Introduction | 22-10-1973

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

in which each person creates an individual form of piety, because he has his own individual way of praying, his own individual way of attending church, his own individual way of thinking, and so forth. But in the Orthodox Church there is no individual way of praying. That is why we have the prayers of the Saints to guide us. You cannot pray in a way other than the one the Church teaches you. Nor can you attend church merely to satisfy your own soul while ignoring your neighbor, because your presence helps manifest the Church. Consequently, you cannot develop a private spiritual life of your own. All these things...

are forms of mistaken spirituality. And lest you think I mention them merely as a manner of speaking, I tell you that mistaken forms of piety do not save. For if they did save, there would be no need either to point them out or to set forth Orthodox spirituality. So I earnestly ask you to pay close attention to this matter. Today, with God's help, we shall see what Orthodox spirituality is. What we say may seem difficult. But I tell you honestly, because I do not...

express what I myself would like, nor what you would like, but what the Church wills. Therefore, I cannot tell you whether what we are about to say will ultimately be difficult or not, because this is what the Church wills, what the spiritual life wills, what the Gospel wills, what Christ wills. It is time, then, to see exactly what the spiritual life is.

The spiritual life is the soul's continual nepsis, or watchfulness. What is this watchfulness of the soul? It is alertness in both a negative and a positive sense. Concerning nepsis, we might say that it is not merely a patristic term but a scriptural one. I would like to forestall a possible prejudice: that nepsis—from which we derive the neptic life and the Neptic Fathers and theologians, who are the ascetics—is not the life of the Church...

but the life of only one group of Christians—the Saints and the monastic saints—and would therefore be something far too difficult for us. I would like to dispel this prejudice and tell you that what we call nepsis, the neptic life, and the verb nepho, meaning to exercise self-restraint and to keep the nous and the heart pure, begins with this word of God, with this Gospel. And from the very beginning of our spiritual life, we must make this clear: the Gospel is not divided into pieces, with some pages intended for people living in the world, other pages for ascetics, and still others for the unmarried...

or the married, some for the poor and others for the rich, and so on, however many divisions and categories you may wish to create. The Gospel is one, and consequently the spiritual life is one. The spiritual life is one. Therefore, there is one path, and that path is Christ. Christ said, “I am the way, and the truth, and the life.” Christ is both the means and the end. He is the means and the goal; He is the way and the destination. For when He says, “I am the way,” He means, “I am the means,” because I cannot attain the spiritual life without Christ.

Christ said that He is the life and the truth, which are precisely the destination of this path. Thus, Christ is both the means and the goal. But when Christ says, “I am the way,” He did not say, “I am the ways,” but, “I am the way”—one way. Someone might perhaps say that many paths lead to Christ. My beloved, many paths do not lead to Christ; there is only one, because Christ is the path, the way. Consequently, there is one spirituality. When an ascetic hermit walks the spiritual path and a married person in a city also walks the spiritual path, are these two paths?

This is the crucial point. Are they two paths? Please pay very close attention here. I want to accomplish two things: to remove a misconception and misunderstanding that persists among people to this day, and, on the other hand, to open the way for you to see clearly how we must walk. Are there, then, two paths? No. Are they perhaps parallel paths? No. Are they perhaps converging paths that arrive at the same destination—the married person following one path as a city dweller surrounded by cares and concerns, and the ascetic following another path of freedom from worldly cares, spiritual struggle, ascesis, and solitude—until the two meet at a common point called Christ? No. There is one path.

What, then, is the difference? The difference is simply that the ascetic is farther ahead, while you are farther behind. And I must strive to catch up with him. Brother, walk the path. How far you will go depends both on you and on God. God may will to stop you at a certain point and say, “You have come this far; this is your destination.” But the path is one. I want you to understand this very clearly. Just as an ascetic—pay attention to me, please—I want to reconcile these apparently opposing sides, so that this division does not harm my spirituality. Just as an ascetic must understand life in society...

the problems, anxieties, and falls of those who live in society, in the city, in today's defiled city, wherever in the world it may be, so that when someone comes to consult him about his problems, the ascetic may have the gift of discernment and know how to speak to a person living in the defiled city of the twentieth century; in the same way, a person living in the city must understand the ascetic's way of life and read patristic, neptic, and ascetic books, so as to receive guidance for the spiritual journey. Nor would the ascetic who understands...

the problems of a defiled society actually live those problems in the desert. No. Nor does reading spiritual and ascetic books mean that a person living in the city could live the arduous ascetic life of one who dwells in the wilderness. But he will receive its signals and guidance; he will breathe its air and enter into the climate and atmosphere of the man of the desert, so that he too may breathe. Do you see? And I earnestly ask you to understand that we do not have many spiritual lives, many forms, or many paths, but one form, one way, and one path, because the Gospel is one and Jesus Christ is one. There are different ways in which people are grouped, yet these do not truly constitute separate classes.

They are called classes, but all the Saints of God stand together. Therefore, you will not say, “This man is a monastic saint who lived in the desert; he has nothing to do with me. This other man lived in the city, so he concerns me.” Within the life of the Church, you will see all the people of the Church: the unmarried, the married, the young, the children, and the elderly. All of them—every one—will be one to you. You will feel for them all and embrace them all with the same concern. This has enormous practical value and significance. And you will see that everyone can be saved. You who are married cannot say of the unmarried person, “He will be saved, but you will not.” Both he and you will be saved, provided that you both walk the same path.

The path of God's commandments. So I earnestly ask that we take this to heart. And who told you that a Martyr is not an ascetic, or that an ascetic is not a martyr? Let me give you a small example that I was reading only yesterday in the car. A new little book has been published, the Life of Saint Macrina, the sister of Basil the Great and Saint Gregory of Nyssa. Saint Gregory himself wrote the life of his sister Macrina. As he was traveling to Pontus to visit her—by then she was already a nun and an abbess—on the night before his arrival, while still on the road, he saw a vision. He says that a tray bearing holy relics was set before him, and they shone just as a mirror placed in the sunlight would cast the sun's rays into the eyes of someone looking at it...

He awoke from this vision and wondered what it might mean. It was a dream. That same night he saw the very same dream three times. He kept wondering what was happening. “Could it mean something unpleasant? Has someone died?” he asked. And indeed, when he arrived where his sister was staying, everyone hurried out to welcome him—for he was the bishop, Saint Gregory of Nyssa—but his sister was nowhere to be seen. She was ill, and she subsequently died. Why, then, had he seen this vision? He understood it to mean this: although his sister was a monastic saint and not a Martyr, her way of life had been a martyrdom, and consequently...

she held the rank of a Martyr. That is why he saw holy relics in his vision. And who told you that a mother and father are not martyrs? If you wish, this is why at Holy Matrimony we chant, “O holy Martyrs, who fought the good fight and received your crowns,” because married life is a martyrdom. And if a person does not murmur, then he is a martyr. You see, then, how these qualities enter into one another. Who told you that a monastic saint is not a Martyr, or that a Martyr is not also a monastic saint, a Saint, and one who lived a holy life? Yet for practical purposes, so that we may distinguish them, we say, “This one is a Martyr; this one is a monastic saint; this one is a bishop,” and so forth. The spiritual life is one. It is one. Likewise, we say, “O holy Martyrs, who fought the good fight...”

at an ordination to Holy Orders, because that too is a martyrdom. In general, the element of martyrdom remains present in every sphere of the spiritual life. There is no Saint without martyrdom of some kind, whether the martyrdom of blood, of conscience, of lifelong endurance, or of any other form. You see, then—you see—that the spiritual life is one. It is one. This needed to be said. Therefore, the neptic life is the same for everyone. It begins with the Gospel. You cannot say that Saint Anthony the Great lived the neptic life, while John Chrysostom was merely a social worker who did not live a neptic life. That is wrong. Both of them equally lived the neptic life, the life of nepsis and watchfulness.

That is precisely so. And I would like to give you a few words—two or three sayings, perhaps four, as time permits—from Holy Scripture concerning nepsis. Before I do, however, let me briefly explain the word itself. Nepsis comes from the verb nepho—the first vowel is an eta—and literally means, as I have explained to you before, if you remember, to abstain from wine, not to drink wine. And since I do not drink wine, my mind remains clear. I am sober. Do you see? Nepho: I am sober. In other words, my mind is very clear. But because sin is like a wine which intoxicates whoever drinks it and clouds the mind...

we now transfer the meaning of the word nepho from wine to the idea of “being sober from sin.” I do not drink the wine of sin, so that I will not become drunk and clouded. Therefore, I do not commit sin. And when I do not commit sin, I keep the nous pure and the heart pure as well. What, then, does nepho mean? It means that I preserve a pure nous and a pure heart. But I ask you: is this not the way of the spiritual life? Did Christ not say, “Blessed are the pure in heart, for they shall see God”? Blessed are those who have a pure heart, because they shall see God.

You cannot see God unless you have a pure heart.

A pure heart, then, means a watchful heart—a neptic life. That is why the Apostle says, for example, to Timothy, “But you, be watchful in all things.” Be neptic and watchful in everything. Take care that your soul remains awake, your mind clear, and your heart pure. React at once. Suppose I suddenly threw a small stone at you right now, without warning, and it came toward your face. What would you do? Would you not automatically close your eyes to keep the stone from striking them? This is what must happen within our soul. When the assaults of the evil one come and he showers us with arrows, we must react immediately—as people who are awake...

This is the sign of someone who is awake and watchful: we must immediately shut the doors of the soul and not allow evil, the evil one, to enter the heart and the nous. And the Apostle Paul says to the Corinthians, “Awake to righteousness.” The Greek verb here, eknēphō, is formed from ek and nēphō and has the same meaning. “Awake to righteousness, and do not sin.” Again, he says to the Thessalonians, after speaking of the children of darkness and of the night, “But since we belong to the day, let us be watchful.” Since we are children of the day, children of the light, let us practice nepsis. You see? It is a commandment.

It is not something optional, which you may choose and say, “I will keep it if I like it.” The Apostle Peter then says, “Be watchful, be vigilant, because your adversary the devil walks about like a roaring lion, seeking whom he may devour.” And Saint Ignatius the God-bearer writes to Saint Polycarp, Bishop of Smyrna, “Be watchful as an athlete of God.” How beautiful that is! “Be watchful as an athlete of God.” Remain pure, like an athlete of God.

Saint Hesychios the Sinaite gives us a wonderful and more detailed definition of nepsis. It is found in the first volume of the Philokalia. I am giving you a few references as well, to whet your appetite, so that you will seek them out, buy the books, and study them. It is in the first volume of the Philokalia, on page 141.

What does he say? We shall briefly examine it. “Nepsis is a spiritual method.” Nepsis is—a spiritual method. First of all, then, it is a method. It is not the goal; it is a method, a way. It is like your journey from home to this place. You did not come in order to reach the road. The road was the method, the means by which you came here, and you will travel it again when you return. Your goal was to arrive here. Thus, nepsis is a method. Why do I say this, emphasize it, and underline it? Because many people make the spiritual life itself the goal of their life. I can tell you—and I do not wish to offend you—that I fear perhaps all of us have fallen into this, with very few exceptions.

And this is a mistaken form of spirituality, one I did not mention before because there are so many. What is it? I shall say it once again: it is when I make the spiritual life itself the goal of my life.

For example, I do my utmost not to tell lies. But if I am asked why I want to succeed in not telling lies, I am unable to answer.

I do my utmost not to gossip. But why do I try not to gossip? So that I may be a good person, a good Christian. Why? Why do I want to be a good Christian, my dear friends? I shall tell you now, and we shall examine it further on.

