Spiritual Life | 29-10-1973

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

They are glorified. We say this as we prepare to receive Holy Communion, when we make ready from the evening before: receiving the Body and Blood of Christ is a source of every good thing. For me, then, it is light and life and apatheia—freedom from the passions—and it becomes the occasion and the cause of greater spiritual progress. So what do we see? We see that Holy Communion leads to apatheia. In other words, one of the fruits of frequent Holy Communion is apatheia. But what exactly is apatheia?

That is precisely what we shall examine as we continue with today’s final topic on the meaning of spiritual life. I call it final only in the sense that it completes our introduction to spiritual life, because the topics that follow will deal with its individual aspects, though naturally we shall not exhaust them either. Evagrius Ponticus describes apatheia as the flower of the practical life, and love as the offspring of apatheia. He says characteristically, “Love is the offspring of apatheia.” And again, “Apatheia is the flower of praxis, the active ascetic life.”

Apatheia is the flower of practical virtue, of praxis, the active ascetic life. Indeed, we may say that all our struggle is concentrated upon this one point: how we may acquire this apatheia, from which a person sets out toward very lofty spiritual attainments. It is the state we desire. But what is apatheia? First of all, when we speak of apatheia, we mean freedom from the passions. Of course, we must make it clear that this is not what we commonly call indifference when we say, “That person is apathetic.”

Such a person is indifferent and does not care. His neighbor’s house catches fire, and he enjoys watching it without even taking an interest, running to help, or calling out. That is not apatheia. It is not indifference, but freedom from the passions—the passions are absent. It is the turning of the human soul away from the evil passions toward a godly disposition and delight. Apatheia is this divine passion. It is the divine passion that replaces and causes the passion of the flesh to disappear, and instead of the vices that passion produces, it brings forth a multitude of virtues.

Therefore, apatheia is not only the absence of the passions but also the presence of all the virtues. Apatheia is both a negative and a positive state: negative as the absence of the passions, and positive as the presence of the virtues. Who would not wish to reach it? This is why I told you that apatheia is the desired state we all wish to attain. Yet it is not the final purpose of spiritual life; it is simply a transitional stage. This is why Saint John Climacus says of apatheia that “it has the virtues as its adornment.”

In other words, the virtues are the adornment of apatheia—for that is what the word means here. My dear ones, in order to reach this desired apatheia, a person passes through various stages, phases, or, if you prefer, degrees of apatheia. When someone has begun striving to overcome the passions, we cannot say that he is still at zero; but neither can we say that he has reached the final degree of apatheia. Between these two extremes—the beginning and perfection, perfection insofar as it is humanly possible—there is a progression. According to Saint Maximus the Confessor, there are four stages, four degrees, and they are as follows. The first degree is complete abstinence from evil deeds in action.

Pay close attention here as well. This will help us greatly to see how we can begin, and here we shall finally understand the purpose of these topics. The point is not to memorize all these things, for there are many of them, but to understand that we must never stop. We must free ourselves from the delusion that we have already become spiritually accomplished people. We must be rid of that delusion.

But neither should we say that we are unworthy servants merely as a display of false humility.

We should not say it only to appear humble, but because we have a deep awareness that we are wretched people. The first degree of apatheia, then, is simply to abstain from evil actions—nothing more. It is abstinence from evil deeds in action. This is very important. It is what we mean when we say: I do not steal, I do not slander, I do not act unjustly, I do not strike anyone, I do not insult anyone, and so forth. In other words, outwardly I commit no evil act. This is the first degree of apatheia—but only the first.

How many people—if only they had truly reached even this point—often think that they have reached it and that perfection is found here: “I did not do this; I did not do that; I did not do the other thing.” Ah, perfection is still very far away. You will be astonished when you hear how far it extends. The second degree of apatheia is the complete rejection of inward consent to evil. At the first stage, I do nothing outwardly evil. Suppose someone does me harm and I do not become angry. Pay attention: I do not become angry. I do not fly into a rage or lash out against him. That is the first degree of apatheia. But inwardly I am seething.

I am seething inside. I have logismoi—intrusive thoughts—and I think all manner of things. Yet I do nothing, and nothing shows outwardly. Inside, however, I am boiling in my own skin. Now I proceed to the second degree. The second degree is to cast out this inward condition, to reject these logismoi—in other words, to reject consent to evil thoughts within the mind. I must not consent to them. Pay attention: the thoughts and desires will come and trouble me, but I will say no. This is the second stage: to fortify myself and become able to say no to all these things. Then comes the third stage:

complete immobility of desire in relation to the passions. At this third stage, I no longer have to say no to something troubling me within. Something inside may say, “Take revenge,” and I say no; “Think evil,” and I say no. Evil thoughts of every kind may come to me,

and I may say, “Go away, evil thoughts; I do not want to see you.” But at the third stage, these things are no longer present. Even the temptation itself is absent—nothing at all, not even the temptation. That is the third stage. And the fourth stage is complete purification even from the bare images of the passions.

“Last night I committed this sin.” When someone tells us this, does not our mind immediately form an image of the sin he committed? Well, the fourth stage is for my mind not even to form the image. Pay attention: it is not merely that I do not desire evil, or that I have the strength to say, “Go away,” but that the image does not even enter my mind. It is like a small child, whose mind remains completely untouched when the child sees something evil. Take a two-year-old child and do something evil in front of him. No evil image will enter his mind; he understands nothing of it. This is the fourth degree of spirituality, the fourth degree of apatheia, in a human being. What would you say? Is it easy or difficult? And if, I ask you,

if this lies far beyond us and the road is long, then remember that we are speaking of what is possible for a human being, of human perfection. Yet perhaps everything we have said may create the impression that these things are very distant and very lofty, that we are exceedingly far from them, and perhaps even that they are not meant for people like us. Never say that, my dear ones. Remember what I wanted to tell you: the spiritual life, the life of nepsis or watchfulness, is not only for monks and not only for hermits. It is for every Christian. This is why Saint Gregory the Theologian says—

Saint Gregory Palamas says, “Apatheia is not angelic, but human.” The apatheia possible for human beings, he says, is not the apatheia of the angels; it is human apatheia. Saint John Chrysostom also makes a beautiful observation. In the most recently published volume, volume 53, in his Commentary on the Fourth Psalm, page 172 of this Athens edition, he interprets this verse from the Fourth Psalm: “For You alone, O Lord, have made me dwell in hope.” “What does ‘alone’ mean?” he asks. What does the Psalm mean when it says that I dwell alone?

He answers, “Separated from evil,” and adds, “Pursuing the desert in the midst of the city.” It means separating yourself from evil things. And do not imagine, he says, that you can achieve this only in some wilderness. Rather, pursue this desert in the midst of the city. Seek this desert and solitude—this separation from evil—in the middle of the city, in the midst of daily life, society, noise, affairs, and responsibilities. But how, notice this, does he say you can achieve it? How is it possible? John Chrysostom says, “If you flee from the evil and pursue the good.” On the one hand, you avoid evil things and evil people,

and on the other hand, you pursue good things and good people. I must tell you that we neither avoid evil things nor keep away from evil people. Strangely enough, we include them in the regular pattern of our lives. Perhaps we are ashamed to tell them to leave or to withdraw from them ourselves; perhaps we gain some advantage from them; or perhaps we want a compromised Christianity, so that we may also retain a little of the world of those who are far from God. Call it whatever you wish. The fact remains that we do not withdraw from the world of the evil. John Chrysostom therefore says that if you truly wish to attain this state of apatheia, you must flee from the evil and also pursue the good.

Here is a beautiful thought: “For in this way you will gain even greater security than those who dwell in the wilderness—not only by fleeing from those who harm you, but also through fellowship with those who benefit you.” You will not only avoid those who cause harm, as people in the desert do; you will also be benefited by those who truly edify you, whom the hermits would not have with them in the desert. Thus, if a person living in the city attains this state, John Chrysostom places him even above the hermits. You see, then, that we can create this desert, this…

this life of apatheia, this freedom from the passions, even amid the noise of daily life and its many sins.

As I said earlier, and also last time, nepsis, or watchfulness, is a method of spiritual life. What is the purpose of the whole outline of spiritual progress that we have presented? Where is it meant to lead? Saint Seraphim of Sarov says that prayer, fasting, vigils, and all Christian ascetic disciplines, excellent though they are in themselves, do not in themselves constitute the purpose of the Christian life. If you isolate any one virtue—prayer, fasting, or vigil—none of these virtues...

could constitute the purpose of the Christian life. They are simply necessary means toward that purpose. For the true purpose of the Christian life is the acquisition of the Holy Spirit through this life in Christ. This is what Saint Hesychios the Sinaite says: when we attain apatheia, freedom from the passions, “through apatheia, love is born.” Through apatheia we attain love. “And he who abides in love abides in God, and God in him.” The person who possesses this perfect love abides in God, and God abides within him. In other words, the person has attained union with God. This is theosis, divinisation. This is the purpose of the spiritual life. Thank you.

Do not say, “I gave alms, so I am all right.” Never say, “I prayed, so I am all right.” Never say, “I fasted, kept vigil, or went to the Divine Liturgy, so I am all right.” This notion that we are “all right” must disappear from our lives. We must never say it. Instead, we must seek our encounter with God and become a dwelling place for this holy God—and do so with great humility, because otherwise we immediately lose God again.

There is one final point about the spiritual life that we absolutely must consider, because it concerns the very beginning of spiritual life: how spiritual life is born. Notice that we say how it is born, not how it is put into practice. Pay close attention here. I bought this watch; I did not give birth to it. A child is born, whereas an object is manufactured, sold, or bought. In the same way, spiritual life is not something we manufacture; it is something that must be born.

Do not imagine that by taking a few principles and applying them like a doctor’s prescription, you can attain the spiritual life. Spiritual life is not a matter of following a prescription. It is a matter of spiritual life being born within us. And so we come to the question: how is spiritual life born? For Christ Himself says, “Many will seek to enter and will not be able.” Many will seek to enter the Kingdom, to enter the spiritual life, but they will not be able. Why will they not be able? Because they did not begin with the birth of spiritual life. They remained with formulas—that is, with prescriptions...

with the technical side of spiritual life. The technical side is only the scaffolding by which we build our spiritual life; but the scaffolding is not the building itself.

Two wonderful verses from the Ode of Isaiah in the Old Testament will help us understand this. The first verse reads as follows. It comes from the fifth of the nine odes that you can also find in your Horologion. The fourth is the Ode of Habakkuk, the fifth is Isaiah’s, the sixth is Jonah’s, the seventh and eighth are the Odes of the Three Holy Youths, and the ninth is the Ode of the Theotokos. There are nine odes. So the first verse from Isaiah’s Fifth Ode says: “As a woman in labor draws near to give birth and cries out in her labor pains, so have we become toward Your Beloved.”

Just as a pregnant woman approaches childbirth and cries out in her pain, so have we become toward Your Beloved. The second verse says: “Because of Your fear, O Lord, we conceived, we labored, and we gave birth to the spirit of salvation, which we have brought forth upon the earth.” Let me explain it. Because of Your fear, O Lord, Your fear entered within us: “we conceived.” We received Your fear into our womb so that we might give birth. We went into labor and suffered the pain of a woman about to give birth; and then “we gave birth”—we gave birth to the spirit of salvation. This is precisely what we labored to bring forth, “which we have brought forth upon the earth,” what we accomplished on earth. As you can see, both verses speak of birth and include the whole process: conception, pregnancy, labor pains, and birth. This entire process is presented in these two verses as an image of the spiritual life. You can see clearly that it is not a matter of prescriptions, as we said earlier, but of birth. Let us now examine these two verses more closely.

