On Faith, Part 1 | 05-11-1973

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Among the virtues—those virtues that make up the path of nepsis, or watchfulness, as we have said thus far, and through which watchfulness we are led to union with God—the gateway to all the virtues is faith. Since the virtues make up the spiritual life, we must begin somewhere. And you will remember that we mentioned the teaching of Saint Theodore, Bishop of Edessa: the first thing is faith.

Faith leads to the fear of God, the fear of God leads to the keeping of the commandments, and so forth, until at last we arrive at love. The gateway to the virtues, then—to all the virtues—is faith. In the same way, if someone wishes to enter the Church, he enters through the Mystery of Baptism. Faith and Baptism are two essential elements that must necessarily coexist if a person is to be saved. Faith comes first, and Baptism follows. What did Philip say to the Ethiopian? The Ethiopian had said, “See, here is water. What prevents me from being baptized?” And Philip replied, “If you believe that Jesus is the Son of God, nothing prevents you from being baptized.” He said, “I believe.” The chariot stopped, they went down, and Philip baptized the Ethiopian. Thus, faith is the gateway to the virtues, while Baptism is the gateway to the Mysteries. This is why Christ joins the two together and says in the Gospel according to Mark, “He who believes and is baptized will be saved.” The one who believes and is baptized will be saved. Pay attention: the one who believes and is baptized. Is it possible for someone to believe without being baptized? Yes. Indeed, in the ancient Church

there were many such people. They postponed Baptism until the final hour because they were afraid they might sin afterward, and so they did not proceed to the Mystery. As you understand, they were doing themselves a grave injustice. John Chrysostom was compelled to preach a stern homily and say that the hour of death is not the hour for Mysteries—by which he meant Baptism—but the hour for wills. That is when a person should be making his will, yet instead he is trying to arrange his Baptism. Nor can someone be saved if he is baptized without truly believing. Salvation is the fruit of this union: faith and Baptism together.

“But he who does not believe,” says the Lord, “will be condemned.” The one who refuses to believe will be condemned. I also mention unbelief because our subject would perhaps be incomplete if we spoke about faith without also referring to unbelief. It would be like speaking about the healthy condition of something without mentioning the disease that afflicts it. Unbelief is a sickness, a sickness of the soul, and the human soul is threatened by it at every moment. At the end of our discussion on faith, we shall also speak about unbelief. Basil the Great adds: “For Baptism is the seal of faith, while faith is assent to the divinity

of God.” Baptism, he says, is the seal of faith. If you believe, a seal must be affixed, and that seal is Baptism. To give an example related to what we said before—to the words of the Lord—faith without Baptism does not benefit us, and Baptism without faith does not benefit us. I may write out a document, a contract, but if I do not place a seal and signature beneath it, it is invalid. This is why Basil the Great says that Baptism is the seal of faith and that faith is assent to the divinity of God. God Himself comes to give His assent to what you have accepted. And what have you accepted? The faith. You have said, “I believe in one God,

the Father Almighty,” and so forth, “and in one Lord Jesus Christ,” and “in the Holy Spirit.” I remind you of what we discussed last year: the Creed refers above all to the dogma of the Holy Trinity. Therefore, when you believe inwardly, from within yourself, from your heart, then God Himself comes and gives His assent to what you are saying. What, then, does “I believe” mean? What does it mean to believe? I will ask this question many times: what does “I believe” mean? I will ask it in our present discussion on faith, which we will not finish today, and in the discussions that follow.

At every moment I raise the question, “What does it mean to believe?” because I think a person should always ask himself: “Do I believe? What does it mean that I believe?” It is a kind of dusting off of the soul, so that he may examine again whether he believes, how deeply he believes, and in what manner he believes. At any moment there is a danger of going astray. What, then, does it mean to believe? It means that I accept inwardly—with all my heart and all my soul—everything God says or wills. Whatever God wills, I accept and do. Whatever God says, I accept. That is what it means to believe.

Therefore, since I accept what God wills and says, I obey what God says and wills. This is why Clement of Alexandria says, “Faith is obedience to the word.” This, he says, is faith: obedience to the word, obedience to the word of God. Basil the Great emphasizes that “faith is assent without disputation.” Here, “without disputation” means without making distinctions, and that means without subjecting everything to rationalistic argument. As you can see, the term has a particular meaning here. Today, the same word means something different.

It means not sitting there reasoning with yourself and saying, “Perhaps it is not this way. Perhaps it is some other way. Could it be this? Could it be that?” What, then, is faith? It is assent without such reasoning, without distrust, and without doubting what has been heard. It is full assurance that what has been proclaimed is true, by the grace of God. Yet faith is something even more. It touches upon hope, which will be the subject of a separate discussion, because hope is a virtue that follows faith and is perhaps, together with faith, among the greatest of virtues.

Again, Clement of Alexandria says, “Faith is expectation.” Expectation means something I await, something I look forward to, something I believe so deeply that for me it is already a reality. That is faith. Let me give a very, very simple example, so that the subject of faith may be completely understandable even to the simplest listener. If you tell a little child—a very young child of five, six, or seven—that you will bring him sweets in the evening,

the child will never wonder whether you might fail to bring them. Try it, and you will see—provided, of course, that the child has not already been made the victim of mockery and deception. Many times, mothers tell a child lies simply to get their work done. That too is a terrible thing. Having been deceived many times from an early age, the child begins not to believe his mother. The worst approach, the worst upbringing, is to lie to a child. It is the worst thing. If you do not wish to answer what the child is asking, say: “My child, that is not something you need to ask about. You are being curious, and curiosity is a bad thing.” That is all. Stop there. But do not lie. Do not lie to a child.

You have seen that the subject of children affects me very deeply. So whenever it comes up, even as an example, I pause for a moment to speak about it again. Let us return to the child. You tell him that you will bring him sweets in the evening, and he does not begin reasoning about it. Perhaps his father has no money. Perhaps he will forget. An adult would say, “He may forget. He may have no money. He may not pass by the shop that sells sweets.” What “may”? No such “may” ever enters the child’s mind. This is what it means to believe without disputation, without doubt. That is why Christ said, “Unless you turn and become like children, you will by no means enter the Kingdom of Heaven.” You see clearly

that Christ desires this faith without disputation, a faith free from rationalistic arguments.

We should also say from the outset that faith is a path to knowledge. This is very important. Please fix it firmly in your minds, because we shall devote much attention to this point. Faith is a path to knowledge, a way by which a person comes to know. How, for example, can I learn a science? Through books, by reading, and by listening to lessons on the subject—that is, through the teacher and through books. How can I come to know Greece? By traveling through it. Such journeys are a path to knowledge.

And so forth. In the same way, faith is a path to knowledge—and indeed the best and most perfect path to knowledge. Perhaps many people do not consider it either the best or the most perfect. Nevertheless, only by walking this path can someone understand its value. My dear friends, it is well known that human understanding, the human mind, is unable to grasp everything that surrounds us. As a human being, I cannot know a great many things. My knowledge is finite; it has limits. And between...

Allow me to put it this way: between the subject and the object there is a space that can mislead us, so that I cannot possess certain knowledge of the object. I am the subject, and this is the object. A watch, for example, is an object. I, as the subject, seek to know that object. But between me, the subject, and the object there is a distance. At this moment, that distance contains the air and something more. It is not only the air; my glasses also stand between us. And it is not only my glasses, because the image must reach the brain.

Or, if you prefer, it must reach my soul. It is not only the glasses; the eye itself also intervenes, because the eye is not the human person. The eye is an organ that receives what is there. Therefore, if my eyes see everything as green, I will see the watch as green. If my eyes see everything as red, I will see the watch as red. And do not find it strange that I spoke of seeing green and red. There is an eye disorder called color blindness. It is well known. People with this condition may not distinguish traffic signals, the green from the red. Such a person can never drive, because he may pass through a red light, taking it for green or for some other color, and kill people. Such a person is never given a driving license. What does this mean? It means that the eye is impaired. Yet the eye itself is only an organ, something that mediates

between me and the object. And it is not only the eye, with all the extraordinary delicacy of its structure—the retina, its membranes, and the countless parts within it. There is also the nerve, the optic nerve, which carries the image to the brain. That too may or may not be impaired. In any event, it too is a medium. Then there is the brain itself, because the brain is not the soul. The brain is not the soul. The brain itself also has its own distinctive character, as it certainly does in every human being. The brain is not identical in all people. Yet it too is an organ; it too is an intermediary.

How, then, is this report, this information about what the watch is, to pass from the object to me, the subject? How many things intervene? In the end, will I acquire true knowledge of the object? No. This is humanity’s great problem: How do I know? If you like, this is what gave rise in philosophy to the problem of knowledge. Allow me occasionally to say something that may go beyond some of my listeners, so that we may also meet the needs of everyone present. From time to time, I say something more advanced. If some of the brethren do not understand the more difficult point, let them exercise a little patient endurance, so that we may address minds at every level. This is why I sometimes go a little further. And if I am not understood, I will try to make myself more understandable. And so we see...

that human understanding is unable to grasp every object—or, to speak literally, perhaps any object at all. A great many problems surround us. First there is the problem of the world. What is the world? Then there is the problem of existence. What am I? What am I, a human being? What am I? I myself do not know who I am or what it means to be human. The soul is what thinks, decides, loves, hates, and does everything. It is what moves me. Yet the soul itself asks the question—listen to how strange this is—“Do I exist, and what am I?” A small example will convince you. It is with our eyes that we see. We see everything. Yet who has ever seen his own eyes, those very eyes with which he sees everything? Do not say to me, “I have a mirror,” because the mirror does not show me my eyes; it shows me an image of my eyes. In the same way, if I heard my friend’s voice over the telephone, I would know it was my friend, but my friend would certainly not be inside the telephone. I do not know whether I am making myself understood. No one has ever seen his own eyes. No one has ever seen them. Another person sees them, but I myself have never seen my own eyes.

The mirror gives me an image of my eyes, not my eyes themselves. And yet it is with my eyes that I see. This is why Descartes, a great philosopher, said that the nous, the spiritual intellect, can prove everything except itself. The nous cannot prove that the nous exists. This is a serious and formidable matter. What, then, do these few words show us? That human understanding is poor. What it knows is very limited, and even what it has come to know remains uncertain. A question mark remains; there is always a reservation: Is it really so? We need not look far. How many things has man regarded as scientifically established, only to revise them later and say, “At that time we saw this subject in one way, or believed it to be so; today we see it differently”? Why?

Because knowledge becomes more complete. But what does that mean? It means that I did not possess perfect knowledge then. And who can assure me that I possess perfect knowledge today, and that tomorrow I will not revise what I now consider correct? Therefore, with the means available to me for knowing the world around me, there is no precise, infallible, and perfect path to knowledge. Whether I use my senses or my understanding itself as the means by which I know something, there is no certainty. There simply is none. The path of knowledge is imperfect. Yet amid this imperfection we have another path. Another way is faith.