The goal of the spiritual life is not nepsis and spiritual struggle, nor is it the keeping of the commandments. The goal of the spiritual life is the acquisition of the Holy Spirit. I do not lie because falsehood grieves the Holy Spirit; consequently, I drive Him away, and He does not remain within me. “Do not lie to one another,” Scripture says. Forgive me: “And do not grieve the Spirit of God, by whom you were sealed for the day of redemption.” Do not grieve Him, says the Apostle Paul. “And do not lie to one another, for we are members of one another.” How, then, can I tell lies? I would drive away the Spirit of God. How can I gossip? I would drive away the Spirit of God.

Suppose I entertain evil things in my mind. My body, and also my soul, are a temple of the Holy Spirit. How can I speak evil things when my body is a temple of the Holy Spirit? When I do evil things, I drive away the Holy Spirit. Therefore, I abstain from fornication, I reject evil logismoi—intrusive thoughts—and I do not lie, so that I will not drive away the Holy Spirit, but may possess Him within me. And the Holy Spirit is God; therefore, through Him I attain union with God. This is the goal. Do you understand? The virtues are not the goal. Therefore, if anyone ever acquires virtues, let him never boast. If you see someone taking pride in his virtues and in what he has achieved—because he has managed to fast a great deal or to exercise self-restraint for a very long time—

or whatever else he may have achieved, and you see him glorying in it, that person has understood nothing. He stopped at the means. It is as though he asked for a glass of water, and when the glass of water was brought to him, he admired the glass but did not drink the water. He admires the glass and does not drink the water. But we shall return the glass; it is the water we must drink. Was your virtue—that virtue of yours—the goal? No, it was the means by which you were to acquire the Spirit of God. And now you boast about the means. You see? This shows that you have understood nothing. But let us continue. Nepsis, then, is a method, a spiritual method. It is truly a method that requires effort, labor, care, skill, and knowledge. One wonders how people can say so lightly,

“I know; this is my real life.” What grand claims! Or they say, “When I grow old, I shall give some thought to my soul.” My dear friends, bringing our unruly self into order is a whole science, one of the most difficult sciences and most difficult arts. It is a method requiring profound study. If anyone reads the Fathers of our Church, he will see that they had acquired this deep knowledge. An entire lifetime of ascesis—ascetic discipline—gave them experience of what it means to govern oneself. Yet we speak so casually about the ascetic life and spiritual struggle. Nepsis, then, is a spiritual method.

“With God’s help, it completely delivers the whole person from impassioned thoughts, words, and evil deeds.” The first work of this neptic life, therefore, is to deliver the whole person completely from evil thoughts, evil words, and evil deeds. Notice this threefold pattern: thoughts, words, and deeds. Most people believe that words are not sinful, and still less that thoughts are. Someone says, “All right, I spoke some words, but did I actually do anything?” And who told you, my dear friend, that words are not sinful? “But I did nothing.” Words too can be sinful. And then a great many people think, “Very well, I should not say such things, but—”

“I have the right to think them.” No, you do not have the right to think evil things. Thus, as a method, the neptic life comes to deliver a person from all these impassioned realms: thoughts and ideas, words and deeds. “When it continues over time and is pursued eagerly, it grants sure knowledge of the incomprehensible God, as far as this is attainable, and the unveiling of divine and hidden mysteries.” When it continues over time and advances along its path—that is, this is not the work of a single day; you must keep walking—

It is a journey, a course along the way. When, therefore, the neptic life advances and continues over time, when years have passed—do you hear? years and years—then a person not only succeeds in being delivered from these things, but also begins, as far as possible and attainable for a human being, to receive the unveiling and understanding of hidden and divine mysteries. I shall give you a small example.

You see, a disaster occurs, or a famine, or a war. Those who do not have this Spirit of God and do not live the neptic life cannot understand the mysteries of God. They will say, “There is a war. Why is there a war? Why is there a war?” They see nothing more. Two peoples have come into conflict, and so there is a war. But the spiritual person sees behind the events what God permits to take place, and the mysteries of God within history are revealed to him.

The mysteries of God are present in history, in nature, and also in the spiritual world. At the first stage, the spiritual person sees the mysteries of God within creation. Then he sees the mysteries of God being unveiled and comes to understand them within history—mysteries that even the wisest people on earth do not perceive.

Then he beholds the mysteries of the Kingdom of God. This is granted only by the neptic life. “It enables the fulfillment of every commandment of God in the Old and New Testaments, and bestows every good thing of the age to come.” This way, this method of neptic life, leads a person to keep the commandments of God. “And it bestows every good thing of the age to come.” This way, this method of neptic life, leads a person to keep the commandments of God, both those contained in the Old Testament and those contained in the New Testament. And there are many commandments. Anyone who views the commandments mechanically will inevitably see Holy Scripture as a book, a collection of individual cases. It is like the laws of a state, which try to cover as many different cases as possible and therefore become a catalogue of cases. But how many different cases can arise in our lives? Infinitely many—infinitely many. My dear friends, Christ condemned this. The Jewish rabbis of His time

had produced the notorious Talmud, containing six thousand cases. This is why the Lord said that they had loaded people with unbearable burdens, while they themselves, though they had forged these burdens, would not move them even with their little finger. The Lord had in mind this fabrication of endless case-by-case rules. What a terrible thing! The Christian who views the commandments of God as a catalogue of cases—perhaps you do not understand what I mean by this—is the one who keeps asking, “Tell me, what should I do in this situation? And what should I do in that situation?” Do you not have the Spirit of God so that you may discern what you should do? Must you memorize what to do in every possible case?

The possible cases never end. Do you hear? They never end. This is why many people see the Gospel, Holy Scripture, the Word of God, as a burden. “Oh dear,” they say, “do not do this, do not do that; what about this situation, and what about that one?” My dear friends, this is not what the commandments of God are. The commandments of God are joy. They are not a burden, except in this sense: because we have become spiritually sick, we are unable to bear them. Christ assured us, saying, “My yoke is good.” Forgive me—good, and “My burden is light.” In other words, what I lay upon you is useful and beneficial. I said that Christ called it “good”: it is useful and beneficial. And what I tell you is light.

Christ said it is light. Why, then, do we see it as heavy? Something is wrong. It means that we are looking at it differently. We see the Gospel incorrectly and therefore regard it as burdensome, because we have become trapped in individual cases. But when a person has the Spirit of God, he sees the commandments of God—especially the fundamental ones: love for God and faith; love, take note, and faith, and the fear of God—and then he can resolve every case. For example, I do not truly need to learn from the Old Testament that when I come across another person’s animal and it is in danger,

The Old Testament says that if an animal is in danger—if, let us say, it has become tangled in a rope; those of you who are not familiar with such things should know that animals often become tangled in a rope and may be strangled—then I must go and help it. This is one particular case. But do I need to dwell on each individual case when I have love for God? When I have love, I do not need to know this specific commandment, because love itself will simply urge me, and I will say, “The poor animal! Let me go and save it.” I do this both because I feel compassion for the animal and because I love my fellow human being to whom it belongs. When I have the Spirit of God, I do not become trapped in a case-by-case approach; instead, I act naturally as each situation requires. This is the spiritual person—not one who lives by particular cases, but one who has the Spirit of God.

At every moment, he discerns how he should proceed and act. I believe these points I am sharing with you are important. Please pay attention. They open the way to the spiritual life. Joy is among the fruits of the Holy Spirit. Do you have joy even as you struggle? “I have no joy.” What does that mean? You have taken the wrong path. You have gone the wrong way. And so, such a person gladly keeps all the commandments, including those of the Old Testament. And then he goes on to say...

“And nepsis—watchfulness—bestows every good thing of the age to come.” Forgive me; the words “productive of” belong to the preceding phrase. “And bestows every good thing of the age to come.” In other words, it grants every good thing of the age to come. What are these blessings of the age to come that our life of watchfulness grants us? They are the betrothal—the pledge—of the Holy Spirit. I said “betrothal,” and an image comes to mind that may help us understand. When we say to someone in Greek, “May you have your joys,” we mean the joy of his wedding: may he marry. We say, “Invite me to share in your joy as well. May the good hour come; may you have your joys.” He rejoices in anticipation, and he will be married.

He is betrothed, and he is filled with joy; in the same way, there is joy here as well. But if the fullness of joy is the wedding itself, then the betrothal is a foretaste of the wedding. So here too, this means that we have not yet entered the Kingdom of God in the sense of its full manifestation. Yet we have entered the Kingdom, because the Kingdom is the Church; we have entered it. And now we have the pledge of the Holy Spirit—a pledge of joy, a pledge of love; that is, a foretaste, a true foretaste. The person who lives in nepsis, in watchfulness—the neptic person, the one who lives the life of watchfulness—already has a taste of the good things to come, those blessings found in the Kingdom of God, which we shall enjoy in their fullness then. Of course, from everything we have said, perhaps all of us, with even the most basic self-knowledge, will judge that we are still very far away. And if we are so far away, how can we say that the spiritual life has limits, that we may simply stop, and that where we are now is good enough? And what ground can those people stand on who say, ‘Well, we said you should be religious, but not that religious’? What ground can they possibly stand on?

“This, properly speaking, is purity of heart.” Nepsis, or watchfulness, he says, is this purity of heart.

“Because of its great excellence and beauty—or, more properly speaking, because of our negligence—it is exceedingly rare today even among monks.” Saint Hesychios says that this beauty of the neptic life, the life of watchfulness, is rare—not, unfortunately, because it is so lofty, but because of our negligence. And Saint Hesychios, my dear friends, lived long ago. I believe he was from the sixth or seventh century; at the moment I do not remember, and I have not noted down which century he lived in. Yet he says that this neptic life was rare even among monks—and that was in his own time. What, then, could we say in our time about our monks today and our laypeople today? How far away we are!

“It is too far beyond us; do not tell us such things,” someone will say to me. “Do not tell us; it is far beyond our reach.” But if I do not show you the true goal, what am I to show you—a false one? Did I set out to distort the Word of God? For us, at present, it may indeed seem very far off. Yet we will still show you the right goal.

Let us look at this.

“This purity—the life of nepsis, of watchfulness—He calls blessed, saying: ‘Blessed are the pure in heart, for they shall see God.’ Since it is such a great thing, it is purchased at a great price.” Since the life of watchfulness is of such value, it is bought at a great cost. And how is it bought? By selling off the pleasures of this world—its sinful pleasures.

This world has its pleasures too—its sinful pleasures. Remember the parable of the pearl of great price: the good merchant sold everything else he had owned up to that point in order to buy that one precious pearl. “This—excuse me—when nepsis, or watchfulness, has dwelt in a person for a long time,” he says, “it becomes a guide to an upright life pleasing to God.” It guides a person along the right path in life. “And it is a stepping-stone to theoria, to divine contemplation.” The life of watchfulness becomes the means by which one ascends to divine contemplation. Theoria means that a person reaches the point of having...

Visions of God. It enables a person to behold God and the glory of God. And as for the three parts of the soul: the nous, the spiritual intellect, is the faculty of thought; the heart is the faculty of feeling; and then there is the will. It teaches us to shepherd them rightly and to guard our senses securely—to watch our senses as we should: where we direct our eyes and ears, how we use our taste and touch, what we handle, and what we look at. And it teaches us the four cardinal virtues. What are these four virtues? I will not analyze them. I had much to say, but there is no need: courage, prudence,

Temperance and justice. These four virtues, he says, increase daily in the person who partakes of watchfulness. In the one who lives the life of nepsis, or watchfulness, these four virtues grow every day. Why four virtues? Courage, prudence, temperance, and justice. Simply put, it is because each corresponds to a particular part of the soul: prudence to the nous, the spiritual intellect; courage to the will; temperance to the emotions; and justice to all three. These are the fundamental virtues, from which, as another Father says, the virtues of the soul are also born. Thank you.

