Saint Anthony the Great do? He turned around. Nearby were some demon-possessed people waiting to be healed. “Come here,” he said to one of them. “Yes, you.” He made the sign of the Cross over him once, twice, and three times, and said, “Go. In the name of God, be healed; go on your way.” And the demon-possessed man was healed immediately. This is the active power of faith. This is the active power of faith. What else is needed? How else would you bring someone to understand God? What else could you say? “At the sign of the Cross, magic is weakened and sorcery has no power.” Someone wants to work magic against you? Hold the Cross and say, “Lord Jesus Christ, Son of God, have mercy on me”—and see whether his magic accomplishes anything. It will accomplish absolutely nothing. This is the active power of faith. John Chrysostom, to conclude this section, says that faith gives rest to our reasoning.

Unbelief, or rationalism, by contrast, drives a person mad. He finds rest nowhere. Faith truly gives rest to our reasoning. You believed, and you were saved. You believed, and you found rest. Faith, my dear friends—and now we enter a new section—is a Mystery. It is the first Mystery, through which a person comes into contact with all the other Mysteries. For example, if a person is to draw near to and enter into the Mystery of the Incarnation—and the Incarnation of God is a Mystery: how God becomes man—then, in order to approach the Mystery of the Incarnation...

He must first have lived the Mystery of faith. If you have not entered into the Mystery of faith, the Mystery of the Incarnation will remain incomprehensible to you. So will all the other Mysteries, including that of the Holy Trinity. The Apostle Paul says, “Holding the Mystery of the faith with a pure conscience.” And as the Shepherd of Hermas says, “Faith is from above, from the Lord.” Yes, it is from above; it is something that comes from God. It is not something I create myself; it is not a human construction. This is why Saint Athanasius the Great emphasizes: “Faith is that which the grace of God brings about within us.” The grace of God brings faith to life within us. This Mystery of faith...

God alone brings it about in the human soul. And indeed, my dear friends, faith is a gift of the Holy Spirit. I remind you of Lydia, the seller of purple cloth, in Philippi. Hers is a telling example. As Paul speaks, I too may speak to you for hours; I may speak to you for years, while you come and go just as you arrived, receiving nothing at all—not a thing—because your heart remains locked and bolted twice over. But when the Apostle Paul speaks, the Lord opens Lydia’s heart. Do you see? Paul is speaking on the one hand, and on the other the Spirit of God is unlocking Lydia’s heart. This woman came to faith, and her faith was very great.

Faith is the work of the Holy Spirit. That is why the Apostle says, “But the fruit of the Spirit is love, joy, peace, long-suffering, kindness, goodness, faith, gentleness, self-control.” Faith—do you see? It is a fruit of the Holy Spirit. But then why does faith depend upon our free choice? Here precisely lies the Mystery. The Apostle Paul writes—pay attention to this point; I have tired you today, and this is a little difficult, but please pay attention—the Apostle Paul writes: “For it is God who works in us both to will and to act according to His good pleasure.” Let me translate that. God, he says, is the One who works within us...

...both to desire and to act according to His will. It is nothing; stay close together. Do not spread out; stay close together. Please pay attention. It is nothing. These people have been standing for a long time; we do not have many chairs, and this is what can happen when someone remains standing.

Over here!

This “to will” means that I desire, and “to act” means that I act. God brings both about within me, and at the same time faith remains a matter of human free choice. How can I say that I choose something when God is working within me both to desire and to act? How is that possible? Do you see the difficulty? In other words, God places faith within me; God also places within me both the desire and the action, yet at the same time it remains a matter of free choice. How is that possible? Does free choice—freedom—still remain? How can it? Do you understand? Here precisely we encounter a difficulty, a Mystery. How does this happen? There is something similar in what the Book of Exodus says, which we will cover on Sunday.

Indeed, I shall reach that point very shortly. Listen to what God says to Moses. Please, do not be too concerned.

I shall ask two gentlemen to attend to this—two gentlemen—because it is evident from the fall.

God says to Moses: “Go to Egypt and tell Pharaoh to let the people go free. But I will harden Pharaoh’s heart and multiply My signs and wonders in the land of Egypt.” You are to go and make your request of Pharaoh, and I will harden his heart so that he will not let the people go, in order that I may perform signs and wonders—“wonders” here means miracles—and be glorified. “I,” He says, “will harden Pharaoh’s heart.” Here we see that God works within us both to will and to act.

At first glance, when we put it this way, it seems that the human element of freedom and free choice is being set aside. But that is not what happens. For God gives His grace, gives faith, and grants salvation wherever He foreknows that salvation will be received. If He knows that you will accept what He gives you, then He gives it to you. But if He knows that you will not accept what He gives you, then what He gives will produce even greater hardness within you.

How does this happen? Listen carefully. We must not imagine that freedom is abolished and say, “Since God brings everything about within me, I have no part in it and bear no responsibility.” It is well known—and when we reach the Book of Exodus, you will see it there—that with each plague it says Pharaoh hardened his heart. But first Pharaoh himself hardened his heart; that is, he made it like stone and maliciously persisted in saying no. After that, God hardened his heart. Pharaoh’s own choice to harden himself came first—his free choice. Moreover, we can see it from the following passage as well. It is in the Book of Exodus, chapter three, verse nineteen. God says...

“But I know.” The words “I know” are the key. “But I know” means precisely that: I know “that Pharaoh, king of Egypt, will not let you go unless compelled by a mighty hand.” Unless I lay My hand upon him and punish him, he will not let you go. How does God know? “I know,” He says. There is another passage in the New Testament. The Apostle Paul says: “Those whom He foreknew, He also predestined; and those whom He predestined, He also justified.” Do you agree? Whom did He predestine and justify? Whom did He justify? Those whom He predestined. Therefore, God did predestine. Did He not? God predestined “those whom He foreknew”—those whom He knew beforehand. What does that mean? That they would be people worthy of faith. That is why He also says here, “I know.” The verb “I know” means “I foreknow”; it is the same thing.

There is the key. This shows us that Pharaoh did not receive faith because he had, by his own free choice, hardened his heart. To help you understand this, it is as follows: the grace of God—and remember this, for it will resolve everything—is like the sun, the very sun that gives us light and warmth. Human beings, according to their free choices, fall into two categories. One category is like wax, and the other is like clay.

Συνεχίζουμε τα περί της πίστεως. Τελευταία είχαμε αναφερθεί ότι η πίστη είναι μία οδός γνώσεως. Δηλαδή, ένας τρόπος να γνωρίσουμε. Ένας άλλος τρόπος να γνωρίσουμε είναι η διάνοια. Υπάρχει και ένας τρίτος τρόπος, αν θέλετε, να γνωρίσουμε: είναι οι αισθήσεις μας.

Ο καλύτερος τρόπος, ο εκτενέστερος, ο βαθύτερος και ο πλουσιότερος τρόπος είναι ο τρόπος της πίστεως, η οδός της πίστεως. Αυτά λέγαμε την περασμένη φορά. Αλλά τίθεται το ερώτημα: γιατί ο Θεός διαλέγει την οδόν της πίστεως, προκειμένου να προσφέρει την σωτηρία, και μάλιστα επιμένει δι' αυτή την οδόν; Υπάρχουν, αγαπητοί μου, τρεις λόγοι βασικοί τουλάχιστον, αν όχι περισσότεροι λόγοι. Ο πρώτος λόγος είναι ότι μεταξύ του ακτίστου, απείρου και αοράτου Θεού και του κτιστού και πεπερασμένου ανθρώπου υπάρχει άβυσσος αποστάσεως, ως εκ της φύσεως Θεού και ανθρώπου, διότι ο Θεός είναι πνεύμα και μάλιστα όχι πνεύμα κτιστόν, αλλά άκτιστον. Ενώ το πνεύμα του ανθρώπου είναι κτιστόν και η διαφορά μεταξύ του πνεύματος του ανθρώπου και του πνεύματος του Θεού είναι τρομακτικά μεγάλη. Συνεπώς, η απόσταση που χωρίζει τον άνθρωπο από τον Θεό είναι άπειρη. Ουδέποτε θα μπορούσε ο άνθρωπος να πλησιάσει τον Θεό. Εφόσον όμως υπάρχει ανάγκη να πλησιάσει ο άνθρωπος τον Θεό, διότι αυτό είναι και το σχέδιο της αγάπης του Θεού, εκείνο που θα γεφυρώσει το χάσμα

συναντήσεως είναι η πίστη και όχι η νόηση ούτε η αίσθηση. Δεν μπορεί, επί παραδείγματι, να πει ο άνθρωπος ότι, για να συναντήσω τον Θεό, θα πρέπει να τον δω, να τον ακούσω, να τον ψηλαφίσω. Αυτό είναι έξω από την πραγματικότητα, είναι αδύνατο. Ή η άλλη οδός της νοήσεως: για να συναντήσω τον Θεό, πρέπει να τον κατανοήσω με το μυαλό μου. Ο Θεός όμως είναι ακατανόητος, δεν μπορούμε να κατανοήσουμε τον Θεό. Βλέπετε, συνεπώς, το ελλιπές αυτών των τρόπων, το ελλιπές μέσον γνώσεως του Θεού διά των αισθήσεων και διά της νοήσεως. Τι μένει; Η οδός της πίστεως. Εμφανίζεται ο Θεός υπό τη μορφήν ανθρώπου, του Ιησού Χριστού.