I said that where knowledge through human understanding and the nous cannot reach, faith enters. To believe means that God comes and reveals Himself. In other words, what I could not discover comes of itself to be revealed and made manifest to me. Man has always sought God and continues to seek Him, but he has never been able to find God by himself. The result was that he fell into idolatry. There was only one hope: that God would reveal Himself. You remember yesterday’s final passage from the second chapter of Exodus, where God says, “I heard”; then, then...

“I remembered,” God says; then, “I saw”; and afterward, “I made Myself known.” He comes to make Himself known to mankind. God’s making Himself known to mankind is the path of revelation—that is, the path of faith. Christ had to come and tell us: God is triune, God is spirit, and God is one. When I say triune, I mean three persons, yet there is one God. How could I have known this? How could any human being have known it? From where? It therefore had to be revealed to me. If I ultimately accept this way, the path of faith, then I certainly possess knowledge that is perfect, always in the measure possible for man. But if I reject this path...

I will never attain knowledge that is perfect in the measure possible for man. What, then, is faith? It is a path. What kind of path? A path to knowledge. Every other path is imperfect and, if you will, even prone to error. I need only remind you of the history of philosophy itself. It examines all the philosophical systems, each of which claims the truth for itself, and yet one system contradicts another. This reveals the error of the path of human reasoning and shows that only the path of faith and revelation remains. Blaise Pascal, a scientist, philosopher, and what is called an apologist for Christianity, gave a beautiful illustration of this. I do not like to cite philosophers or scientists, but the discussion has led us to it. He said that the intellect will come as far as the threshold of heaven, its wings beaten and sorrowful. Yet there, at heaven’s threshold, it sets down faith. The intellect remains there, unable to go any farther, while faith alone advances into the realm of heaven. This shows that the path of faith lies beyond the path of human reasoning. Therefore...

Who possesses the fullness of knowledge? The one who also possesses faith. What do we see, my beloved? We see that faith is absolutely necessary. The person who says, “I do not wish to believe,” is, by that very fact, incomplete. And now a question arises: from the standpoint of divine revelation, how did faith emerge in human life as a path to knowledge? How did faith enter human life?

The history of faith began when man first appeared upon the earth. It began in the Garden of Eden, in Paradise.

That is where faith begins. What does this mean? We might say that faith is the eldest of the virtues. We might perhaps say that fasting is a very ancient virtue. It is among the eldest of the virtues, for God said, “Do not eat, do not eat”—in other words, fast. Yet faith is older and more ancient than fasting, as you will see. Our first parents had to remain steadfast in virtue. But what is the beginning of virtue? Obedience. And when we speak of obedience, we mean that I accept what another tells me—what God tells me.

I must accept it. Thus, the meaning of obedience is inseparable from the meaning of faith. When I say, “I believe,” it means, “I obey.” When I say, “I obey,” it means, “I believe.” This is why, as I mentioned earlier, Clement of Alexandria says: What is faith? Obedience to the word—to obey what is spoken. And here, what did God say to our first parents? “On the day you eat of this fruit, you shall surely die.” On the day you taste the fruit, you will die by death. What do we see here? This warning from God is nothing other than a word.

Our first parents had to obey that word—that is, they had to believe it. Pay attention, for I am trying to make an anatomy of faith: What is faith? This is something that has occupied me deeply, I tell you truthfully. I am telling you the history of faith; I am making an anatomy of it. Follow carefully, because it will help you greatly in your life if we ever truly learn what it means to believe. Our first parents, then, had to obey—that is, to believe, to accept that what God told them meant exactly what He said and nothing else. As we know, God spoke to them about death. He told them that if they tasted the fruit, they would die. But for our first parents, death...

Had never existed either as something seen or as something experienced. They had never seen anyone else die. Had our first parents ever seen anyone die? They had not. Had they themselves experienced death? Not at all. Therefore, God was warning them about something entirely unknown to them, both by sight and by experience. If you asked me what drunkenness is, I could tell you that I have two kinds of experience. One is that I have seen drunken people: I have seen how a drunkard walks and how he stumbles into pillars and walls. The other experience would be that I myself became drunk and learned what drunkenness is.

So it is with death. Yet our first parents had no knowledge of it at all. They therefore had to believe the Word of God, trusting that what God had said was true. Try to enter into the state of mind of our first parents. Let us not forget that today the experience of death is extremely common for us. We see people die. Try to enter into the state of mind of our first parents, who knew nothing of death. They truly had to believe. Today, if someone tells us, “Do not touch an electric current, because it kills,” we already know this. We know because many people have been killed by electricity. Or if you put a revolver to your head and pull the trigger, you will die. We know this.

I would not say, then, “Let me try it so that I may know.” Many others have already done so. Try, therefore, to understand our first parents. It truly was a matter of faith, since they had seen nothing of death. But did our first parents believe? Indeed they did. God had said it. When the devil came and cast doubt upon God’s words, they insisted that this was what God had said. Thus, we see clearly that they had believed. But the devil persisted, determined to sow what within the hearts of our first parents? Doubt—that is, unbelief. And what did he say? “You shall not surely die.” No, you will not die. What had God said? “You shall surely die.”

The devil then supplied a reason. Had he given no reason, our first parents would not have been persuaded by his words. What deceived them was precisely his reasoning. Listen: “For God knew”—the word “for” introduces his explanation—God knew that “on the day you eat of it, your eyes will be opened, and you will be like gods, knowing good and evil.” You will become gods, he says; your eyes will be opened, and you will know good and evil. That, he claims, is why God told you not to taste it. Thus, against faith in God comes the devil’s unbelief; against the word of God comes Satan’s contradiction.

At that moment, unbelief becomes the gateway of death. Please understand: from that moment, the unbelief of our first parents becomes the gateway of death. For God is not both yes and no. God is trustworthy. Since He had said, “On the day you eat of it, you shall surely die,” death entered through the disobedience and unbelief of our first parents. Mankind fell. Death entered, and they experienced it. Yet God remains determined that mankind should now be saved. What am I telling you?

The history of faith. Follow carefully, then. God remains determined that mankind should be saved. But what path will God now indicate for salvation? What path had He shown our first parents? The path of obedience, the path of faith. Mankind fell away; mankind fell. What path will God now indicate, since He remains determined that mankind should be saved? Some other path, perhaps? No. God does not contradict Himself. God remains faithful to what He said from the beginning. He sets before us once again the same path: the path of obedience, or faith. Once again! But how is this faith now presented?

At that time, the object connected with faith was the fruit. Now the object of faith is different. It is Jesus Christ; it is God Himself—God. Pay attention here to a profound Mystery. The tree God pointed out was one tree among the many He had created. Let us call it an apple tree. It was not an apple tree, though many suppose it was. Others say it was a fig tree. But for the sake of argument, let us call it an apple tree. It was not one, I repeat. Yet that apple, perhaps, which our first parents ate...

Did it contain some poison? Did it contain a seed of death? What was in it? Nothing. It was an apple like all the apples on all the apple trees of Paradise and of the earth. Where, then, was the evil? Not in the apple, but in unbelief. At that time God set a fruit before them, and their unbelief concerned His words. Now He does something else, something beyond our comprehension, my beloved. He does not set an apple before us; He sets Himself before us. Grasp this: He sets Himself before us. And He Himself comes and says, “Do you accept Me? Do you believe that I am?” Christ said, “Unless you believe, you will die in your sins.”

“You will die in your sins unless you believe that I am.” What does “I am” mean? I am He Who Is, the Existing One, God—the infinite God, the Creator of all things. It is astonishing. From the difference between the fruit and God Himself, we can understand the greatness of God’s love. This is precisely why the whole Gospel is nothing other than a history of faith. If we had to say what the Gospel is, it would be expressed in the verse I will now read, which is itself the history of faith: “For God gave His only-begotten Son, so that whoever believes in Him should not perish.”

He does not now give a fruit, an apple tree, but His own Son, so that whoever believes in Him “should not perish”—should not be lost. To perish means to die. Not to perish means not to die. Here, however, it means not to die eternally, because the other death is eternal death. But what else does He say? He speaks not only negatively, but positively as well. He says not only “should not perish,” but also, positively, “but have eternal life.” He also presents the other side: “Whoever believes in Him is not judged.” The person who believes in Christ is not condemned as our first parents were condemned when they ate—that is, when they did not believe.

“But he who does not believe is condemned already.” The one who does not believe has already been judged, “because he has not believed in the name of the only-begotten Son of God.” Because he did not believe in the name of the only-begotten Son of God. Do you see, my dear friends, the history of faith? I do not know whether you have grasped its meaning. It is very important. If you follow this course, you will be able to grasp what faith means. The Annunciation—for this is a subtle point, at least as I see it—is something delicate: because the word faith and the verb to believe have many meanings, we may not easily grasp the meaning of faith in its spiritual sense, in the sense of salvation.

But what does this faith—faith in Jesus Christ—consist of? What does it mean? It means that Jesus Christ is God, God who became man, and that His sacrifice stands on behalf of mankind for its salvation. If you believe that Christ is God and that His sacrifice upon the Cross came to save me—that is, to represent me before God the Father, since I have sinned—then I am saved. You see that faith and salvation are cause and effect. John Chrysostom says, very rightly, that no one has ever been saved by works alone, while many have been saved by faith alone. The thief is the first example: “I believe, Lord; save me.”

What does “save me” mean? “Remember me, Lord, in Your Kingdom.” When he says, “in Your Kingdom,” this means, “I believe.” This is what I believe. And when he asks Christ to remember him in His Kingdom, he is asking Him to save him. In other words, we could say: “I believe, Lord; save me.” And the thief was saved. He could perform no other work. What work could he do? His hands were nailed to the wood. How could he now give alms or perform good deeds? How could his feet carry him to visit the sick and the imprisoned, as Christ commanded? They too were nailed to the wood. Only one thing remained for him: to say, “I believe.” That alone. And he was saved. Now God the Father looks upon humanity through Jesus Christ and shows favor for the sake of Jesus, whom He loves.

As man, Jesus stood perfect before God—not as God, for as God He is perfect, but as man He stood perfect before God. And because God the Father loves the Son, for the Son’s sake He justifies humanity—that is, He justifies me, a human being, a poor human being—on the condition that I have believed in Jesus Christ. And now listen to something remarkable.

The first-formed man did not believe in death; and so, through his unbelief, he sinned, and death came to pass. Today we have death. Christ comes and desires to save us. Today we know death. At that time, the first-formed man believed that he would live forever. He did not believe in death. Today Christ has come and risen, and yet today man does not believe in the Resurrection—that is, in Life. This is very strange, truly very strange.