Hope, love, prayer, and katanyxis, or compunction. These virtues, which we shall examine as our talks continue, my dear friends, spring from the four cardinal virtues: courage, prudence, temperance, and justice. But I will say no more about this here, because it will serve as the starting point for many of the subjects we shall discuss.

Now we have seen what the neptic life—the life of watchfulness—is. Pay attention to what this neptic life is: it is a method, a path. There are not many paths; there is one, and only one. We shall now look at a diagram of spiritual progress, certainly neptic in character, as presented to us by one of the Neptic Fathers, Saint Theodoros, Bishop of Edessa—not Edessa in Macedonia, but Edessa in Syria.

Many times, if you will, we have not known how to begin the spiritual life. That is why this diagram will help us greatly. Listen to what it says, and then we will briefly explain it: “Right faith, deeply rooted in the heart, gives birth to the fear of God.” Right faith, it says. Pay attention: right faith, not distorted faith. So the heretic has no place here. But do not imagine that this applies only to the heretic. It also applies to all those Christians of ours who do not have right faith. If you speak to someone about certain things, he knows nothing about them. One example that is always on my mind—and I do not know why, but I have become almost fixated on this point—is the resurrection of the dead. How many times have I spoken to you about it?

I will never stop saying it. If you know that you will rise from the dead, do you realize how many things that will resolve within you? You will see the world and life differently. So if you tell someone that he will rise from the dead, my dear friends, he may say to you, “How do I know that?” If he says this, he does not have the true faith. And so the life of nepsis—of watchfulness—cannot advance any further; it gets stuck right there. Our first concern, then, must be the true faith, the faith in all its exactness. Many people have nothing but an attitude of, “Oh, never mind.” “Never mind; it is not really that important.” You say to someone, “My dear child, be careful. It is as though we told a person, ‘If you put your hand into an electrical socket, you will be killed.’” Do you take that in? “What? I will be killed? Why would I be killed?”

If you take too much of this medicine, you will die. “Why? It doesn’t really matter; I’ll take it anyway.” That is a terrible kind of carelessness. The same thing happens with matters of faith. At the very least, you must know the faith correctly, yet someone says, “What difference does it make?” So, correct faith, deeply rooted within us—that is, an inward and profound faith—gives birth to the fear of God. If I believe that Hell exists and is eternal, and that Christ will come again into the world, returning to judge the living and the dead, what do you think I will do? Will I not be afraid? My dear friends, suppose you knew that at this very moment—God forbid—civil strife had broken out...

Suppose—God forbid—it happened at this very moment. Here you are inside; you came here peacefully from your homes, and suddenly gunshots are heard outside and people are running in every direction. A conflict has broken out, a civil war. Tell me, how would you feel in here until it was time to leave and go home? Would you feel as safe as you do now, sitting in your seats? What fear and terror would seize you! What is going to happen? How will I get home? Well, this is the fear that arises when, with deep faith, I know that Christ will return as Judge and will send some to Hell and others into the Kingdom of God. Therefore, fear is born from true faith. If I have no fear of God, it means that I have no faith—certainly no true faith. And the fear of God...

The fear of God teaches us to keep the commandments. For if you know that you will be judged by those commandments—by whether you have kept them—what will you do? Let me give you a simple example. A student knows that in June he will sit his examinations, and examinations usually create fear. What student goes into an examination without fear? What good student goes without fear? Because he fears what is coming in June, what does he do throughout the year? He studies. Notice that: he studies. So, if you fear that you may be lost, what will you do throughout your whole life? You will keep the commandments. Do you see how one thing follows from the other? There is a clear sequence. So, then, we have the keeping of the commandments; and from keeping the commandments, practical virtue is formed.

You begin to keep the commandments, and this is precisely practical virtue. Why is it called practical virtue? Because it is the virtue that comes from keeping, practicing, and actively cultivating the virtues. I give alms, I say my prayers, I hasten to act, I exert myself. All these things produce practical virtue, which is the beginning of contemplative virtue. Practical virtue, then, is the beginning of contemplative virtue, when a person finally reaches the contemplative life. But let me not analyze this any further. The goal of both practical and contemplative virtue is apatheia, freedom from the passions. I will speak about apatheia a little further on. What is apatheia?

Apatheia is the state in which a person is no longer ruled by any passion. It does not mean being apathetic, as when we say, “Look at that unfeeling man! The person beside him is hungry, thirsty, even being killed, and he remains unconcerned.” That is not apatheia, freedom from the passions; it is indifference, and that is an evil thing. When we speak of apatheia, we mean a person who has been freed from the passions, who is no longer driven or ruled by them. But listen: “The fruit of these things is apatheia, and through apatheia love comes to be within us.” When apatheia comes, then love is born.

Love. We shall speak about love. I told you to come and listen to these subjects, because what you hear will not be commonplace. Do not tell me, “We have heard about love; we already know all that.” We do not. I will tell you just one thing now, though I shall speak of it again in its proper place, when we come to that subject. We say that, in order to possess love, you must be free from the passions. Do you realize, then, that when someone tries to practice love without first being freed from the passions, that love will inevitably be led into false deviations? It becomes a distortion, a corruption of true love,

and I do not know what else. We shall discuss these things when we reach that point. Here is a small example. Within myself I am full of passion, yet I want to love another person. This love will manifest itself as erotic, impure love. You know how this happens. You say, “I love this lady who lives next door. She is married and has children, but I love her very much. She is an exceptional woman, a saint.” You say that you love her. That is a beautiful and wonderful thing. You love her with the love of God. But first purify yourself, and then say that you love her. For if you have not purified yourself, what will soon become of this affection and love of yours? Though it began as pure and spiritual, it will quickly become carnal and impure. And then—oh, then—what terrible things can happen!

I love this child, this person; I love this and that; I love nature, and so on. You love nature. But where can this love of nature lead if you are not pure within? How far can it go? It can lead to idolatry, to the worship of nature. That is idolatry. You may become a Freemason, for Freemasons are worshipers of nature. They love creation very much—let us put it that way, ironic though it may sound. Why would you love creation in such a way that you forget the love of God? Because the passions were within you. You see that no one can ever love rightly without being pure within, without attaining apatheia, freedom from the passions. A child loves his mother and father. But ask why he loves them. Is it simply because he is their child?

How often children have their eyes on the inheritance! What, then, is the passion at work here? It is the passion of avarice. That is what makes the child love his mother and father and care for them—in order to seize their property. But when the passion of avarice is absent, what does the child say? “They are my mother and father. What does it matter whether they own land or have money? Must they have money before I care for my parents, and if they have none, should I neglect them?” You see, love that has been freed from the passion of avarice loves rightly. Love steeped in avarice loves wrongly. It loves, we might say, with an ulterior motive; it loves for personal gain and according to its own desires.

Good!

But we see something here, and with this we shall conclude this point. What comes after love?

“Through apatheia love comes to be within us, and he who abides in love abides in God, and God in him.” Therefore, the person who possesses love then abides in God, and God abides in him. This is union with God. Pay attention and see the chain here. Faith gives birth to fear. Fear gives birth to the keeping of the commandments. Keeping the commandments gives birth to practical and contemplative virtue. This gives birth to apatheia. Apatheia gives birth to love. Love gives birth to our union with God. This progression is the path of the life of nepsis, the life of watchfulness, and it brings us to the goal: our union with God. It is a chain. But this chain has a central point of support, like the fulcrum of a balance scale.

A balance scale. To hold the other part of the balance beam, we must first consider this first part. The pivot upon which the scale rests is apatheia. On the first side, we have faith, which leads to the fear of God, the keeping of the commandments, and the practical and contemplative life of virtue. That is the first part. The second is love and our union with God. The first and second parts are joined and balanced by the virtue known as apatheia, freedom from the passions. But we shall speak more extensively about this apatheia next time.

I shall pose a question, though of course I do not expect an answer. What do you think? Do these subjects concerning spiritual formation interest you, so that we may establish a course for the spiritual life? If they do, my dear friends, then when we leave here, let us also make an effort to turn all these things into reality. Thank you.

που ο καθένας δημιουργεί ατομικόν τρόπον ευσεβείας, διότι έχει ατομικόν τρόπον προσευχής, ατομικόν τρόπον εκκλησιασμού, ατομικόν τρόπον του σκέπτεσθαι και ούτω καθεξής. Αλλά στην Ορθόδοξον Εκκλησία δεν υπάρχει ατομικός τρόπος προσευχής. Γι' αυτό έχουμε τις προσευχές των Αγίων που γίνονται οδηγοί. Δεν μπορείς να προσεύχεσαι κατ' άλλον τρόπον από εκείνον τον οποίον η Εκκλησία σου διδάσκει. Δεν μπορείς να εκκλησιάζεσαι και να μερικανοποιείς εσύ τη δική σου ψυχή, αγνοώντας τον πλησίον, διότι η παρουσία σου συντελεί στην φανέρωση της Εκκλησίας και, συνεπώς, δεν μπορείς να αναπτύξεις δική σου προσωπική ζωή ευσεβείας. Όλα αυτά...

είναι μορφές λανθασμένης πνευματικότητας. Και για να μη νομιστεί ότι απλώς είναι ένας τρόπος φιλολογίας, με το να τους αναφέρομαι, σας λέγω ότι οι λανθασμένοι τρόποι ευσεβείας δεν σώζουν. Διότι, αν έσωζον, τότε θα ήταν περιττόν, αφενός μεν να επισημανθούν αυτοί, αφ' ετέρου δε να προβληθεί η ορθόδοξος πνευματικότης. Γι' αυτό θα παρακαλέσω πολύ να προσέξουμε πολύ το θέμα αυτό. Σήμερα, με τη βοήθεια του Θεού, θα δούμε τι είναι ορθόδοξος πνευματικότης. Ίσως θα φανεί βαρύ αυτό που θα πούμε. Αλλά ειλικρινά σας λέγω, επειδή δεν...

εκφράζω αυτό που εγώ θα ήθελα, ούτε αυτό που εσείς θα θέλατε, αλλά αυτό που θέλει η Εκκλησία. Γι' αυτό δεν μπορώ να σας πω αν τελικά είναι βαρύ αυτό που θα πούμε ή όχι, διότι αυτό είναι αυτό που θέλει η Εκκλησία, αυτό που θέλει η πνευματική ζωή, το Ευαγγέλιο, ο Χριστός. Καιρός, λοιπόν, να δούμε τι είναι ακριβώς η πνευματική ζωή.

Πνευματική ζωή είναι η διαρκής νήψις της ψυχής. Τι είναι αυτή η νήψις της ψυχής; Είναι η εγρήγορση κατά αρνητικόν και θετικόν τρόπον. Επάνω στο θέμα νήψεως θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι ένας όρος όχι πατερικός αλλά γραφικός. Θα ήθελα να προλάβω μια ενδεχομένως προκατάληψη, ότι η νήψις, εκ της οποίας παράγεται η νυπτική ζωή και εξ αυτής οι νηπτικοί πατέρες και θεολόγοι, που είναι οι ασκηταί, ότι δεν θα ήτο η ζωή της Εκκλησίας...

η ζωή μιας μερίδος Χριστιανών, Αγίων, των Οσίων, που για μας θα ήτανε κάτι πολύ βαρύ. Θα ήθελα να βγάλω αυτή την προκατάληψη και να σας πω ότι αυτό που λέμε νήψις, νηπτική ζωή, νήφω, και σημαίνει εγκρατεύομαι, σημαίνει έχω καθαρό το νου και την καρδιά, ξεκινά από αυτόν τον λόγον του Θεού, από αυτό το Ευαγγέλιο. Και το Ευαγγέλιο, αυτό πρέπει να το ξεκαθαρίσουμε από την αρχή της πνευματικής μας ζωής, δεν είναι κομματιασμένο, εις τρόπον ώστε άλλες μεν σελίδες του να αναφέρονται διά τους κοσμικούς, άλλες δε σελίδες διά τους ασκητές, άλλες σελίδες διά τους αγάμους...

