On Heresies, Part 2

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Last time we spoke in general about heresy. But what is a heretical teaching? What is heresy? Heresy is the rational interpretation of dogma. In other words, it is the human attempt to comprehend the Mystery of God. And when a person tries to comprehend it, he wants to fit it into the categories of human reason. He wants to rationalize something that lies beyond reason. Any attempt, then, to make rational what cannot be confined within the narrow limits of reason will inevitably go astray; and once it goes astray, it becomes heresy. Heresies, therefore, are always rationalizations of the Word of God, of divine Revelation. For, as I continually repeat, divine revelations are beyond reason; they stand above human reason. When, for example, Abraham is told, “You will have a child now, when you are a hundred years old,” if he applies human reason, he will say, “How can this possibly happen?” And the moment he applies human reason, he rationalizes what is being revealed to him. But then he will reject it and say, “It is impossible; I am a hundred years old.” If, however, he says, “I do not understand it, but since God says it, I believe it just as it is. I leave it as it is,” from that moment onward he remains in the right faith. But when he rationalizes it,

he will reject it or distort it; he will change it or modify it. From that moment, he has entered the realm of heresy. What gives birth to heresy? Two things: the devil and human egotism. The devil is the sower of the tares in the Parable of the Tares, which we discussed last time. As we said, his method is the method of adulteration. After the Cross and the Resurrection, the devil employs the method of adulteration—that is, deviation from the truth, which is heresy. The devil does not deny the truth outright; he modifies it. This is his systematic method, and in every age it assumes subtle variations,

yet in essence it has always remained the same method, from the time of the Cross and the Resurrection until today. This method of adulteration is the fruit of the devil’s envy and malice. Human egotism likewise gives birth to heresy, either in the form of human pride or in the form of obstinate attachment to a corrupt way of life. The devil exploits both pride and corrupt living, making them instruments in his hands. And so he uses corrupt and prideful people as his instruments to spread one of his heresies. Regarding the case of...

a corrupt way of life, the Lord says in John 7:17: “If anyone wills to do His will”—that is, the will of God—“he shall know concerning the teaching, whether it is from God or whether I speak on My own authority.” If someone desires to do the will of God, the Lord says—to keep God’s will, to avoid sin, and to observe all God’s commandments—then notice, please, the wonderful criterion the Lord gives us, a criterion of discernment: that person will automatically acknowledge that Jesus Christ is true. And when he accepts that Christ is true—that He is the God-Man—then, of course, he is in no danger of falling into any deviation or any heresy. This is so when he keeps the will of God completely.

Consequently, such a person is chaste and pure. My dear ones, a chaste and pure person has no reason to deviate. Only a corrupt person has reasons to modify the dogmas. What concern would a good person who keeps God’s commandments have, for example, over whether Hell exists? It does not trouble him, because he knows that he is not a worker of darkness, not a worker of Gehenna, of Hell, and therefore has no reason to deny Hell. Who is it that will deny Hell? The corrupt person. That is why you see the corrupt person introducing heresy and saying to you, “Who has seen these things? Who knows whether they are true? Oh, never mind all that! Surely God must be so good that”

“there should be no Hell,” and many other things besides. He makes them all up in his own mind. As I have told you, all these ideas are dictated by a corrupt way of life. Concerning pride as well, the Apostle Paul says to Titus: “Reject a heretical man after the first and second admonition, knowing that such a person is warped and sinning, being self-condemned.” In his epistle, in Titus 3:10–11, the Apostle says that you should tell a heretic once and then a second time to abandon his heresy. Do not persist beyond that. This person has become perverted. Where does the problem lie? It lies within his soul; it is pride. And when the Apostle Paul says

once and twice, but no more, he means that pride, if it is not an incurable passion, is at least a passion very difficult to cure. Human pride often creates heresy. It is ambition: in order to distinguish themselves from others, people seek Herostratic fame. Do you know who Herostratus was? He was an obscure man named Herostratus who, on the night Alexander the Great was born, set fire to the Temple of Artemis at Ephesus, because he burned inwardly with the desire for his name to remain in history. Indeed, when he was arrested, they tried to ensure that his name would never be recorded anywhere, so that he would not attain what he sought. Yet his name remained in history, preserved in the expression “Herostratic fame.”