Πιστέψω ότι αυτός είναι ο Θεός, γεφύρωσα την απόσταση και είπα: να ο Θεός, τον είδα, αυτός είναι ο Θεός. Και τότε αρχίζει μια απύθμενη γνώση, όπως θα δούμε στη συνέχεια του θέματος.

Πάντως... Πάντως μπορούμε να πούμε ότι ο τρόπος αυτός είναι όχι μόνο βασικός, αλλά και ο μοναδικός. Ο Θεός, εμφανιζόμενος διά της ενανθρωπίσεως, όπως προηγουμένως σας ανέφερα, πολλοί δεν επίστεψαν. Δεύτερος λόγος που ο Θεός επιμένει στον τρόπον αυτόν γνώσεως, την πίστη, είναι ότι η πίστη

προϋποθέτει μια σχέση ομοίων πραγμάτων ή παρουσία προσώπων. Δηλαδή, με άλλα λόγια, δεν θα ήταν δυνατόν ποτέ να τεθεί θέμα πίστεως, εάν δεν ήταν τόσο ο Θεός όσο και ο άνθρωπος πρόσωπο. Δηλαδή, δεν μπορεί να θέσω θέμα πίστεως μεταξύ μου και της γάτας μου ή μεταξύ μου και της καρέκλας μου. Πρέπει να θέσω θέμα όρων πίστεως μεταξύ εμού ως προσώπου και ενός άλλου προσώπου. Βλέπετε, λοιπόν, ότι η πίστη οπωσδήποτε προϋποθέτει πρόσωπα. Εάν αυτά τα πρόσωπα δεν υπάρξουν, τότε είναι αδιανόητη η πίστη. Και επειδή ακριβώς ο Θεός είναι πρόσωπον και ο άνθρωπος είναι πρόσωπον, οι σχέσεις είναι μεταξύ πρωτοτύπου, ο Θεός, και εικόνος, ο άνθρωπος. Αυτές οι σχέσεις τώρα είναι σχέσεις πίστεως. Και, για να μην μένω σε ένα επίπεδο που δεν θα είμαι πολύ κατανοητός, δεν έχω παρά να σας πω ότι κάτι ανάλογο συμβαίνει και ανάμεσα σε εμάς τους ανθρώπους. Το παράδειγμα το έχω ξαναπεί εδώ, ίσως τότε με τις κατηχήσεις του Αγίου Κυρίλου. Μεταξύ εμού και της μητέρας μου και του πατέρα μου πρέπει να υπάρχει μία πίστη ότι είναι ο πατέρας μου και η μητέρα μου. Αυτό το πράγμα είναι αναγκαίο, διότι δεν μπορώ να ξέρω ότι αυτή είναι η μητέρα μου όντως και αυτός είναι ο πατέρας μου όντως. Πρέπει να υπάρχει μία πίστη. Αυτή η πίστη δίνεται ανάμεσα σε δύο πρόσωπα.

Αναγκαιοτάτη. Βλέπετε πόσο ανάγκη είναι να μπει αυτή η πίστη και να συνδέσει δύο πρόσωπα. Υπάρχει ακόμη και ένας τρίτος λόγος.

Στον δεύτερον, αυτή η πίστη προϋποθέτει και μία ελευθερία, διότι τα πρόσωπα οπωσδήποτε προϋποθέτουν την ελευθερία. Έρχομαι τώρα σε έναν τρίτο λόγο, ο οποίος έχει σαν βάση την ελευθερία. Η ελευθερία, όπως έχουμε πει, είναι βασικό στοιχείο της πίστεως. Δεν μπορείς να πεις «πιστεύω», εάν δεν είσαι ελεύθερος άνθρωπος, διότι με τον εξαναγκασμό πίστη δεν νοείται. Η πίστη αναγκαστικώς είναι αδιανόητη. Θα το δούμε στη συνέχεια του θέματός μας. Οπωσδήποτε η πίστη προϋποθέτει την ελευθερία. Οπωσδήποτε. Πώς μπορώ εγώ να πάρω έναν άνθρωπο, να τον βάλω να εξομολογηθεί με το ζόρι; Εάν δεν πιστεύει ότι, εξομολογούμενος, συγχωρούνται οι αμαρτίες,

δεν γίνεται με το ζόρι. Πρέπει αυτός να το νιώσει, να το πιστέψει. Άμα το πιστέψει, τότε θα το κάνει. Βλέπετε ότι το υπόβαθρο της πίστεως, το υπόβαθρο, είναι η ελευθερία. Όμως, όμως, αν και η ελευθερία, συγγνώμη, η πίστη στηρίζεται, εδράζεται επί της ελευθερίας, παρ' όλα αυτά, εάν μείνει μόνη η ελευθερία χωρίς την πίστη, τότε η ελευθερία εκτρέπεται εις αυτονομίαν. Να εξηγήσω τι σημαίνει αυτό. Οι πρωτόπλαστοι είχαν την ελευθερία. Γιατί είχαν την ελευθερία; Επειδή ήταν πρόσωπα. Και επειδή ο Θεός είναι ελεύθερος,

τους ανθρώπους κατ' εικόνα του και, συνεπώς, έβαλε και το στοιχείο της ελευθερίας. Η ελευθερία, λοιπόν, υπήρχε στους πρωτοπλάστους, όπως και σε όλους τους ανθρώπους εξ αυτών, εκ των πρωτοπλάστων. Επί της ελευθερίας τώρα ο Θεός οικοδομεί την πίστη και τους είπε: «Από τον καρπόν αυτόν δεν θα δοκιμάσετε». Θα ήσαν ελεύθεροι να δοκιμάσουν, βεβαίως. Διότι εδώ ακόμη βλέπετε ότι προϋποτίθεται η ελευθερία. Είναι αδιανόητη πίστη χωρίς την ελευθερία. Πώς θα μπορούσε ποτέ ο Θεός να πει «μην δοκιμάσετε», εάν οι πρωτόπλαστοι ήταν αδύνατο να μην δοκιμάσουν; Όχι εκ της φύσεώς των. Γίνεται αυτό; Δεν γίνεται. Έπρεπε να είναι όντως ελεύθεροι οι πρωτόπλαστοι, οι άνθρωποι δηλαδή, όντως, όντως ελεύθεροι, για να μπορούν, να μπορούν.

Πρέπει να δοκιμάσουμε ή μπήκαμε σε πειρασμό και θέλουμε να δοκιμάσουμε. Εδώ θα πει πειρασμός: δοκιμασία της ελευθερίας. Δοκιμασία της ελευθερίας. Λοιπόν, από τη στιγμή που βγάλανε την πίστη οι πρωτόπλαστοι, τη βγάλανε, διότι είπαν τι τους είπε ο διάβολος: «Διανοιχθήσονται υμών οι οφθαλμοί και έσεσθε ως θεοί, γινώσκοντες καλόν και πονηρόν». Θα ανοίξουν τα μάτια και θα γίνετε, λέει, σαν θεοί και θα γνωρίζετε το καλό από το κακό. Όταν είδαν αυτό, δελεάστηκαν, παγιδεύτηκαν από την πρόταση του Σατανά και είπαν: «Ο Θεός μάς είπε αυτό, άσ' τον τι μας λέει». Πέταξαν την πίστη.

Πώς την πέταξαν; Απίστησαν, ηπίστησαν, δηλαδή έπεσαν σε απιστία, δεν επίστευσαν στα λόγια του Θεού. Αυτό θα πει έβαλαν στην μπάντα την πίστη. Μόλις έβαλαν όμως στην άκρη την πίστη, έμεινε μόνο το θεμέλιον, η ελευθερία. Η πίστη που ήταν οικοδομημένη πάνω στην ελευθερία έφυγε. Μένοντας μόνη της η ελευθερία, αμέσως εξετράπη. Εξετράπη, εξετράπη εις αυτονομίαν. Τι είπε ο άνθρωπος; Ο άνθρωπος είπε: «Θα κάνω ό,τι θέλω, είμαι ελεύθερος». Το βλέπετε στους ανθρώπους αυτό: «Δεν μου αρέσει; Να κάνω ό,τι μου αρέσει, ό,τι θέλω». Ναι, μπορείς να κάνεις ό,τι θέλεις, αλλά σε συμφέρει να κάνεις ό,τι θέλεις; Λέει ο Απόστολος Παύλος: «Πάντα μοι έξεστιν, αλλ' ου πάντα συμφέρει».