διά τους εγγάμους, άλλες διά τους φτωχούς και άλλες διά τους πλουσίους και ούτω καθεξής, όσες μερίδες και χωρισμούς θέλετε να προκαλέσετε. Το Ευαγγέλιο είναι ένα και, συνεπώς, η πνευματική ζωή είναι μία. Η πνευματική ζωή είναι μία. Ο δρόμος, συνεπώς, είναι ένας. Και ο δρόμος αυτός είναι ο Χριστός. Ο Χριστός είπε: «Εγώ είμαι η οδός και η αλήθεια και η ζωή». Ο Χριστός είναι το μέσον και το τέρμα. Το μέσον και ο σκοπός, είναι η οδός και το τέρμα. Διότι, όταν λέγει «είμαι η οδός», σημαίνει «είμαι ο τρόπος», διότι δεν θα πετύχω πνευματική ζωή χωρίς Χριστόν.

Ο Χριστός είπε ότι είναι η ζωή και η αλήθεια, που ακριβώς είναι το τέρμα αυτού του δρόμου. Άρα ο Χριστός είναι και το μέσον και ο σκοπός. Αλλά όταν λέει ο Χριστός «εγώ είμαι η οδός», δεν είπε «εγώ είμαι οι δρόμοι», αλλά «είμαι ο δρόμος». Οδός. Διότι ενδεχομένως θα μπορούσε κανείς να πει ότι πολλοί δρόμοι οδηγούν στον Χριστό. Αγαπητοί μου, δεν οδηγούν πολλοί δρόμοι στον Χριστό, παρά μόνο ένας, γιατί ο Χριστός είναι ο δρόμος, η οδός. Και, συνεπώς, μία η πνευματικότητα. Όταν ένας ασκητής, αναχωρητής, βαδίζει την πνευματική οδόν και ένας έγγαμος σε μια πόλη βαδίζει κι αυτός την πνευματική οδόν, είναι δύο δρόμοι;

Σ' αυτό το σημείο. Είναι δύο δρόμοι; Παρακαλώ, προσέξτε πολύ αυτό το σημείο. Θέλω δύο πράγματα να πετύχω: να άρω μία παρανόηση και παρεξήγηση που υπάρχει μέχρι σήμερα στους ανθρώπους και, από την άλλη μεριά, να σας ανοίξω τον δρόμο να δείτε καθαρά πώς πρέπει να βαδίσουμε. Είναι, λοιπόν, δύο δρόμοι; Δεν είναι. Έστω παράλληλοι; Όχι. Έστω στο αυτό τέρμα να καταλήγουν, να είναι συγκλίνοντες δρόμοι, ο έγγαμος από εδώ, ο άνθρωπος της πόλεως, των φροντίδων και των μεριμνών, και από εδώ ο δρόμος του ασκητού, της αμεριμνησίας, του αγώνος, της ασκήσεως και της απομονώσεως, να είναι συγκλίνοντες δρόμοι, εις τρόπον ώστε να συναντηθούν σε ένα κοινό σημείο που λέγεται Χριστός; Όχι. Ο δρόμος είναι ένας.

Ποια είναι η διαφορά; Η διαφορά είναι ότι αυτός ο ασκητής απλώς είναι πιο μπροστά και εσείς είστε πιο πίσω. Και θα πρέπει εγώ, δηλαδή, να φτάσω αυτόν. Αδελφέ, περπάτα τον δρόμον. Το πού θα φτάσεις, αυτό είναι ένα θέμα που από σένα εξαρτάται αλλά και από τον Θεό. Ο Θεός μπορεί να ήθελε να σε σταματήσει σε ένα σημείο, να πει «έρχεσαι εδώ, τέρμα», αλλά ο δρόμος είναι εις. Αυτό θέλω πολύ καλά να το καταλάβεις. Όπως ένας ασκητής —προσέξτε με, προσέξτε με— θέλω να συμφιλιώσω τα αντιτιθέμενα μέρη, που δεν είναι ορθό να είναι εις βάρος της πνευματικότητός μου. Όπως ένας ασκητής πρέπει να γνωρίζει την κοινωνική ζωή...

τα προβλήματα και τις αγωνίες και τις πτώσεις των ανθρώπων της κοινωνίας, της πόλεως, της σημερινής βρώμικης πόλεως, της οποιασδήποτε του κόσμου, ώστε, όταν πάει κάποιος να τον συμβουλευτεί για τα προβλήματά του, να έχει το χάρισμα της διακρίσεως, να ξέρει πώς θα μιλήσει εις τον άνθρωπο της βρώμικης πόλεως του 20ού αιώνα. Κατά παρόμοιον τρόπον πρέπει να γνωρίζει και ο άνθρωπος της πόλεως τον τρόπο της ζωής του ασκητού και να διαβάζει πατερικά και νηπτικά και ασκητικά βιβλία, για να παίρνει συνθήματα πνευματικής πορείας. Ούτε ο ασκητής, ο οποίος θα γνωρίζει...

τα προβλήματα της βρώμικης κοινωνίας, θα τα ζούσε στην έρημο. Όχι. Ούτε σημαίνει ο άνθρωπος της πόλεως που διαβάζει πνευματικά και ασκητικά βιβλία ότι θα μπορούσε ενδεχομένως να ζήσει τη βαριά ασκητική ζωή που ζει εκείνος στην ερημία. Αλλά θα πάρει συνθήματα, θα πάρει τον αέρα, θα πάρει το κλίμα, θα πάρει την ατμόσφαιρα του ανθρώπου της ερήμου, για να μπορέσει να αναπνεύσει. Βλέπετε; Και θα παρακαλέσω πολύ να το δείτε, ότι δεν έχουμε πολλές πνευματικές ζωές, ούτε πολλές μορφές, ούτε πολλούς δρόμους, αλλά μια μορφή, ένας τρόπος, ένας δρόμος, διότι ένα το Ευαγγέλιο, ένας ο Ιησούς Χριστός. Είναι ο τρόπος με τον οποίο μοιράστηκαν, χωρίς όμως να αποτελούν όντως τάξεις.

Αποτελούν τάξεις. Όλοι στέκονται οι Άγιοι του Θεού. Οπότε δεν θα πεις: «Αυτός είναι ένας όσιος που έζησε στην έρημο, δεν με ενδιαφέρει αυτός. Αυτός έζησε στην πόλη, με ενδιαφέρει αυτός». Ύστερα θα βλέπεις μέσα στη ζωή της Εκκλησίας τους ανθρώπους της Εκκλησίας, τους αγάμους, τους εγγάμους, τους παντρεμένους δηλαδή, τους νέους, τα παιδιά, τους γέρους. Όλοι, όλοι θα είναι για σένα ένα πράγμα. Θα τους νιώθεις όλους και θα τους αγκαλιάζεις με το ίδιο ενδιαφέρον όλους. Έχει τεραστία πρακτική αξία και σημασία αυτό. Και θα βλέπεις ότι όλοι μπορούν να σωθούν. Δεν μπορείς να λες εσύ ο έγγαμος διά τον άγαμο ότι «αυτός θα σωθεί και εσύ δεν θα σωθείς». Και εκείνος θα σωθεί και εσύ θα σωθείς, αν και εκείνος και εσύ βαδίσατε τον ίδιο δρόμο.

Τον δρόμον των εντολών του Θεού. Παρακαλέσω, λοιπόν, πολύ αυτό να το νιώσουμε. Ύστερα, ποιος σας είπε ότι ο Μάρτυς δεν είναι ασκητής ή ο ασκητής δεν είναι μάρτυς; Να σας πω ένα μικρό παραδειγματάκι που το διάβαζα μόλις εχθές στο αυτοκίνητο. Έχει εκδοθεί ένα καινούργιο βιβλιαράκι, ο βίος της Αγίας Μακρίνας, αδελφής του Μεγάλου Βασιλείου και του Αγίου Γρηγορίου Νύσσης, ο οποίος και βιογραφεί την αδελφή του, τη Μακρίνα. Όταν πήγαινε εις τον Πόντο να την επισκεφθεί, που ήταν ήδη πλέον μοναχή, ηγουμένη, την προηγουμένη της επισκέψεως, εννοείται καθ' οδόν, είδε ένα όραμα. Είδε, λέγει, ότι του προσεφέρθη μπροστά του ένας δίσκος με άγια λείψανα, τα οποία λαμποκοπούσαν όπως ακριβώς, αν βάλει κανείς έναν καθρέφτη στον ήλιο...

θα έστελνε τις ηλιακές ακτίνες στα μάτια του θεατού. Ξύπνησε από το όραμα αυτό και αναρωτήθηκε τι να σημαίνει αυτό. Όνειρο ήταν. Την ίδια βραδιά το είδε, το ίδιο όνειρο, τρεις φορές. Το ίδιο. Και αναρωτιότανε τι συμβαίνει. «Μήπως κάτι δυσάρεστο; Μήπως κανείς πεθάνει;» είπε. Και πράγματι, όταν πήγε εκεί όπου ήταν η αδελφή του, ενώ όλοι έσπευσαν να τον υποδεχθούν —ήταν ο Επίσκοπος, Άγιος Γρηγόριος Νύσσης—, όμως δεν είχε φανεί πουθενά η αδελφή του. Ήτο άρρωστη, η οποία και απέθανε. Γιατί, λοιπόν, είδε το όραμα αυτό; Αυτό είδε ότι σημαίνει τούτο: ότι η αδελφή του, η οποία ήταν οσία, δεν ήταν μάρτυς, ο τρόπος της ζωής της ήταν μαρτυρικός και, συνεπώς...

είχε τη θέση μάρτυρος. Γι' αυτό είδε άγια λείψανα στο όραμά του. Και ποιος σας είπε ότι μια μητέρα και ένας πατέρας δεν είναι μάρτυρες; Αν το θέλετε, εις αυτόν τον γάμον αυτό ψάλλομεν: «Άγιοι Μάρτυρες, οι καλώς αθλήσαντες και στεφανωθέντες», γιατί ο γάμος είναι μαρτύριο. Και αν κανείς δεν γογγύσει, τότε είναι μάρτυς. Βλέπετε, λοιπόν, ότι οι ιδιότητες αυτές, η μία μπαίνει με την άλλη. Ποιος σας είπε, λοιπόν, ότι ο Όσιος δεν είναι Μάρτυς ή ο Μάρτυς δεν είναι Όσιος και Άγιος και αγία ζωή; Αλλά, για να ξεχωρίσουμε, για λόγους τεχνικούς, λέμε: αυτός είναι Μάρτυς, αυτός είναι Όσιος, αυτός είναι Επίσκοπος και ούτω καθεξής. Η ζωή η πνευματική είναι μία. Είναι μία. Το ίδιο λέμε: «Άγιοι Μάρτυρες, οι καλώς αθλήσαντες».

εις την Ιεροσύνη, γιατί και εκεί είναι μαρτύριο. Και γενικώς, το στοιχείο του μαρτυρίου μένει σε όλους τους τομείς της πνευματικής ζωής. Δεν υπάρχει Άγιος χωρίς μαρτύριον οποιασδήποτε μορφής, είτε αίματος είτε συνειδήσεως είτε διαρκείας είτε οιασδήποτε μορφής. Βλέπετε, βλέπετε, λοιπόν, ότι η πνευματική ζωή είναι μία, είναι μία. Ήταν ανάγκη να ειπωθεί αυτό. Άρα η νηπτική ζωή είναι για όλους η αυτή. Ξεκινά από το Ευαγγέλιο. Δεν μπορείς να πεις ότι νηπτική ζωή έζησε ο Μέγας Αντώνιος, αλλά ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος είναι ένας κοινωνικός εργάτης που δεν έζησε νηπτική ζωή. Λάθος. Εξίσου και ο ένας και ο άλλος έζησαν τη νηπτική ζωή, τη ζωή της νήψεως.