The first-formed man and woman could not understand that unbelief lay hidden in the matter of the fruit. Later, when the Son and Word of God appeared as man, people could not discover that His divinity was hidden within Him.

I cannot understand what man is: so rich, the image of God, and yet concealing such poverty and such deception. But a question arises: why does God not present something more striking, something more obvious, so that people can perceive it more readily within themselves? How should Christ have appeared? He had to become man. Why did He have to become man? Because man had sinned, and He had to assume human nature. Saint Athanasius the Great says, “What is not assumed is not healed.” If God had not assumed flesh, how could He have saved the flesh? But the important point lies elsewhere: if

God were to appear as He truly is, not only could nothing stand before Him, but above all He would abolish human freedom. Suppose now that we held a vote. Cut a small piece of paper, please, and write whether you believe absolutely in God. Perhaps twenty people would write, “I do not believe.” That is many. But suppose that, while we are speaking, a blinding light suddenly appeared, like the light that appeared before the Apostle Paul, and everyone fell to the ground. Everyone down. And while we were lying there, suppose I managed to pass around another piece of paper and asked you to write whether you believe.

Do you think anyone would now say that he did not believe? Now everyone would say that he believed. But why would they say so now? Because something like a steamroller had passed over their freedom: the manifestation of God. Freedom—which is the greater good—would have vanished. Therefore, to preserve human freedom, which God Himself created and which He reverences and respects, He must appear as He does and introduce the way of faith. He says to man: “My dear one, I set this before you. Do you believe it? Do you accept it? But neither what I set before you nor the way I reveal Myself to you is so overwhelming that it crushes your freedom.”

“I present you with a Gospel, a book. What else do I present to you? Myself as a man. I do not come to blind you or trample upon your free choice. Do you accept Me?” Here lies the great question: man is free to say yes. Why must he be free? Because if he freely says yes, faith is then a virtue. Virtue is the fruit of man’s free choice and his personal effort. If virtue does not contain these two essential elements—freedom and effort—it ceases to be virtue. Virginity is a virtue.

Christ said, “Not everyone can accept this saying, but only those to whom it has been given.” It would not be a virtue if Christ had not also said something else: “He who is able to accept it, let him accept it.” For “those to whom it has been given” refers to the grace that is given to you, while “he who is able to accept it, let him accept it” refers to your personal effort. Since personal effort enters into virginity, virginity is a virtue. Intelligence cannot be considered a virtue, because you made no effort to be intelligent. Nor can your height be considered a virtue, because you did not make yourself grow as you wished. Nor is it a virtue that you are beautiful or not beautiful, or that you possess some particular skill. These are things God has given you. They are entirely gifts; you did not labor for them. From the moment you labor to attain something, that is called virtue.

Faith, however, is a virtue. It is the first virtue; it is the gateway to the virtues. And as such, it must preserve intact both human freedom and personal effort.

Allow me a few more minutes to conclude this section, so that I do not leave the subject unfinished.

Death entered through Adam. Now the Son of God becomes man and is obedient—obedient, yes, even unto death, death upon the Cross, as the Apostle Paul says—that is, He is faithful, and He undertakes to become what Adam failed to become through his Fall. I shall read you two passages, one from the fifth chapter of Romans and the other from the fifteenth chapter of First Corinthians. Together, these passages present the history of faith. “Just as through one man sin entered the world”—that is, just as sin entered the world through one man, Adam—“and death through sin.”

“And thus death spread to all men”—death passed to every human being—“because all sinned.” “For just as through the disobedience of one man the many were made sinners”—through the disobedience, the unbelief, of one man, Adam, the many, all of us, were made sinners—“so also through the obedience of the One the many will be made righteous.” Thus, through the obedience, the faithfulness, of the One, Jesus Christ, the many are made righteous and holy. “The first man Adam became a living soul.” The first man, Adam, was made a living human being, “a living soul.”

“The last Adam”—who is the last Adam? Jesus Christ—became “a life-giving spirit.” He became not merely a spirit that lives, but one who creates life and gives life. “The first man was of the earth, made of dust.” Adam, the first man, came from the earth and was made of dust. “The second Man,” Jesus Christ, is “the Lord from heaven.” “And as we have borne the image of the man of dust”—as we have clothed ourselves in the image of the man made of dust—“we shall also bear the image of the heavenly Man.” We shall also clothe ourselves in the image of the heavenly Man. Thus, my dear friends, the whole history of mankind’s Fall in Adam and restoration in Christ is, in reality,

the history of faith. I draw your attention to the words of Symeon the God-receiver. When he received Christ into his arms, he said: “Behold, this Christ is appointed for the fall and Resurrection of many.” Some will rise with Him, while others will fall. There are two camps: those who will believe and those who will not. And the Lord Himself says in the Gospel according to John—the first statement is, of course, spoken by John, while the other is spoken by Christ—“This is the judgment: that the Light,” Christ, “has come into the world, and men loved darkness rather than the Light.” It is a matter of faith or unbelief. And Jesus said, “For judgment I have come into this world.” I came to bring about a judgment in this world. What judgment? The judgment of faith: “that those who do not see may see.” Those who cannot see, who are blind, cry out: “Son of David, have mercy on me.” “What do you want Me to do for you?” “That I may receive my sight.” Yet this man—or these blind men—had not seen the other miracles, because they were blind. But they believed. And this is what He means: He came to bring about this judgment, “that those who do not see may see, and that those who see may become blind.” The Pharisees and the others who saw the miracles had become blind.

So we truly see a judgment of faith in this world. The history of faith divides mankind into two groups, with the person of Jesus Christ as the central dividing point. But even within these gatherings, my dear friends—even here, in every heart and every soul in which the word of God is heard—a judgment takes place: the judgment between faith and unbelief.

Από τας αρετάς, αι οποίαι αρεταί αποτελούν την οδόν της νήψεως, όπως είχαμε πει μέχρι τώρα, και η οποία νήψις οδηγεί μετά του Θεού ένωση. Η θύρα όλων των αρετών είναι η πίστη, εφόσον οι αρετές απαρτίζουν, αποτελούν την πνευματική ζωή, από κάπου να ξεκινήσουμε. Και θα ενθυμείσθε που είχαμε αναφέρει την γνώμη του Αγίου Θεοδώρου, Επισκόπου Εδέσσης, ότι το πρώτο είναι η πίστις.

Ότι η πίστις οδηγεί στον φόβο του Θεού, ο φόβος του Θεού στην τήρηση των εντολών και ούτω καθεξής, και φτάνουμε τελικά εις την αγάπη. Η θύρα, λοιπόν, των αρετών, πασών των αρετών, είναι η πίστη. Όπως αντιστοίχως, δια να εισέλθει κανείς εις την Εκκλησίαν, θα εισέλθει δια του μυστηρίου του βαπτίσματος. Πίστις και βάπτισμα είναι δύο βασικά στοιχεία, τα οποία οπωσδήποτε, δια να σωθεί κανείς, πρέπει να συνυπάρχουν. Προηγείται η πίστις, ακολουθεί το βάπτισμα. Τι είχε πει ο Φίλιππος στον Αιθίοπα; «Εάν πιστεύεις», εφόσον είχε πει «Να νερό, τι με εμποδίζει να βαπτιστώ;» Και του λέγει: «Εάν πιστεύεις ότι ο Ιησούς είναι ο Υιός του Θεού, σε τίποτα δεν εμποδιζόμεθα από το να βαπτιστείς». Και είπε: «Πιστεύω». Και σταματάει η άμαξα, κατέρχονται και ο Φίλιππος βαπτίζει τον Αιθίοπα. Ώστε πίστις και βάπτισμα είναι το μεν πρώτο η θύρα των αρετών, το δε δεύτερο η θύρα των μυστηρίων. Γι’ αυτό και ο Χριστός τα συνδέει αυτά και λέγει στο κατά Μάρκον Ευαγγέλιο: «Ὁ πιστεύσας καὶ βαπτισθεὶς σωθήσεται». Αυτός ο οποίος θα πιστεύσει και θα βαπτιστεί θα σωθεί. Προσέξτε: αυτός που θα πιστέψει και θα βαπτιστεί. Είναι δυνατόν κανείς να πιστέψει χωρίς να βαπτιστεί; Ναι. Μάλιστα, στην αρχαία Εκκλησία

πολλοί τέτοιοι, οι οποίοι άφηναν τελευταία ώρα το βάπτισμα, φοβούμενοι μήπως αμαρτήσουν, και έτσι δεν προχωρούσαν εις το μυστήριο, οπότε, καταλαβαίνετε, αδικούσαν τον εαυτό τους καταφόρως. Ηναγκάσθη ο Ιερός Χρυσόστομος να κάνει έναν δριμύν λόγον και να πει ότι η ώρα εκείνη του θανάτου δεν είναι ώρα μυστηρίων —εννοούσε το βάπτισμα— αλλά ώρα διαθηκών. Κανείς κάνει τη διαθήκη του τότε και εκείνον να φροντίζει να βαπτιστεί. Και ούτε ακόμη, εάν κανείς βαπτιστεί χωρίς όντως να πιστεύει, δύναται να σωθεί. Η σωτηρία είναι αποτέλεσμα αυτής της συζεύξεως, δηλαδή πίστεως και βαπτίσματος.