He wanted to gain fame through evil. You see that this tendency exists within man: the desire for glory, which is pride. And he does not care whether he introduces a heresy. More generally, a prideful person wants to hold to what he himself understands, rather than to what the Word of God says. We have also seen, my dear ones, how heresies may be distinguished. Deviation is not confined merely to the realm of faith—that is, to the dogmatic realm—but can extend over the whole Gospel. Thus, if we wished to consider heresy in general, we could say that we distinguish three forms. The first is dogmatic heresy: when the deviation, the heresy, concerns dogma, the revealed truth,

which is beyond the nous, beyond the spiritual intellect, and concerns what God reveals—first and foremost, and above all else, I would say, the dogma of the Holy Trinity and Christological dogma, meaning everything concerning Christ, but also every dogma revealed to us by Holy Scripture, the Word of God. The second is the moral realm. This includes deviations from the moral law of the Gospel. When, for example, the Word of God says, “You shall not steal,” but a man tells himself and openly tells others, “Work so that you may eat, and steal so that you may have plenty,” this is heresy. When the Word of God says,

“You shall not commit fornication,” but people say, “Man was made to live sexually both inside and outside Holy Matrimony,” this is heresy. Those who promote sexual relations before Holy Matrimony are heretics with respect to the moral realm of the Gospel. The third form concerns the social realm. This includes the social views of various sociological systems concerning the distribution and enjoyment of material goods. When, for example, people claim that Paradise is here on earth and that no other Paradise exists—“And even if another Paradise does exist, it does not concern us; Paradise is here, in material form: what you will eat, what you will drink, and what you will enjoy”—we must not forget,

as I emphasized while explaining the Gospel according to Luke, which is chiefly the Gospel of the Kingdom of Christ, that we shall often have occasion to see that the Kingdom of God is not food and drink. As earthly systems, social systems are generally concerned with nothing more than improving people’s earthly lives. Therefore, whether they realize it or not, consciously or unconsciously, they seek to bring Paradise down to earth. Of course, I do not mean what the Word of God says: “Learn righteousness, you who dwell upon the earth.” Far from it. That is certainly not what I mean.

There must be justice upon the earth, and there must not be what the Apostle Paul describes to the Corinthians: “One is hungry, while another is drunk.” One person here is hungry, while another over there is drunk. And the one who is drunk is so because he has an abundance of food and drink.

The other person is hungry and has no abundance—not enough to become drunk, but not even enough to fill his stomach. I would never say, my dear ones, that such inequality ought to exist. No; God forbid! But true justice must flow from the understanding that people are brothers to one another and are images of God. Unfortunately, people do not understand such things. They create social systems and impose them by force; and, as a rule, these social systems aim at nothing other than bringing Paradise down to earth—in a materialistic form, and increasingly in the most materialistic form possible. Racial discrimination likewise belongs to the social realm and may be called a heresy, because Paradise is not a natural, material paradise. When, for example, I say that a white person is superior to a black person,

this is nothing other than heresy. For the Word of God says, “There is neither Greek nor barbarian nor Scythian, neither educated nor uneducated, neither civilized nor uncivilized, but Christ is all and in all.” And we were all made from one blood: God “made from one blood every nation of men,” says the Apostle Paul. What does all this mean? It means nothing other than that whoever claims there are distinctions of worth among human beings is a heretic against the Gospel in the social realm. I am speaking somewhat quickly because we have discussed these things before, and I want to move on to other, far more important matters. In this whole situation, what measures has the Church taken against heresies? The Church has chiefly set forth, my dear ones, two weapons. The first is the episcopal office. The second is the

canon of the New Testament, and the third is the rule of faith, or the rule of truth, also called the Symbol of Faith. Through the first, the episcopal office, the Church continually demonstrates the unbroken succession of Holy Orders. She says that today’s bishop was ordained by the preceding bishop, that bishop by the one before him, and so on, tracing the succession through lists that the Church has always preserved in her archives. The archives of Rome, Antioch, Constantinople, Jerusalem, and Alexandria—the great Patriarchates—have been especially well preserved. Through these lists, Apostolic Succession is demonstrated.