Αυτό ακριβώς. Και θα ήθελα να σας πω δύο λόγια, δύο-τρία ρητά, τέσσερα, όσο είναι δυνατόν, από την Αγία Γραφή, που αναφέρονται στη νήψη. Πριν σας το πω, όμως, να σας κάνω μια μικρή ανάλυση της λέξεως. Νήψις είναι από το νήφω, και το νη γράφεται με ήτα και σημαίνει κατά λέξη —κι άλλοτε σας το έχω εξηγήσει, αν το ενθυμείσθε— εγκρατεύομαι οίνου, δεν πίνω κρασί. Και αφού δεν πίνω κρασί, τότε έχω το μυαλό μου καθαρό. Είμαι νηφάλιος. Βλέπετε; Νήφω. Είμαι νηφάλιος. Δηλαδή, έχω πολύ καθαρό μυαλό. Επειδή, όμως, η αμαρτία είναι ένα κρασί που όποιος το πιει μεθάει και θολώνει το μυαλό...

μεταφέρομε τώρα την έννοια της λέξεως «νήφω» από το κρασί στην έννοια «νήφω από την αμαρτία». Δεν πίνω το κρασί της αμαρτίας να μεθύσω και να θολώσω. Άρα δεν κάνω αμαρτία. Και όταν δεν κάνω αμαρτία, τότε έχω καθαρό το νου, καθαρή και την καρδιά. Συνεπώς, τι θα πει «νήφω»; Εγώ, μήπως θα πει, διατηρώ καθαρό νου και καθαρή καρδιά. Αλλά σας ερωτώ: αυτός δεν είναι ο τρόπος της πνευματικής ζωής; Δεν είπε ο Χριστός: «Μακάριοι οι καθαροί τη καρδία, ότι αυτοί τον Θεόν όψονται»; Ευτυχισμένοι αυτοί που έχουν καθαρή καρδιά, γιατί αυτοί θα δουν τον Θεόν.

Δεν μπορείς να δεις τον Θεό αν δεν έχεις καθαρή καρδιά.

Λοιπόν, καθαρή καρδιά σημαίνει νηπτική καρδιά, δηλαδή νηπτική ζωή. Γι' αυτό και λέγει ο Απόστολος, επί παραδείγματι, στον Τιμόθεο: «Συ δε νήφε εν πάσι». Να είσαι νηπτικός σε όλα. Να προσέχεις η ψυχή σου να είναι ξύπνια, το μυαλό σου καθαρό, η καρδιά σου καθαρή. Να αντιδράς. Αν, παρακαλώ, εγώ αυτή τη στιγμή επετούσα μια πετρίτσα, έτσι, ξαφνικά, χωρίς προειδοποίηση, και ήρχετο στο πρόσωπό σας, τι θα κάνατε; Αυτομάτως δεν θα κλείνατε τα μάτια σας, να μην πάει η πέτρα στα μάτια σας; Αυτό πρέπει να συμβαίνει με την ψυχή μας. Όταν έρχονται οι προσβολές του πονηρού, μας κατατοξεύει, αμέσως, δείγμα ξυπνητού ανθρώπου...

εγρηγόρσεως ανθρώπου, να κλείσουμε αμέσως τις πόρτες της ψυχής και να μην αφήσουμε να έρθει το κακό, το πονηρό, μέσα εις την καρδιά και εις το νου. Και προς τους Κορινθίους λέγει ο Απόστολος Παύλος: «Εκνήψατε δικαίως». Εκνήφω είναι το ρήμα εκ και νήφω, που είναι το ίδιο. «Εκνήψατε δικαίως και μη αμαρτάνετε». Ακόμη θα πει στους Θεσσαλονικείς: «Εμείς δε», αφού αναφέρει τα παιδιά του σκοταδιού, της νύχτας, «εμείς δε ημέρας όντες νήφωμεν». Εμείς δε, αφού είμαστε παιδιά της ημέρας, είμαστε παιδιά του φωτός, ας νήφωμεν. Το ω με ωμέγα. Ας νήφωμεν. Βλέπετε; Είναι εντολή.

Δεν είναι θέμα που μπορείς να το διαλέξεις και να πεις: «Αν μου αρέσει, το κρατώ». Και εν συνεχεία ο Απόστολος Πέτρος λέγει: «Νήψατε, γρηγορήσατε, ότι ο αντίδικος ημών διάβολος, ως λέων ωρυόμενος, περιπατεί ζητών τίνα καταπίη». Ο δε Άγιος Ιγνάτιος ο Θεοφόρος γράφει προς τον Άγιο Πολύκαρπον, Επίσκοπον Σμύρνης: «Νήφε ως Θεού αθλητής». Τι ωραίο αυτό! «Νήφε ως Θεού αθλητής». Μένε καθαρός σαν αθλητής του Θεού.

Θαυμάσιον ορισμόν, αναλυτικότερον μάλιστα, του τι είναι νήψις, μας παραθέτει ο Άγιος Ησύχιος ο Σιναΐτης. Βρίσκεται εις τον πρώτο τόμο της Φιλοκαλίας. Σας λέγω και μερικές παραπομπές, για να σας κεντώ την όρεξη να πηγαίνετε να τα βρίσκετε, να αγοράζετε βιβλία και να πηγαίνετε να τα βρίσκετε και να μελετάτε. Είναι, λοιπόν, εις τον πρώτο τόμο της Φιλοκαλίας, σελίδα 141.

Τι λέει; Και θα κάνουμε μια σύντομη ανάλυση. «Νήψις εστί μέθοδος πνευματική». Η νήψις είναι... πνευματική μέθοδος. Λοιπόν, πρώτον, είναι μέθοδος. Δεν είναι σκοπός, είναι μέθοδος, είναι οδός. Όπως πήγατε από το σπίτι σας και ήρθατε εδώ. Δεν ήρθατε στον δρόμο. Ο δρόμος ήταν η μέθοδος, ο τρόπος που ήρθατε εδώ. Θα ξαναγυρίσετε πάλι πίσω. Ο σκοπός ήταν εδώ να έρθετε. Ώστε, λοιπόν, η νήψις είναι μέθοδος. Γιατί το λέμε και το τονίζω αυτό και το υπογραμμίζω; Διότι πολλοί άνθρωποι κάνουν σκοπό της ζωής τους την πνευματική ζωή. Μπορώ να σας πω —δεν θέλω έτσι να σας προσβάλλω— φοβάμαι ότι ίσως όλοι μας, μπορεί να υπάρχουν ελάχιστες εξαιρέσεις, να το έχουμε πάθει αυτό.

Και αυτή είναι μια λανθασμένη μορφή πνευματικότητας, την οποία δεν σας την ανέφερα, γιατί είναι πάρα πολλές. Ποια είναι; Το ξαναλέω άλλη μια φορά. Όταν την πνευματική ζωή την κάνω σκοπό της ζωής.

Θερμοκρασία. Επί παραδείγματι, βάζω τα δυνατά μου να μη λέγω ψέματα. Άμα ρωτήσω γιατί θέλω να πετύχω να μη λέγω ψέματα, δεν είμαι σε θέση να απαντήσω. σαφέστη να παλήσω.

Βάζω τα δυνατά μου να μην κουτσομπολεύω. Γιατί, όμως, προσπαθώ να μην κουτσομπολεύω; Για να είμαι καλός άνθρωπος, να είμαι καλός χριστιανός. Γιατί; Γιατί θέλω να είμαι καλός χριστιανός, αγαπητοί μου; Θα σας το πω από τώρα, θα το δούμε εκεί πιο κάτω.

Σκοπός της πνευματικής ζωής δεν είναι η νήψις και ο αγών, δεν είναι η τήρηση των εντολών. Ο σκοπός της πνευματικής ζωής είναι η απόκτηση του Αγίου Πνεύματος. Δεν λέγω ψέματα, διότι το ψέμα λυπεί το Πνεύμα το Άγιο και, συνεπώς, το διώχνω και δεν μένει μέσα μου. «Και μη ψεύδεσθε εις αλλήλους», λέγει. Συγγνώμη. «Και μη λυπείτε το Πνεύμα του Θεού, εν ω εσφραγίσθητε εις ημέραν απολυτρώσεως». Μη το λυπίζετε, λέει ο Απόστολος Παύλος. «Και μη ψεύδεσθε εις αλλήλους, ότι αλλήλων μέλη εσμέν». Πώς θα πω, λοιπόν, ψέματα; Θα διώξω το Πνεύμα του Θεού. Πώς θα κουτσομπολέψω; Θα διώξω το Πνεύμα του Θεού.

Σκέφτομαι πονηρά πράγματα. Το σώμα μου είναι ένας ναός του Αγίου Πνεύματος και η ψυχή μου. Πώς θα πω πονηρά πράγματα, αφού είναι ένας ναός του Αγίου Πνεύματος το σώμα μου; Όταν κάνω πονηρά πράγματα, το διώχνω το Άγιο Πνεύμα. Άρα δεν μετέρχομαι την πορνεία, δεν μετέρχομαι τους πονηρούς λογισμούς, δεν λέγω ψέματα, για να μην διώξω το Άγιο Πνεύμα, να το έχω. Αλλά το Άγιο Πνεύμα είναι ο Θεός και, συνεπώς, μετά του Θεού αποκτώ την ένωση. Αυτός είναι ο σκοπός. Το καταλάβατε; Ο σκοπός δεν είναι οι αρετές. Γι' αυτό, κανείς, αν ποτέ αποκτήσει αρετές, ποτέ να μην καυχηθεί. Αν δείτε άνθρωπο να υπερηφανευτεί για τις αρετές του, γι' αυτό που πέτυχε, πέτυχε να νηστέψει πολύ, πέτυχε να εγκρατευτεί πολύ, να εγκρατευτεί πολύ καιρό,

δεν ξέρω τι πέτυχε, και τον δείτε και καμαρώνει, αυτός δεν κατάλαβε τίποτε. Έμεινε εις το μέσον. Είναι σαν να εζήτησε ένα ποτήρι νερό και, ενώ του ήρθε το ποτήρι με το νερό, καμαρώνει το ποτήρι και δεν πίνει το νερό. Καμαρώνει το ποτήρι και δεν πίνει το νερό. Ε, το ποτήρι θα το δώσουμε πίσω, το νερό θα πιούμε. Η αρετή σου, αυτή η αρετή σου, ήταν σκοπός; Ήταν το μέσο να αποκτήσεις το Πνεύμα του Θεού. Και τώρα καμαρώνεις για το μέσον. Βλέπετε; Σημαίνει ότι δεν κατάλαβε τίποτα. Αλλά προχωρώ. Η νήψις είναι μέθοδος, λοιπόν, μέθοδος πνευματική. Πραγματικά είναι μία μέθοδος που απαιτεί κόπον και μόχθον και φροντίδα και επιστήμη και γνώσεις. Απορεί κανείς πώς μπορεί να βλέπει τους ανθρώπους να λέγουν

με τόσο ελαφρά συνείδηση ότι «εγώ λέω, εγώ, αυτή είναι η πραγματική ζωή μου». Σπουδαία πράγματα! Ή, τελευταία, ας πούμε, «όταν θα γεράσω, κάτι θα φροντίσω με αυτήν την ψυχή μου». Είναι, αγαπητοί μου, ολόκληρη επιστήμη, από τις πιο δύσκολες επιστήμες και τις πιο δύσκολες τέχνες, να φτιάξουμε τον ατίθασο εαυτό μας. Μέθοδος που απαιτεί βαθύ αναγνωσμό. Αν κανείς ποτέ διαβάσει τους Πατέρες της Εκκλησίας μας, θα δει ότι οι άνθρωποι αυτοί είχαν αποκτήσει αυτή τη βαθιά γνώση. Μια ολόκληρη ζωή στην άσκηση στάθηκε αιτία να αποκτήσουν πείρα του τι σημαίνει να κυβερνώ τον εαυτό μου. Και εμείς με τόση επιπολαιότητα μιλάμε για ζωή ασκητική, αγωνιστική. Είναι, λοιπόν, μέθοδος πνευματική η νήψις.