μη έξεστη άνθρωπος. Αλλ' ουκ εγώ εξουσιασθήσομαι υπό τινος. Όλα μου επιτρέπονται, όλα τα μπορώ, όλα μου είναι δυνατά, αλλά δεν με συμφέρουν όλα. Όλα μπορώ να τα κάνω, αλλά δεν θα εξουσιαστώ εγώ από αυτά. Εγώ θα γίνω εξουσιαστής αυτών. Δηλαδή, η πίστη τον άνθρωπο τον δένει με τον Θεό. Όταν φύγει η πίστη και μείνει μόνη της η ελευθερία, ο άνθρωπος εκτρέπεται στην αυτονομία, να ρυθμίζει μόνος τον εαυτό του, και, εκτρεπόμενος από τον Θεόν, ο άνθρωπος οδηγείται στην καταστροφή. Ένα μικρό παιδάκι. Πέστε μου, το παιδί σας είναι ελεύθερο; Παιδί σας είναι, δεν είναι ιδιοκτησία σας. Αν του λέτε «φάε»...

«Αυτό το γλυκό». «Δεν το θέλω». «Φά' το». «Δεν το θέλω». Δεν το τρώει, πάει, τελείωσε. Ελεύθερο είναι. Αυτή του η ελευθερία, αν αφεθεί χωρίς να εξαρτάται από εσάς, τι θα γίνει το παιδί; Θα καταστραφεί. Γι' αυτό σας είπα ότι η αυτόνομος ελευθερία, χωρίς να είναι θεμελιωμένη επάνω της η πίστη, οδηγεί τον άνθρωπο στην καταστροφή. Πράγματι, αυτό που λέει ο Λόγος του Θεού, ο Απόστολος Παύλος αναφέρει σε τρεις επιστολές του, το έχει πάρει από έναν προφήτη από την Παλαιά Διαθήκη, το αναφέρει προς Ρωμαίους, Γαλάτας και Εβραίους, ότι «ο δίκαιος εκ πίστεως ζήσεται». Ο δίκαιος, δηλαδή, θα ζήσει από την πίστη. Δηλαδή, τι θα πει «θα ζήσει»; Θα αποκτήσει την αιώνιον ζωή, εάν πιστέψει,

εάν δεν είναι αυτόνομος, αλλά εξαρτάται από τον Θεό. Είναι μεγάλο θέμα αυτό. Είναι τεράστιο. Το λέω με πολλά λόγια, μόνο και μόνο για να σας βοηθήσω να συλλάβετε τι μεγάλη αξία έχει το θέμα αυτό. Το θέμα: ελευθερία εν πίστει ή ελευθερία αυτόνομος. Τεράστιο θέμα. Εδώ, από εδώ εξαρτάται η σωτηρία μας. Και τώρα τίθεται ένα ερώτημα. Έχομε τη γνώση από την πίστη, δηλαδή με τον τρόπο της πίστεως. Ο Θεός μού λέγει ότι ζήσε με τη ζωή της αρετής και σου εξασφαλίζω βασιλεία.

Είδες τη βασιλεία, αδερφέ μου; Δεν ζήσεις, θα πας στην κόλαση. Τι είναι δαύτη η κόλαση; Πού ξέρουμε; Με την πίστη. Λοιπόν, υπάρχει γνώση ότι υπάρχει βασιλεία Θεού; Βεβαίως. Ποια οδός μού προσπορίζεται την γνώση ότι υπάρχει βασιλεία αιώνιος ή κόλαση αιώνιος; Η πίστη. Τι θα πει η πίστη; Το είπε ο Θεός. Τούτο διά πίστεως: ακούω και παραδέχομαι αυτό που είπε ο Θεός. Αυτό λέγεται πίστη. Από εδώ η μία οδός, ο ένας τρόπος. Από εδώ τώρα ο άλλος τρόπος: η γνώση με τη νόηση ή με τις αισθήσεις. Τι πιάνω, τι βλέπω και τι νοώ, τι καταλαβαίνω. Και τώρα ρωτούμε: ανάμεσα σε αυτούς τους δύο τρόπους γνώσεως, τι σχέσεις υπάρχουν; Υπάρχουν σχέσεις;

Συνδέονται ή μήπως δεν συνδέονται; Μήπως είναι δύο πράγματα ξεχωριστά; Μήπως, δηλαδή, ένας ο οποίος θα είχε την πίστη δεν θα χρειαζόταν την γνώση από τη νόηση και αντιστρόφως; Ή μήπως αυτά δύνανται να συνυπάρξουν και να συνεργαστούν;

Ακόμη, τίθεται ένα ερώτημα. Αν υποτεθεί ότι αυτά τα δύο δύνανται να συνυπάρχουν, ποιο είναι κυριότερο; Καλύτερα, ποιο προηγείται; Το θέμα έχει πολύ πρακτική αξία, θα δείτε. Δεν είναι θεωρητικά πράγματα όλα αυτά που λέμε. Αν μοιάζουν θεωρητικά, είναι θεωρητική θεμελίωση, αλλά η αξία τους είναι πρακτική και, όταν λέμε περί πρακτικής αξίας, πάντα αναφερόμαστε στο θέμα εις σωτηρίαν. Ποτέ μην το ξεχνούμε αυτό. Δηλαδή, με άλλα λόγια, πρέπει να γνωρίσω για να πιστέψω ή πρέπει να πιστέψω για να γνωρίσω; Είναι γνωστό ότι πάρα πολλοί άνθρωποι, χωρίς να το καταλαβαίνουν,

το θέμα αυτό σχέσεως των δύο αυτών τρόπων γνώσεως πώς το θέτουν. Ακόμα και η γιαγιά μας, που λένε, και το μωρό μας μπορεί να το πει αυτό το πράγμα. Και ο πιο αγράμματος άνθρωπος μπορεί να το πει. Πώς το θέτει το ερώτημα; «Άμα δεν δω, δεν πιστεύω».

Δεν δω... Αυτό είναι. Όση ώρα σας λέω, αυτό είναι. Δηλαδή, τι θα πει «άμα δεν δω»; Είναι η γνώση με τις αισθήσεις ή με τη νόηση. Και λέει: πρώτα θα υπάρξει αυτό και μετά θα υπάρξει η πίστη. Πρώτα θα υπάρξει η γνώση, η νοητική ή η διά των αισθήσεων, και μετά η πίστη. Αλλά εκ των προτέρων πρέπει να πούμε, θα το δούμε και λίγο πιο κάτω,

ότι... προηγείται η πίστη της γνώσεως, της νοητικής και της αισθητικής, διά των αισθήσεων, προηγείται. Διότι, αν προηγείται η γνώση από τη νόηση και φτάσω στην πίστη, αυτό λογαριάζεται πρώτα πρώτα άγνοια των πραγμάτων και δεύτερον απιστία. Λέγει ο Θεόφιλος ο Αντιοχείας: «Προ παντός δε προηγείσθω σου εν τη καρδία πίστις». Πάνω απ' όλα, μες στην καρδιά σου θα προηγηθεί η πίστη. «Όταν δε ίδης, τότε πιστεύσεις, θέλων και μη θέλων». Διότι, λέγει, όταν θα υπάρξει η γνώση, τότε

αν ακόμη δεν θα ήθελες να δεχτείς, δεν μπορείς να μην δεχτείς. Θες δεν θες, θα δεχτείς. «Και τότε η πίστις σου εις απιστίαν λογισθήσεται, εάν μη νυν πιστεύσης». Και η πίστη σου θα λογαριαστεί σε απιστία, εάν τώρα δεν πιστεύσεις. Ένα μικρό παράδειγμα. Λοιπόν, όταν προηγηθεί η γνώση, η νοητική, αυτό που λένε: «Το είδες εσύ το θαύμα, αυτό που λένε, με τα μάτια σου;» «Δεν το είδα». «Άρα και μη πιστεύεις». Εσύ είδες τον Χριστό να κάνει θαύματα; Τα είδες; Είδες τον Χριστό; Ε, τότε μην πιστεύεις. Λοιπόν, αν προηγηθεί από εδώ η γνώση και μετά ακολουθήσει η πίστη,

σημαίνει ότι η γνώση καταργεί την ελευθερία και, καταργουμένης της ελευθερίας, η πίστη γκρεμίστηκε, δεν υπάρχει. Άρα λογαριάζεσαι άπιστος άνθρωπος. Πώς καταργείται η ελευθερία; Ακούσατε. Σας ερωτώ: ένα και ένα ίσον; Γιατί λέτε δύο; Μπορείτε να πείτε τρία ή τέσσερα; Θέλετε, δεν θέλετε, λέτε δύο. Θέλετε; Δεν θέλω. Δηλαδή, είναι θέμα αυτό προαιρέσεως; Να πω ότι, αν μ' αρέσει, λέω δύο, αν δεν μ' αρέσει, δεν λέω δύο; Θες δεν θες, λες δύο. Ώστε η γνώση τι έκανε; Κατήργησε την προαίρεση, την ελευθερία. Δεν είσαι ελεύθερος.