The first verse says that, just as a pregnant woman approaches childbirth and cries out in her pain, so have we become toward Your Beloved. This verse expresses an exceedingly deep and painful longing. Longing, as you know, means that we desire something intensely and at the same time suffer deeply. Anyone who denies this has never truly felt anything in life. Longing always contains these two elements: desire and pain—or, if you prefer, love and pain. The verse speaks of a person: “Your Beloved.” It says that we have become like this. It is a comparison: as with the woman, so it is with us toward Your Beloved. To whom does Isaiah address his ode? He addresses it to God. And who is this Beloved, since Isaiah is speaking to God? He is the person who awakens this longing and pain, none other than the Son of God, Christ. Compare this with the words, “This is My beloved Son, in whom I am well pleased,” spoken at the Baptism and on Mount Tabor. Compare the passages. He is therefore God’s Beloved, God Himself. Now, when a person begins to experience God, and especially...

the second person of the Holy Trinity, who begins to enter that person’s life, then the person begins to feel what a pregnant woman feels as she prepares to give birth. The words, “so have we become toward Your Beloved”—that word “so”—draw upon the image of a pregnant woman to express the prophet’s profoundly powerful feelings, and those of every soul that has received Christ within. For this reason, such longing for Christ bursts forth—and this is no exaggeration—in a cry. “She cried out,” the verse says. Just as a woman cries aloud while she is giving birth...

so, it says, have we become. The soul that deeply loves Christ cries out. It truly cries out, though of course this does not mean that the person is mad. A little later, the prophet himself says, “Let me sing to my Beloved a song of my beloved.” I will sing my beloved song to my Beloved—my beloved song to my Beloved. That is what the words mean: “Let me sing to my Beloved a song of my beloved.” The source of this pain is none other than Christ Himself. When Christ enters the heart, He awakens this pain and this longing. This process...

by which Christ is carried within the human heart is accomplished by the Holy Spirit Himself. Listen here to a mystery, a wondrous mystery. This is why I told you that the spiritual life is not merely a collection of counsels. To a certain extent, counsels do have their place. I myself could be telling you these things now while remaining entirely estranged from them, merely offering you advice and being altogether foreign to spiritual life. Yet in the hearts of those listening—perhaps not in every heart—this condition may be born and begin to take shape. Understand this: it is a birth. But if Christ is the one who initiates this within the heart, then the question arises:

What remains for the human person to do? If God Himself initiates the spiritual life within the human soul, what part is left to the person? Is there no personal labor of his own? What becomes of freedom? My dear friends, what remains is a secret, entirely personal and mysterious disposition of the will, which ultimately has the power to say to Christ, “Be born in my soul,” or, “Do not be born in me.” I said that it is secret and strictly personal. I assure you, it is a mystery which...

I may investigate for as many years as I live and never solve. Humanity may investigate it for as long as it exists and never solve it. How can the beginning come from God Himself within the human soul, while at the same time the first decisive word belongs to the person’s good disposition of will? How can this be? You know very well that the first word belongs to the person’s good disposition of will. How does this happen? This is precisely why I called it secret and mysterious. Look at the thief on the cross: at the very last moment he comes to metanoia, to repentance—and what profound repentance it is! Yet Judas, though called to be a disciple, rejects Christ. The Pharisees are educated and know the Law very well, yet they reject Him. But the tax collectors and prostitutes, whom the Pharisees excluded as people who could never be saved, are saved. They accept the preaching of Christ. What takes place within their hearts? It is astonishing. What begins the process, then? The grace of God begins to work within the heart. But if the grace of God begins within the heart, how can it begin without the person’s willing consent? And if the person’s will begins it, how could such a will arise in people who are corrupted? I cannot tell you. It is a mystery. It is a miracle that belongs to God alone. He knows this secret. He alone knows it.

I can say only this: spiritual life is something born within the heart. I can say nothing more.

The second of the two verses from the Prophet Isaiah that I have been explaining now describes this process of spiritual birth—that is, the process of spiritual life. The first verse describes its beginning; the second, its development. Saint Nikodemos the Hagiorite gives us a wonderful explanation of this whole subject. He says that the human nous—the spiritual intellect—and the heart resemble a womb, into which the Word (Logos) of God enters as seed. You see that I am speaking in the language of birth: conception and birth.

The human soul and heart receive the seed of the divine Word (Logos). This is why Christ says in the parable, “The sower went out to sow his seed.” You see, the more deeply one enters the spiritual life, the more deeply one sees into the Gospel. Why does this parable compare the divine Word with a seed, with the seed of conception?

Until now, you may not have known why. Other interpretations can certainly be given. I am sure that most of you ladies, if not all of you, may not have known that in this parable the Word (Logos) of God is compared—forgive me—to a seed, to the seed of conception. “The sower went out to sow his seed.” A seed falls into the earth, sprouts, and gives rise to a birth. So it is with the seed of God, the Word (Logos) Himself. Which Word? Christ speaks of the Word of God, but the Word of God is Christ Himself. The Word is not the words written on a sheet of paper or in a book, not the letters printed in the Gospel. He is the living Word Himself—Word with a capital W—who comes like seed and falls into the womb of the human heart. The human heart then carries this seed within itself. There it is conceived; there the seed, the Word, begins to grow and develop; and afterward the hour of birth arrives. This is the whole process of birth, including the labor pains through which one gives birth unto salvation. I will repeat the verses.

“We labored; we conceived.” These are not my words. This is plainly Holy Scripture. “We conceived.” We received Him within our innermost being, within our heart, because this is a spiritual matter. “And we labored”—we suffered pain. Why did we suffer? We shall see shortly. “And we gave birth”—then we brought forth. What did we bring forth? The spirit of salvation. Yes, salvation: the goal of the spiritual life. But let us examine this whole process more fully. When the Word (Logos) of God is sown within the heart, at this very moment as you hear the Word of God, you hear Him in the form of words and sound, but in reality...

The living Word Himself enters your heart. Then fear is conceived within the heart—fear. When you hear a word from God, you will say, “My God, where do I stand?” This fear, of course, has many stages. We may fear a little, more, or very much—very much indeed. When this fear has dwelt in the heart for a long time, then the love of God is conceived. This is why Holy Scripture says, “The fear of the Lord is the beginning of wisdom.” Among the Hebrews, wisdom does not mean a product of the intellect, but the active life, virtue, and holiness. Therefore, the beginning of spiritual life is the fear of God.

The fear of God is also the beginning of this spiritual birth. You remember the outline we gave of the spiritual path according to Saint Hesychios the Sinaite: faith, then fear. Faith leads to fear; fear leads to the keeping of the commandments; and so forth, through apatheia—freedom from the passions—to love. So fear and love, to take these two points now, are like two siblings conceived in the womb of the soul, with the Word of God as their father—that is, the incarnate Word. And this conception will give birth to the spirit of salvation, as we have said. To give you an image of this, the Apostle Paul writes to the Galatians:

“My little children”—not merely “my children,” but “my little children.” He says it tenderly. This word appears only once in the Apostle Paul, whereas it occurs many times in the letters of John the Evangelist. In Paul, it appears only once: “My little children, for whom I am again in travail until Christ is formed in you.” Here we have two things. First, Paul conceived his pastoral work in his womb—that is, in his inmost being—so that he might give birth to his spiritual children. Indeed, John Chrysostom says that while a woman suffers labor pains once—once...

she suffers, gives birth once, and does not undergo those pains again—Paul says, “I am again in travail.” Why? Because spiritual birth never ends. When a spiritual child is not doing well, that child enters once more into the spiritual womb of the pastor, the spiritual father, and the labor pains begin again. He begins once more to give birth to that person from the beginning, from nothing. This is why he says, “for whom I am again in travail”—I am carrying you once more in spiritual labor. That is the first point. The other point that concerns me is, “until Christ is formed in you.” Let us consider this word “formed”: to form, to be formed.

We use the word in everyday speech: to be formed. What does it mean here? It means to take shape. This verb properly belongs to the case of an embryo. We say, “The embryo is being formed in its mother’s womb.” What does “being formed” mean? It is continually taking shape. If I look at a one-month-old embryo—I do not know whether you have ever seen pictures of an embryo through the stages of the nine months—you will see what it looks like. What is it? Can one yet recognize it as a human being? At two months it has developed further, then at three months, four months, until by the ninth month it is a fully formed human being. My dear friends, the Apostle uses this verb, “to be formed,” saying, as it were, “I am carrying you in spiritual labor.”

Christ has not yet been fully formed within you, and on your behalf I labor as one carrying a child, until Christ is formed within the womb of your own soul. And “is formed” means that little by little you begin to take shape, to be formed in Christ, to become Christlike. As you know, spiritual life is not the miracle of a single hour or even a single day. It unfolds over time. Today we make this much progress, tomorrow more, and the day after still more. You see, then, that the Apostle uses this image of birth through the verb “to be formed,” showing that spiritual life is a matter of inward birth. This is what I want you to understand clearly.

Saint Maximus the Confessor says something very beautiful: “The Word of God, having once been born in the flesh, always desires in His love for mankind to be born spiritually in those who are willing, and He becomes an infant, forming Himself within them through the virtues.” The Word of God, he says—the second Person of the Holy Trinity—once took human flesh and was born. Once. Yet “He always desires to be born spiritually.” He is always being born, always desiring to be born according to the Spirit. “According to the Spirit” means through the divine uncreated energy of the Holy Spirit. I emphasize this: through the divine uncreated energy of the Holy Spirit. Pay attention; I will say something more about this shortly. Through the divine uncreated energy of the Holy Spirit...

He is born, in His love for mankind, within those who are willing. Pay attention: within those who are willing. Here again we see personal free choice. Nothing happens unless a person is willing. Yet it is still God who offers the beginning. Where? How? And if God offers the beginning, the Apostle Paul says that both the willing and the doing begin with God. Then where is our free choice? But let me not return to that subject. “And He becomes an infant.” Christ becomes an infant, “forming Himself within them through the virtues.” He is born within those who are willing, so that He may bring forth virtue—the virtues—within their souls. Just as, my dear friends...

Christ was born of the Virgin through the Holy Spirit, so too the spiritual conception and formation—there, I have now used the word “formation”; forgive me—the formation in Christ, from the verb “to be formed” used by the Apostle Paul, the conception and formation of Christ within the soul, takes place through the Holy Spirit. This is why we speak of spiritual life. Christ is born within the soul through the Holy Spirit; thus we have life in Christ, and it is called spiritual life.

So whether we say “Christian life”—from Christ—or “spiritual life”—from the Holy Spirit—the life is the same, because both Persons of the Holy Trinity take part: the Son and the Spirit of God. Saint Gregory the Theologian famously exclaims, addressing women in one of his homilies: “Christ is born of a Virgin; women, live in virginity, that you may become mothers of Christ.” Christ, he says, was born of a virgin. Therefore, women, live in virginity so that you may become mothers of Christ. How can they become mothers of Christ? Christ was born of the Virgin, but now He is also born within human souls. Therefore, although now...

Christ was born once, He is born many times within human souls. And when Christ is born within the soul, what does the person become? A mother of Christ. Since that person carries Him within, that person becomes a mother of Christ. Now pay close attention: before the Theotokos conceived the Word in His very being—and I mean in His very being—when the angel told her that she would give birth to the Son of God, the Spirit of God overshadowed the Theotokos, and the Word Himself, the whole Word, the essence of God, visited the Theotokos. This is something I cannot comprehend. And she conceived. I will simply leave you with that statement, because we cannot truly comprehend any of it.

Before the Theotokos conceived the Word in His very being, according to His essence, she had already conceived Him spiritually, because her life was such that she had become a vessel and dwelling place of the Holy Spirit, and so she was now able to receive Him in His very being as well. And now we come to the question that greatly concerns us: what are the signs of spiritual conception? As you know very well, when a woman becomes pregnant, she knows that she is pregnant. There are signs. Pay attention. Today’s subject, I would say, may speak especially to you women. Yet it is not a women’s subject, because the same matter also concerns men. Spiritual life...

concerns both man and woman, even though the examples are taken from a woman’s experience. That is where the examples come from. I did not invent them. Notice that these examples are used by the Fathers of our Church and by Holy Scripture. They are not mine at all. Indeed, I can say that most of what I am presenting comes from Saint Nikodemos the Hagiorite. What concerns us is this: Is there a spiritual pregnancy? Has the Word of God begun to be born within me? How can I know? There are three signs. The first sign is this. I will not explain it at great length, but I want you to understand a great deal: conception and the desire for pleasure.