«Εμπαθών νοημάτων και λόγων και πονηρών έργων πάμπαν τον άνθρωπον, συν Θεώ, απαλλάττουσα». Πρώτο έργο, λοιπόν, αυτής της νυπτικής ζωής είναι να απαλλάξει καθ' ολοκληρίαν τον άνθρωπο από πονηρές σκέψεις, πονηρά λόγια, πονηρά έργα. Η τριάδα, προσέξτε: σκέψεις, λόγια, έργα. Το πιο πολύ μέρος των ανθρώπων πιστεύει ότι τα λόγια δεν είναι αμαρτία και πολύ παραπάνω οι σκέψεις. «Καλά», λέει, «λόγια είπα, έκανα τίποτα;» Και ποιος σου είπε, αγαπητέ μου, ότι τα λόγια δεν είναι αμαρτία; «Μα δεν έκανα τίποτα». Μα και τα λόγια είναι αμαρτία. Και ύστερα πάρα πολλοί άνθρωποι νομίζουν ότι, καλά, να μην πω λόγια, αλλά

έχω δικαίωμα να σκεφτώ. Όχι, δεν έχεις δικαίωμα να σκεφτείς πονηρά πράγματα. Η νυπτική ζωή, λοιπόν, ως μέθοδος, έρχεται να απαλλάξει τον άνθρωπο από όλους αυτούς τους εμπαθείς κόσμους, των σκέψεων, νοημάτων, των λόγων και των έργων. «Χρονίζουσα και προθύμως οδευομένη, γνώσιν ασφαλή Θεού του ακαταλήπτου χαρίζεται, καθώς εφικτόν, και μυστηρίων θείων και αποκρύφων λύσιν». Όταν τώρα χρονίζει αυτή, χρονίζει και οδεύει, οδευομένη, δηλαδή όχι, δεν είναι υπόθεση μιας μέρας, περπατάς.

Πορεία είναι, μία όδευσις. Όταν, λοιπόν, προχωρήσει η νυπτική ζωή και χρονίζει, περάσουν χρόνια — ακούτε; χρόνια, χρόνια — τότε όχι μόνο κανείς καταφέρνει να απαλλαγεί από αυτά, αλλά τότε αρχίζει, όσο είναι δυνατόν, καθώς είναι εφικτόν, όσο είναι δυνατόν στον άνθρωπο, να αποκτά και λύση των αποκρύφων και θείων μυστηρίων. Θα σας πω ένα μικρό παράδειγμα.

Είδετε! Γίνεται ένα δυστύχημα, μια πείνα, ένας πόλεμος. Οι άνθρωποι που δεν έχουν αυτό το Πνεύμα του Θεού, δεν ζουν νυπτική ζωή, δεν μπορούν να καταλάβουν τα μυστήρια του Θεού. Θα πουν: «Γίνεται πόλεμος. Γιατί γίνεται πόλεμος; Γιατί γίνεται πόλεμος;» Τίποτα. Τσακώθηκαν δύο λαοί και γίνεται πόλεμος. Ο άνθρωπος ο πνευματικός βλέπει πίσω από τα γεγονότα αυτό που ο Θεός επιτρέπει να γίνεται. Και του αποκαλύπτονται τα μυστήρια του Θεού μέσα στην ιστορία.

Μυστήρια του Θεού είναι μέσα στην ιστορία, είναι μέσα στη φύση και είναι και εις τον πνευματικόν κόσμο. Ο πνευματικός άνθρωπος, σε πρώτο βήμα, βλέπει τα μυστήρια του Θεού μέσα στη δημιουργία. Μετά βλέπει τα μυστήρια του Θεού να λύονται, να τα καταλαβαίνει μέσα στην ιστορία, εκείνα που δεν βλέπουν οι πιο σοφοί της γης.

Μετά βλέπει τα μυστήρια της Βασιλείας του Θεού. Αυτό το χαρίζει μόνο η νυπτική ζωή. «Υπάρχουσα πάσης εντολής Θεού, Παλαιάς τε και Νέας Διαθήκης, ποιητική και παντός αγαθού του μέλλοντος αιώνος παρεκτική». Αυτή, λέει, αυτός ο τρόπος, αυτή η μέθοδος νυπτικής ζωής, οδηγεί τον άνθρωπο να τηρεί τις εντολές του Θεού. «Και παντός αγαθού του μέλλοντος αιώνος παρεκτική». Αυτή, λέει, αυτός ο τρόπος, αυτή η μέθοδος νυπτικής ζωής, οδηγεί τον άνθρωπο να τηρεί τις εντολές του Θεού, τόσον εκείνων των εντολών που περιέχονται εις την Παλαιάν Διαθήκη και εκείνων που περιέχονται στην Καινή Διαθήκη. Και εντολές είναι πολλές. Ο κατά μηχανιστικόν τρόπον βλέπων τις εντολές οπωσδήποτε θα δει την Αγία Γραφή σαν ένα βιβλίο, μια συναγωγή περιπτωσιολογίας. Όπως ακριβώς έχουμε όλους τους νόμους μιας πολιτείας, οι οποίοι νόμοι δεν είναι παρά μία προσπάθεια να αναφερθούν, όσο μπορούν περισσότερο, σε πολλές περιπτώσεις και πέφτουν σε μία περιπτωσιολογία. Αλλά οι περιπτώσεις πόσες μπορεί να υπάρξουν στη ζωή μας; Άπειρες, άπειρες, άπειρες. Αγαπητοί μου, αυτό το κατεδίκασε ο Χριστός. Οι σύγχρονοί του Εβραίοι

ραββίνοι είχαν φτιάξει το διαβόητο Ταλμούδ, που περιείχε έξι χιλιάδες περιπτώσεις. Γι' αυτό είπε ότι εσείς φορτώσατε τους ανθρώπους με βάρη δυσβάστακτα και εσείς, αφού τα χαλκέψατε αυτά, ούτε με το μικρό σας δαχτυλάκι δεν πάτε να σηκώσετε κάτι. Είχε ο Κύριος υπόψη αυτό το χάλκευμα της περιπτωσιολογίας. Τι φοβερό πράγμα! Ο Χριστιανός που θα δει τις εντολές του Θεού σαν περιπτωσιολογία — ίσως δεν με καταλαβαίνετε τι εννοώ περιπτωσιολογία — είναι αυτό που έλεγες πολλές φορές και λέτε: «Θα μου πείτε, σε αυτήν την περίπτωση τι θα κάνω; Και σε εκείνη την περίπτωση τι θα κάνω;» Δεν έχεις Πνεύμα Θεού να καταλάβεις τι πρέπει να κάνεις; Πρέπει να μάθεις απ' έξω τι πρέπει να κάνεις σε κάθε περίπτωση; Οι

περιπτώσεις δεν τελειώνουν ποτέ. Ακούτε; Οι περιπτώσεις δεν τελειώνουν ποτέ. Γι' αυτό πολλοί άνθρωποι βλέπουν το Ευαγγέλιο, την Αγία Γραφή, τον Λόγο του Θεού, ένα βάρος. «Πω πω», λέει, «μη αυτό, μη εκείνο, πώς από εδώ, πώς από εκεί». Δεν είναι, αγαπητοί μου, αυτό οι εντολές του Θεού. Οι εντολές του Θεού είναι χαρά. Δεν είναι ένα βάρος, εκτός από το εξής: ότι επειδή εμείς γινήκαμε ασθενείς, δεν μπορούμε να σηκώσουμε. Ο Χριστός το βεβαίωσε ότι ο ζυγός μου, λέγει, είναι χρηστός. Συγγνώμη, χρηστός, και το φορτίο μου ελαφρύ. Δηλαδή, αυτό που σας βάζω είναι χρήσιμο. Αυτό που είπε ο Χριστός, το «χρηστός» είπα. Είναι χρήσιμο, ωφέλιμο. Και αυτό που σας λέγω είναι ελαφρύ.

Ο Χριστός είπε είναι ελαφρύ. Πώς εμείς τώρα το βλέπουμε βαρύ; Σημαίνει κάτι υπάρχει. Σημαίνει το βλέπουμε αλλιώτικα. Αλλιώτικα το βλέπουμε το Ευαγγέλιο, το βλέπουμε βαρύ, διότι το βλέπουμε στραβά, γιατί έχουμε περιπτωθεί μέσα εις τις περιπτώσεις. Όταν κανείς, όμως, όταν κανείς έχει το Πνεύμα του Θεού, βλέπει τις εντολές του Θεού, τις βασικές μάλιστα, την αγάπη του Θεού και την πίστη — την αγάπη, προσέξτε, και την πίστη και τον φόβο του Θεού — τότε, τότε λύνει όλες τις περιπτώσεις. Δεν είναι ανάγκη, επί παραδείγματι, δεν είναι ανάγκη, πραγματικά δεν είναι ανάγκη, να μάθω από την Παλαιά Διαθήκη ότι, όταν συναντήσω το ζώο του αλλουνού και το ζώο κινδυνεύει,

λέει η Παλαιά Διαθήκη, και το ζώο κινδυνεύει, ξέρω εγώ, μπερδεύτηκε με ένα σκοινί — όσοι δεν είστε κάτοικοι, τα ζώα μπερδεύονται πολλές φορές με ένα σκοινί και πάει να πνιγεί. Καμιά φορά συμβαίνει αυτό, πάει να πνιγεί το ζώο — ότι πρέπει να πάω να το βοηθήσω το ζώο αυτό. Αυτό είναι μια περίπτωση. Είναι ανάγκη να μείνω στην περίπτωση όταν έχω αγάπη Θεού; Όταν έχω αγάπη, δεν είναι ανάγκη να ξέρω αυτή την εντολή, γιατί απλούστατα η αγάπη θα με καλεί και θα πω: «Το καημένο το ζώο, να πάω να το γλιτώσω». Και γιατί λυπούμαι το ζώο, αλλά και γιατί αγαπώ τον συνάνθρωπό μου εις τον οποίον ανήκει το ζώο. Επειδή, όταν έχω Πνεύμα Θεού, δεν πέφτω στις περιπτώσεις και τότε τα ποιεί της φύσεως ανάλογα. Αυτός είναι ο πνευματικός άνθρωπος, όχι ο περιπτωσιολογικός, αλλά ο άνθρωπος που έχει Πνεύμα του Θεού,

κρίνει ανά πάσα στιγμή πώς πρέπει να κινηθεί και να ενεργήσει. Πιστεύω είναι ενδιαφέροντα τα στοιχεία αυτά που σας λέγω. Παρακαλώ να προσέξετε. Ανοίγουν τον δρόμο για μια πνευματική ζωή. Μέσα στους καρπούς του Αγίου Πνεύματος είναι και η χαρά. Έχεις χαρά, μα αγωνίζεσαι; Δεν έχω χαρά. Αυτό τι σημαίνει; Στραβά πήρες τον δρόμο. Στραβά τον πήρες. Ώστε, λοιπόν, ο άνθρωπος τηρεί όλες τις εντολές, και της Παλαιάς Διαθήκης, ευχαρίστως. Και εν συνεχεία λέγει ότι...