Αυτό που λες, το ξέρω· δεν υπάρχει και πίστη. Εξανεμίστηκε η πίστη. Αντιληφθήκατε, λοιπόν, ότι όταν θα ήθελα πρώτα να ψηλαφήσω και μετά να πιστέψω, αυτό είναι καταστροφή της ελευθερίας και της πίστης. Ο Ευαγγελιστής, συγγνώμη, ο Θωμάς, ο Θωμάς ο Απόστολος, αυτό το λάθος έκανε. Λέει: «Εάν μη ίδω, εάν μη ψηλαφήσω, ου μη πιστέψω». Αυτό το λάθος. Αλλά ο Χριστός, επειδή δεν το έκανε από κακή προαίρεση ο Θωμάς —δεν ξέρω, είχε πάθει σύγχυση, δεν μπόρεσε να το χωρέσει στο μυαλό του υπό το κράτος των εντυπώσεων, των γεγονότων, των καταστάσεων και είχε πάθει μια σύγχυση—, δεν ήταν ο άπιστος Θωμάς όπως ήταν οι άπιστοι Φαρισαίοι.

Κακεντρεχείς, που ήθελαν να διαστρέψουν τα πράγματα. Τι έκαναν οι Φαρισαίοι και οι αρχιερείς; Όταν πήγαν οι στρατιώτες και είπαν ότι ανεστήθη, «Τι, τι; Μην μιλάτε. Πάρτε λεφτά και να πείτε ότι δεν ανεστήθη». Αυτό τι είναι; Αυτό είναι πια διαστροφή, διαστροφή της συνειδήσεως είναι. Δεν ήταν τέτοιο πράγμα ο Θωμάς. Γι’ αυτό, εις μεν αυτούς, απαξίωσε ο Θεός, ο Χριστός, να παρουσιαστεί. Μετά την Ανάστασή Του, σε κανέναν άπιστον δεν ενεφανίσθη. Μόνο στους πιστούς. Εις δε τον Θωμά ενεφανίσθη, διότι η απιστία του δεν είχε κακό προαίρετο. Έπαθε, έπαθε σύγχυση. Αυτό συνέβη στον Θωμά. Και τι του είπε; «Μη γίνου άπιστος, αλλά πιστός».

Μια που ανέφερα το παράδειγμα αυτό, αν και... Λιγάκι, γιατί πιο κάτω θα αναφέρουμε τη θεωρητική του θεμελίωση, όμως από το παράδειγμα τούτο: Πότε γνώρισαν την Ανάσταση του Χριστού οι άνθρωποι; Γνώση τώρα εδώ, αληθινή γνώση. Αφού προηγουμένως πίστεψαν ότι είναι ο Θεός. Πρώτα πίστεψαν και μετά είδαν τον Αναστημένο Χριστό ως Θεόν πια, με την έννοια ότι ήταν κάτι μπροστά τους, ένα πρόσωπο που δεν μπορούσαν να το πιάσουν, να το συλλάβουν. Έμπαινε, έβγαινε με τις πόρτες κλειστές, ανελήφθη· άλλες διαστάσεις, κάτι άλλο. Εκείνοι που δεν πίστεψαν, ούτε την Ανάστασή Του είδαν.

τον έδρασαν στη μένα των Χριστών οι εκτροί του κανείς, ούτε ένα. Βλέπετε ότι πράγματι η πίστη είναι οδός γνώσεως, πολύ πλέον κειμένη της γνώσεως... Νοητικής ή των αισθήσεων. Όταν λέω «των αισθήσεων», «διά των αισθήσεων», αυτό είναι ακριβής έκφρασις. Ώστε, λοιπόν, απάντων πραγμάτων, όπως λέγει ο Θεόφιλος Αντιοχείας, προηγείται η πίστη. Προηγείται. Πρώτα η πίστη, μετά η γνώση. Η πίστη, συνεπώς, δεν καταργεί αυτή τη γνώση. Δεν καταργεί, αλλά προηγείται αυτής. Θα ήταν δυνατόν ποτέ να καταργηθεί αυτή εδώ η γνώση; Ποιο είναι το δαιμονιώδες της ανθρώπινης γνώσεως; Εάν θα ήθελε να είναι αυτόνομη. «Δεν δέχομαι την πίστη και δέχομαι μόνο το μυαλό μου και τα μάτια μου και τα αυτιά μου. Ό,τι δω, ό,τι ακούσω, ό,τι καταλάβω εγώ. Τίποτα άλλο δεν καταλαβαίνω, δεν θέλω να δεχθώ».

Είναι το δαιμονιώδες της ανθρώπινης σοφίας και γνώσεως. Όταν όμως προηγείται η πίστη... Για όνομα του Θεού, τα μάτια ποιος μας τα έκανε; Ο Θεός, για να βλέπουμε. Και τα αυτιά ποιος μας τα έκανε; Ο Θεός, για να ακούμε. Γιατί έκανε καλά τους τυφλούς; Για να δουν το πρόσωπο του Χριστού. Γιατί έκανε καλά τους κουφούς; Για να ακούσουν τον Κύριο. Και γιατί ο Θεός έκανε τη νόηση; Για να καταλάβει ο άνθρωπος. Και όταν οι μαθητές Του κάποτε-κάποτε εμφανίζονται ασύνετοι, τους λέγει: «Ακμήν και υμείς ασύνετοί εστε;» Και εσείς, λοιπόν, δεν έχετε σύνεση, δεν έχετε μυαλό; Ποιος έκανε, λοιπόν, τον νουν; Ο Θεός. Και μια γνώση με τον νουν θα ήταν κάτι καταδικαστέον; Άπαγε, άπαγε, κάθε άλλο. Αλλά θα προηγείται η πίστη και ουδέποτε θα μένει η ανθρώπινη γνώση...

μόνοι τους. Γι' αυτό... Ευαγγελισμός, Αγία Γραφή, Ανάσταση, Αποκάλυψη, Αποκάλυψη, Ευαγγελισμός, Αν ο Χριστός μας ειδοποίησε, να προσέξουμε, άλλο πίστης και άλλο ευπιστία. Ευπιστία είναι το να πιστεύεις χωρίς να μπαίνει και η νόησή σου κάτι όλου. Το να σου πουν, ξέρεις, έτσι θα έρθει κάποιος μέσα τρέχοντας και να μου πει, πάτερ μου ξέρετε, σας περιμένει έξω ο Χριστός να σας δει κάτι έχει να σας πει.

Τι θα κάνω; Θα σηκωθώ από εδώ να πάω έξω να δω τι με θέλει ο Χριστός; Αυτό τι είναι; Μωροπιστία είναι, δηλαδή ευπιστία. Τι είπε ο Χριστός; Μας ειδοποίησε: «Θα σας πουν, ιδού ώδε ο Χριστός, ιδού εκεί. Να, εκεί είναι ο Χριστός». Τι είπε; «Μη πιστεύσετε». Ο Χριστός, που εισάγει τη μέθοδο, την οδό της πίστεως, είπε «μη πιστεύσετε». Δεν αναφέρεται εις το θέμα της πίστης το «μη πιστεύσετε», αλλά αναφέρεται εις το θέμα της ευπιστίας. Όχι, λοιπόν, εύπιστοι· πιστοί. Πιστοί. Αντιθέτως, μάλιστα, η πίστη είναι ένα νόμισμα το οποίο πρέπει οπωσδήποτε να το δοκιμάσω, εάν είναι γνήσιο. Ξέρετε, αγαπητοί μου, πώς οι αιρετικοί κυκλοφορούν; Σε ερωτώ, αδελφέ...

Δεν έχεις και τη νόησή σου; Όταν θα έρθει ο πρώτος τυχόν αιρετικός, θα ξεπουλήσεις την πίστη σου, γιατί θα ήθελες να συμπεριφερθείς εν ονόματι δήθεν της πίστεώς σου, της απλής, αφελούς και παιδικής. Τη νόησή σου; Ο ηγεμών νους πού είναι; Πάει περίπατο. Αντιλαμβάνεστε, λοιπόν, ότι δείται η πίστη της γνώσεως. Έχει ανάγκη η πίστη της γνώσεως. Καθάπερ και η γνώση της πίστεως. Όπως και έχει πάλι ανάγκη η γνώση της πίστεως. «Ούτε γαρ πίστις άνευ γνώσεως, ούτε γνώσις δίχα πίστεως γένοιτ’ αν».

Το ένα. Ούτε η πίστη χωρίς τη γνώση, ούτε η γνώση χωρίς την πίστη. Ηγείται της γνώσεως η πίστη. Ηγείται της γνώσεως η πίστη. Προηγείται της γνώσεως η πίστη, όμως. Αυτό που λέγαμε τώρα τόσην ώρα. «Έπεται δε τη πίστει η γνώσις». Ακολουθεί δε εις την πίστη η γνώση. Τι συμπέρασμα βρίσκουμε εδώ; Βρίσκουμε ότι και τα δυο αυτά δύνανται να υπάρχουν, έχουν σχέση, δεν είναι μονωμένα. Αυτό που λέμε: «Μυαλό, παιδάκι μου, δεν έχεις; Καλά, ο Χριστός είπε αυτό. Εσύ μυαλό δεν έχεις να το καταλάβεις; Πώς πρέπει να το χειριστείς αυτό το πραγματάκι που είπε ο Χριστός; Δεν έχεις διάκριση», αυτό που λέμε. «Δεν έχεις διάκριση, δεν το καταλαβαίνεις, σου λείπει το μυαλό». Ώστε και η γνώση και η πίστη σε συνεργασία.