Forgive me for speaking a little more openly, though not too openly. I want you to understand more clearly. In a woman who has conceived, desire is no longer present. That desire is no longer present. In the same way, carnal desire is absent from the soul that has conceived Christ. When a person begins to have the presence of Christ within, these things pass away; they come to an end. They depart. In other words, carnal desire begins to disappear. Of course, what I am telling you now is not my own teaching; Saint Nikodemos the Hagiorite says it. If you were to repeat this outside, among worldly people, they would begin to say that it is simply a man’s incapacity.

They would say, from beginning to end, that it is a lack of ability—that this man is incapable. Yet I must also tell you the opposite. Many times, especially in men, one observes an increase in sexual desire around the age of forty, fifty, or sixty, so that their wives are often puzzled and say, “He was not like this before. Why is he like this now?” Let me tell you why. A person feels that he has life within him because of two things: when he eats well and when he experiences sexual desire. If he feels that he has these two things, he imagines—it is an illusion—that he is truly alive, that he is vigorous and full of life. If he loses his appetite, perhaps through fasting, or loses his...

sexual drive, as may happen through what we are describing now—Christ being born within him—he thinks that he has grown old and that nothing remains for him but to die. The natural man, however—not the spiritual man, but the natural man—is carnal and merely soulish, as the Apostle Paul says, and understands nothing of this. He would never seek such a life. On the contrary, if such a life were ever described to him, he would say that it was a form of incapacity and a distortion of what is natural. The man understands nothing. I hope you understand me. Thus, just as this pleasure-seeking desire is absent in a woman who has conceived and is now carrying her child as the pregnancy advances, so too it becomes absent in the spiritual person.

There is a parallel in the spiritual person. Indeed, you may have noticed that when someone begins to experience spiritual life deeply within, he has no appetite for such things. He does not want them; he simply does not. That desire is absent. But it is not only carnal desire. There are also other desires of the soul, such as the desire for wealth and the desire for glory. When a person begins to desire neither wealth nor glory, and sexual desire also subsides—not because he is old or ill, but because the Word of God has begun to be born within him—this is the first symptom, the first sign of spiritual birth.

Does Christ not speak of spiritual birth in His conversation with Nicodemus? He told him, “Unless one is born from above.” Nicodemus misunderstood and said, “Do you mean that I, an old man, must enter my mother’s womb again?” And Christ said to him, “You are a teacher of the Law, and you do not know this?” You see that Christ also spoke of this spiritual birth. Let us continue. That was the first sign. The second sign of spiritual birth is this: when a woman is pregnant—and Saint Symeon the New Theologian mentions this—she clearly knows it once the pregnancy has advanced to three, four, or five months. How does she know? From the movements of the child within her womb.

The infant, the embryo, moves within the womb. Remember what happened when the Theotokos visited her kinswoman Elizabeth. What did Elizabeth say? “The child leaped in my womb with gladness.” “With gladness” means with joy. The child gave a sudden leap. Who was it? Saint John the Forerunner, in his mother’s womb. When the two mothers met, John, from within his mother’s womb, prophesied concerning Christ, who was in the womb of the Theotokos. He announced Him beforehand and greeted Him, even from the womb. This is precisely why John was a prophet from his mother’s womb—a prophet and an angel. From his mother’s womb...

Holy Scripture says—yes, you know the passage—“The child leaped with gladness in my womb.” So, my dear friends, this movement of the child is a sign to the woman that she is pregnant. In the same way, when Christ begins to be born within a person, there are corresponding movements. What are these movements? They are stirrings, illuminations, and flashes of Christ’s presence. They are powerful experiences within the soul that cannot be described. These things must be lived. And, as Athanasius the Great adds, all these things occur with particular joy at the times of feasts and illuminations, and when receiving the Holy Body and Blood of Christ.

When you receive Holy Communion, when you pray, when some great event takes place—something you feel within yourself—you experience these stirrings of spiritual life. Is this truly so? Do you understand? The third sign is travail: the pain of the nous and the heart. You know that both the nous and the heart have their own reasonings. The heart, for example, loves, falls in love, hates, cares—it speaks. The heart has its own reasons. The nous believes or disbelieves, thinks, rejects, accepts; it too has its own reasons. So the nous and the heart each have their own reasons, you understand. But when the Word of God comes, He encounters these two realms: the nous and the heart. Let us regard them as two realms. What does the Word of God find there? He finds the reasonings of both. What, then, must happen? These personal reasonings of the human heart and nous—the hesitations, the unbelief, the ‘but,’ the ‘why,’ the ‘how,’ and the ‘what’—must be set aside. Then the Word of God can come and dwell within us, spreading and growing like an embryo, until He fills the whole human person. But do you not think that setting aside the reasoning of my nous and the reasoning of my heart, in order to receive something that comes from beyond me—the Word of God—

the Word with a capital W—causes pain? It does cause pain. Suppose, for example, that I love something. What do I love? I love science. God tells me, ‘Set science aside. Go on your way, along the path I will show you; you will become a missionary.’ Yet this tears me apart, because I must leave something I love. I love my mother, my father, my home, my village, my own familiar corner. I must leave them all. When someone said to Christ, ‘Lord, let me first go and bury my father,’ Christ replied, ‘Let the dead bury their own dead, and follow Me.’ What does this do to a person? That man’s heart had its reasons. It was his father. His heart had its reasons: ‘But Lord, he is my father.’ ‘Leave these things and come with Me.’ This tears a person apart; it causes pain.

A person must leave behind habits, cherished circumstances, and beloved people—leave all these things within the world—so that the Word of God may be born in his heart. Then he feels this pain, this inner devastation, this drama, this resistance, and this melting of the depths of the heart—this brokenness. I do not know whether you understand me. All this continues until the Word of God is born. And once He is born, the pains depart, just as a woman’s labor pains depart once she has given birth. When the Word of God is born within us, all these things likewise pass away and are no more. Does that mean I will no longer care? I love my mother, but not with the anxious attachment I had before. I love my father—I love them both. I love my home, my village, my homeland, my hearth, my own corner—everything—but not as I did before.

I now see them through a new lens, because Christ has been born within me. My dear friends, our time has passed; please forgive me. I will conclude now. Thank you. The Apostle Paul, wishing to distinguish these degrees of spirituality, speaks of three kinds of people: the natural person, the carnal person, and the spiritual person.

Indeed, he writes to the Corinthians: ‘And I, brethren, could not speak to you as to spiritual people.’ I could not speak to you as spiritual people, ‘but as to carnal people.’

‘As infants in Christ’—as babies in Christ, as little children.

Here we see who the natural person, the carnal person, and the spiritual person are. The natural person lives according to the flesh, and his nous has not yet been illuminated by the Holy Spirit. He remains guided only by an innate, human understanding. He has no knowledge of Christ, no knowledge of spiritual life—nothing. Such people are also called those who live merely according to nature. When we say, ‘He is a good person’—notice, simply a good person—we mean the innate goodness present in a human being. This is the natural person. Then comes the carnal person. The carnal person has been baptized. You may also find the natural person among the unbaptized, and especially among those who have not been baptized and have no relationship with Christ. The carnal person, however, has been baptized.

He has heard the preaching of Christ, but he has not yet been perfected. Although he has entered upon a spiritual path, his life still contains so many carnal things—a carnal mindset and a carnal way of life. This is why Paul tells the Corinthians, ‘I cannot speak to you as spiritual people. You are still carnal people.’ When you speak to such a person’s nous about lofty things, he responds, ‘What are we going to eat...’

δοξάζονται, το λέμε προκειμένου να κοινωνήσουμε, όταν ετοιμαζόμεθα από βραδύς, ότι δηλαδή η μετάληψη του σώματος και αίματος του Χριστού είναι πηγή αγαθών. Λοιπόν, και για μένα είναι φως και ζωή και απάθεια και ότι γίνεται αφορμή, αιτία να έχω επιδόσεις προκοπής πνευματικοτέρας. Τι βλέπουμε λοιπόν; Λοιπόν, βλέπουμε ότι η Θεία Κοινωνία οδηγεί στην απάθεια. Δηλαδή, ένας καρπός της συχνής Θείας Κοινωνίας είναι και η απάθεια. Αλλά τι ακριβώς είναι η απάθεια;

Ακριβώς θα δούμε στη συνέχεια του σημερινού και τελευταίου θέματος ως προς το τι είναι πνευματική ζωή. Τελευταίου εννοώ δηλαδή σαν ένα εισαγωγικό, το τι είναι πνευματική ζωή, γιατί τα παρακάτω θέματα που θα ακολουθήσουν αναφέρονται στα επιμέρους σημεία της πνευματικής ζωής, χωρίς φυσικά πάλι και να τα εξαντλήσουμε. Ο Ευάγριος ο Ποντικός χαρακτηρίζει την απάθεια σαν άνθος της πρακτικής ζωής και την αγάπη σαν έκγονο της απαθείας. Λέγει χαρακτηριστικώς: «Απαθείας έκγονον αγάπη». Έκγονο της απαθείας είναι η αγάπη. «Απάθεια δε εστίν άνθος της πρακτικής».

Απάθεια δε είναι το λουλούδι της πρακτικής αρετής, της πράξεως. Και πράγματι μπορούμε να πούμε ότι κάθε αγώνας μας συγκεντρούται στο σημείο αυτό: πώς θα καταφέρουμε να αποκτήσουμε αυτή την απάθεια, από την οποία αφορμάται ο άνθρωπος διά πολύ υψηλές πνευματικές κατακτήσεις. Είναι το επιθυμητόν επίπεδο. Αλλά τι είναι απάθεια; Καταρχάς, όταν λέμε απάθεια, εννοούμε την απουσία των παθών. Πρέπει βέβαια να διασαφίσουμε ότι δεν είναι απάθεια αυτό που συνήθως λέμε στη γλώσσα μας, αδιαφορία, όταν λέμε «αυτός ο άνθρωπος είναι απαθής».

Αδιάφορος, δεν τον νοιάζει, παίρνει του γείτονα το σπίτι φωτιά και το απολαμβάνει χωρίς ούτε καν να ενδιαφερθεί, να τρέξει, να φωνάξει. Δεν είναι αυτό η απάθεια, η αδιαφορία, αλλά είναι η απουσία των παθών, δηλαδή ότι λείπουν τα πάθη. Είναι η μεταστροφή της ψυχής του ανθρώπου από τα πονηρά πάθη εις την κατά Θεόν έξιν και θυμηδίαν. Είναι αυτό το θείον πάθος, η απάθεια. Είναι το θείον πάθος το οποίον αντικαθιστά και εξαφανίζει το πάθος της σαρκός και φέρει, αντί εκείνου που φέρνει τις κακίες, το πλήθος των αρετών.

Συνεπώς, η απάθεια δεν είναι μόνο η απουσία των παθών, αλλά είναι και η παρουσία πασών των αρετών. Δηλαδή, η απάθεια είναι η κατάσταση εκείνη, η θετική και η αρνητική: αρνητική μεν σαν απουσία των παθών, θετική δε σαν παρουσία των αρετών. Ποιος δεν θα θέλει να φτάσει εκεί; Γι' αυτό σας είπα ότι η απάθεια είναι το επιθυμητόν επίπεδο που όλοι θέλουμε να φτάσουμε, χωρίς όμως, ωστόσο, να είναι το επίπεδο αυτό ο τελικός σκοπός της πνευματικής ζωής. Είναι απλώς ένα μεταβατικό στάδιο. Γι' αυτό λέγει ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος σχετικά με την απάθεια ότι «τας αρετάς κόσμον έχει».

Δηλαδή, η απάθεια έχει στολίδι της —κόσμος θα πει στολίδι— έχει στολίδι της τις αρετές. Προκειμένου, αγαπητοί μου, ο άνθρωπος να φτάσει στην επιθυμητή αυτήν απάθεια, μετέρχεται διάφορα στάδια, διαφόρους φάσεις ή, αν θέλετε ακόμη, διαφόρους βαθμούς απαθείας. Δεν μπορούμε να πούμε ότι, ενώ έχει αρχίσει και κάνει μια προσπάθεια εξουδετερώσεως των παθών, είναι στο μηδέν, αλλ' ούτε πάλι να πούμε ότι έφτασε στην τελική βαθμίδα της απαθείας. Μεταξύ, λοιπόν, αυτών των ακραίων καταστάσεων, του ξεκινήματος και της τελειότητας, κατ' άνθρωπον τελειότητας, μία κλιμάκωση. Υπάρχουν τέσσερα στάδια, τέσσερις βαθμοί, και είναι οι εξής, πάντα κατά τον Άγιον Μάξιμον τον Ομολογητήν. Ο πρώτος βαθμός είναι η παντελής αποχή των κατ' ενέργειαν κακών.