«ποιητική η νήψις και παντός αγαθού του μέλλοντος αιώνος παρεκτική». Συγγνώμη, το «ποιητική» είναι στο πιο πάνω. «Και παντός αγαθού του μέλλοντος αιώνος παρεκτική». Δηλαδή, παρέχει κάθε αγαθό του μελλοντικού αιώνα. Τι είναι αυτά τα αγαθά του μελλοντικού αιώνα που παρέχει η νυπτική ζωή μας; Είναι ο αρραβών του Αγίου Πνεύματος. Είπα «ο αρραβών» και μου έρχεται στο μυαλό μια εικόνα που είναι παράδειγμα για να καταλάβουμε. Όταν λέμε σε έναν άνθρωπο «στις χαρές σου», εννοούμε τον γάμο, να παντρευτούμε. «Να με καλέσεις και στις χαρές σου. Η ώρα η καλή, στις χαρές σου», λέμε. Αυτός χαίρεται και θα παντρευτεί.

Είναι αρραβωνιασμένος, έχει χαρά, ομοίως έχει χαρά. Αλλά εάν η κυρίως χαρά είναι ο γάμος, τότε ο αρραβών είναι η πρόγευσις του γάμου. Συνεπώς και εδώ αυτό σημαίνει ότι ακόμη στη Βασιλεία του Θεού δεν μπήκαμε με την έννοια της ολοκληρωμένης φανερώσεως. Αλλά μπήκαμε στη Βασιλεία, γιατί είναι η Εκκλησία, μπήκαμε. Και τώρα έχουμε τον αρραβώνα του Πνεύματος του Αγίου, που είναι αρραβών χαράς, αρραβών αγάπης, πρόγευση δηλαδή, πρόγευση. Ε, ο εν νήψει άνθρωπος, ο νυπτικός άνθρωπος, αυτός που ζει τη νυπτική ζωή, αυτός έχει γεύση των μελλοντικών αγαθών, εκείνων των αγαθών που είναι στη Βασιλεία του Θεού, εκείνων που θα απολαύσουμε τότε. Βεβαίως, με όλα αυτά που λέμε, ίσως, ίσως θα κρίνουμε όλοι μας από μία στοιχειώδη αυτογνωσία ότι βρισκόμαστε πολύ μακριά. Και αν βρισκόμαστε πολύ μακριά, τότε πώς μπορούμε να πούμε ότι η πνευματική ζωή έχει όρια και ότι μπορούμε να σταθούμε και ότι εδώ είμαστε καλά που βρισκόμαστε; Και πού μπορούν να σταθούν εκείνοι που λένε ότι «Ε, καλά, είπαμε να είσαι θρησκευτικός άνθρωπος, αλλά όχι και τόσο»; Πού μπορούν να σταθούν;

«Αύτη κυρίως η της καρδίας καθαρότης». Αυτή, λέγει, η νήψις είναι η καθαρότητα της καρδιάς.

δια τομέγος μέγεθος και την καλλονήν αυτής, ή κυριώτερον ειπείν, διά την αμέλειαν ημών, σπανίζει σήμερον πάνυ εν μοναχοίς. Που λέγει ότι αυτή η ομορφιά της νυπτικής ζωής, επειδή είναι τόσο σπουδαία — δυστυχώς όχι — από την αμέλειά μας, λέγει ο Άγιος Ησύχιος. Και ο Άγιος Ησύχιος, αγαπητοί μου, είναι παλιός. Είναι, μου φαίνεται, του έκτου αιώνος, εβδόμου αιώνος, λοιπόν, αυτή τη στιγμή δεν θυμούμαι, δεν έχω σημειώσει ποιανού αιώνος είναι, που λέγει ότι σπανίζει, λέγει, αυτή η νυπτική ζωή και εις τους μοναχούς, και μάλιστα στην εποχή του. Τι θα λέγαμε στην εποχή μας για τους σημερινούς μας μοναχούς και τους σημερινούς μας λαϊκούς; Πόσο μακριά είμεθα!

«Μακριά είναι, μη μας τα λέτε αυτά», θα μου πει. «Μη μας τα λέτε, είναι πολύ μακριά». Εάν δεν σας δείξω τον στόχον τον αληθή, τι θα σας δείξω; Έναν ψευδή στόχο; Προέγραψα να νοθεύσω τον Λόγο του Θεού; Τώρα, για μας είναι πολύ μακριά. Θα σας δείξουμε, όμως, τον σωστό στόχο.

Ας το δούμε.

«Την οποίαν καθαρότητα, νυπτική ζωή, μακαρίζει λέγων· μακάριοι οι καθαροί τη καρδία, ότι αυτοί τον Θεόν όψονται. Τι άρα ούσα, πολλού αγοράζεται». Αφού τέτοια είναι η νυπτική ζωή, κατόπιν πολλού αντιτίμου αγοράζεται. Πώς αγοράζεται; Με το να ξεπουλήσεις τις χαρές του κόσμου τούτου, τις αμαρτωλές χαρές.

Έχει και καλά πράγματα ο κόσμος αυτός, τις αμαρτωλές χαρές του κόσμου τούτου. Θυμηθείτε την παραβολή του πολυτίμου μαργαρίτου, που πούλησε ό,τι άλλο είχε μέχρι τότε στην ιδιοκτησία του για να αγοράσει ο έμπορος ο καλός τον ένα τον πολύτιμο μαργαρίτη. «Τούτο, συγγνώμη, νήψις εν ανθρώπω χρονίζουσα». Όταν, λέγει, η νυπτική ζωή χρονίσει στον άνθρωπο, «ορθού και θεαρέστου βίου οδηγός γίνεται». Οδηγεί τον άνθρωπο στο σωστό βάδισμα στη ζωή του. «Και επίβασις θεωρίας». Αυτό γίνεται αιτία η νυπτική ζωή, η επίβασις στις θεωρίες. Θεωρία, να φτάσει ο άνθρωπος να έχει...

Θεοψίες. Τα κάνει να θεωρεί τον Θεό, τη δόξα του Θεού. Και το τριμερές της ψυχής, τον νου, σκέψεις ο νους, το νοητικόν, η καρδία, το συναίσθημα, τη βούληση. Ποιμαίνειν δικαίως ημάς εκδιδάσκει, τας αισθήσεις τε ασφαλώς τηρείν. Και να τηρούμε όπως πρέπει τις αισθήσεις μας. Πού τα μάτια μας και πού τα αυτιά μας και πού η γεύση μας και πού η αφή μας. Τι θα πιάσουμε και τι θα δούμε, μας διδάσκει. Και τας γενικάς τέσσερας αρετάς. Τέσσερις αρετές, ποιες είναι; Δεν θα κάνω ανάλυση, είχα πολλά να πω, αλλά δεν χρειάζεται. Ανδρεία, Φρόνηση,

Σωφροσύνη και Δικαιοσύνη. Αυτές, λέει, τις τέσσερις αρετές εν τω μετόχω αυτής καθ' ημέραν αύξει. Σε εκείνον που εργάζεται τη νυπτική ζωή, κάθε μέρα τις τέσσερις αυτές αρετές τις μεγαλώνει. Γιατί τέσσερις αρετές; Ανδρεία, Φρόνηση, Σωφροσύνη, Δικαιοσύνη. Με δύο λόγια, διότι η καθεμιά αντιστοιχεί στο κάθε μέρος της ψυχής. Η φρόνηση εις τον νουν, η ανδρεία εις τη βούληση, η σωφροσύνη εις το συναίσθημα και η δικαιοσύνη εις τα τρία αυτά. Είναι οι βασικές αρετές, που ένας άλλος πατήρ λέγει ότι και εκ τούτων αποτίκτονται ψυχικαί αρεταί. Ευχαριστώ.

Ελπίς, Αγάπη, Προσευχή, Κατάνυξη. Αυτές που θα αναλύσουμε στη συνέχεια των θεμάτων μας, αγαπητοί μου, αυτές ξεκινούν από αυτές τις τέσσερις βασικές: Ανδρεία, Φρόνηση, Σωφροσύνη και Δικαιοσύνη. Αλλά εδώ δεν θα μείνω παραπάνω, διότι αυτό θα γίνει μια αφετηρία των πάρα πολλών θεμάτων μας.

Τώρα είδαμε τι είναι η νυπτική ζωή, προσέξτε, τι είναι η νυπτική ζωή και ότι η νυπτική ζωή είναι μία μέθοδος, ένας δρόμος, ότι δεν υπάρχουν πολλοί δρόμοι, είναι ένας, μόνο ένας. Τώρα θα δούμε ένα διάγραμμα πνευματικής πορείας, νυπτικής υφής οπωσδήποτε, όπως μάλιστα μας το παρέχει ένας νηπτικός, ο Άγιος Θεόδωρος, Επίσκοπος Εδέσσης, όχι της Έδεσσας της Μακεδονίας αλλά της Συρίας.

Πολλές φορές, θέλετε, δεν ξέραμε πώς να ξεκινήσουμε στην πνευματική ζωή. Γι' αυτό, αυτό το διάγραμμα πολύ θα μας βοηθήσει. Ακούστε τι λέγει και θα κάνουμε μία σύντομη ανάλυση. Πίστις ορθή και ενδιάθετος γεννά τον του Θεού φόβον. Η πίστη, λέγει, η ορθή. Προσέξτε, η ορθή, όχι στραβή. Εδώ λοιπόν ο αιρετικός δεν έχει θέση. Αλλά μην νομίζετε μόνο ότι είναι ο αιρετικός, είναι και όλοι αυτοί οι χριστιανοί μας, οι χριστιανοί μας οι οποίοι δεν έχουν ορθή πίστη. Αν να του πεις μερικά πράγματα, τα αγνοεί. Κάτι που το έχω τόσο πρόχειρο και που δεν ξέρω, μου έχει γίνει ψύχωση σε αυτό το σημείο, με το θέμα της Αναστάσεως των Νεκρών. Πόσες φορές σας το έχω πει.

Δεν θα πάψω να το λέγω. Άμα ξέρεις ότι θα αναστηθείς, ξέρεις πόσα πράγματα θα λύσεις μέσα σου; Αλλιώς θα δεις τον κόσμο και τη ζωή. Άμα λοιπόν του πεις του αλλουνού ότι θα αναστηθεί από τους νεκρούς, αγαπητοί μου, θα σου πει «και πού το ξέρω;». Άμα σου το πει αυτό, δεν έχει ορθή πίστη. Άρα, δεν μπορεί παρακάτω να προχωρήσει η νυπτική ζωή, εκεί σκαλώνει. Πρώτο μέλημα λοιπόν είναι η ορθή πίστη, η ακριβής πίστη. Πολλοί άνθρωποι έχουν έναν «δε βαριέσαι» μόνο, έναν «δε βαριέσαι» μόνο. «Δεν βαριέσαι τώρα, δεν είναι και πολύ σημαντικό». Λες στον άλλον: «Ρε παιδάκι μου, πρόσεξε. Σαν να λέμε σε έναν ότι, αν βάλεις το χέρι σου μέσα στην πρίζα, θα σκοτωθείς». Το βάζεις στο μυαλό σου; «Τι, θα σκοτωθώ; Γιατί να σκοτωθώ;»

Πάρεις αυτό το φάρμακο παραπάνω, θα πεθάνεις. «Γιατί; Δεν έχει πολλή σημασία, θα το πάρω». Είναι μια επιπολαιότητα, κάτι φοβερό δηλαδή. Έτσι συμβαίνει και με το θέμα της πίστεως. Τουλάχιστον πρέπει να ξέρεις σωστά την πίστη και σου λέει «και τι σημασία θα έχει;». Λοιπόν, η ορθή πίστις και ενδιάθετος, θα πει ενδιάθετος, θα πει εσωτερική και βαθεία, αυτή γεννά τον φόβον του Θεού. Άμα πιστεύω πως υπάρχει κόλασις, και μάλιστα αιωνία, και ότι θα έλθει ο Χριστός ξανά στον κόσμο, θα επανέλθει να κρίνει ζώντας και νεκρούς, θα σου πω τι θα κάνω; Δεν θα φοβηθώ; Εάν, αγαπητοί μου, ξέρετε ότι αυτή τη στιγμή, ο μη γένοιτο, ξέσπασε ένας εμφύλιος σπαραγμός,