Θα προηγηθεί, όμως, η πίστη.

Αυτό. Πολλά πράγματα δεν τα καταλαβαίνουμε. Τα είπε ο Θεός αυτά τα πράγματα. Καταλαβαίνεις, αδελφέ μου, τι σημαίνει «θα αναστηθείς»; Αυτό το σώμα, που θα γίνει σκόνη στα τέσσερα σημεία του ορίζοντος και δεν θα υπάρχει τίποτε, ότι αυτό το ίδιο θα ανασυστήσει ο Θεός; Αυτό το καταλαβαίνει το μυαλό σου; Όχι. Το δικό σας; Όχι. Το δικό μου; Όχι. Το είπε ο Θεός. Αφού το είπε, το πιστεύω. Προηγείται, λοιπόν, η πίστη. Πότε θα έρθει η γνώση; Όταν θα γίνει ανάσταση των νεκρών. Τότε θα πούμε: «Α, πράγματι, έτσι». Ήρθε η γνώση.

Θέλω να εξαντλήσω όλες τις πλευρές της πίστης. Μπορούμε να ερευνήσουμε μέσα στην πίστη; Εκείνο το γνωστό «πίστευε και μη ερεύνα» είναι αληθές; Το πώς αναλόγως θα το εκλάβεις αυτό το «πίστευε και μη ερεύνα». Υπάρχουν πράγματα τα οποία δεν πρέπει να ερευνήσεις. Όταν θα τελειώσουμε τα θέματά μας, θα σας πω μια ωραία γνώμη του Ιερού Χρυσοστόμου, που λέγει: «Πιστεύω, δεν ερευνώ». Αλλά το «πίστευε και μη ερεύνα», όπως τίθεται, δεν είναι σωστό. Όπως τίθεται. Σας είπα, είναι το πώς θα το εκλάβει κανείς, διότι η έρευνα, αν φύγει μέσα από την πίστη, η πίστη θα μείνει πολύ νηπιώδης, τρομερά νηπιώδης, και ακόμη...

Λέγει η Αποκάλυψη ότι θα γίνει η Ανάσταση των νεκρών. Αυτό τώρα τι είναι; Ένα υλικό. Δύναμαι να το ερευνήσω; Δύναμαι. Πώς θα είναι τα σώματα αυτά που θα πάρω; Θα είναι πνευματικά. Πού το ξέρω; Για να πάω στην Αγία Γραφή να ψάξω, να βαθύνω, να σκεφτώ. Μάλιστα. Πώς ήταν το σώμα του Χριστού; Το σώμα του Χριστού ήταν το ίδιο, αλλά μπαινόβγαινε από τις πόρτες κλειδωμένες. Νέα ιδιότητα, λοιπόν. Ανελήφθη, καταργείται ο νόμος της βαρύτητος. Έφαγε, αλλά δεν είχε ανάγκη φαγητού. Ακόμη λέγει ο Απόστολος Παύλος ότι «ο Θεός και ταύτην, την κοιλίαν, και ταύτα, τα βρώματα, καταργήσει», ότι «η Βασιλεία του Θεού ουκ έστι πόσις και βρώσις». Ακόμη, «ουκ έστι θάνατος». Δεν υπάρχει θάνατος, δεν υπάρχει δάκρυ και το καθεξής.

Πάλι ο Λόγος του Θεού τα λέγει. Αλλά τι κάνω τώρα; Τα ερευνώ, τα ψάχνω, τα συναρμολογώ, να δω αυτό που θέλω. Αυτό έκαναν οι Πατέρες. Οι Πατέρες έκαναν έρευνα, αλλά η έρευνά τους ήταν αυτή, με υλικό πάντοτε.

Πούμε, δηλαδή, μέσα θα είχα άντερα, αν επιτρέπεται η έκφραση; Αυτό είναι μια πολυπραγμοσύνη. Δεν μου το λέει η Αγία Γραφή, άρα γιατί, πώς; Μα μην το ρωτάς αυτό. Αυτό είναι πολυπραγμοσύνη. Ή να υπάρχει ένα άλλο σημείο το οποίο να μην είναι πολυπραγμοσύνη, αλλά να μην το αποκαλύπτει ο Λόγος του Θεού, να μην το λέει η Αγία Γραφή. Αγία Γραφή. Εάν τώρα δεν το λέει η Αγία Γραφή και προσπαθώ εγώ με το λογικό μου να πω κάτι γι’ αυτό που λείπει, τότε κάνω φιλοσοφία. Τότε κάνω φιλοσοφία. Το λέει ο Θεός; Δεν το λέει. Αυτό θα πει να μην φύγω. Τώρα τι κάνει η λογική; Φεύγει και πάει μόνη της, χωρίς την πίστη. Εκτροπή. Ένα άλλο είναι κάτι που το έπαθαν όλοι οι αιρετικοί. Όλοι οι αιρετικοί το πάθανε αυτό. Θα αναφέρω με τον Ωριγένη κάτι.

Ο Ωριγένης δεν μπορούσε να καταλάβει πώς είναι δυνατόν ο φιλάνθρωπος Θεός να καθορίζει αιωνία κόλαση. Είναι, λέει, δυνατόν ποτέ; Η αιωνία κόλαση αντίκειται στην αγάπη του Θεού. Δεν είναι δυνατόν. Πρέπει η κόλαση να μην είναι αιώνια. Προσέξτε, είναι κάτι που το λένε και σήμερα οι άνθρωποι. Μάλιστα, καθηγητής Πανεπιστημίου της Θεολογίας το υποστηρίζει αυτό. Δεν λέω σε ποιο Πανεπιστήμιο. Καθηγητής Πανεπιστημίου της Θεολογίας το υποστηρίζει αυτό, ότι η κόλαση δεν είναι αιώνια. Είναι ωριγενισμός. Ο Ωριγένης το είπε πρώτος. Λοιπόν, πού αντίκειται αυτό; Λέει ότι είναι δυνατόν να αντίκειται στη φιλανθρωπία του Θεού, στην αγάπη του Θεού. Πρέπει να υπάρχει μεν η κόλαση, να τιμωρηθούν οι αμαρτωλοί, μετά όμως ο Θεός να τους συγχωρήσει και ο διάβολος ακόμη να συγχωρεθεί.

Πλέον να μπουν στη Βασιλεία του Θεού. Ωραίο αυτό. Ποιος δεν θα το ήθελε; Μας αρέσει. Σας ερωτώ: Το λέγει αυτό η Αγία Γραφή; Όχι. Το λες με το μυαλό σου; Ναι. Άρα δεν είναι από το υλικό της Αγίας Γραφής. Είναι από το υλικό του νου σου. Είναι, λοιπόν, φιλοσοφία και δεν είναι πλέον αποκάλυψη. Άρα, έπεσες έξω. Καταλάβατε ποια έννοια έχει η έρευνα; Δύναμαι να ερευνώ μερικά πώς και τι, αλλά πάντοτε μέσα στα όρια του υλικού της Αποκαλύψεως. Ποτέ πέρα από το υλικό της Αποκαλύψεως. Να με συγχωρέσετε που είναι ίσως λίγο βαριά θέματα αυτά, αλλά πρέπει να τα πούμε. Πρέπει να τα πούμε. Λέγει...

Ο Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας —ό,τι σας λέγω θα το κατοχυρώνω και με την Αγία Γραφή και με τους Πατέρες της Εκκλησίας μας— λέγει: «Ουχ ότι πίστει παραδεκτά τα θειότερα, δια τούτο χρη πάντως της επ’ αυτοίς ερεύνης ολοκλήρως αφίστασθαι». Δεν σημαίνει, επειδή, λέγει, αυτά που ο Θεός μάς παρουσίασε, τα θεία πράγματα, να γίνουν γνωστά διά της πίστεως, ότι πρέπει να φύγουμε ολότελα από την έρευνα. Θα υπάρξει και η έρευνα, θα υπάρξει. «Πειράσθαι δε μάλλον και γουν εις μετρίαν αναβαίνειν γνώσιν». Οπωσδήποτε, λέει, πρέπει να κάνουμε την απόπειρα να προχωρήσουμε εις αυτήν τη μετρημένη. Με άλλα λόγια, ποια είναι αυτή η μετρία, η μετρημένη γνώση;

Το να μην φύγω από τα όρια. Ποτέ να μην φύγω από τα όρια. Το «ερεύνησον και ίδε» που τίθεται στην Αγία Γραφή. «Ερεύνησον και ίδε». Αυτό είναι, «ερεύνησον και ίδε». Διάβασε την Αγία Γραφή. Αν το βρεις, σου λέει ο Λόγος του Θεού, βρες το εκεί. Εκεί είναι. «Εσείς», λέει ο Χριστός, «ερευνάτε τας γραφάς». Το «ερευνάτε» δεν είναι προστακτική. Κακώς το ερμηνεύουμε, το «ερευνάτε τας γραφάς», ως προστακτική. Δεν είναι προστακτική, είναι δεύτερο πρόσωπο ενεστώτος χρόνου οριστικής. Δηλαδή, εσείς ερευνάτε τις Γραφές γιατί νομίζετε ότι σε αυτές υπάρχει ζωή. Υπάρχει ζωή. Ε, στην έρευνά σας αυτή δεν βρήκατε για τον Μεσσία τίποτε; Αυτό θέλει να πει ο Χριστός. Δεν προστάζει, λοιπόν, να ερευνάτε.