Και παρακολουθήστε και εδώ. Θα μας βοηθήσει πολύ να δούμε πώς μπορούμε να ξεκινήσουμε και εδώ πια θα φτάσουμε να καταλάβουμε γιατί αυτός είναι ο σκοπός των θεμάτων. Δεν είναι σωστό να τα συγκρατήσουμε όλα αυτά, γιατί είναι πολλά, αλλά να καταλάβουμε ότι δεν πρέπει να σταματούμε. Να βγούμε από την πλάνη ότι είμαστε φτασμένοι πνευματικοί άνθρωποι. Να βγούμε.

Αυτό όμως, ότι είμεθα αχρείοι, και αυτό να μην το λέμε με μια ταπεινοσχημοσύνη.

Δήθεν ότι είμεθα ταπεινοί άνθρωποι, γι' αυτό το λέμε, αλλά γιατί έχουμε μία βαθιά συνείδηση ότι είμεθα ελεεινοί άνθρωποι. Λοιπόν, ο πρώτος βαθμός απαθείας είναι το να απέχει κανείς από τις πονηρές πράξεις και μόνο, τίποτε άλλο. Η αποχή των κατ' ενέργειαν κακών. Λοιπόν, είναι πολύ σημαντικό. Είναι αυτό που θα λέγαμε: δεν κλέπτω, δεν κακολογώ, δεν αδικώ, δεν χτυπώ, δεν βρίζω κλπ. Με άλλα λόγια, εξωτερικώς δεν κάνω καμία ενέργεια κακή. Είναι ο πρώτος βαθμός απαθείας. Αλλά ο πρώτος.

Πόσοι άνθρωποι είναι εκείνοι οι οποίοι, μακάρι και να φτάναν, νομίζουν πολλές φορές ότι φτάνουν, αλλ' έστω, αλλ' έστω ότι φτάνουν, και νομίζουν ότι εδώ υπάρχει η τελειότητα: ότι δεν έκανα αυτό, δεν έκανα εκείνο, δεν έκανα εκείνο. Ωχ, είναι πάρα πολύ μακριά. Θα τρομάξετε παρακάτω πού φτάνει. Ο δεύτερος βαθμός απαθείας είναι η παντελής αποβολή της κατά διάνοιαν προς τα κακά συγκαταθέσεως. Ενώ στο πρώτο στάδιο έχουμε το να μην κάνω τίποτε εξωτερικώς κακό, θέλει να πει κάποιος μου προκάλεσε ένα κακό και εγώ δεν θυμώνω. Προσέξτε με, δεν θυμώνω. Δεν οργίζομαι, δεν καταφέρομαι εναντίον του. Είναι ο πρώτος βαθμός απαθείας. Μέσα μου όμως βράζω.

Βράζω, έχω λογισμούς, σκέπτομαι ό,τι σκέπτομαι. Δεν έκανα τίποτα, ούτε φάνηκα. Μέσα μου βράζω, στο πετσί μου. Αλλά πάω τώρα στο δεύτερον βαθμόν. Ο δεύτερος βαθμός είναι να αποβάλω αυτή την κατάσταση που υπάρχει μέσα μου. Να αποβάλω αυτούς τους λογισμούς, να αποβάλω, με άλλα λόγια, τη συγκατάθεση των κατά διάνοιαν κακών λογισμών. Δηλαδή, να μην επιτρέπω. Προσέξτε, θα έρχονται να με ενοχλήσουν οι λογισμοί και οι επιθυμίες, αλλά εγώ θα λέγω όχι. Οπότε αυτό είναι το δεύτερο στάδιο, να οχυρωθώ και να καταφέρω να λέγω το όχι σε όλα αυτά. Τρίτο στάδιο:

κατ' επιθυμίαν περί τα πάθη παντελής ακινησία. Εδώ τώρα, στο τρίτο στάδιο, δεν έρχομαι να πω το όχι σε κάτι που με ενοχλεί. Να μου λέει μέσα μου κάτι «εκδικήσου» και να λέω όχι. «Σκέψου το κακό», να λέω όχι. Να έρχονται πονηρές σκέψεις, ποικίλης μορφής πονηρές σκέψεις,

να λέγω: «Φύγετε από εδώ, πονηρές σκέψεις, δεν θέλω να σας βλέπω». Τώρα το τρίτο στάδιο είναι να μην υπάρχουν αυτά τα πράγματα. Δηλαδή, ούτε καν ο πειρασμός να μην υπάρχει. Τίποτε. Ούτε ο πειρασμός. Το τρίτο στάδιο. Και το τέταρτο στάδιο: και αυτής της ψιλής των παθών φαντασίας παντελής κάθαρσις.

Χθες το βράδυ έκανα αυτή την αμαρτία. Στο μυαλό μας δεν πάει πάντοτε η εικόνα του τι αμαρτία έκανε, αφού μας διηγείται; Ε, λοιπόν, το τέταρτο στάδιο είναι να μην βάλει το μυαλό μου ούτε την εικόνα. Δηλαδή, προσέξτε, όχι να μην επιθυμήσω πονηρά, όχι να έχω τη δύναμη να πω το «φύγε», ούτε καν να μπει στο μυαλό μου. Όπως στο μικρό παιδί δεν μπαίνει καθόλου τίποτε στο μυαλό του άμα δει κάτι πονηρό. Πάρτε ένα μικρό παιδάκι δύο ετών και κάντε μια πονηρή πράξη μπροστά του. Δεν θα βάλει τίποτε στο μυαλό του πονηρό, δεν καταλαβαίνει τίποτα. Αυτό είναι τώρα η τετάρτη βαθμίς πνευματικότητος, απαθείας, εις τον άνθρωπο. Τι θα λέγατε; Είναι απλό ή είναι δύσκολο; Και εάν, παρακαλώ,

αν, παρακαλώ, είναι κάτι πολύ πέρα από εμάς και ο δρόμος μακρύς, τότε πείτε μου: όσο είναι δυνατόν στον άνθρωπο ή στην ανθρωπίνη τελειότητα. Αλλά ίσως, ίσως με όλα αυτά τα οποία λέμε να δημιουργηθεί η εικόνα, η εντύπωση ότι είναι πολύ μακρινά και πολύ υψηλά αυτά και ότι εμείς πάρα πολύ απέχουμε, ότι, αν θέλετε, ίσως, ίσως δεν είναι για μας τους ανθρώπους. Μην το πούμε ποτέ αυτό, αγαπητοί μου. Ενθυμείσθε, σας ήθελα να πω ότι η πνευματική ζωή, η νηπτική ζωή, δεν είναι μόνο για τους μοναχούς, δεν είναι μόνο για τους αναχωρητάς, αλλά είναι διά πάντας τους χριστιανούς. Γι' αυτό λέγει ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος.

Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς: «Απάθεια γούν εστίν ουκ αγγέλων, αλλ' ανθρωπίνη». Η απάθεια, λέει, στους ανθρώπους δεν είναι των αγγέλων απάθεια, αλλά είναι ανθρωπίνη η απάθεια. Και πολύ ωραία σημειώνει ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος —έχετε τον τελευταίο τόμο που εξεδόθη, τον 53, τελευταία— στην Ερμηνεία του Τετάρτου Ψαλμού, σελίδα 172 αυτής της εκδόσεως των Αθηνών, λέγει το εξής. Ερμηνεύει σε χωρίο του Δ' Ψαλμού: «Ότι συ, Κύριε, κατά μόνας επ' ελπίδι κατώκισάς με». «Τι εστί το κατά μόνας;» Τι θα πει αυτό που λέγει ο ψαλμός, ότι μένω μόνος μου;

«Πονηρών χωρίς», απαντάει. «Εν μέση πόλει την ερημίαν διώκων». Είναι το να χωριστείς από τα πονηρά πράγματα. Και μην νομίσεις, λέγει, ότι αυτό θα το πετύχαινες σε κάποια ερημιά, αλλά «εν μέση πόλει την ερημίαν διώκων». Να επιδιώκεις αυτή την ερημία και τη μοναξιά, μακριά από το κακό, στη μέση της πόλεως, στη μέση της ζωής, στη μέση της κοινωνίας, στη μέση των θορύβων και των πραγμάτων και των υποθέσεων. Πώς, δέστε τούτο, πώς λέει θα το επιτύχεις; Πώς είναι αυτό δυνατόν; Λέγει ο Ιερός Χρυσόστομος: «Εάν τους πονηρούς φεύγεις, εάν τους αγαθούς διώκεις». Όταν από τη μια μεριά αποφεύγεις πονηρά πράγματα και πονηρούς ανθρώπους,

από την άλλη μεριά, εάν επιδιώκεις αγαθά πράγματα και αγαθούς ανθρώπους. Πρέπει να σας πω ότι ούτε τα πονηρά πράγματα αποφεύγουμε ούτε τους πονηρούς ανθρώπους. Περιέργως, τους έχουμε μέσα στο πρόγραμμα της ζωής μας. Είτε διότι ντρεπόμεθα να τους πούμε να απομακρυνθούν ή να απομακρυνθούμε εμείς, είτε διότι έχουμε κάποια συμφέροντα από αυτούς, είτε διότι θα θέλαμε να έχουμε έναν συμβιβασμένο χριστιανισμό, να έχουμε και λίγο από τον κόσμο αυτών των μακράν του Θεού. Ό,τι θέλετε πείτε. Το γεγονός είναι ότι δεν απομακρυνόμεθα από τον κόσμο των πονηρών. Λέγει, λοιπόν, ο Ιερός Χρυσόστομος ότι, αν θες πραγματικά να επιτύχεις αυτή την κατάσταση της απαθείας, πρέπει να φεύγεις από τους πονηρούς, αλλά και να επιδιώκεις τους αγαθούς.

ογάρ, ωραία σκέψη, «ούτω γαρ πλείονα καρπώση των εν ταις ερημίαις ασφάλειαν». Με τον τρόπον αυτόν θα επιτύχεις και θα ωφεληθείς πολύ περισσότερο από εκείνους οι οποίοι καταφεύγουν εις την ερημίαν, εις την έρημο. «Ουκ εν τη των βλαπτόντων φυγή μόνον, αλλά και εν τη των ωφελούντων κοινωνία». Βασιλεία. Όχι μόνο θα αποφύγεις, όπως εκείνοι στην έρημο, εκείνους οι οποίοι βλάπτουν, αλλά και θα ωφεληθείς από εκείνους οι οποίοι πραγματικά ωφελούν και που δεν θα τους είχαν οι ερημίτες στην έρημο. Βάζει δηλαδή τον άνθρωπον της πόλεως, εάν επιτύχει την κατάσταση αυτή, πιο πάνω ακόμη και από τους ερημίτες. Βλέπετε, λοιπόν, ότι μπορούμε να δημιουργήσουμε αυτή την ερημία, αυτή την...

ζωή της απαθείας, ακόμη και μέσα στη ζωή των θορύβων και των πολλών αμαρτιών.

Και προηγουμένως είπα, και την περασμένη φορά, η νήψις είναι μία μέθοδος, μέθοδος πνευματικής ζωής. Ποιο σκοπόν έχει όλο αυτό το διάγραμμα που δώσαμε πνευματικής πορείας; Πού πρέπει να φτάσει; Λέγει ο Άγιος Σεραφείμ του Σάρωφ ότι η προσευχή, η νηστεία, η αγρυπνία και όλες οι χριστιανικές ασκήσεις, κι αν είναι άριστες καθ' εαυτές, από μόνες τους είναι πολύ καλές, ουδόλως αντιπροσωπεύουν μόνες των σκοπόν της χριστιανικής ζωής. Όταν θα θέλεις να απομονώσεις μίαν αρετή, την προσευχή ή τη νηστεία ή την αγρυπνία, καμία από αυτές τις αρετές...