γένοιτο αυτή τη στιγμή, να, τώρα είσαστε μέσα, ήρθατε ήσυχα από το σπίτι σας εδώ, και αυτή τη στιγμή ακούγονται έξω πιστολιές και τρέχει ο κόσμος από εδώ και εκεί, έγινε μία σύρραξη, εμφύλιος. Και μου λέτε, πώς θα αισθάνεστε εδώ μέσα, έως ότου φύγετε για να πάτε στο σπίτι σας; Θα αισθάνεστε την ασφάλεια με την οποία αισθάνεστε τώρα που κάθεστε στο κάθισμά σας; Τι φόβος και τρόμος θα σας πιάσει! Τι θα γίνει; Πώς θα φύγω; Ε, αυτός είναι ο φόβος, όταν ξέρω από πίστη βαθεία ότι θα επανέλθει ο Χριστός ως κριτής και ότι θα αποστείλει τους μεν εις κόλασιν, τους δε εις Βασιλείαν Θεού. Άρα, από τη σωστή την πίστη γεννιέται ο φόβος. Αν δεν έχω φόβο Θεού, σημαίνει δεν έχω πίστη, και μάλιστα και ορθή πίστη. Ο δε φόβος του Θεού

την των εντολών ημάς εκδιδάσκει τήρησιν. Μας διδάσκει να τηρούμε τις εντολές ο φόβος του Θεού, διότι άμα ξέρεις ότι με τις εντολές, άμα τις τηρήσεις, με αυτές θα κριθείς, τι θα κάνεις; Μικρό παράδειγμα. Ο μαθητής που ξέρει ότι τον Ιούνιο θα δώσει εξετάσεις — οι εξετάσεις συνήθως δημιουργούν φόβο — ποιος μαθητής πάει χωρίς φόβο σε εξετάσεις και ποιος καλός μαθητής πάει χωρίς φόβο; Αφού φοβάται τον Ιούνιο, όλο τον χρόνο τι κάνει; Διαβάζει. Προσέξτε, διαβάζει. Άμα φοβάσαι λοιπόν μήπως χαθείς, σε όλη σου τη ζωή τι θα κάνεις; Θα τηρείς τις εντολές. Βλέπετε πώς πάει το ένα με το άλλο; Πηγαίνει αλληλουχία. Ώστε λοιπόν, τήρησις εντολών. Εκ της των εντολών τηρήσεως συνίσταται η πρακτική αρετή.

Αρχίζεις να τηρείς τις εντολές, αυτό ακριβώς είναι η πρακτική αρετή. Γιατί πρακτική αρετή; Η αρετή που προκύπτει από την τήρηση και πράξη και ενάσκηση των αρετών. Κάνω την ελεημοσύνη μου, κάνω την προσευχή μου, τρέχω, κινούμαι. Όλα αυτά δημιουργούν την πρακτική αρετή, αρχή ούσα της θεωρητικής. Η οποία πρακτική αρετή είναι αρχή της θεωρητικής αρετής. Δηλαδή, όταν πλέον ο άνθρωπος φτάνει στη θεωρητική αρετή. Αλλά μην αναλύσω πιο πολύ. Της πρακτικής και θεωρητικής αρετής εστί τέλος η απάθεια. Θα μιλήσω λίγο πιο κάτω για την απάθεια. Τι είναι η απάθεια;

Απάθεια είναι όταν ο άνθρωπος δεν έχει πλέον πάθος. Δεν έχει πάθος. Δεν είναι η απάθεια ο απαθής άνθρωπος που λέμε: «Για δες τον τον απαθή, ο άλλος δίπλα του πεινάει, διψάει, σκοτώνεται και αυτός μένει ανέμελος». Αυτή δεν είναι η απάθεια, η απαλλαγή από τα πάθη, είναι η αδιαφορία. Αυτό είναι κακό πράγμα. Όταν λέμε απάθεια, εννοούμε τον άνθρωπο εκείνον ο οποίος απηλλάγη από τα πάθη, δεν είναι παθιασμένος, δεν είναι εμπαθής. Αλλά αυτή η απάθεια, ακούστε, τούτων δε καρπός εστίν η απάθεια. Δι' απαθείας δε γίνεται η αγάπη. Όταν έρθει η απάθεια, τότε γεννιέται η αγάπη.

Η αγάπη. Θα μιλήσουμε για την αγάπη. Σας είπα ότι να έρχεστε να ακούτε τα θέματα αυτά, δεν θα είναι πολύ συνηθισμένα, γιατί μην μου πείτε «ακούσαμε για την αγάπη και τα ξέρουμε». Δεν τα ξέρουμε. Ένα μόνο θα σας πω, θα το πω δε και εις την οικείαν θέση, όταν θα έρθει το θέμα εκείνο. Λέμε, αγάπη για να έχεις πρέπει να είσαι απηλλαγμένος παθών. Λοιπόν, το ξέρετε, παρακαλώ, ότι όταν κανείς ασκεί την αγάπη αλλά δεν απηλλάγη από τα πάθη, η αγάπη αυτή οπωσδήποτε οδηγεί σε εσφαλμένες αποκλίσεις. Δημιουργεί απόκλιση της ορθής αγάπης, νοθεία,

δεν ξέρω τι άλλο. Θα τα πούμε όταν θα φτάσουμε στο σημείο εκείνο. Μικρό παράδειγμα. Μέσα μου είμαι γεμάτος πάθος και θέλω να αγαπήσω τον άλλον άνθρωπο. Αυτή η αγάπη θα φανεί στην ερωτική αγάπη, τη βρώμικη. Ξέρετε αυτό. Λες: «Ξέρω εγώ, αγαπώ αυτή την κυρία που είναι γειτόνισσά μας, παντρεμένη με τα παιδιά της, την αγαπώ πάρα πολύ την κυρία αυτή. Είναι εξαιρετική κυρία. Αγία». Λες ότι την αγαπάς. Ωραίο πράγμα. Θαυμάσια. Την αγαπάς, είναι η αγάπη του Θεού. Καθάρισε τον εαυτό σου και να λες ότι την αγαπάς, διότι, εάν δεν καθάρισες τον εαυτό σου, γρήγορα αυτή σου η συμπάθεια και η αγάπη τι θα γίνει; Από αγνή και πνευματική, γρήγορα θα γίνει σαρκική, βρώμικη αγάπη. Και ύστερα, ω, ύστερα τι φοβερά πράγματα γίνονται.

Αγαπώ αυτό το παιδάκι, αυτόν τον άνθρωπο, αγαπώ τούτο, εκείνο, αγαπώ τη φύση, τούτο, εκείνο. Αγαπάς τη φύση. Αλλά πού μπορεί να οδηγήσει αυτή η αγάπη της φύσεως, όταν δεν είσαι καθαρός μέσα σου; Πού μπορεί να φτάσει; Σε ειδωλολατρία, σε φυσιολατρία. Είναι ειδωλολατρία. Μπορεί να γίνεις ένας τέκτων, ένας μασόνος, που είναι φυσιολάτρες αυτοί. Αγαπούν την κτίση. Πολύ την αγαπούν, ας πούμε έτσι, η ειρωνεία των πραγμάτων, ας πούμε όμως έτσι. Γιατί θα αγαπείς την κτίση με την έννοια ότι ξέχασες την αγάπη του Θεού; Γιατί μέσα σου είχες πάθη. Βλέπετε ότι δεν μπορεί ποτέ κανείς να αγαπήσει ορθά, εάν δεν είναι καθαρός από μέσα του, εφ' όσον δεν έφτασε στην απάθεια. Το παιδί αγαπάει τη μάνα του και τον πατέρα του. Για να ρωτήσεις γιατί τους αγαπάει. Γιατί είναι παιδί τους.

Πόσες φορές προσβλέπουν στην περιουσία! Τι είναι λοιπόν τώρα εδώ το πάθος; Το πάθος της φιλαργυρίας. Αυτό κάνει να αγαπάει το παιδί τη μάνα και τον πατέρα, τους περιποιείται για να αρπάξει τα κτήματα. Όταν όμως δεν υπάρχει το πάθος της φιλαργυρίας, τι θα πει; Είναι η μάνα μου και ο πατέρας μου. Τι θα πει αν έχουν ή δεν έχουν οι άνθρωποι χωράφια και χρήματα; Δηλαδή πρέπει να έχουν χρήματα για να κοιτάξω τους γονείς μου και αν δεν έχουν δεν πρέπει να τους κοιτάξω; Βλέπετε, η αγάπη, απηλλαγμένη, απηλλαγμένη του πάθους της φιλαργυρίας, αγαπάει ορθά. Εμποτισμένη από το πάθος της φιλαργυρίας, αγαπάει στραβά, αγαπάει, θα λέγαμε, με υστεροβουλία, αγαπάει με ιδιοτέλεια, αγαπάει όπως θέλει.

Ωραία!

Αλλά βλέπουμε κάτι εδώ και θα τελειώσουμε αυτό το σημείο. Ότι μετά από την αγάπη τι έρχεται;

Δι' απαθείας δε γίνεται ημίν η αγάπη, και ο μένων εν τη αγάπη εν τω Θεώ μένει και ο Θεός εν αυτώ. Αυτός λοιπόν ο οποίος έχει την αγάπη, μετά μένει μέσα στον Θεό και ο Θεός μέσα σε αυτόν. Ένωσις μετά του Θεού. Προσέξτε εδώ να δείτε μια αλυσίδα. Πίστις γεννάει τον φόβο. Ο φόβος γεννάει την τήρηση των εντολών. Η τήρηση των εντολών γεννάει την πρακτική και θεωρητική αρετή. Αυτή γεννά την απάθεια. Η απάθεια γεννάει την αγάπη. Η αγάπη γεννάει την ένωσή μας με τον Θεό. Αυτή η πορεία είναι η οδός στη νυπτική ζωή και φτάνουμε στο τέρμα, η ένωσή μας με τον Θεό. Μια αλυσίδα. Αλλά αυτή η αλυσίδα έχει ένα στήριγμα στη μέση, όπως ακριβώς λέγεται η ζυγαριά.

Ζυγαριά. Για να κρατηθεί το άλλο τμήμα του άξονος του ζυγού, πρέπει να δούμε αυτό το πρώτο τμήμα. Ο άξων εδώ που ακουμπά η ζυγαριά είναι η απάθεια, και έχουμε ένα πρώτο μέρος, την πίστη που οδηγεί στον φόβο του Θεού και στην τήρηση των εντολών και στην πρακτική και θεωρητική ζωή, αρετή. Εδώ έχουμε το πρώτο μέρος. Το δεύτερο είναι η αγάπη και η ένωσή μας με τον Θεό. Αυτό το πρώτο με το δεύτερο ενώνεται ή ζυγίζεται με την αρετή, με το στοιχείο που λέγεται απάθεια. Αλλά γι' αυτή την απάθεια θα μιλήσουμε εκτενέστερα την ερχομένη φορά.

Θα θέσω ένα ερώτημα, χωρίς φυσικά να περιμένω απάντηση. Πώς βλέπετε, σας ενδιαφέρουν τα θέματα αυτά του πνευματικού καταρτισμού, για να μπορέσουμε να βάλουμε μια πορεία πνευματικής ζωής; Αν ναι, αγαπητοί μου, όταν φεύγουμε από εδώ, ας κάνουμε και μια προσπάθεια αυτά όλα να γίνουν μια πραγματικότητα. Ευχαριστώ.