«Ὁ δὲ ἀπιστήσας», λέγει ο Κύριος, «κατακριθήσεται». Εκείνος ο οποίος θα απιστήσει θα κατακριθεί. Αναφέρω και το θέμα της απιστίας, γιατί θα ήταν ίσως όχι ολοκληρωμένο το θέμα μας, εάν μιλούσαμε για την πίστη και δεν αναφερόμεθα και στην απιστία. Δηλαδή, να αναφέρεται κανείς εις την υγεία μιας καταστάσεως και ταυτοχρόνως να μην κάνει μνεία της ασθενείας της ίδιας καταστάσεως. Δηλαδή, η απιστία είναι μια αρρώστια, είναι μια αρρώστια της ψυχής, από την οποία ανά πάσα στιγμή απειλείται η ανθρωπίνη ψυχή. Στο τέλος του θέματος περί πίστεως θα μιλήσουμε και για την απιστία. Και ο Μέγας Βασίλειος συμπληρώνει και λέει: «Ἐστὶ γὰρ τὸ βάπτισμα σφραγὶς πίστεως, ἡ δὲ πίστις θεότητος

συγκατάθεσις». Το βάπτισμα, λέγει, είναι η σφραγίδα της πίστεως. Εάν πιστεύεις, πρέπει να μπει σφραγίς, και η σφραγίς είναι το βάπτισμα. Δηλαδή, να πω ένα παράδειγμα σε σχέση με τα προηγούμενα, τα λόγια του Κυρίου δηλαδή: ότι η πίστις χωρίς το βάπτισμα δεν ωφελεί, το βάπτισμα άνευ της πίστεως δεν ωφελεί. Να γράψω ένα χαρτί, ένα συμβόλαιο, αλλά να μην βάλω από κάτω σφραγίδα και υπογραφή. Άκυρο είναι. Γι’ αυτό λέγει ο Μέγας Βασίλειος ότι το βάπτισμα είναι η σφραγίδα της πίστεως και ότι η πίστις είναι η συγκατάθεση της θεότητος. Έρχεται αυτός ο Θεός να συγκατατεθεί σε εκείνο το οποίο κι εσύ απεδέχθης. Τι απεδέχθης; Την πίστη. Είπες: «Πιστεύω εις έναν Θεόν,

Πατέρα, Παντοκράτορα» και τα λοιπά, «και εις έναν Κύριον Ιησού Χριστό» και «εις το Πνεύμα το Άγιο». Θυμίζω τα περσινά, ότι το Σύμβολο της Πίστεως κυρίως αναφέρεται, κυρίως αναφέρεται στο δόγμα της Αγίας Τριάδος. Όταν, λοιπόν, πιστεύω ενδιαθέτως, από μέσα σου, από την καρδιά σου, τότε έρχεται να συγκατατεθεί και Αυτός ο Θεός σε εκείνο το οποίο λέγεις. Τι σημαίνει, λοιπόν, πιστεύω; Τι σημαίνει πιστεύω; Πολλές φορές θα ερωτήσω τι σημαίνει πιστεύω. Όπως στο σημερινό θέμα, το οποίο δεν θα τελειώσει, περί πίστεως, αλλά και τα επόμενα...

Θέτω ανά πάσα στιγμή το ερώτημα τι σημαίνει πιστεύω, διότι νομίζω ότι ο άνθρωπος πρέπει πάντα να λέγει στον εαυτό του: «Πιστεύω; Τι σημαίνει πιστεύω;» Είναι ένα ξεσκόνισμα της ψυχής του, για να αναθεωρεί αν πιστεύει, κατά πόσο πιστεύει και πώς πιστεύει. Σε μια στιγμή υπάρχει ο κίνδυνος της εκτροπής. Τι σημαίνει, λοιπόν, πιστεύω; Σημαίνει δέχομαι ενδιαθέτως, από την καρδιά μου, από την ψυχή μου, παν ό,τι λέγει ή θέλει ο Θεός. Τι θέλει ο Θεός, το αποδέχομαι, το κάνω. Τι λέγει ο Θεός, το αποδέχομαι. Αυτό θα πει πιστεύω.

Συνεπώς, αφού δέχομαι εκείνο το οποίο θέλει και λέγει ο Θεός, άρα υπακούω σ’ αυτό που ο Θεός λέγει και θέλει. Γι’ αυτό και λέγει ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς ότι «πίστις ἐστὶν ἡ τοῦ λόγου ὑπακοή». Αυτό λέγει να είναι πίστις, η του λόγου υπακοή, το να υπακούσεις εις τον λόγο του Θεού. Ο δε Μέγας Βασίλειος τονίζει ότι «πίστις ἐστὶ συγκατάθεσις ἀδιάκριτος». Αδιάκριτος θα πει άνευ διακρίσεως, και άνευ διακρίσεως θα πει χωρίς ορθολογισμόν. Λοιπόν, όπως βλέπετε, και ο όρος έχει μια ειδική σημασία. Σήμερα αδιάκριτο σημαίνει κάτι διαφορετικό.

Να κάθεσαι να κάνεις συλλογισμούς και να λέγεις: «Μήπως δεν είναι έτσι; Μήπως είναι αλλιώτικα; Άραγε έτσι; Άραγε αλλιώς;» Ώστε, τι είναι πίστις; Είναι συγκατάθεσις χωρίς διαλογισμούς, χωρίς δυσπιστία, χωρίς αμφιβολία των ακουσθέντων, πληροφορία της αληθείας των κηρυχθέντων, Θεού χάριν. Αλλά πίστις είναι κάτι ακόμη περισσότερο, κάτι το οποίο εγγίζει αυτήν την ελπίδα, η οποία και θα αποτελέσει ιδιαίτερο θέμα αναπτύξεως, διότι είναι μία μετά την πίστη αρετή, ίσως μετά της πίστεως μεγίστη.

Πάλι ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς λέγει ότι «πίστις ἐστὶ προσδοκία». Και προσδοκία θα πει κάτι που περιμένω, κάτι που αναμένω, κάτι που το πιστεύω τόσο πολύ, ώστε για μένα είναι μία πραγματικότητα. Αυτό είναι πίστις. Και για να πω ένα πολύ πολύ απλό παράδειγμα, ώστε να γίνει το θέμα της πίστεως πολύ κατανοητό και για τον τελευταίο ακροατή, θα ήταν το εξής: εάν πείτε σε ένα μικρό παιδί, σε ένα πολύ μικρό παιδί, πέντε, έξι, επτά χρονών παιδί, ότι το βράδυ θα του φέρετε καραμέλες,

το παιδί δεν θα κάνει καμία σκέψη μήπως δεν του φέρετε καραμέλες. Δοκιμάστε το και θα δείτε. Εφόσον, φυσικά, το παιδί δεν έχει πέσει θύμα κοροϊδιών και απατών. Δηλαδή, γιατί πολλές φορές οι μητέρες, για να κάνουν τη δουλειά τους —άλλο κακό και αυτό, άλλο κακό και αυτό— λέγουν ψέματα εις το παιδί. Και το παιδί αρχίζει από μικρό, αφού απατήθηκε πολλές φορές, λέγω, να μην πιστεύει την μητέρα του. Το χειρότερο, η χειροτέρα πολιτική, η χειροτέρα αγωγή, είναι το να λέγει κανείς ψέματα σε ένα παιδί. Το χειρότερο πράγμα. Δεν θέλετε να πείτε αυτό που σας ερωτά; «Παιδί μου, αυτό το πράγμα δεν σε ενδιαφέρει να το ερωτάς. Είσαι περίεργος και η περιέργεια είναι κακό πράγμα». Τέλος, έως εκεί. Όχι ψέματα. Όχι ψέματα σε ένα παιδί.

Έχετε δει, το θέμα παιδί για μένα είναι ένα πολύ έντονο, γι’ αυτό, όποτε έρθει και σαν παράδειγμα το θέμα, σταματώ λίγο να μιλήσω πάλι για το ζήτημα του παιδιού. Έστω ένα παιδί. Του πείτε ότι θα του φέρετε καραμέλες το βράδυ, δεν θα κάνει σκέψεις. Μήπως ο πατέρας δεν έχει χρήματα; Μήπως το ξεχάσει; Ένας μεγάλος θα πει: «Μπορεί να το ξεχάσει, μπορεί να μην έχει χρήματα, μπορεί να μην πέρασε από το μαγαζί που πουλάνε καραμέλες». Ποια «μπορεί»; Κανένα «μπορεί» δεν περνάει από το μυαλό του παιδιού. Αυτό θα πει πιστεύω αδιακρίτως, χωρίς αμφιβολία. Γι’ αυτό ο Χριστός είπε: «Ἐὰν μὴ στραφῆτε καὶ γένησθε ὡς τὰ παιδία, οὐ μὴ εἰσέλθητε εἰς τὴν Βασιλείαν τῶν Οὐρανῶν». Βλέπετε καθαρά,

ο Χριστός θέλει αυτήν την αδιάκριτον, την χωρίς ορθολογισμούς πίστη.

Επίσης, εξαρχής να πούμε ότι η πίστις είναι μία οδός γνώσεως. Αυτό είναι πολύ βασικό. Παρακαλώ, σημειώστε το μες στο μυαλό σας, γιατί θα ασχοληθούμε πολύ με το σημείο αυτό. Είναι μία οδός γνώσεως, ένας τρόπος να γνωρίσει κανείς. Πώς, επί παραδείγματι, μπορώ να γνωρίσω μια επιστήμη; Διαμέσου του βιβλίου, άμα διαβάσω, διαμέσου των ακροάσεων σχετικών μαθημάτων, δηλαδή δια της οδού του διδασκάλου και των βιβλίων. Πώς μπορώ να γνωρίσω την Ελλάδα; Με το να κάνω εκδρομές. Είναι μία οδός γνώσεως οι εκδρομές.

Και ούτω καθεξής. Έτσι και η πίστις είναι μία οδός γνώσεως. Και μάλιστα, η αρίστη και τελειοτάτη οδός γνώσεως. Ίσως για πολλούς δεν είναι ούτε η αρίστη ούτε η τελειοτάτη. Αλλά, εντούτοις, είναι κάτι που μόνον κανείς, αν βαδίσει την οδόν αυτήν, δύναται να αντιληφθεί την αξία της. Είναι γνωστό, αγαπητοί μου, ότι η ανθρωπίνη νόηση, το ανθρώπινο μυαλό, αδυνατεί να συλλάβει ό,τι περιβάλλει τον άνθρωπο. Δηλαδή, δεν μπορώ να γνωρίσω πάρα πολλά εγώ ο άνθρωπος. Οι γνώσεις μου είναι πεπερασμένες, έχουν όρια και μεταξύ...

Επιτρέπετε να το πω έτσι, μεταξύ υποκειμένου και αντικειμένου υπάρχει ένας χώρος ο οποίος εξαπατά και δεν μπορώ να έχω ασφαλή γνώση του αντικειμένου. Εγώ είμαι το υποκείμενο και αυτό είναι το αντικείμενο. Ας πούμε, ένα ρολόι είναι ένα αντικείμενο. Εγώ, ως υποκείμενο, θα γνωρίσω το αντικείμενο. Μεταξύ, όμως, εμού του υποκειμένου και του αντικειμένου υπάρχει μια απόσταση. Αυτή η απόσταση είναι αυτή τη στιγμή ο αέρας και κάτι ακόμα. Δεν είναι μόνο ο αέρας, είναι και τα γυαλιά μου. Δεν είναι μόνο τα γυαλιά μου, διότι η εικόνα πρέπει να φτάσει στον εγκέφαλο.