θα μπορούσε να αντιπροσωπεύσει τον σκοπόν της χριστιανικής ζωής. Απλώς είναι απαραίτητα μέσα, μέσα αυτού του σκοπού. Διότι ο αληθής σκοπός της χριστιανικής ζωής είναι η απόκτηση του Αγίου Πνεύματος, δι' αυτής της εν Χριστώ ζωής. Είναι εκείνο που λέγει ο Άγιος Ησύχιος ο Σιναΐτης, ότι όταν θα φτάσουμε στην απάθεια, «δι' απαθείας εγγίνεται η αγάπη». Με την απάθεια πετυχαίνουμε την αγάπη. «Και ο μένων εν τη αγάπη εν τω Θεώ μένει και ο Θεός εν αυτώ». Και εκείνος που έχει την αγάπη, την τελεία αυτή αγάπη, αυτός, λέει, μένει στον Θεό και ο Θεός μένει μέσα σε αυτόν. Δηλαδή, έφτασε ο άνθρωπος να ενωθεί μετά του Θεού. Είναι η θέωσις. Αυτός είναι ο σκοπός της πνευματικής ζωής. Σας ευχαριστώ.

Μη πείτε «έκανα ελεημοσύνη και είμαι εντάξει». Ποτέ μη πείτε «έκανα προσευχή και είμαι εντάξει». Ποτέ μη πείτε «ενήστευσα ή αγρύπνησα ή πήγα στη λειτουργία και είμαι εντάξει». Αυτό το «εντάξει» να φύγει από τη ζωή μας, να μην το πούμε ποτέ στη ζωή μας. Αλλά θα επιδιώκουμε τη συνάντησή μας με τον Θεό, να γίνουμε κατοικητήριο αυτού του Αγίου Θεού. Και τότε με πολλή μετριοφροσύνη, γιατί τότε αυτομάτως χάνουμε πάλι τον Θεόν.

Ένα τελευταίο σημείο της πνευματικής ζωής, το οποίον πρέπει οπωσδήποτε να προσέξουμε, γιατί αναφέρεται στην αφετηρία αυτής ταύτης της πνευματικής ζωής: το πώς γεννιέται η πνευματική ζωή. Είπαμε πώς γεννιέται, όχι πώς εφαρμόζεται. Εδώ προσέξτε πολύ. Αυτό το ρολόι το αγόρασα, δεν το γέννησα. Ένα παιδί γεννώ, ένα αντικείμενο το κατασκευάζω, το πουλώ ή το αγοράζω. Συνεπώς και η πνευματική ζωή δεν είναι μια υπόθεση ποιητική, είναι μια υπόθεση γεννητική.

Μη νομίσετε ότι, αν πάρετε μερικά στοιχεία, από τα στοιχεία, αν τα εφαρμόσετε όπως ακριβώς μια συνταγή του γιατρού, θα μπορούσαμε να επιτύχουμε την πνευματική ζωή. Δεν είναι υπόθεση συνταγολογίου η πνευματική ζωή. Είναι υπόθεση να γεννηθεί μέσα μας η πνευματική ζωή. Και τότε ερχόμεθα στο θέμα: πώς γεννάται η πνευματική ζωή; Διότι, όπως λέγει ο ίδιος ο Χριστός, «πολλοί ζητήσουσιν εισελθείν και ουκ ισχύσουσιν». Πολλοί θα ζητήσουν να μπουν μέσα στη βασιλεία, μέσα στην πνευματική ζωή, αλλά δεν θα μπορέσουν. Γιατί δεν θα μπορέσουν; Γιατί ακριβώς δεν ξεκίνησαν από τη γέννηση της πνευματικής ζωής. Έμειναν με τις ρετσέτες, δηλαδή τις συνταγές,

το τεχνικό μέρος. πνευματικής ζωής. Το τεχνικό μέρος είναι οι σκαλωσιές, να οικοδομήσουμε την πνευματική μας ζωή. Αλλά δεν αποτελούν οι σκαλωσιές την οικοδομή.

Σ' αυτό θα μας βοηθήσουν δύο υπέροχοι στίχοι της Ωδής του Ησαΐου από την Παλαιά Διαθήκη. Ο πρώτος στίχος λέει το εξής. Είναι η πέμπτη ωδή από τις εννέα ωδές που μπορείτε να βρείτε και μέσα στο Ωρολόγιό σας. Του Αββακούμ η Τετάρτη, η Πέμπτη είναι του Ησαΐου, η Έκτη είναι του Ιωνά, η Εβδόμη, η Ογδόη είναι των Τριών Παίδων και η Ενάτη της Θεοτόκου. Εννέα ωδές. Από την Πέμπτη, λοιπόν, Ωδή του Ησαΐου, ο πρώτος στίχος: «Ὡς ἡ ὠδίνουσα ἐγγίζει τοῦ τεκεῖν καὶ ἐπὶ τῇ ὠδῖνι αὐτῆς ἐκέκραξεν, οὕτως ἐγενήθημεν τῷ ἀγαπητῷ σου».

Όπως εκείνη που κυοπονάει, πλησιάζει να γεννήσει και μέσα στον πόνο της έβγαλε κραυγή, έτσι γίναμε κι εμείς για τον αγαπημένο Σου. Ο δεύτερος στίχος: «Διὰ τὸν φόβον σου, Κύριε, ἐν γαστρὶ ἐλάβομεν καὶ ὠδινήσαμεν καὶ ἐτέκομεν πνεῦμα σωτηρίας, ὃ ἐποιήσαμεν ἐπὶ τῆς γῆς». Σας το αποδίδω. Διά τον φόβο Σου, Κύριε, μπήκε μέσα μας ο φόβος Σου, ἐν γαστρὶ ἐλάβομεν. Επήραμε τον φόβο Σου μέσα στην κοιλιά μας για να γεννήσουμε και ωδινήσαμε, πονέσαμε τον πόνο που πονάει η γυναίκα που πρόκειται να γεννήσει, και ἐτέκομεν, και γεννήσαμε πνεύμα σωτηρίας. Αυτό ακριβώς που δουλέψαμε, ὃ ἐποιήσαμεν ἐπὶ τῆς γῆς, που κάναμε στη γη. Όπως είδατε, και τα δύο στοιχεία αναφέρονται πάνω σε γέννηση και μάλιστα με όλη τη διαδικασία μιας γεννήσεως: με τη σύλληψη, την κυοφορία, τους πονόκοιλους και τη γέννηση. Όλη αυτή η διαδικασία αναφέρεται σε αυτούς τους δύο στίχους, για να μιλήσουμε για την πνευματική ζωή. Είδατε καθαρά ότι δεν είναι μια υπόθεση συνταγών, όπως λέγαμε προηγουμένως, αλλά υπόθεση γεννήσεως. Αλλά για να δούμε αυτούς τους δύο στίχους πιο αναλυτικά.

Ο πρώτος στίχος, που λέγει ότι όπως αυτή που κυοπονά και πλησιάζει να γεννήσει και στον πόνο της φώναξε, έτσι γίναμε κι εμείς για τον αγαπητόν Σου, αυτός ο στίχος εκφράζει έναν βαθύτατον και οδυνηρότατον πόθον. Ο πόθος, όπως ξέρετε, είναι κάτι που πολύ το θέλουμε, αλλά και ταυτόχρονα πολύ πονάμε. Όποιος το αρνείται αυτό, δεν έχει τίποτα νιώσει στη ζωή του. Ο πόθος πάντα συνοδεύεται με αυτά τα δύο στοιχεία, της επιθυμίας και του πόνου. Ή, αν θέλετε, της αγάπης και του πόνου. Το πρόσωπον λέγει «τῷ ἀγαπητῷ σου». Γίναμε έτσι, λέει, γίναμε. Είναι μια παρομοίωση. Όπως η γυναίκα, έτσι και εμείς για τον αγαπημένο Σου. Πού λέει την ωδή του ο Ησαΐας; Τη λέγει στον Θεό. Και ποιο είναι το πρόσωπο του αγαπημένου, αφού αποτείνεται εις τον Θεό; Είναι το πρόσωπο εκείνο που προκαλεί τον πόθον και τον πόνο και που δεν είναι άλλο παρά Αυτός ο Υιός του Θεού, ο Χριστός. Παραβάλατε την περίπτωση: «Οὗτός ἐστιν ὁ Υἱός μου ὁ ἀγαπητός, ἐν ᾧ εὐδόκησα», στη βάπτιση, στο Θαβώρ. Παραβάλατε τα. Είναι, λοιπόν, ο Ηγαπημένος του Θεού, Αυτός ούτος ο Θεός. Τώρα ο άνθρωπος, όταν αρχίσει να νιώθει τον Θεό και μάλιστα

το δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδας, το οποίο αρχίζει να μπαίνει μέσα στη ζωή του ανθρώπου, τότε ο άνθρωπος αρχίζει να αισθάνεται εκείνα που αισθάνεται η γυναίκα που κυοπονά, προκειμένου να γεννήσει. Εκείνο το «οὕτως ἐγενήθημεν τῷ ἀγαπητῷ σου», το «οὕτως», το έτσι, είναι μια εικόνα που την παίρνει από τη γυναίκα, την κυοφορούσα, για να εκφράσει αυτά τα πολύ, πολύ, πολύ δυνατά αισθήματά του ο προφήτης, όπως και κάθε ψυχή που έχει μέσα της βάλει τον Χριστό. Γι' αυτόν τον λόγο ο πόθος αυτός για τον Χριστό ξεσπά, και δεν είναι υπερβολή, εις κραυγήν. «Ἐκέκραξεν» λέγει. Όπως, λέει, κράζει η γυναίκα, η γυναίκα η οποία γεννά, την ώρα που γεννά φωνάζει.

Λέει, κι εμείς γίναμε. Η ψυχή που αγαπά πολύ τον Χριστό φωνάζει. Φωνάζει πραγματικά, χωρίς κανείς να είναι τρελός, φυσικά. Γι' αυτό ο προφήτης ο ίδιος θα πει λίγο πιο κάτω: «ᾌσω δὴ τῷ ἠγαπημένῳ ᾆσμα τοῦ ἀγαπητοῦ μου». Θα ψάλλω, λέει, το αγαπημένο μου τραγούδι στον αγαπημένο μου. Το αγαπημένο μου τραγούδι στον αγαπημένο μου. Έτσι: «ᾌσω δὴ τῷ ἠγαπημένῳ ᾆσμα τοῦ ἀγαπητοῦ μου». Η αφετηρία, λοιπόν, αυτού του πόνου δεν είναι παρά Αυτός ούτος ο Χριστός. Όταν ο Χριστός μπει μέσα στην καρδιά, προκαλεί αυτόν τον πόνο και αυτόν τον πόθο. Αυτή τη διεργασία...