Δεν κακίζει γιατί ερευνούσαν οι Φαρισαίοι τη Γραφή, οι Εβραίοι τη Γραφή. Αντιθέτως, η μελέτη της Γραφής δεν είναι παρά η έρευνα της Γραφής. Με ποια έννοια; Της Γραφής, όχι κάτι άλλο. Της Γραφής, όχι έξω από τη Γραφή. Και με τη μέθοδο της πίστεως και της λογικής, όσο χρειάζεται η λογική. Εκεί που χρειάζεται. Να πει κανείς: «Αυτό δεν το καταλαβαίνω». Άσ’ το στην πίστη. Άμα το καταλαβαίνω, εντάξει, το καταλαβαίνω, τελείωσε. Υπάρχει, όμως, μία βεβαιοτέρα γνώση διά της μεθόδου της πίστεως, διά της οδού της πίστεως, όταν υπάρχει πνευματική ζωή. Αυτό που σας λέγω είναι κεφαλαιώδους σημασίας. Κεφαλαιώδους. Η νόησις το βάθος της αποκεκαλυμμένης αληθείας...

Ουδέποτε το συλλαμβάνει. Ουδέποτε. Εκείνη που συλλαμβάνει τη γνώση του Θεού είναι το βίωμα, η βίωση, η πνευματική ζωή, που έχει ως μέσον την πίστη. Αγαπητοί μου, τι να σας πω; Πολλά πράγματα μπαίνει κανείς σε πειρασμό να πει σε έναν άνθρωπο, σαν συμβουλές. Ξέρει ότι είναι άχρηστα, γιατί αυτός ο άνθρωπος δεν ζει πνευματική ζωή και δεν καταλαβαίνει τίποτα. Γι’ αυτό τελευταία ακολουθώ την εξής μέθοδο. Λέω σε κάποιον: «Αγαπητέ μου, κοίταξε, δεν θα σου απαντήσω τίποτα. Δεν πρέπει να σου απαντήσω. Κάνε τον κόπο, ξεκίνα να ζεις πνευματική ζωή και θα τα καταλάβεις αυτά που τώρα έχεις απορία τότε».

Ό,τι να σου εξηγήσω τώρα, δεν θα μπορέσεις να καταλάβεις. Πράγματι, η πνευματική ζωή ανοίγει τα μάτια. Και τότε πολλά που έχουμε σαν προβλήματα σήμερα είναι λυμένα αυτομάτως. Εάν σήμερα οι χριστιανοί έχουν πλήθος από προβλήματα... Θα πω και κάτι περισσότερο, δυστυχώς. Εάν και αυτή η θεολογία έχει πλήθος προβλημάτων, ούτε μπορεί να συλλάβει το μυαλό σας τι πλησμονή προβλημάτων έχει σήμερα η θεολογία. Η θεολογία, η θεολογική επιστήμη. Είναι γιατί ούτε οι χριστιανοί ούτε οι θεολόγοι, που είναι χριστιανοί, ζουν πνευματική ζωή. Εφόσον κανείς δεν ζει την πνευματική ζωή, λύση στα προβλήματα της πίστης ουδέποτε είναι δυνατό να δώσει. Ουδέποτε!

Επειδή ακριβώς υπάρχει μία προσπάθεια κατανοήσεως πραγμάτων που δεν κατανοούνται με τη νόηση, γι’ αυτό ακριβώς εχαλκεύθησαν και οι λεγόμενες αποδείξεις περί του Θεού.

Κυρίες, υπήρξατε μαθήτριες στο γυμνάσιο και στα θρησκευτικά στο γυμνάσιο εκεί κάνατε περί Θεού κτλ. Θα είδατε εκεί να γράφει και τις διαβόητες —γιατί διαβόητες είναι— αποδείξεις περί του Θεού. Απόδειξη Α, απόδειξη Β, απόδειξη Γ, ότι υπάρχει ο Θεός.

Είναι λογικές κατασκευές. Προσέξτε, είναι λογικές κατασκευές. Όχι, όχι, Λογικά κατασκευάσματα δεν συλλαμβάνεται. Γι' αυτό ακριβώς υπάρχουν άπιστοι. Διότι, αν είχαμε όντως αποδείξεις, τότε γιατί να υπάρχουν άπιστοι; Σας ερωτώ, ποιος θα μπορούσε ποτέ να αμφισβητήσει ότι ένα και ένα κάνει δύο; Γιατί; Διότι ένα και ένα κάνει δύο, αυτό είναι λογική κατασκευή. Το λέει η λογική μου: ένα και ένα κάνει δύο. Εάν κανείς πει ότι δεν το πιστεύω, δεν το δέχομαι, είναι παράλογος, είναι τρελός, δεν τον λαμβάνουν υπόψη. Εάν όντως οι αποδείξεις περί του Θεού ήταν όντως λογικές και ήσαν όντως αποδείξεις, τότε γιατί υπάρχουν άπιστοι; Γιατί υπάρχουν άπιστοι; Βλέπει κανένας ότι δεν είναι δυνατόν να μιλάμε για αποδείξεις περί του Θεού.

Απόδειξη περί του Θεού είναι μία και είναι εσωτερική, είναι η οδός της πνευματικής ζωής. Ξεκίνα την πνευματική ζωή και θα έχεις εν εαυτώ την εμπειρία και την απόδειξη και την γνώση και την όραση και την θεωρία και την ψηλάφηση περί του Θεού. Αυτή είναι η απόδειξη. Μία μόνο. Εσωτερική. Ατομική. Όχι υποκειμενική. Ατομική. Προσωπική. Άλλο υποκειμενικό και άλλο προσωπικό. Προσωπική. Γι' αυτό και ο Απόστολος Παύλος δεν κινήθηκε ποτέ με λογικά επιχειρήματα εις τον εθνικόν κόσμον, στους αρχαίους Έλληνες, επί παραδείγματι τους Κορινθίους, οι οποίοι ήσαν οι άνθρωποι της λογικής, οι άνθρωποι της λογικής, οι Έλληνες.

Έλληνας είναι άνθρωπος της λογικής. Εδώ γεννήθηκε η λογική, στην Ελλάδα. Φιλοσοφία εδώ γίνεται. Πώς τους γράφει; «Και ο λόγος μου», σε αυτούς τους φαντασμένους Κορινθίους που εκαυχώντο για την νοητική τους ικανότητα, «και ο λόγος μου και το κήρυγμά μου, ουκ εν πειθοίς ανθρωπίνης σοφίας λόγοις». Δεν είναι με λόγια ανθρωπίνης σοφίας για να πείσουνε. Πάρτε το είδηση. Αλλά τι; «Αλλ' εν αποδείξει πνεύματος και δυνάμεως», με την απόδειξη του Αγίου Πνεύματος και την απόδειξη της δυνάμεως του Αγίου Πνεύματος. Γιατί; «Ίνα η πίστις υμών», ώστε η πίστη σας, «μη η εν σοφία ανθρώπων», να μην είναι αποτέλεσμα ανθρωπίνης νοήσεως, το πιάσατε με το μυαλό σας, με την εξυπνάδα σας, «αλλ' εν δυνάμει Θεού».

Προϊόν αυτής της δυνάμεως. Αυτή η απόδειξη του πνεύματος θα το δούμε λίγο πιο κάτω. Πολύ ωραία το θέτει ο Μέγας Αντώνιος. Πράγματι, στον βίο του Μεγάλου Αντωνίου ο Μέγας Αθανάσιος μας διασώζει έναν θαυμάσιον διάλογον, μόνον λίγο μακρύς. Μάλιστα, θα σας παραπέψω πάντως να διαβάσετε σπίτι σας, βασικά, που διαμείβεται ο διάλογος αυτός μεταξύ του Οσίου, δηλαδή του Αγίου Αντωνίου, και μερικών Ελλήνων φιλοσόφων. Είναι στη σειρά των Ελλήνων Πατέρων, της Βιβλιοθήκης Ελλήνων Πατέρων, ΒΕΠΕΣ, της εκδόσεως Αποστολικής Διακονίας, εις τον τόμον 33, που αναφέρεται εκεί ο βίος του Αγίου Αντωνίου, φυσικά στο αρχαίο κείμενο. Αλλά είναι απλούν. Δεν είναι πολύ δύσκολο, είναι απλούν. Ένα ψευτογυμνάσιο να τελειώσει κανείς, το καταλαβαίνει πάρα πολύ καλά.