Θέλετε εσείς την ψυχή μου; Δεν είναι μόνο τα γυαλιά, είναι ακόμη και το μάτι αυτό τούτο, διότι το μάτι δεν είναι ο άνθρωπος. Το μάτι είναι όργανο που θα συλλάβει αυτό που υπάρχει. Συνεπώς, αν το μάτι μου βλέπει πράσινα, πράσινο θα δω το ρολόι. Αν το μάτι μου βλέπει κόκκινα, κόκκινο θα δω το ρολόι. Και μη σας φαίνεται παράξενο αυτό που είπα, πράσινα και κόκκινα. Είναι μια αρρώστια των ματιών που λέγεται αχρωματοψία. Είναι γνωστό. Δεν βλέπουν, επί παραδείγματι, τα σήματα της τροχαίας, το πράσινο και το κόκκινο. Ένας τέτοιος δεν μπορεί ποτέ να οδηγήσει, γιατί μπορεί να περάσει όταν δείχνει κόκκινο, αυτός να το πάρει για πράσινο, να το πάρει για κάτι άλλο και να περάσει, να σκοτώσει ανθρώπους. Δεν δίνεται ποτέ δίπλωμα οδηγού σε έναν τέτοιο άνθρωπο. Τι σημαίνει; Ότι το μάτι είναι χαλασμένο. Αλλά το μάτι είναι και αυτό όργανο, είναι και αυτό κάτι που με

μεσολαβεί μεταξύ μου και του αντικειμένου. Αλλά δεν είναι μόνο το μάτι, με την ποικιλία εκείνη, την λεπτοτάτη της κατασκευής του, ο αμφιβληστροειδής, ο χιτών, ξέρω εγώ, και χίλια όργανα που έχει μέσα. Είναι τώρα το νεύρο, το οπτικό νεύρο, το οποίο θα οδηγήσει την εικόνα εις τον εγκέφαλο. Και αυτό ενδεχομένως είναι χαλασμένο ή όχι. Το γεγονός είναι, πάντως, ότι είναι ένα μέσο και αυτό. Αλλά και αυτός ούτος ο εγκέφαλος, διότι ο εγκέφαλος δεν είναι ψυχή, δεν είναι ψυχή ο εγκέφαλος, αλλά και αυτός ούτος ο εγκέφαλος να αποτελεί κάτι το ιδιάζον, όπως ασφαλώς και οπωσδήποτε αποτελεί κάτι το ιδιάζον στον κάθε άνθρωπο. Δεν είναι ο εγκέφαλος ο ίδιος σε όλους τους ανθρώπους. Αλλά και αυτός είναι ένα όργανο, αλλά και αυτός είναι ένα μεσάζον.

Πού να φτάσει, λοιπόν, αυτή η είδηση, αυτή η πληροφορία, τι είναι το ρολόι αυτό, από το αντικείμενο σε μένα, το υποκείμενο; Πόσα πράγματα μεσολαβούν; Τελικά θα αποκτήσω αληθινή γνώση του αντικειμένου; Όχι. Είναι το μεγαλύτερο πρόβλημα του ανθρώπου: πώς γνωρίζω; Αν θέλετε, αυτό εγέννησε στην φιλοσοφία το γνωσιολογικόν πρόβλημα. Επιτρέψατέ μου να λέγω και κάτι που είναι παραπέρα από αρκετούς ακροατάς μου, αλλά να ικανοποιήσουμε όλους τους παρευρισκομένους. Λέγω και κάτι παραπάνω τη μία φορά. Αν μερικοί αδελφοί δεν καταλαβαίνουν κάτι το πιο πολύ, θα κάνουν λίγο υπομονή, να ικανοποιούμε όλες τις διάνοιες. Γι’ αυτό λέγω και αυτά κάπως παραπέρα. Δηλαδή, αν δεν είμαι κατανοητός, θα είμαι λίγο πιο κατανοητός. Λοιπόν, έτσι βλέπουμε...

ότι η ανθρωπίνη διάνοια δεν είναι σε θέση να συλλάβει όλα τα αντικείμενα ή μάλλον, αν θέλετε κυριολεκτικά, κανένα αντικείμενο. Υπάρχουν πάρα πολλά προβλήματα γύρω μας. Πρώτα πρώτα είναι το πρόβλημα του κόσμου. Τι είναι ο κόσμος; Μετά είναι το πρόβλημα της υπάρξεως. Τι είμαι εγώ; Τι είμαι εγώ ο άνθρωπος; Τι είμαι; Εγώ αυτός δεν γνωρίζω ποιος είμαι, τι θα πει ο άνθρωπος. Η ψυχή είναι εκείνη η οποία σκέπτεται, αποφασίζει, αγαπά, μισεί, κάνει το παν. Αυτή η οποία με κινεί. Η ιδία, όμως, θέτει το ερώτημα. Ακούστε το περίεργο: «Υπάρχω και τι είμαι;» Ένα μικρό παράδειγμα θα σας πείσει. Τα μάτια μας, τα μάτια μας είναι εκείνα με τα οποία βλέπουμε. Βλέπουμε τα πάντα. Ποιος, όμως, ποτέ είδε τα μάτια του, με τα οποία όντως βλέπει τα πάντα; Μη μου πείτε «έχω καθρέπτη», διότι ο καθρέπτης δεν μου δείχνει τα μάτια μου, αλλά μου δείχνει το είδωλο των ματιών μου. Όπως ακριβώς θα ήκουα την φωνή του φίλου από το τηλέφωνο, θα γνώριζα ότι είναι ο φίλος μου, αλλά δεν θα ήταν καθόλου ο φίλος μου μέσα στο τηλέφωνο. Δεν ξέρω αν γίνομαι αντιληπτός. Ουδείς ποτέ είδε τα μάτια του. Ουδείς ποτέ τα είδε. Τα βλέπει ο άλλος, αλλά εγώ αυτός δεν είδα ποτέ τα μάτια μου.

Ο καθρέπτης με πληροφορεί διά το είδωλον των ματιών μου, όχι τα μάτια μου. Κι όμως, με τα μάτια μου βλέπω. Γι’ αυτό και είπε ο Καρτέσιος, ένας μεγάλος φιλόσοφος, ότι ο νους τα πάντα αποδεικνύει, εκτός από τον εαυτό του. Δεν μπορεί να αποδείξει ο νους ότι υπάρχει ο νους. Είναι σοβαρό, είναι φοβερό. Έτσι, τι βλέπουμε με αυτά τα πέντε λόγια που σας είπα; Ότι η ανθρωπίνη νόησις είναι πτωχή. Ό,τι γνωρίζει είναι πολύ περιορισμένο. Αλλά και αυτό που γνώρισε είναι με αμφιβολία. Τίθεται ερωτηματικό, υπάρχει επιφύλαξις: όντως έτσι είναι; Μην πάτε μακριά. Πόσα πράγματα επιστημονικά μέχρι σήμερα ο άνθρωπος, αν και λέγει ότι είναι επιστημονικά, δεν τα αναθεώρησε και είπε: «Τότε το βλέπαμε αυτό το αντικείμενο έτσι ή πιστεύαμε αυτό το πράγμα έτσι. Σήμερα το βλέπουμε αλλιώς». Γιατί;

Γίνονται τελειότερες οι γνώσεις. Αλλά τι σημαίνει; Ότι τότε δεν είχα τελεία γνώση. Και ποιος με πληροφορεί ότι σήμερα έχω τελεία γνώση και ότι αύριο δεν θα αναθεωρήσω αυτό που σήμερα θεωρώ ορθό; Δεν υπάρχει, λοιπόν, οδός γνώσεως ακριβής, αλάθαστος και τελεία, με ό,τι διατίθεται για να γνωρίσω τον γύρω μου κόσμο. Είτε οι αισθήσεις μου είναι είτε η νόησή μου αυτή καθεαυτή είναι, κατά μέσον τρόπο, να γνωρίσω κάτι. Δεν υπάρχει ασφάλεια. Δεν υπάρχει. Ατελής η οδός της γνώσεως. Έχουμε, όμως, στην ατέλεια αυτή μια άλλη οδό. Ένας άλλος τρόπος είναι η πίστις.

Είπα ότι εκεί που δεν φτάνει η γνώσις, δια της νοήσεως, δια του νου, έρχεται η πίστις. Θα πει πιστεύω, θα πει ότι έρχεται ο Θεός να αποκαλύψει τον εαυτό Του. Δηλαδή, εκείνο που εγώ δεν μπορούσα να το βρω, έρχεται μόνο του να μου αποκαλυφθεί, να μου φανερωθεί. Ο άνθρωπος έψαχνε να βρει τον Θεό πάντοτε και ψάχνει. Αλλά ποτέ δεν μπόρεσε να βρει τον Θεό. Αποτέλεσμα ήταν να πέσει στην ειδωλολατρία. Μόνη μία ελπίς υπήρχε: να αποκαλύψει ο Θεός τον εαυτό Του. Ενθυμείσθε από χθες το τελευταίο χωρίο της Εξόδου, στο δεύτερο κεφάλαιο, ότι λέει «εισήκουσα», άκουσα, κατόπιν, κατόπιν...

«Θυμήθηκα», λέει ο Θεός, μετά «είδα» και μετά λέει «γνωρίστηκα». Έρχεται να γνωρίσει τον εαυτό Του εις τους ανθρώπους. Αυτό, το να γνωρίσει ο Θεός τον εαυτό Του εις τους ανθρώπους, είναι η οδός της αποκαλύψεως, δηλαδή η οδός της πίστεως. Έπρεπε να έρθει ο Χριστός να μας πει: ο Θεός είναι τριαδικός, ο Θεός είναι πνεύμα, ο Θεός είναι ένας. Όταν είπα τριαδικός, τρία πρόσωπα, αλλά ένας είναι ο Θεός. Αυτό από πού μπορούσα εγώ να το ξέρω; Από πού ο άνθρωπος; Πού; Πρέπει, λοιπόν, να μου αποκαλυφθεί. Εάν τελικά δεχθώ τον τρόπο, την οδό της πίστεως, τότε οπωσδήποτε έχω μία τελείαν, κατ’ άνθρωπον πάντοτε. Αν αρνηθώ την οδό αυτήν,

ουδέποτε θα φτάσω σε μία κατ’ άνθρωπον τελεία γνώση. Ώστε, τι είναι η πίστις; Είναι μία οδός. Τι οδός; Οδός γνώσεως. Ότι πάσα άλλη οδός είναι ατελής και, αν θέλετε, και πεπλανημένη. Δεν έχω παρά να σας θυμίσω αυτήν ταύτην την ιστορία της Φιλοσοφίας, η οποία εξετάζει όλα τα φιλοσοφικά συστήματα, που το καθένα διεκδικεί υπέρ αυτού την αλήθεια, και όμως το ένα φιλοσοφικό σύστημα αντιφάσκει προς το έτερον. Αυτό δείχνει την πλάνη της οδού της νοήσεως και ακόμη ότι μένει μόνη η οδός της πίστεως και της αποκαλύψεως. Και για να πω ένα ωραίο παράδειγμα, και επιστήμων και φιλόσοφος και απολογητής, όπως λέγεται, του Χριστιανισμού, ο Μπλεζ Πασκάλ, είπε το εξής πολύ ωραίο. Δεν μου αρέσει να αναφέρω φιλοσόφους ή επιστήμονες, αλλά έτσι ήρθε η συζήτησις, το θέμα. Ότι, ένα ωραίο παράδειγμα: ο νους, λέγει, θα έλθει μέχρι τα κράσπεδα του ουρανού. Φέρων ήττας πτερύγων και λύπης. Αποθέτει, όμως, λέγει, εις τα κράσπεδα του ουρανού την πίστη. Μένει εκεί ο νους, δεν δύναται περαιτέρω να προχωρήσει, και μόνη πλέον η πίστη προχωρεί εις τον χώρο του ουρανού. Δείχνει ότι η οδός της πίστεως είναι επέκεινα, είναι πέρα από την οδό της νοήσεως. Ώστε,

Ποιος είναι, ποιος έχει πληρότητα γνώσεως; Εκείνος ο οποίος έχει και πίστη. Τι βλέπουμε, αγαπητοί μου; Βλέπουμε ότι υπάρχει ανάγκη οπωσδήποτε της υπάρξεως της πίστης. Ο άνθρωπος ο οποίος θα έλεγε «εγώ δεν θέλω να πιστεύω» είναι ατελής εκ των πραγμάτων. Και τώρα τίθεται ένα ερώτημα: από πλευράς θείας αποκαλύψεως, πώς βγήκε η πίστη στη ζωή του ανθρώπου ως οδός γνώσης; Πώς μπήκε στη ζωή του ανθρώπου η πίστη;

Η ιστορία της πίστεως άρχισε με την ανατολή του ανθρώπου επάνω εις την γη μας. Άρχισε μέσα εις τον κήπο της Εδέμ και στον Παράδεισο.