κυοφορίας του Χριστού μέσα στην καρδιά του ανθρώπου την επιτελεί Αυτό το Πνεύμα το Άγιο. Ακούστε εδώ ένα μυστήριο, ένα μυστήριο καταπληκτικό. Γι' αυτό σας είπα, δεν είναι συμβουλές η πνευματική ζωή. Μέχρις ενός βαθμού είναι συμβουλές η πνευματική ζωή. Εγώ, αυτή τη στιγμή που σας λέγω αυτά τα πράγματα, να μένω τελείως ξένος, να σας δίνω μόνο συμβουλές, και ενώ να μένω εγώ ολότελα ξένος από την πνευματική ζωή, μέσα στις καρδιές των ακροατών, όχι ίσως όλων, να γεννιέται αυτή η κατάσταση και να δημιουργείται. Είναι γέννησις, πάρτε το είδηση. Εάν όμως ο Χριστός είναι η αφετηρία μέσα στην καρδιά, τότε τίθεται το ερώτημα:

Τι μένει για τον άνθρωπο; Όταν ξεκινά ο ίδιος ο Θεός μέσα στην ανθρώπινη ψυχή το θέμα της πνευματικής ζωής, τότε για τον άνθρωπο τι μένει; Δεν υπάρχει η προσωπική του, η δική του εργασία; Η ελευθερία πού πηγαίνει; Αγαπητοί μου, πρέπει να σας πω ότι για τον άνθρωπο μένει μία μυστική, αποκλειστικά προσωπική, μυστηριώδης προαίρεσις, που τελικά έχει τον λόγο να πει στον Χριστό: «Γεννήσου στην ψυχή μου» ή «Μη γεννηθείς». Είπα μυστική και αυστηρά προσωπική. Σας βεβαιώνω, είναι ένα μυστήριο το οποίο

χρόνια θα ερευνώ, όσο ζω, ουδέποτε θα λύσω. Θα ερευνούν οι άνθρωποι όσο υπάρχουν και ουδέποτε θα λύσουν. Πώς ακριβώς το ξεκίνημα μπορεί να γίνει από Αυτόν τον ίδιο τον Θεό μέσα στην ψυχή του ανθρώπου και ταυτοχρόνως τον λόγο, τον αρχικό, να τον έχει η προαίρεσις η αγαθή του ανθρώπου; Πώς γίνεται; Διότι θα το ξέρετε πολύ καλά, τον λόγο τον αρχικό να τον έχει η προαίρεσις η αγαθή του ανθρώπου. Πώς γίνεται; Διότι θα το ξέρετε πολύ καλά και γι' αυτό είπα μυστικό και μυστηριώδες. Βλέπετε, ο ληστής επί του σταυρού τελευταία στιγμή μετανοεί, και τι μετάνοια μάλιστα, και ο Ιούδας, κεκλημένος μαθητής, αρνείται. Οι Φαρισαίοι, πεπαιδευμένοι, τους βλέπετε ότι ξέρουν πολύ καλά τον νόμο, αρνούνται. Και οι τελώναι και αι πόρναι, τα πρόσωπα αυτά που απεκλείοντο από τους Φαρισαίους ότι ποτέ θα μπορούσαν να σωθούν, σώζονται. Αποδέχονται το κήρυγμα του Χριστού. Τι γίνεται μες στην καρδιά τους; Είναι κάτι καταπληκτικό. Τι ξεκινάει, λοιπόν; Λοιπόν, ξεκινάει η χάρις του Θεού μες στην καρδιά. Μα, αν ξεκινάει η χάρις του Θεού μες στην καρδιά, πώς θα ξεκινήσει αν δεν έχει την προαίρεση του ανθρώπου; Αν ξεκινάει η προαίρεση του ανθρώπου, πώς θα μπορούσε τέτοια να είναι, αφού έχουμε διεφθαρμένους ανθρώπους; Δεν μπορώ να σας πω τίποτα. Είναι μυστήριο. Είναι ένα θαύμα που ανήκει μόνο στον Θεό. Εκείνος ξέρει το μυστικό αυτό. Μόνο Εκείνος το ξέρει.

Μόνο τούτο: ότι η πνευματική ζωή είναι υπόθεση που γεννιέται μέσα στην καρδιά. Τίποτα άλλο δεν μπορώ να πω.

Ο δεύτερος στίχος, από τους δυο που σας ανέλυσα του Ησαΐου του Προφήτου, εκφράζει τώρα αυτή τη διαδικασία της πνευματικής γεννήσεως, δηλαδή της πνευματικής ζωής. Ο πρώτος την αφετηρία, ο δεύτερος τη διαδικασία. Ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης μάς κάνει μια θαυμάσια ανάλυση του όλου θέματος. Μας λέγει ότι ο νους του ανθρώπου και η καρδιά του μοιάζουν με μια μήτρα, μέσα στην οποία μήτρα εισέρχεται ο Λόγος του Θεού ως σπέρμα. Δηλαδή, βλέπετε, μιλώ με τη γλώσσα της γεννήσεως, συλλήψεως, γεννήσεως.

Η ψυχή και η καρδία του ανθρώπου δέχεται το σπέρμα του Θείου Λόγου. Γι' αυτό και λέγει ο Χριστός στην παραβολή: «Ἐξῆλθεν ὁ σπείρων τοῦ σπεῖραι τὸν σπόρον αὐτοῦ». Βλέπετε, όσο πιο πολύ κανείς βαθαίνει στην πνευματική ζωή, τόσο βλέπει το Ευαγγέλιο βαθύτερα και βαθύτερα. Αυτή την παραβολή, γιατί παρομοιάζει τον Λόγο τον Θείο με σπόρο, με σπέρμα;

Μέχρι τώρα να μην ξέρατε γιατί. Σίγουρα άλλες ερμηνείες θα μπορούσαν να δοθούν. Είμαι σίγουρος, ίσως, αν όχι όλες οι κυρίες, οι περισσότερες, δεν θα ξέρατε ότι αυτή η παραβολή παρομοιάζει —συγγνώμη— τον Λόγο του Θεού στην παραβολή με σπόρον, με σπέρμα. «Ἐξῆλθεν ὁ σπείρων τοῦ σπεῖραι τὸν σπόρον αὐτοῦ». Διότι ο σπόρος πίπτει στη γη και βλαστάνει και έχουμε μια γέννηση. Έτσι ο σπόρος του Θεού, Αυτός ούτος ο Λόγος. Ποιος Λόγος; Ο Χριστός λέγει ο Λόγος του Θεού, αλλά ο Λόγος του Θεού είναι ο Ίδιος. Και δεν είναι ο Λόγος αυτά τα γραμμένα σε μια κόλλα χαρτί, σε ένα βιβλίο, μέσα στο Ευαγγέλιο, δεν είναι τα γράμματα. Είναι Αυτός ούτος ο ζων Λόγος, με λάμδα κεφαλαίο, και έρχεται δίκην σπέρματος να πέσει μέσα στη μήτρα της ανθρωπίνης καρδίας και να κυοφορήσει τον σπόρον η ανθρωπίνη καρδία. Εκεί να κυοφορηθεί, να αρχίσει να αυξάνει αυτό το σπέρμα, ο Λόγος, να μεγαλώνει και κατόπιν έρχεται η ώρα της γεννήσεως. Δηλαδή, όλη η διαδικασία της γεννήσεως, ο πόνος που γεννάει κανείς, που γεννάει στη σωτηρία. Θα ξαναπώ τους στίχους.

«Ὠδινήσαμεν, ἐν γαστρὶ ἐλάβομεν». Δεν είναι δικά μου λόγια. Καθαρά η Αγία Γραφή. «Ἐν γαστρὶ ἐλάβομεν». Πήραμε, λέει, μέσα στα σπλάχνα μας, στην καρδιά μας, γιατί είναι πνευματικό το θέμα. «Καὶ ὠδινήσαμεν», πονέσαμε. Γιατί πονέσαμε; Θα το δούμε λίγο πιο κάτω. «Καὶ ἐτέκομεν», ύστερα γεννήσαμε. Τι ἐτέκομεν, τι γεννήσαμε; Πνεύμα σωτηρίας. Ναι, σωτηρία. Το τέρμα της πνευματικής ζωής, η σωτηρία. Αλλά για να δούμε όλη αυτή τη διαδικασία εν εκτάσει. Όταν σπαρεί ο Λόγος του Θεού μέσα στην καρδιά, αυτήν την ώρα που ακούτε τον Λόγο του Θεού, τον ακούτε υπό τη μορφή λέξεων και ήχου, αλλά στην πραγματικότητα

Αυτός ο ζων Λόγος μπαίνει μέσα στην καρδιά σας. Τότε συλλαμβάνεται μέσα στην καρδιά ο φόβος. Ο φόβος. Όταν θα ακούσετε έναν Λόγο Θεού, θα πείτε: «Θεέ μου, πού βρίσκομαι;» Αυτός ο φόβος έχει βέβαια πολλά στάδια. Και εμείς φοβόμαστε λίγο, περισσότερο ή πολύ. Πολύ. Όταν χρονίσει αυτός ο φόβος μες στην καρδιά, τότε συλλαμβάνεται η αγάπη του Θεού. Γι' αυτό λέγει η Αγία Γραφή: «Ἀρχὴ σοφίας φόβος Κυρίου». Σοφία στους Εβραίους σημαίνει όχι αυτό το προϊόν της νοήσεως, αλλά την πρακτική ζωή, την αρετή, την αγιότητα. Συνεπώς, αρχή της πνευματικής ζωής είναι ο φόβος του Θεού.

Φόβος του Θεού, που είναι και το ξεκίνημα αυτής της πνευματικής γεννήσεως. Ενθυμείσθε το διάγραμμα που δώσαμε της πνευματικής πορείας του Αγίου Ησυχίου του Σιναΐτου. Πίστις, φόβος. Η πίστις οδηγεί στον φόβο, ο φόβος οδηγεί στην τήρηση των εντολών και ούτω καθεξής, την απάθεια, την αγάπη. Ώστε φόβος και αγάπη, να πάρω αυτά τα δύο σημεία τώρα, είναι δύο αδέλφια που εκυοφορήθησαν εις τη μήτρα της ψυχής, με γεννήτορα τον Λόγο του Θεού, δηλαδή τον ενανθρωπήσαντα Λόγον. Και αυτή η σύλληψις θα γεννήσει το πνεύμα της σωτηρίας, όπως αναφέραμε. Για να πάρετε μια εικόνα, ο Απόστολος Παύλος γράφει στους Γαλάτας:

«Τεκνία μου», παιδάκια μου, όχι τέκνα μου, τεκνία μου, παιδάκια μου. Το λέει χαϊδευτικά. Είναι δε η μόνη λέξη που υπάρχει στον Απόστολο Παύλο, η μόνη φορά, ενώ στον Ευαγγελιστή Ιωάννη, στις επιστολές του, εμφανίζεται πολλές φορές. Στον Απόστολο Παύλο μόνο μια φορά. «Τεκνία μου», παιδάκια μου, «οὓς πάλιν ὠδίνω», που πάλι κυοπονώ, «ἄχρις οὗ μορφωθῇ Χριστὸς ἐν ὑμῖν», έως ότου, λέει, μορφωθεί ο Χριστός σε εσάς. Εδώ έχουμε δύο πράγματα. Καταρχάς, ο Παύλος συνέλαβε το ποιμαντικό του έργο με την κοιλιά του, δηλαδή με τα λόγια στα σπλάχνα του, για να γεννήσει τα πνευματικά του παιδιά. Μάλιστα, σε αυτό λέγει ο Ιερός Χρυσόστομος ότι, ενώ η γυναίκα μια φορά, μια φορά...

πονάει, για να το δείτε, θα γεννήσει και μια φορά το γεννά και δεν ξαναπονά. Ενώ ο Παύλος λέει «πάλιν ὠδίνω», πάλι ξαναπονώ. Γιατί; Γιατί η πνευματική γέννηση δεν τελειώνει ποτέ. Όταν το πνευματικό παιδί δεν πάει καλά, ξαναμπαίνει πάλι στην πνευματική μήτρα του ποιμένος, του πνευματικού, και αρχίζουν πάλι οι πόνοι. Πάλι αρχίζει να ξαναγεννά αυτόν τον άνθρωπο από την αρχή, από το μηδέν. Γι' αυτό λέγει «οὓς πάλιν ὠδίνω», που πάλι σας ξανακυοπονώ. Το ένα είναι αυτό. Το άλλο που με ενδιαφέρει είναι «ἄχρις οὗ μορφωθῇ Χριστὸς ἐν ὑμῖν». Αυτό το «μορφωθῇ», να πάρω το ρήμα μορφώνω, μορφούμαι, μορφούμαι.

Τα λέμε στη δημοτική, μορφούμαι. Και εδώ τι σημαίνει; Παίρνω μορφή. Το ρήμα αυτό έχει τη θέση του μόνο στην περίπτωση του εμβρύου. Λέμε: «Το έμβρυον μορφούται εις τα σπλάχνα της μητέρας». Τι θα πει μορφούται; Διαμορφούται συνεχώς. Αν θα πάρω το έμβρυο ενός μηνός, θα το δω —δεν ξέρω αν ποτέ έχετε δει φωτογραφίες του εμβρύου στα στάδια των εννέα μηνών— εκεί θα δείτε πώς είναι. Θέλω να πω ότι τι είναι αυτό; Άνθρωπος είναι αυτό; Στους δύο μήνες έχει μια άλλη εξέλιξη, τρεις μήνες, τέσσερις, έως όταν θα έρθει στον ένατο μήνα είναι τέλειος άνθρωπος. Αγαπητοί μου, ο Απόστολος χρησιμοποιεί το ρήμα «μορφούμαι», ότι εγώ κυοπονώ για σας.