Σελίδα 48. Σήμερα θα σας διαβάσω. Επειδή λέγει ο Μέγας Αντώνιος: «Μάλλον υμείς της αποδεικτικής λόγων επιδέεσθε». Θέλετε να στέκεστε πάντοτε στις αποδείξεις, δηλαδή το ένα και ένα κάνει δύο, «και ταύτην έχετε την τέχνην», και αυτή είναι η δουλειά σας. «Βούλεσθε και ημάς μη άνευ της διά των λόγων αποδείξεως θεοσεβείν». Θέλετε κι εμείς να θεοσεβούμε με τον παρόμοιο τρόπο που κι εσείς σκέπτεστε. «Είπατε πρώτον, η των πραγμάτων και μάλιστα η περί Θεού γνώσις πώς ακριβώς διαγινώσκεται, δι' αποδείξεως λόγων ή δι' ενεργείας πίστεως;»

Μικρή παρένθεση. Βλέπετε ότι ο αγράμματος, αγράμματος ήταν ο Μέγας Αντώνιος, τελείως αγράμματος, βλέπετε τι θέματα θέτει; Βλέπετε τι θέματα θέτει; Πέστε μου, λέει, για πέστε μου. Εδώ πέρα η γνώση του Θεού, το να γνωρίσω τον Θεό, πώς ακριβώς θα το πετύχω; Με τις αποδείξεις, με λόγους αποδεικτικούς, δηλαδή σαν και αυτούς τους λόγους αποδεικτικούς που χρησιμοποιούμε στην αριθμητική, στα μαθηματικά; Αχ! «Ή δι' ενεργείας πίστεως;» Ή με την ενέργεια της πίστεως; Πέστε μου, λέει, ποιος τρόπος θα χρησιμοποιηθεί για να γνωρίσουμε τον Θεό; «Και τι πρεσβύτερόν εστιν;» Ποιο, λέει, πρώτο; «Η δι' ενεργείας πίστις ή η διά λόγων απόδειξις;»

Τι είναι, λέει, πρώτο; Αυτό που προηγουμένως σας ανέφερα εγώ. Τι είναι, λέει, πρώτο; Η πίστη, η ενέργεια της πίστεως ή η απόδειξη των λόγων; Τι προηγείται; «Των δε αποκριναμένων πρεσβυτέραν είναι την δι' ενεργείας πίστιν», αυτοί είπαν: η ενέργεια της πίστεως είναι αυτή που είναι πρώτη. Σωστά απήντησαν. «Και ταύτην είναι την ακριβή γνώσιν», έφη ο Αντώνιος. Καλώς είπατε, είπε ο Μέγας Αντώνιος, καλά είπατε, σωστά. «Η μεν γαρ πίστις από διαθέσεως ψυχής γίνεται», η πίστη, λέει, γίνεται από τη διάθεση της ψυχής. «Η δε διαλεκτική από τέχνης των συντιθέντων εστί». Τι είναι η διαλεκτική εδώ; Η κουβέντα, να αποδείξουμε ότι ένα και ένα κάνει δύο. Από την ανθρώπινη σοφία που γεννιέται από την διαλεκτική τέχνη. Δηλαδή, βάζεις ό,τι ξέρεις, πες μου το. Από αυτό που είπες εγώ οικοδομώ μια μεγαλύτερη γνώση.

Στη δική μου μεγαλύτερη γνώση οικοδομείς μια μεγαλύτερη γνώση. Αυτή λέγεται διαλεκτική τέχνη. «Και γαρ όπερ ημείς εκ πίστεως νοούμεν, τούτο υμείς διά λόγων κατασκευάζειν πειράσθε». Αυτό που εμείς, λέει, με την πίστη καταλαβαίνουμε, εσείς προσπαθείτε να το καταλάβετε με τα λόγια της νοήσεώς σας. «Και πολλάκις ουδέ φράσαι α νοούμεν δύνασθε». Και πολλές φορές ούτε να πείτε εκείνα που εμείς καταλαβαίνουμε μπορείτε. Ο άνθρωπος έξω από την πίστη δεν καταλαβαίνει τίποτα περί Θεού, τίποτα περί Θεού δεν καταλαβαίνει. «Ώστε βελτίων και οχυρωτέρα η διά πίστεως ενέργεια των σοφιστικών υμών συλλογισμών». Ώστε, λοιπόν, πολύ καλύτερη είναι η ενέργεια της πίστεως από τους δικούς σας σοφιστικούς συλλογισμούς. «Και υμείς μεν τη καλλιεπεία...»

Εσείς με τα ωραία λόγια που λέτε «ουδέν εμποδίζετε την του Χριστού διδασκαλίαν». Ίσως, ίσως δεν έρχεστε σε αντίθεση με την διδασκαλία του Χριστού. «Ημείς δε, ονομάζοντες τον εσταυρωμένον Χριστόν, πάντας διώκομεν δαίμονας, ους υμείς φοβείσθε ως θεούς». Εμείς, λέει, που μόνον ονομάζουμε τον εσταυρωμένον Χριστόν, διώχνουμε τους δαίμονες, αυτούς που εσείς τους φοβόσαστε σαν θεούς. «Και ένθα το σημείον του σταυρού γίνεται, ασθενεί μεν μαγεία, ουκ ενεργεί δε φαρμακεία». Και όπου γίνεται το σημείο του σταυρού... Είπες να σου αποδείξω αν υπάρχει Θεός ή όχι; Έλα να σου αποδείξω. Τι, με τη λογική; Ξέρεις, ο Θεός θα πρέπει να είναι έτσι... Άσ' τα αυτά στην πάντα.

Δηλαδή ότι υπάρχει ο Θεός. Τι έκανε ο Μέγας Αντώνιος; Γύρισε γύρω. Εκεί κάτι δαιμονισμένοι που περίμεναν να γίνουν καλά. «Έλα εδώ», λέει, «εσένα, ναι». Σταυρώνει μια φορά, τον σταυρώνει δυο φορές, τον σταυρώνει τρεις φορές και λέγει: «Πήγαινε, στο όνομα του Θεού, να γίνεις καλά, πήγαινε στον δρόμο». Και γίνεται καλά ο δαιμονιστής αμέσως. Αυτή είναι η ενέργεια της πίστης. Αυτή είναι η ενέργεια της πίστης. Τι άλλο; Πώς θα έφερες να καταλάβεις τον Θεό; Πώς θα λες; «Και μεν άμα τω σημείω του Σταυρού εξασθενεί μεν η μαγεία, η δε φαρμακεία ουκ ενεργεί». Κάποιος θέλει να κάνει μαγικά πράγματα; Κράτα τον Σταυρό, λέγε «Κύριε Ιησού Χριστέ, Υιέ του Θεού, ελέησόν με», δηλαδή σιγά μην πετύχει τίποτα αυτός. Κόκαλο, τίποτα. Αυτή είναι η ενέργεια της πίστης. Ο Ιερός Χρυσόστομος, να τελειώσω την παράγραφο αυτή, λέγει ότι η πίστη αναπαύει τον λογισμό.

Αντιθέτως, η απιστία ή ο ορθολογισμός είναι κάτι που τον άνθρωπο τον κάνει να παλαβώσει. Δεν έχει ανάπαυση πουθενά. Η πίστη πράγματι αναπαύει τον λογισμό. Πίστευσες, σώθηκες. Πίστευσες, αναπαύθηκες. Η πίστη, αγαπητοί μου, εισερχόμεθα σε μία νέα παράγραφο, είναι ένα μυστήριο. Είναι το πρώτο μυστήριο, διά του οποίου έρχεται ο άνθρωπος εις επαφήν και μετά των λοιπών μυστηρίων. Επί παραδείγματι, προκειμένου ο άνθρωπος να οικειωθεί, να πλησιάσει το μυστήριον της ενανθρωπήσεως — είναι μυστήριον η ενανθρώπηση του Θεού, πώς ο Θεός γίνεται άνθρωπος — προκειμένου ο άνθρωπος να πλησιάσει το μυστήριο της ενανθρωπήσεως...

Προηγουμένως να έχει ζήσει το μυστήριο της πίστεως. Εάν δεν έχεις μπει στο μυστήριο της πίστεως, το μυστήριο της ενανθρωπήσεως θα σου είναι ακατανόητο. Και όλα τα άλλα μυστήρια, και της Αγίας Τριάδος και τα λοιπά. Λέγει ο Απόστολος Παύλος: «Έχοντες το μυστήριον της πίστεως εν καθαρά συνειδήσει». Και όπως λέγει ο Ποιμήν του Ερμά, «η πίστις άνωθέν εστι παρά Κυρίου». Από πάνω, ναι, είναι κάτι που έρχεται από τον Θεό, ναι. Δεν είναι κάτι που θα το φτιάξω εγώ, δεν είναι ανθρώπινο κατασκεύασμα. Γι' αυτό και τονίζει ο Μέγας Αθανάσιος: «Πίστις είναι την οποίαν η του Θεού χάρις εν ημίν εργάζεται». Η χάρις του Θεού εργάζεται μέσα σε εμάς την πίστη. Αυτό το μυστήριο της πίστεως...