Τότε αρχίζει η πίστη. Τι θα πει; Θα λέγαμε ότι είναι η πρεσβυτέρα των αρετών η πίστη. Θα λέγαμε ίσως ότι η νηστεία είναι μια πολύ παλιά αρετή. Είναι η πρεσβυτέρα των αρετών, όταν ο Θεός είπε «μη φάτε, μη φάτε», δηλαδή νηστέψατε εν τούτοις. Παλαιοτέρα και αρχαιοτέρα της νηστείας είναι η πίστη, θα το δείτε στη συνέχεια. Έπρεπε οπωσδήποτε οι πρωτόπλαστοι να εμμείνουν στην αρετή. Αλλά η αρχή της αρετής ποια είναι; Η υπακοή. Αλλά όταν λέμε υπακοή, σημαίνει αποδέχομαι εκείνο το οποίο μου λέγει ο άλλος, εκείνο που ο Θεός μου λέγει.

Πρέπει να το δεχθώ. Άρα, η έννοια της υπακοής ταυτίζεται με την έννοια της πίστεως. Όταν λέμε πιστεύω, σημαίνει υπακούω. Όταν λέγω υπακούω, σημαίνει πιστεύω. Γι’ αυτό και, όπως ανέφερα προηγουμένως, λέγει ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς ότι τι είναι πίστη; Η του λόγου υπακοή. Το να υπακούσεις σε αυτό το οποίο λέγεται. Και εδώ, τι είπε ο Θεός στους πρωτοπλάστους; «Ἧ ἂν ἡμέρᾳ φάγητε από αυτού του καρπού», δηλαδή «θανάτῳ ἀποθανεῖσθε». Την ημέρα την οποία θα δοκιμάσετε από τον καρπόν, θα πεθάνετε με θάνατο. Τι βλέπουμε εδώ; Ότι αυτή η ειδοποίηση του Θεού δεν είναι παρά ένας λόγος.

Τον οποίον λόγον έπρεπε οι πρωτόπλαστοι να υπακούσουν, δηλαδή να πιστέψουν. Προσέξτε, προσπαθώ να κάνω μία ανατομία: τι είναι πίστη; Είναι κάτι που πάρα πολύ με έχει απασχολήσει, σας το λέγω αλήθεια. Σας λέγω την ιστορία της πίστεως. Κάνω μία ανατομία. Παρακολουθήσατε, διότι πολύ θα σας βοηθήσει στη ζωή σας, αν κάποτε μάθουμε τι σημαίνει πιστεύω. Ώστε, λοιπόν, οι πρωτόπλαστοι έπρεπε να υπακούσουν, δηλαδή να πιστέψουν, δηλαδή να δεχθούν ότι αυτό που τους είπε ο Θεός ήταν αυτό που έλεγε και δεν ήταν κάτι διαφορετικό. Είναι γνωστό ότι ο θάνατος, περί του οποίου ο Θεός έκανε λόγον, τους είπε ότι άμα θα δοκιμάσετε θα πεθάνετε. Ο θάνατος δι’ αυτούς τους πρωτοπλάστους

δεν υπήρχε ούτε ως θέα ούτε ως εμπειρία. Ούτε είδαν κάποιον άλλο να πεθαίνει. Είδαν κανέναν να πεθαίνει; Οι πρωτόπλαστοι δεν είδαν κανέναν να πεθαίνει. Μήπως εδοκίμασαν τον θάνατον αυτοί; Τίποτα. Συνεπώς, ο Θεός τούς ειδοποιεί για ένα πράγμα το οποίον οι πρωτόπλαστοι πάντοτε αγνοούσαν, ούτε σαν θέα ούτε σαν πείρα. Αν με ρωτήσετε τι θα πει μέθη, θα σας έλεγα: έχω δύο εμπειρίες. Η μία είναι, είδα μεθυσμένους, είδα πώς περπατάει ο μεθυσμένος, πώς κουτουλάει στις κολόνες και στα ντουβάρια. Η άλλη εμπειρία είναι ότι εμέθησα και είδα τι πράγμα είναι η μέθη.

Έτσι και με το θάνατο. Αλλά όμως δεν είχαν τίποτε γνώση οι πρωτόπλαστοι. Έπρεπε, συνεπώς, να πιστεύσουν εις τον Λόγο του Θεού, ότι αυτό που ο Θεός είπε ήτο αληθινόν. Κάνετε μια προσπάθεια να μπείτε μέσα στην ψυχολογία των πρωτοπλάστων. Μην ξεχνούμε ότι σήμερα για μας η εμπειρία θανάτου είναι κοινοτάτη. Βλέπουμε τους ανθρώπους και πεθαίνουν. Προσπαθήστε να μπείτε μέσα στην ψυχολογία των πρωτοπλάστων, που αγνοούσαν το στοιχείο του θανάτου. Έπρεπε πράγματι να πιστεύσουν, βεβαίως. Γιατί σήμερα, άμα μας πουν «μην πιάνετε το ηλεκτρικό ρεύμα γιατί σκοτώνει», αυτό το ξέρουμε. Το ξέρουμε γιατί πάρα πολλοί έχουν σκοτωθεί με το ηλεκτρικό ρεύμα. Ή ακόμη, αν πατήσεις τη σκανδάλη ενός περιστρόφου και το βάλεις, το περίστροφο, στο μυαλό σου, στον εγκέφαλό σου, θα σκοτωθείς. Αυτό το ξέρουμε.

Δεν θα έλεγα, λοιπόν, να το δοκιμάσω για να το ξέρω. Το έχουν κάνει πολλοί άλλοι. Ελάτε, λοιπόν, να καταλάβετε τους πρωτοπλάστους. Ήτανε πραγματικά θέμα πίστεως, εφόσον δεν είχαν δει τίποτε από τον θάνατο. Πίστεψαν, όμως, οι πρωτόπλαστοι; Αληθώς πίστεψαν. Το είπε ο Θεός. Όταν ήρθε ο διάβολος και τους έθεσε υπό αμφιβολία τα λόγια του Θεού, εκείνοι επέμειναν ότι ο Θεός έτσι το είπε. Άρα, βλέπουμε καθαρά ότι είχανε πιστέψει. Αλλά ο διάβολος, όμως, επιμένει και έρχεται οπωσδήποτε να σπείρει, τι τώρα; Την αμφιβολία, δηλαδή την απιστία, μέσα στην καρδιά των πρωτοπλάστων. Και τι είπε; «Οὐ θανάτῳ ἀποθανεῖσθε». Όχι, δεν θα πεθάνετε. Ο Θεός τι είπε; «Θανάτῳ ἀποθανεῖσθε».

Αιτιολογεί ο διάβολος. Αυτή η αιτιολογία, αν έλειπε η αιτιολογία, οι πρωτόπλαστοι δεν θα επείθοντο εις τα λόγια του. Αλλά εκείνο που παραπλάνευσε τους πρωτοπλάστες ήταν η αιτιολογία. Ακούστε: «ᾔδει γὰρ ὁ Θεός» — γαρ, αιτιολογεί, διότι — εγνώριζε ο Θεός ότι «ᾗ ἂν ἡμέρᾳ φάγητε» από αυτό, την ημέρα που θα δοκιμάσετε, «ἀνοιχθήσονται ὑμῶν οἱ ὀφθαλμοί καὶ ἔσεσθε ὡς θεοὶ γινώσκοντες καλὸν καὶ πονηρόν». Θα γίνετε, λέει, θεοί, θα ανοίξουν τα μάτια σας και θα ξέρετε το καλό από το κακό. Γι’ αυτό, λέγει, σας το είπε ο Θεός, να μην δοκιμάσετε. Δηλαδή, εις την πίστη του Θεού έρχεται η απιστία του διαβόλου. Εις τον λόγο του Θεού έρχεται ο αντίλογος του σατανά.

Τη στιγμή εκείνη, η απιστία γίνεται η θύρα του θανάτου. Παρακαλώ, από τη στιγμή εκείνη, η απιστία των πρωτοπλάστων γίνεται η θύρα του θανάτου. Γιατί ο Θεός δεν είναι ναι και όχι. Ο Θεός είναι αξιόπιστος. Εφόσον είπε «ᾗ ἂν ἡμέρᾳ φάγητε, θανάτῳ ἀποθανεῖσθε», με την ανυπακοή και την απιστία των πρωτοπλάστων εισέρχεται ο θάνατος. Οι άνθρωποι έπεσαν. Εισήλθε ο θάνατος. Τον εδοκίμασαν. Ο Θεός όμως επιμένει οπωσδήποτε τώρα να σωθούν οι άνθρωποι. Τι σας λέγω τώρα;

Ιστορία της πίστεως. Παρακολουθείτε, λοιπόν. Ο Θεός επιμένει να σωθούν οι άνθρωποι. Αλλά ποια οδό τώρα θα υποδείξει ο Θεός για την σωτηρία; Ποιαν είχε υποδείξει τότε εις τους πρωτοπλάστους; Την οδό της υπακοής, την οδό της πίστεως. Οι άνθρωποι ξέπεσαν, έπεσαν. Ποιαν οδόν τώρα θα υποδείξει ο Θεός, αφού επιμένει να σωθούν οι άνθρωποι; Μήπως καμία άλλη; Όχι. Ο Θεός δεν είναι αντίφαση. Ο Θεός επιμένει σε αυτό που απαρχής είπε. Επαναθέτει την αυτήν οδόν, την οδόν της υπακοής ή της πίστεως. Πάλι! Πώς τώρα αυτή η πίστη τίθεται;

Αντικείμενο πίστεως τότε ήταν ο καρπός. Τώρα είναι άλλο το αντικείμενο. Είναι ο Ιησούς Χριστός, είναι αυτός ούτος ο Θεός, ο Θεός. Προσέξτε εδώ ένα μυστήριο βαθύ. Εκείνο το δένδρο που υπέδειξε ο Θεός ήταν ένα δένδρο από εκείνα που ο Θεός δημιούργησε, τα πολλά. Ας πούμε μηλιά. Δεν ήτανε μηλιά. Υποθέτουν πολλοί ότι ήτανε μηλιά. Δεν ήτανε μηλιά. Άλλοι λένε συκιά. Ας πούμε μηλιά. Δεν ήτανε, το ξαναλέω. Αλλά εκείνο το μήλο, ενδεχομένως, που έφαγαν οι πρωτόπλαστοι...