Ακόμα δεν κυοφορήθηκε ο Χριστός μέσα σε εσάς και για λογαριασμό σας εγώ κυοπονώ, έως ότου μορφωθεί ο Χριστός μέσα στη δική σας, τη μήτρα της δικής σας ψυχής. Και μορφωθεί σημαίνει αρχίζετε σιγά σιγά να σχηματίζεστε, να μορφοποιείστε εν Χριστώ, να χριστοποιείστε. Όπως ξέρετε, η πνευματική ζωή δεν είναι ένα θαύμα μιας ώρας ούτε ενός εικοσιτετραώρου. Έχουμε ένα μήκος χρονικό. Σήμερα έχουμε αυτή την πρόοδο, αύριο περισσότερη, την άλλη περισσότερη. Είδατε, λοιπόν, ότι ο Απόστολος χρησιμοποιεί αυτή την εικόνα, την εικόνα της γεννήσεως, με το να βάλει το ρήμα «μορφούμαι» και ότι το θέμα της πνευματικής ζωής είναι θέμα εσωτερικής γεννήσεως. Αυτό θέλω να καταλάβετε καλά.

Ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής λέγει κάτι πολύ χαριτωμένο: «Ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος ἐφάπαξ κατὰ σάρκα γεννηθείς, ἀεὶ γεννᾶται θέλων κατὰ πνεῦμα διὰ φιλανθρωπίαν τοῖς θέλουσι, καὶ γίνεται βρέφος, ἑαυτὸν ἐν ἐκείνοις διαπλάττων ταῖς ἀρεταῖς». Ο Λόγος του Θεού, λέγει, το δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδος, μια φορά επήρε ανθρώπινη σάρκα και γεννήθηκε. Μια φορά. Εν τούτοις, «ἀεὶ γεννᾶται θέλων κατὰ πνεῦμα». Πάντοτε γεννιέται, θέλοντας να γεννιέται πάντοτε κατά πνεύμα. Το κατά πνεύμα σημαίνει με την ενέργεια του Αγίου Πνεύματος. Το υπογραμμίζω: με την ενέργεια του Αγίου Πνεύματος. Προσέξτε, θα σας πω κάτι παρακάτω. Με την ενέργεια του Αγίου Πνεύματος...

ώστε να γεννιέται διά φιλανθρωπία σε εκείνους που θέλουν. Προσέξτε, σε εκείνους που θέλουν. Εδώ πάλι προαίρεσις. Δεν γίνεται τίποτα αν δεν θέλει. Εν τούτοις, το ξεκίνημα πάλι προσφέρει ο Θεός. Πού; Πώς; Και όταν το ξεκίνημα προσφέρει ο Θεός, το θέλει, λέει ο Απόστολος Παύλος, ότι και το θέλειν και το ενεργείν ξεκινάει από τον Θεό. Πού η προαίρεσις; Αλλά να μην έρχομαι σ' αυτό το θέμα. «Καὶ γίνεται βρέφος». Βρέφος να γίνεται ο Χριστός, «ἑαυτὸν ἐν ἐκείνοις διαπλάττων ταῖς ἀρεταῖς», τον εαυτό Του μέσα σε εκείνους που θέλουν γεννιέται, για να δημιουργήσει μέσα στη δική τους ψυχή την αρετή, τις αρετές. Όπως, αγαπητοί,

εγεννήθη ο Χριστός εκ της Παρθένου διά Πνεύματος Αγίου, έτσι η πνευματική σύλληψη και μόρφωση —είπα τώρα το ρήμα μόρφωση, συγγνώμη— η εν Χριστώ μόρφωση, από το ρήμα μορφούμαι που ανέφερε ο Απόστολος Παύλος, η σύλληψη και μόρφωση του Χριστού εις την ψυχή γίνεται διά του Αγίου Πνεύματος. Γι' αυτό μιλάμε και περί πνευματικής ζωής. Ενώ γεννιέται ο Χριστός, γεννιέται διά του Αγίου Πνεύματος μέσα στην ψυχή και έχουμε εν Χριστώ ζωή και λέγεται πνευματική ζωή.

Λοιπόν, είτε πούμε χριστιανική ζωή —Χριστός— είτε πούμε πνευματική ζωή —του Αγίου Πνεύματος—, η ζωή είναι το ίδιο πράγμα, διότι μετέχουν και τα δύο πρόσωπα της Θείας Τριάδος, και ο Υιός και το Πνεύμα του Θεού. Και αναφωνεί ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος το εξής περίφημο. Αποτείνεται σε γυναίκες: «Χριστὸς ἐκ Παρθένου· γυναῖκες, παρθενεύετε, ἵνα Χριστοῦ μητέρες γένησθε», λέγει σε έναν του λόγο. Ο Χριστός, λέγει, γεννήθηκε από παρθένον. Γυναίκες, λοιπόν, παρθενεύετε, για να γίνετε, λέγει, μητέρες του Χριστού. Πώς θα γίνουν μητέρες του Χριστού; Διότι ο Χριστός εγεννήθη εκ Παρθένου, αλλά τώρα όμως γεννιέται μέσα στις ανθρώπινες ψυχές. Συνεπώς, ενώ τώρα

μια φορά γεννήθηκε ο Χριστός, πολλές φορές γεννιέται όμως μέσα στις ψυχές. Και ενώ ο Χριστός γεννιέται μέσα στην ψυχή, τι γίνεται ο άνθρωπος; Γίνεται μητέρα του Χριστού. Αφού Εκείνον κυοφορεί, γίνεται μητέρα του Χριστού. Πράγμα που, προσέξτε με, η Θεοτόκος, πριν συλλάβει ουσιωδώς τον Λόγον —είπα ουσιωδώς—, διότι όταν ο άγγελος της είπε ότι θα γεννήσεις τον Υιό του Θεού, αυτό το Πνεύμα του Θεού επεσκίασε τη Θεοτόκον και Αυτός ο Λόγος, ολόκληρος ο Λόγος, η ουσία του Θεού, επισκέφθη αυτήν τη Θεοτόκο. Είναι κάτι που δεν μπορώ να το καταλάβω. Και αυτή συνέλαβε. Πάντως, σας το αφήνω με τη φράση αυτή, γιατί τίποτα δεν καταλαβαίνουμε.

Η Θεοτόκος, πριν συλλάβει τον Λόγον ουσιωδώς, από πλευράς ουσίας, τον είχε συλλάβει πνευματικώς, διότι η ζωή της ήταν τέτοια, ώστε είχε γίνει σκεύος και δοχείον του Αγίου Πνεύματος, ώστε τώρα να τον δεχτεί και ουσιωδώς. Και τώρα τίθεται το θέμα που μας ενδιαφέρει πολύ. Ποια είναι αυτά τα σημεία της πνευματικής συλλήψεως; Όπως θα γνωρίζετε πολύ καλά, μια γυναίκα, όταν αρχίσει να εγκυμονεί, ξέρει ότι εγκυμονεί. Έχει σημάδια. Προσέξτε με. Σήμερα το θέμα, θα έλεγα, είναι πιο πολύ για εσάς. Αλλά δεν είναι γυναικείο, διότι το ίδιο θέμα αναφέρεται και στους άνδρες. Επειδή η πνευματική ζωή

και τον άνδρα και τη γυναίκα, άλλο εάν τα παραδείγματα είναι παρμένα από τη ζωή της γυναικός. Έτσι είναι παρμένα. Δεν τα πήρα εγώ τα παραδείγματα. Προσέξτε, τα παραδείγματα, βλέπετε, χρησιμοποιούν οι Πατέρες της Εκκλησίας μας, η Αγία Γραφή. Τα παραδείγματα δεν είναι καθόλου δικά μου. Μπορώ να πω το μεγαλύτερο μέρος που έχω από τον Άγιο Νικόδημο τον Αγιορείτη. Αυτό μας ενδιαφέρει να ξέρουμε. Υπάρχει πνευματική εγκυμοσύνη; Άρχισε μέσα μου να γεννιέται ο Λόγος του Θεού; Από πού μπορώ να το ξέρω; Υπάρχουν τρία σημάδια. Το πρώτο σημάδι είναι το εξής. Δεν θα σας εξηγήσω πολλά, θέλω όμως να καταλάβετε πολλά. Σύλληψις, ηδονισμός.

Με συγχωρέσετε που θα μιλήσω λίγο ανοιχτότερα, αν και όχι πολύ. Θέλω να καταλάβετε περισσότερο εσείς. Εις τη γυναίκα που έχει συλλάβει δεν υπάρχει πλέον επιθυμία. Δεν υπάρχει επιθυμία. Η επιθυμία αυτή δεν υπάρχει και σε εκείνη την ψυχή, η σαρκική επιθυμία. Δεν υπάρχει και εις την ψυχή που συνέλαβε τον Χριστόν. Αν άνθρωπος ο οποίος αρχίζει μέσα του να έχει την παρουσία του Χριστού, αυτά τα πράγματα πάνε, τελείωσαν. Φεύγουν. Δηλαδή, αρχίζει να απουσιάζει η σαρκική επιθυμία. Βέβαια, αυτό το πράγμα που σας λέγω τώρα δεν το λέγω εγώ, το λέγει ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης. Εάν το πείτε λίγο πιο έξω, στους κοσμικούς ανθρώπους, θα αρχίσουν να λένε ότι αυτό είναι μία ανικανότητα της δυνατότητας του ανδρός.

Πρώτα και τελευταία είναι ικανότητος. Δεν έχει ικανότητα ο άνθρωπος αυτός. Πρέπει δε να σας πω και το αντίθετο. Πολλές φορές παρατηρείται εις τους άνδρες κυρίως μία έξαρσις γενετήσιος κάπου στα σαράντα του, στα πενήντα του, στα εξήντα του χρόνια, έτσι που απορούν πολλές φορές οι γυναίκες να λέγουν: «Μα τέτοιος άνθρωπος δεν ήταν αυτός. Γιατί είναι τώρα;» Να σας πω γιατί είναι. Ο άνθρωπος αισθάνεται ότι έχει ζωή μέσα του από δύο πράγματα: όταν τρώει καλά και όταν έχει γενετήσιες επιθυμίες. Άμα αισθάνεται πως τα έχει αυτά τα δύο, νομίζει, ψευδαίσθηση, νομίζει ότι έχει ζωή, ότι είναι ακμαίος άνθρωπος, έχει ζωή. Εάν χάσει την όρεξή του, όπως θα την έχανε κανείς ίσως νηστεύοντας, ή χάσει την

γενετήσια ορμή του, όπως θα την πετύχαινε με αυτό που λέμε τώρα, να γεννιέται ο Χριστός μέσα του, νομίζει ότι γέρασε. Ότι πια δεν του μένει παρά να πεθάνει. Και επειδή ο φυσικός άνθρωπος, όχι ο πνευματικός άνθρωπος, ο φυσικός άνθρωπος είναι σαρκικός άνθρωπος, ψυχικός, όπως το λέει ο Απόστολος Παύλος, δεν καταλαβαίνει τίποτα, ουδέποτε θα επεδίωκε μία τέτοια ζωή. Αντιθέτως, εάν ποτέ του ελέγετο και του ανεφέρετο μία τέτοια ζωή, θα έλεγε ότι πρόκειται περί μιας ανικανότητος και διαστροφής των πραγμάτων. Δεν καταλαβαίνει τίποτα ο άνθρωπος. Θα ευχόμουν να με καταλάβετε. Είναι λοιπόν η έλλειψη αυτής της ηδονικής επιθυμίας, όπως και στη γυναίκα όταν συλλάβει, εγκυμονεί δηλαδή τώρα, προχωρεί στην εγκυμοσύνη της, απουσιάζει αυτή η επιθυμία.