Μόνο ο Θεός το εργάζεται στην ανθρώπινη ψυχή. Και πράγματι, αγαπητοί μου, η πίστη είναι δώρο του Αγίου Πνεύματος. Σας θυμίζω τη Λυδία την πορφυρόπωλι επάνω εις τους Φιλίππους. Είναι χαρακτηριστική η περίπτωση, όταν ομιλεί ο Παύλος. Εγώ μπορεί να σας μιλάω τόσην ώρα, χρόνια να σας μιλώ, να έρχεστε και να φεύγετε όπως ήρθατε, να μην πάρετε τίποτα, μα τίποτα, η καρδιά να μένει διπλοκλειδομανταλωμένη. Όταν λοιπόν ομιλεί ο Απόστολος Παύλος, ο Κύριος διανοίγει την καρδία της Λυδίας. Βλέπετε; Από εδώ μιλάει ο Παύλος και από εκεί το Πνεύμα του Θεού ξεκλειδώνει την καρδιά της Λυδίας. Δηλαδή πίστεψε αυτή η γυναίκα και πίστεψε πολύ.

Η πίστη είναι έργον του Αγίου Πνεύματος. Γι' αυτό και λέγει ο Απόστολος ότι «ο δε καρπός του Πνεύματός εστιν αγάπη, χαρά, ειρήνη, μακροθυμία, χρηστότης, αγαθωσύνη, πίστις, πραότης, εγκράτεια». Πίστη, είδατε; Καρπός του Αγίου Πνεύματος. Αλλά γιατί όμως η πίστη από την ελευθέρα προαίρεση; Εδώ ακριβώς έγκειται το μυστήριον. Γράφει ο Απόστολος Παύλος — προσέξτε αυτό το σημείο, σήμερα σας κούρασα και αυτό είναι λιγάκι κουραστικό, προσέξτε — γράφει ο Απόστολος Παύλος: «Ο Θεός εστιν ο ενεργών εν ημίν και το θέλειν και το ενεργείν υπέρ της ευδοκίας». Να το μεταφράσω. Ο Θεός, λέει, είναι εκείνος ο οποίος ενεργεί μέσα μας...

Το να θέλουμε και το να ενεργούμε υπέρ του θελήματός Του. Δεν είναι τίποτα, δένετε. Μην ανοίγεστε, δένετε. Μην ανοίγεστε. Παρακαλώ προσέξτε. Δεν είναι τίποτα. Είναι πολλή ώρα όρθιοι οι άνθρωποι, δεν έχουμε πολλές καρέκλες και όταν κανείς είναι όρθιος αυτό παθαίνει.

Εδώ!

Αυτό το «θέλειν» είναι το να θέλω και το «ενεργείν» είναι το να ενεργώ. Το ενεργεί ο Θεός μέσα μου και ταυτοχρόνως μένει η πίστη στην ανθρώπινη προαίρεση. Πώς είναι κάτι που μπορεί να λέω πια ότι εγώ το διαλέγω, τη στιγμή που ο Θεός μέσα μου ενεργεί το να θέλω και να ενεργώ; Πώς είναι δυνατόν; Δεν το καταλάβατε; Δηλαδή, ο Θεός βάζει μέσα μου την πίστη, ο Θεός βάζει μέσα μου και το να θέλω και το να ενεργώ, ταυτοχρόνως να μένει και θέμα προαιρέσεως. Πώς είναι δυνατόν; Θα μείνει προαίρεση, ελευθερία; Πώς είναι δυνατόν; Το καταλαβαίνετε; Εδώ ακριβώς υπάρχει μια δυσκολία, ένα μυστήριο. Πώς γίνεται; Κάτι ανάλογο είναι και εκείνο το οποίο λέγει στο βιβλίο της Εξόδου, το οποίον κάνουμε την Κυριακή.

Θα φτάσω μέχρι εκεί πολύ σύντομα, μάλιστα. Ακούστε τι λέγει ο Θεός στον Μωυσή. Μην ανησυχείτε πολύ, σας παρακαλώ.

Θα παρακαλέσω δύο κυρίους να φροντίσουν, δύο κυρίους, γιατί φαίνεται από την πτώση.

Λέει ο Θεός εις τον Μωυσή: «Εσύ πήγαινε εις την Αίγυπτον και να πεις στον Φαραώ να σου αφήσει τον λαόν ελεύθερο. Εγώ δε σκληρυνώ την καρδίαν Φαραώ και πληθυνώ τα σημεία μου και τα τέρατα εν γη Αιγύπτου». Εσύ πήγαινε να ζητήσεις από τον Φαραώ και εγώ θα σκληρύνω την καρδιά του, ώστε να μην αφήσει τον λαόν, να κάνω τα σημεία και τα θαύματα — τέρατα θα πει θαύματα — να κάνω τα θαύματα και να δοξαστώ. Εγώ, λέει, θα σκληρύνω την καρδιά του Φαραώ. Εδώ βλέπουμε εκείνο το ότι ο Θεός ενεργεί μέσα μας και το θέλειν και το ενεργείν.

Εκ πρώτης όψεως, όπως το θέτουμε, μοιάζει ότι παραμερίζεται αυτός ο ανθρώπινος παράγων της ελευθερίας, της προαιρέσεως, αλλά δεν συμβαίνει αυτό. Διότι ο Θεός δίδει τη χάρη Του, δίδει την πίστη Του, δίδει τη σωτηρία όπου προγνωρίζει ότι θα γίνει δεκτή η σωτηρία. Εάν ξέρει ότι εσύ θα δεχτείς αυτό που θα σου δώσει, τότε σου το δίνει. Εάν ξέρει ότι αυτό που θα σου δώσει δεν θα το δεχτείς, αυτό που θα σου δώσει θα γίνει περισσοτέρα σκληρότητα μέσα σου.

Πώς συμβαίνει αυτό; Ακούσατε εδώ. Για να μην νομίσουμε ότι καταργείται η ελευθερία και να πει κανένας ότι «να, αφού ο Θεός μέσα μου τα ενεργεί όλα, τότε εγώ δεν έχω τίποτε, δεν είμαι υπεύθυνος». Είναι γνωστό, όταν θα φτάσουμε θα το δείτε και στο βιβλίο της Εξόδου. Σε κάθε περίπτωση πληγής λέει ότι ο Φαραώ εσκλήρυνε την καρδιά του. Αλλά πρώτα ο Φαραώ εσκλήρυνε την καρδιά του, δηλαδή την έκανε πέτρα και έλεγε πεισματικά το όχι, με κακία. Και μετά ο Θεός του εσκλήρυνε την καρδιά. Προηγήθηκε η προαίρεση σκληρύνσεως του Φαραώ. Η προαίρεση. Αλλά εκτός αυτού το βλέπουμε και από τούτο. Είναι στο βιβλίο της Εξόδου, στο τρίτο κεφάλαιο, στίχος 19. Λέει ο Θεός...

δε είδα Το «οίδα» είναι το κλειδί. «Εγώ δε οίδα» θα πει γνωρίζω. «Ότι ου προήσεται υμάς Φαραώ βασιλεύς Αιγύπτου πορευθήναι, εάν μη μετά χειρός κραταιάς». Εάν δεν βάλω το χέρι μου επάνω να τον τιμωρήσω, δεν θα σας αφήσει. Πώς; «Εγώ οίδα», εγώ γνωρίζω. Ένα άλλο χωρίο της Καινής Διαθήκης. Λέει ο Απόστολος Παύλος: «Ους προέγνω, τούτους και προώρισε, και ους προώρισε, τούτους και εδικαίωσε». Σύμφωνοι; Ποιους προώρισε και εδικαίωσε; Ποιους εδικαίωσε; Εκείνους που προώρισε. Άρα λοιπόν προώρισε ο Θεός. Δεν προώρισε; Ο Θεός προώρισε «ους προέγνω», αυτούς που προγνώρισε. Τι δηλαδή; Ότι θα ήσαν άνθρωποι άξιοι της πίστεως. Γι' αυτό λέει και εδώ «οίδα». Το ρήμα οίδα, γνωρίζω, είναι το προγνωρίζω, το ίδιο.

Να το κλειδί, εδώ είναι, ώστε να βλέπουμε ότι δεν γίνεται δεκτή η πίστη από τον Φαραώ, επειδή είχε αυτός εκ προαιρέσεως σκληρή καρδιά. Και να το καταλάβετε αυτό, είναι ως εξής: η χάρις του Θεού — αυτό θα θυμόσαστε και θα τα λύσει όλα — η χάρις του Θεού είναι ένας ήλιος, όπως ακριβώς είναι ο ήλιος αυτός που μας φωτίζει, μας θερμαίνει. Οι άνθρωποι, οι ανθρώπινες προαιρέσεις, είναι δύο κατηγορίες. Η μια κατηγορία μοιάζει σαν το κερί και η άλλη κατηγορία μοιάζει σαν τον πηλό.