Τίποτε δηλητήριο είχε μέσα; Σπέρμα θανάτου; Τι είχε; Δεν είχε τίποτα. Ήταν ένα μήλο, όπως όλα τα μήλα όλων των μηλιών του παραδείσου, της γης. Αλλά πού τότε το κακό; Όχι στο μήλο, στην απιστία. Ο Θεός τότε έθεσε έναν καρπόν και η απιστία ήταν στα λόγια Του. Τώρα κάνει κάτι άλλο, που πού να το συλλάβουμε, αγαπητοί μου. Δεν βάζει μήλο, βάζει τον εαυτόν Του. Συλλάβετε το αυτό. Βάζει τον εαυτόν Του. Και έρχεται ο ίδιος και λέγει: «Με δέχεστε; Πιστεύετε ότι εγώ είμαι;» Ο Χριστός είπε: «Εάν δεν πιστεύσετε, εις τας αμαρτίας σας μέσα θα πεθάνετε».

«Ἐν ταῖς ἁμαρτίαις ὑμῶν ἀποθανεῖσθε, ἐὰν μὴ πιστεύσητε ὅτι ἐγώ εἰμι». Τι «ἐγώ εἰμι»; Εγώ είμαι ο Ων, ο Υπάρχων, ο Θεός, ο Άπειρος Θεός, ο Δημιουργός του Παντός. Είναι κάτι καταπληκτικό. Από τη διαφορά του καρπού με τον ίδιο το Θεό μπορούμε να κρίνουμε το μέγεθος της αγάπης του Θεού. Γι’ αυτό ακριβώς ολόκληρο το Ευαγγέλιο δεν είναι παρά μια ιστορία της πίστεως. Αν θα έπρεπε να πούμε τι είναι το Ευαγγέλιο, θα είναι αυτός ο στίχος που θα διαβάσω τώρα και που δεν είναι παρά η ιστορία της πίστεως: «Ὅτι τὸν Υἱὸν αὐτοῦ τὸν Μονογενῆ ἔδωκεν ὁ Θεός, ἵνα πᾶς ὁ πιστεύων εἰς Αυτόν μὴ ἀπόληται».

Δεν δίνει τώρα έναν καρπό, μια μηλιά, αλλά δίνει αυτόν τον Υιόν Του, ώστε εκείνος που θα πιστέψει εις Αυτόν «μὴ ἀπόληται», να μην χαθεί. Το «ἀπόληται» σημαίνει πεθαίνω. «Μὴ ἀπόληται» σημαίνει δεν πεθαίνω. Αλλά εδώ δεν πεθαίνω αιωνίως, διότι ο θάνατος ο άλλος είναι αιώνιος θάνατος. Αλλά τι; Όχι μόνο το λέγει αρνητικώς, το λέγει και θετικώς. Όχι «μὴ ἀπόληται» μόνο, αλλά θετικώς: «ἀλλ’ ἔχῃ ζωὴν αἰώνιον», για να έχει αιώνιον ζωή. Λέγει και την αντίθετον όψη: «Ὁ πιστεύων εἰς Αὐτὸν οὐ κρίνεται». Αυτός ο οποίος πιστεύει στον Χριστό δεν καταδικάζεται, όπως κατεδικάστησαν οι πρωτόπλαστοι που έφαγαν, δηλαδή δεν επίστευσαν.

Οδενή πιστεύων ήδη κέκριται. Αυτός που δεν πιστεύει ήδη έχει κριθεί, «ὅτι μὴ πεπίστευκεν εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Μονογενοῦς Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ». Γιατί δεν επίστευσε εις το όνομα του Μονογενούς Υιού του Θεού. Βλέπετε, αγαπητοί μου, την ιστορία της πίστεως; Δεν ξέρω αν συλλάβατε το νόημά της. Είναι πολύ σημαντικό. Αν παρακολουθήσετε την διαδρομή αυτή, θα μπορείτε να συλλάβετε την έννοια της πίστεως. Ευαγγελισμός, γιατί είναι ένα λεπτό σημείο, εγώ τουλάχιστον έτσι το κρίνω, ένα λεπτό, που επειδή η λέξη πίστη και το ρήμα πιστεύω έχει πολλές σημασίες, ίσως δεν θα μπορούσαμε εύκολα να συλλάβουμε τη σημασία της πίστεως με την έννοια την πνευματική, με την έννοια της σωτηρίας.

Εις τι συνίσταται όμως αυτή η πίστη, εις τον Ιησού Χριστό δηλαδή; Εις τι συνίσταται; Ότι ο Ιησούς Χριστός είναι Θεός, ενανθρωπήσας Θεός, και του οποίου η θυσία είναι αντιπροσωπευτική της σωτηρίας των ανθρώπων. Αν πιστεύεις ότι ο Χριστός είναι Θεός και ότι η θυσία Του επί του Σταυρού ήρθε εμένα να με σώσει, ήτοι να αντιπροσωπεύσει εμένα ενώπιον του Θεού Πατρός, που εγώ έχω αμαρτήσει, τότε σώζομαι. Βλέπετε ότι πίστη και σωτηρία είναι αίτιον και αποτέλεσμα. Λέγει ο Ιερός Χρυσόστομος πολύ πολύ σωστά ότι με τα έργα μόνα δεν σώθηκε κανείς. Με την πίστη μόνη σώθηκαν πολλοί. Ο ληστής, πρώτο παράδειγμα: «Πιστεύω, Κύριε, σώσε με».

Τι έννοια έχει το «σώσε με»; «Μνήσθητί μου, Κύριε, ἐν τῇ βασιλείᾳ σου». Αλλά όταν λέει «ἐν τῇ βασιλείᾳ σου», σημαίνει πιστεύω. Αυτό που πιστεύω. Αλλά όταν λέει να με θυμηθείς στη βασιλεία Σου, σημαίνει να με σώσεις. Θα το λέγαμε, λοιπόν, με άλλα λόγια: «Πιστεύω, Κύριε, σώσε με». Και σώθηκε ο ληστής. Δεν είχε τίποτα άλλο έργο να κάνει. Τι άλλο έργο να κάνει; Τα χέρια του καρφωμένα στο ξύλο. Τι να δώσει τώρα ελεημοσύνη, πράξεις καλές να κάνει; Τα πόδια του, να πάει να επισκεφτεί ασθενείς, φυλακισμένους, που είπε ο Χριστός; Και αυτά καρφωμένα στο ξύλο. Ένα του έμενε, να πει «πιστεύω». Αυτό μόνο. Και σώθηκε. Τώρα ο Θεός Πατήρ βλέπει, βλέπει δια του Ιησού Χριστού την ανθρωπότητα και χάρη του Ιησού, τον οποίον αγαπά.

Ο οποίος σαν άνθρωπος εστάθηκε τέλειος απέναντι του Θεού — όχι σαν Θεός, γιατί σαν Θεός είναι τέλειος — σαν άνθρωπος τέλειος έναντι του Θεού. Τότε, επειδή ο Θεός Πατήρ αγαπά τον Υιόν, χάρη του Υιού δικαιώνει την ανθρωπότητα, δηλαδή εμένα, τον άνθρωπο, τον φτωχόν άνθρωπο, με τον όρον όμως ότι θα έχω πιστεύσει εις τον Ιησού Χριστόν. Και ακούστε κάτι περίεργο.

Ο πρωτόπλαστος δεν επίστευσε εις τον θάνατον και έτσι, δια της απιστίας του, ημάρτησε και επετελέσθη ο θάνατος. Σήμερα έχουμε τον θάνατον. Έρχεται ο Χριστός. Θέλει να μας σώσει. Σήμερα ξέρουμε τον θάνατο. Τότε ο πρωτόπλαστος πίστευε ότι θα ζήσει πάντοτε αιωνίως. Δεν πίστευε στον θάνατο. Σήμερα ήρθε ο Χριστός και ανεστήθη. Και σήμερα ο άνθρωπος δεν πιστεύει στην Ανάσταση, δηλαδή στην Ζωή. Κάτι πολύ περίεργο, αληθινά πολύ περίεργο.

Δεν μπορούσαν ακόμη να καταλάβουν οι πρωτόπλαστοι ότι εις τον καρπόν εκρύπτετο η απιστία. Μετά, όταν ενεφανίσθη ο Υιός και ο Λόγος του Θεού ως άνθρωπος, δεν μπορούσαν να ανακαλύψουν ότι εις Αυτόν εκρύπτετο η θεότητα.

Δεν μπορώ να καταλάβω τι είναι αυτός ο άνθρωπος, ο τόσο πλούσιος, η εικόνα του Θεού, πόση φτώχεια κρύβει και πόση απάτη. Τίθεται όμως ένα ερώτημα: γιατί ο Θεός δεν παρουσιάζει κάτι πιο χτυπητό, πιο φανερό, για να το κάνουν οι άνθρωποι πιο αντιληπτό μέσα τους; Πώς θα έπρεπε να εμφανιστεί ο Χριστός; Έπρεπε να γίνει άνθρωπος. Γιατί έπρεπε να γίνει άνθρωπος; Διότι ο άνθρωπος ημάρτησε και έπρεπε να αναλάβει την ανθρωπίνη φύση. Λέγει ο Μέγας Αθανάσιος ότι «τὸ ἀπρόσληπτον καὶ ἀθεράπευτον». Εάν δεν προσελάμβανε ο Θεός σάρκα, πώς θα έσωζε την σάρκα; Αλλά το σημαντικό είναι κάπου αλλού, ότι εάν

ήτο ο Θεός να παρουσιαστεί όπως ήτο, όχι μόνο δεν θα μπορούσε τίποτα να σταθεί μπροστά εις τον Θεόν, αλλά προπαντός και κυρίως θα κατήργει την ελευθερία. Και τώρα, αν θέλετε ένα δημοψήφισμα, κόφτε ένα χαρτάκι, σας παρακαλώ, και γράψτε. Εάν πιστεύετε απολύτως στον Θεό, πιθανώς να βρεθούν είκοσι άνθρωποι που να σημειώσουν «εγώ δεν πιστεύω». Πολύ. Τώρα που μιλάμε, όμως, ξαφνικά γίνεται ένα φως εκτυφλωτικό, σαν και εκείνο που ενεφανίσθη μπροστά στον Απόστολο Παύλο, και πέφτουν όλοι κάτω. Κάτω. Όπως πέσαμε κάτω, εγώ καταφέρνω να σας κυκλοφορήσω πάλι ένα χαρτάκι, να μου γράψετε αν πιστεύετε.