Παράλληλο υπάρχει και στον πνευματικό άνθρωπο. Μάλιστα θα έχετε προσέξει, όταν αρχίζει κανείς μέσα του να αισθάνεται πολύ πνευματικότητα, δεν έχει όρεξη για τέτοια πράγματα. Δεν το θέλει, δεν θέλει. Απουσιάζει αυτή η επιθυμία. Αλλά όχι μόνο η σαρκική επιθυμία· υπάρχουν και άλλες επιθυμίες της ψυχής, της ψυχής τώρα, όπως είναι η επιθυμία του πλούτου και η επιθυμία της δόξης. Ο άνθρωπος που αρχίζει να μη θέλει ούτε πλούτον ούτε δόξα, αλλά και αναστέλλεται η γενετήσια επιθυμία, όχι γιατί είναι γέρος ούτε γιατί είναι άρρωστος, αλλά γιατί άρχισε να γεννιέται μέσα του ο Λόγος του Θεού, είναι το πρώτο σύμπτωμα, το πρώτο σημάδι πνευματικής γεννήσεως.

Μήπως λέγει κάτι άλλο ο Χριστός για την πνευματική γέννηση με τον διάλογο με τον Νικόδημο; Όταν του είπε: «Αν κανείς δεν γεννηθεί άνωθεν». Και τότε παρεξήγησε ο Νικόδημος και λέει: «Δηλαδή εγώ που είμαι γέρος πρέπει να ξαναμπώ στην κοιλιά της μητέρας μου;» Και του λέγει ο Χριστός: «Εσύ είσαι δάσκαλος του νόμου και το αγνοείς αυτό;» Βλέπετε ότι και ο Χριστός μίλησε γι’ αυτή την πνευματική γέννηση. Προχωρώ. Αυτό. Δεύτερο σημάδι πνευματικής γεννήσεως είναι το εξής: όταν εγκυμονεί η γυναίκα —αυτό το αναφέρει ο Άγιος Συμεών ο Νέος Θεολόγος— είναι γνωστό ότι σαφώς το γνωρίζει, όταν είναι προχωρημένη κύησις, τριών, τεσσάρων, πέντε μηνών, σαφώς το γνωρίζει. Από τι το γνωρίζει; Από τα σκιρτήματα του βρέφους μέσα στην κοιλία της.

Το βρέφος, το έμβρυο, μετακινείται μέσα στην κοιλιά. Θυμηθείτε την περίπτωση όταν η Θεοτόκος επισκέφθη τη συγγενή της, την Ελισάβετ. Τι είπε η Ελισάβετ; Ότι «εσκίρτησε το βρέφος μέσα στην κοιλιά μου εν αγαλλιάσει». Αυτό το «εν αγαλλιάσει» σημαίνει με χαρά. Ένα σπαρτάρισμα έκανε. Ποιος; Ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος, στην κοιλιά της μητρός του. Όταν προϋπήντησε η μία μητέρα την άλλη, ο Ιωάννης, στην κοιλία της μητρός του, προεφήτευε διά τον Χριστό που ήταν στην κοιλία της Θεοτόκου. Τον προανήγγελλε και τον χαιρετούσε. Ήδη από την κοιλία. Γι’ αυτό ακριβώς ο Ιωάννης είναι εκ κοιλίας μητρός του προφήτης. Προφήτης και άγγελος. Εκ κοιλίας μητρός

λέει η Αγία Γραφή, ναι, το ξέρετε. «Εσκίρτησε το βρέφος εν αγαλλιάσει εν τη κοιλία μου». Αυτό λοιπόν το σκίρτημα, αγαπητοί μου, του βρέφους είναι ένα σημάδι στη γυναίκα ότι εγκυμονεί. Ε, λοιπόν, κατά παρόμοιο τρόπο, όταν ο άνθρωπος αρχίζει να γεννά μέσα του τον Χριστόν, έχει ανάλογα σκιρτήματα. Τι είναι αυτά τα σκιρτήματα; Τα πράγματα είναι τα κινήματα, οι ελλάμψεις και οι αστραπές της παρουσίας του Χριστού. Είναι κάτι αισθήματα δυνατά μέσα στην ψυχή, τα οποία δεν μπορεί κανείς να περιγράψει. Είναι βιωματικά αυτά τα πράγματα και, όπως συμπληρώνει ο Μέγας Αθανάσιος, ότι πάντα ταύτα, λέει, επισυμβαίνουν ευχαρίστως εν τω καιρώ των εορτών και των φωτισμάτων και της μεταλήψεως του Αγίου Σώματος και Αίματος του Χριστού.

Κοινωνείς, όταν προσεύχεσαι, όταν υπάρχει ένα γεγονός μεγάλο, δηλαδή κάτι που μέσα σου αισθάνεσαι, αυτά τα σκιρτήματα της πνευματικής ζωής. Είναι αλήθεια άραγε; Το καταλαβαίνετε; Το τρίτο, το τρίτο στάδιο είναι η οδύνη, ο πόνος του νου και της καρδιάς. Θα ξέρετε ότι τόσο ο νους όσο και η καρδία έχουν τους λόγους τους. Επί παραδείγματι, η καρδία αγαπά, ερωτεύεται, μισεί, φροντίζει, λέγει. Η καρδία έχει τους λόγους της. Ο νους πιστεύει, δεν πιστεύει, σκέπτεται, απορρίπτει, παραδέχεται, έχει αυτός τους λόγους του. Ο νους και η καρδιά, λοιπόν, τους λόγους των, καταλαβαίνετε, να πω τους λόγους των. Αλλά όταν έρθει ο Λόγος του Θεού, θα συναντήσει αυτούς, αυτά τα δύο, τους δύο χώρους, τον νου και την καρδιά. Ας τους παρακολουθήσουμε, δύο χώρους. Πού θα βρει ο Λόγος του Θεού τους λόγους των δύο χώρων; Τι πρέπει τώρα εδώ να γίνει; Πρέπει να παραμεριστούν αυτοί οι προσωπικοί λόγοι του ανθρώπου, της καρδίας του και του νου του, οι δισταγμοί, οι απιστίες, «μα», «γιατί», «πώς», «τι». Αυτά πρέπει να πάνε στην μπάντα, για να έρθει να εγκατασταθεί και να απλωθεί και να μεγαλώσει, όπως το έμβρυο, να εκταθεί ο Λόγος του Θεού και να καταλάβει ολόκληρο τον άνθρωπο. Αλλά δεν νομίζετε ότι, όταν ο λόγος του νου μου και ο λόγος της καρδιάς μου θα πάνε στην μπάντα για να δεχτώ ένα ξένο πράγμα, τον Λόγο του Θεού

με κεφαλαίο, αυτό φέρνει πόνο, φέρνει πόνο. Αγαπώ, επί παραδείγματι. Τι αγαπώ; Αγαπώ την επιστήμη. Μου λέει ο Θεός: «Άσε την επιστήμη στην μπάντα. Τράβα στον δρόμο σου, αυτόν τον δρόμο που θα σου δείξω, θα γίνεις ιεραπόστολος». Αυτό με ρημάζει όμως, να αφήσω κάτι που αγαπώ. Αγαπώ τη μάνα μου, τον πατέρα μου, το σπίτι μου, το χωριό μου, τη γωνιά μου. Αυτά πρέπει να τα αφήσω. Όταν είπε ο Χριστός σε εκείνον που του είπε: «Κύριε, άφες με να πάω, λέει, να θάψω τον πατέρα μου», και έλεγε: «Άφες τους νεκρούς θάψαι τους εαυτών νεκρούς και ακολούθει μοι». Αυτό τι κάνει; Εκεί είχε λόγους η καρδία του ανθρώπου. Ο πατέρας του ήταν. Είχε λόγους η καρδία. «Μα, πατέρας μου, Κύριε». «Άστα, έλα μαζί μου». Αυτό ρημάζει, προκαλεί πόνον.

Να αφήσει κανείς συνήθειες, αγαπημένες καταστάσεις, αγαπημένα πρόσωπα, πλην όμως όλα αυτά μέσα εις τον κόσμο να τα αφήσει, για να γεννηθεί μέσα στην καρδιά του ο Λόγος του Θεού. Τότε αισθάνεται αυτόν τον πόνο, το ρήμαγμα, αυτή τη δραματικότητα, την αντίδραση και την τήξη, το λιώσιμο των σπλάχνων της καρδιάς. Αυτή τη συντριβή, δεν ξέρω αν με καταλαβαίνετε. Και όλα αυτά έως ότου γεννηθεί ο Λόγος του Θεού. Και άμα γεννηθεί, όπως η γυναίκα άμα γεννήσει, φεύγουν οι πόνοι. Άμα γεννηθεί ο Λόγος του Θεού, όλα αυτά πάλι φεύγουν, δεν υπάρχουν. Δεν θα με ενδιαφέρει; Αγαπώ τη μητέρα μου, αλλά όχι όπως τα μερίμαζα πρώτα. Αγαπώ τον πατέρα μου και οι δύο. Αγαπώ το σπίτι μου, το χωριό μου, την πατρίδα μου, το τζάκι μου, τη γωνιά μου, τα πάντα, αλλά όχι από πρώτη

Τα βλέπω τώρα με νέο πρίσμα, γιατί γεννήθηκε τώρα μέσα μου ο Χριστός. Αγαπητοί μου, πέρασε η ώρα, να με συγχωρείτε. Κλείνω όμως. Ευχαριστώ. Ο Απόστολος Παύλος, θέλοντας να διακρίνει αυτούς τους βαθμούς πνευματικότητος, αναφέρει τρεις κατηγορίες. Είναι ο ψυχικός άνθρωπος, ο σαρκικός άνθρωπος και ο πνευματικός άνθρωπος.

Μάλιστα, εις τους Κορινθίους γράφει: «Και εγώ, αδελφοί, ουκ ηδυνήθην λαλήσαι υμίν ως πνευματικοίς». Δεν μπόρεσα να σας μιλήσω σαν σε πνευματικούς ανθρώπους, «αλλ’ ως σαρκικοίς», αλλά σαν σε σαρκικούς ανθρώπους.

«Ως νηπίοις εν Χριστώ», σαν μωρά εν Χριστώ, σαν νήπια.

Βλέπουμε εδώ ποιος είναι ο ψυχικός, ο σαρκικός και ο πνευματικός άνθρωπος. Ο ψυχικός είναι ο κατά σάρκα ζων και ακόμη δεν φωτίστηκε ο νους του διά του Αγίου Πνεύματος. Μένει με μία έμφυτο και ανθρωπίνη σύνεση. Είναι ο άνθρωπος που δεν έχει ιδέα περί Χριστού, ιδέα περί πνευματικής ζωής, τίποτε. Οι κατά φύσιν, μετά λέγονται. Ο άνθρωπος που λέμε, «πες, αυτός είναι καλός άνθρωπος», προσέξτε με, καλός άνθρωπος, είναι αυτή η έμφυτη καλοσύνη που υπάρχει στον άνθρωπο. Αυτός είναι ο ψυχικός άνθρωπος. Μετά έρχεται ο σαρκικός. Ο σαρκικός είναι εκείνος ο οποίος εβαπτίστηκε. Ψυχικό θα βρείτε και τον μη βαπτισμένο, κυρίως τον μη βαπτισμένο άνθρωπο, δεν έχει καμία σχέση με τον Χριστό. Ο σαρκικός βαπτίστηκε.

Άκουσε κήρυγμα Χριστού, αλλά ακόμα δεν τελειοποιήθηκε. Ενώ μπήκε σε κάποιο δρόμο πνευματικό, όμως έχει τόσα σαρκικά πράγματα στη ζωή του. Σαρκικό φρόνημα, σαρκική ζωή. Γι’ αυτό λέει στους Κορινθίους ότι δεν μπορώ να σας μιλήσω σαν πνευματικούς ανθρώπους. Είσαστε ακόμη σαρκικοί άνθρωποι. Όταν του μιλάς στον νου για υψηλά πράγματα και σου λέει «τι θα φάμε...». Σας