Λέτε τώρα θα υπάρχουν και θα λένε ότι δεν πιστεύουν; Τώρα θα λένε ότι πιστεύουν. Αλλά τώρα γιατί λένε ότι πιστεύουν; Επειδή ήρθε ένας οδοστρωτήρ πάνω από την ελευθερία τους: η επιφάνεια του Θεού. Η ελευθερία, που είναι καλύτερα, εξαφανίστηκε. Ώστε, για να διατηρηθεί η ελευθερία του ανθρώπου, την οποία ο ίδιος ο Θεός δημιουργεί και την οποία ευλαβείται και σέβεται ο Θεός, πρέπει οπωσδήποτε να εμφανιστεί όπως εμφανίζεται και να εισαγάγει την οδόν της πίστεως. «Αγαπητέ μου», λέει στον άνθρωπο, «εγώ σου θέτω αυτό. Το πιστεύεις; Το δέχεσαι; Αλλά αυτό που σου θέτω και εγώ όπως σου εμφανίζομαι, ούτε αυτό που σου θέτω ούτε εγώ αυτός εμφανίζομαι κατά τρόπον καταπληκτικόν, κατά τρόπον που να σου συνθλίψει την ελευθερία».

Σου παρουσιάζω ένα Ευαγγέλιο, ένα βιβλίο. Τι άλλο σου παρουσιάζω; Τον εαυτό μου σαν έναν άνθρωπο. Δεν έρχομαι να σε εκτυφλώσω και να καταπατήσω την προαίρεσή σου. Με δέχεσαι; Εδώ είναι το μεγάλο θέμα. Πώς είναι ο άνθρωπος ελεύθερος να πει το ναι. Γιατί ελεύθερος; Διότι, αν πει ελεύθερος το ναι, τότε η πίστη είναι αρετή. Διότι αρετή σημαίνει το προϊόν της ελευθέρας προαιρέσεως του ανθρώπου και του προσωπικού του κόπου. Εάν δεν έχει αυτά τα δύο βασικά στοιχεία η αρετή, την ελευθερία και τον κόπο, παύει από του να είναι αρετή. Η παρθενία είναι αρετή.

Ο Χριστός είπε «οὐ πᾶσι χωρεῖ ὁ λόγος οὗτος, ἀλλ’ οἷς δέδοται». Δεν θα ήταν αρετή εάν δεν είχε πει και μια άλλη λέξη ο Χριστός: «Ὁ δυνάμενος χωρεῖν χωρείτω». Διότι «οἷς δέδοται» είναι η χάρη που δίνεις, αλλά το «ὁ δυνάμενος χωρεῖν χωρείτω» σημαίνει ο προσωπικός σου κόπος. Εφόσον, λοιπόν, μπαίνει στην παρθενία ο προσωπικός κόπος, η παρθενία είναι αρετή. Δεν μπορεί να θεωρηθεί αρετή η εξυπνάδα, γιατί δεν έκανες κόπο να είσαι έξυπνος. Ούτε δύναται να θεωρηθεί αρετή το μπόι σου, γιατί εσύ δεν μεγάλωσες όπως ήθελες. Ούτε δύναται να θεωρηθεί αρετή γιατί έχεις ομορφιά ή όχι. Ή ακόμη γιατί έχεις μια επιδεξιότητα. Αυτά είναι κάτι που σου τα έδωσε ο Θεός. Είναι εντελώς χαρίσματα, δεν κοπίασες εσύ. Από τη στιγμή που θα κοπιάσεις να επιτύχεις κάτι, αυτό τότε λέγεται αρετή.

Η πίστη όμως είναι αρετή, είναι η πρώτη αρετή, είναι η θύρα των αρετών και, ως τέτοια, οπωσδήποτε πρέπει να διατηρήσει την ακεραιότητα της ελευθερίας και του προσωπικού κόπου.

Να κλείσω αυτή την παράγραφο, επιτρέψατέ μου λίγα λεπτά να μην αφήσω το θέμα κάπως ημιτελές.

Ο θάνατος εισήλθε διά του Αδάμ. Τώρα ο Υιός του Θεού γίνεται άνθρωπος, υπήκοος, υπήκοος, ναι, μέχρι θανάτου, θανάτου δε σταυρού, που λέγει ο Απόστολος Παύλος, δηλαδή πιστός, και αναλαμβάνει να γίνει ό,τι δεν έγινε ο Αδάμ με την πτώση του. Θα σας διαβάσω από την προς Ρωμαίους, πέμπτο κεφάλαιο, και από την πρώτη προς Κορινθίους, δεκαπέντε κεφάλαιο, δύο περικοπές που δίνουν, αυτές οι δύο περικοπές, την ιστορία της πίστεως. «Ώσπερ δι’ ενός ανθρώπου η αμαρτία εις τον κόσμον εισήλθεν», όπως η αμαρτία, εξαιτίας ενός ανθρώπου, του Αδάμ, μπήκε στον κόσμο, «και διά της αμαρτίας ο θάνατος».

«Και ούτως εις πάντας ανθρώπους ο θάνατος διήλθεν», έτσι ο θάνατος πέρασε και από όλους τους ανθρώπους, «εφ’ ω πάντες ήμαρτον», αφού όλοι έχουν αμαρτήσει. «Ώσπερ γαρ διά της παρακοής του ενός ανθρώπου αμαρτωλοί κατεστάθησαν οι πολλοί», γιατί, όπως με την παρακοή του ενός ανθρώπου, του Αδάμου, την απιστία, οι πολλοί έγιναν αμαρτωλοί, όλοι εμείς, «ούτω και διά της υπακοής του ενός δίκαιοι κατασταθήσονται οι πολλοί». Έτσι και με την υπακοή, την πίστη του ενός, του Ιησού Χριστού, γίνονται δίκαιοι και άγιοι οι πολλοί. «Εγένετο ο πρώτος άνθρωπος Αδάμ εις ψυχήν ζώσαν». Έγινε ο πρώτος άνθρωπος, ο Αδάμ, ο οποίος έγινε άνθρωπος ζωντανός, «εις ψυχήν ζώσαν».

«Ο έσχατος Αδάμ», ο τελευταίος Αδάμ —ποιος είναι; Ο Ιησούς Χριστός— «εις πνεύμα ζωοποιούν». Έγινε εις πνεύμα όχι ζων, αλλά που κάνει τη ζωή και που δίνει τη ζωή. «Ο πρώτος άνθρωπος εκ γης, χοϊκός». Ο Αδάμ, ο πρώτος άνθρωπος, από τη γη, χωματένιος. «Ο δεύτερος άνθρωπος», ο Ιησούς Χριστός, «ο Κύριος εξ ουρανού». «Και καθώς εφορέσαμε την εικόνα του χοϊκού», όπως ντυθήκαμε την εικόνα του χωματένιου ανθρώπου, «φορέσομεν και την εικόνα του επουρανίου». Θα φορέσουμε και την εικόνα του επουρανίου. Δηλαδή, αγαπητοί μου, ολόκληρη η ιστορία της πτώσεως του ανθρώπου εν τω Αδάμ και της ανορθώσεώς του εν τω Χριστώ είναι στην πραγματικότητα

ιστορία της πίστεως. Σας σημειώνω τους λόγους του Συμεών του Θεοδόχου. Όταν δέχθηκε τον Χριστό στην αγκαλιά του, είπε: «Ούτος ο Χριστός κείται», βρίσκεται, «εις πτώσιν και ανάστασιν πολλών». Άλλοι θα σηκωθούν μαζί Του κι άλλοι θα πέσουν. Δυο στρατόπεδα: εκείνοι που θα πιστέψουν και εκείνοι που δεν θα πιστέψουν. Ο δε ίδιος ο Κύριος λέγει στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο —αυτό το λέγει πρώτα βέβαια ο Ιωάννης, το άλλο το λέγει ο Χριστός— «Αύτη εστίν η κρίσις». Αυτή είναι η κρίση που υπάρχει, «ότι το φως», ο Χριστός, «ελήλυθεν», έχει έλθει εις τον κόσμον, «και ηγάπησαν οι άνθρωποι μάλλον το σκότος ή το φως». Θέμα πίστεως, απιστίας. Και ο Ιησούς είπε: «Εις κρίμα εγώ εις τον κόσμον τούτον ήλθον». Ήλθα να δημιουργήσω κρίση εις τον κόσμον αυτόν. Τι κρίση; Κρίση πίστεως. «Ίνα οι μη βλέποντες βλέπωσιν». Αυτοί που δεν βλέπουν, είναι τυφλοί, να φωνάζουν: «Υιέ Δαβίδ, ελέησόν με». «Τι θέλεις να σου κάνω;» «Ίνα αναβλέψω», να δω. Κι όμως, ο άνθρωπος αυτός ή οι τυφλοί δεν είχαν δει άλλα θαύματα και δεν είδαν γιατί ήσαν τυφλοί. Αλλά πίστεψαν. Και αυτό λέει, ήρθε να δημιουργήσει αυτή την κρίση: «Εκείνοι που δεν βλέπουν να δουν και οι βλέποντες τυφλοί γένωνται». Οι Φαρισαίοι και οι λοιποί που βλέπαν τα θαύματα είχαν τυφλωθεί.

Ώστε πράγματι βλέπουμε κρίση πίστεως εις τον κόσμον αυτόν. Η ιστορία της πίστεως είναι που χωρίζει τους ανθρώπους σε δύο κατηγορίες, με κύριον σημείον το πρόσωπον του Ιησού Χριστού. Αλλά και μέσα εις αυτές, αγαπητοί μου, τις συνάξεις, και εδώ, στην κάθε μια καρδιά, στην κάθε μια ψυχή που ακούγεται ο λόγος του Θεού, εδώ γίνεται μια κρίση. Κρίση πίστεως ή απιστίας.