For example, let us go back to Saint Polycarp. Who ordained Saint Polycarp as bishop of Smyrna? Saint John the Baptist—pardon me—Saint John the Evangelist. And who sent Saint John the Evangelist? The Lord Himself. Consequently, through this succession we have a direct dependence upon the Lord. That is why the Church is called One, Holy, Catholic, and Apostolic: we receive our Holy Orders from the Apostles, who received theirs from the Lord. So we come to a heretic—a Jehovah’s Witness, for example—and ask him, “Where is your priesthood?” They have nothing; they have no priesthood. They claim that their lineage reaches back to the time of Christ and the Apostles.

They claim to have understood and comprehended the Gospel extremely well. But where are those who stood in history as your forebears, so to speak—your spiritual forebears—and handed down to you what you claim to possess as the truth? Where are they? Your history begins in 1875. You have no succession whatsoever. The episcopal office, then, is the touchstone. You are heretics; no further discussion is needed. You are heretics and are rejected. We now come to the Church’s second weapon: the canon of the New Testament. As you know, by means of the New Testament canon, the Church opposed the so-called pseudepigraphal or spurious books. These were books—gospels or epistles—written by

heretics to support heretical positions. The Church gathered her own books, enclosed them together, arranged them, so to speak, in order, and formed what is called the canon of the New Testament. The New Testament contains twenty-seven books—not one more and not one fewer. If you now come to me with arguments drawn from books outside the twenty-seven books of the New Testament, I tell you, “These have no authority. I do not accept them; they are heretical.” Finally, there is the Symbol of Faith, also called the symbol of truth or the rule of faith.

By means of this, the Church defined dogmatic positions and truths clearly and in detail. Thus, for example, when Arius attacked the dogma of the Incarnation of the Son of God—the truth that Christ is the God-Man—the Church, gathered in Synod and guided by the Holy Spirit, defined and proclaimed that the Son is consubstantial with the Father, of one essence with Him. She expresses this in the words: “I believe in one God, the Father Almighty, Maker of heaven and earth, and of all things visible and invisible. And in one Lord Jesus Christ, the Son of God, the Only-begotten, begotten of the Father,” who is consubstantial with the Father, and so forth. Here we see the Church defining

clear dogmatic positions—truths of the New Testament and Holy Scripture that were attacked by heretics. And so she tells you, “Recite the Symbol of Faith, so that I may see whether you are a heretic.” If you do not believe that Christ is God, you certainly will not recite the Symbol of Faith. For example, ask a Jehovah’s Witness to recite the Symbol of Faith for you. He will not do so, because he does not believe it. He does not believe that Christ is the Son of God and consubstantial with the Father; he believes that Christ is a created being. So at once you have the touchstone by which to recognize him. It is nothing other than this criterion. It is just like the stone that goldsmiths call a touchstone. When you bring a gold ornament to a goldsmith and tell him that it is...

You tell him that it is twenty-four carats, but he is not persuaded that it is twenty-four, twenty, or eighteen. He takes your piece of jewelry, rubs it on the stone, applies a drop of acid, and watches to see whether the mark darkens. If it does, he judges by the degree of darkening how much copper, bronze, or some other inferior metal it contains, and he tells you, “It is not twenty-four carats; it is this many.” In the same way, the touchstone by which we test what heretics say is the Creed. The Creed handed down to us is, of course, the familiar Nicene Creed. There are also some more ancient creeds, but the Creed we have received contains twelve articles.

Does it contain every doctrinal truth of the Gospel? No. It contains only those truths that heretics attacked over the centuries. These are, of course, the principal teachings: the doctrine of God and of the Holy Trinity; more specifically, of the Son, the Holy Spirit, and the Father; then the death of Christ—that is, His work of salvation—His death and Resurrection; and thereafter the resurrection of the dead, the Church, and eternal life. In broad outline, it embraces the whole content of the faith. With these three weapons, my dear friends, the Church combats heresy. But the question arises: these weapons of our Church are very ancient, so do they still remain effective in our own time?

Can they still be used to confront heresies? By “confront,” I do not mean preventing people from becoming heretics, but showing them that what they accept is heresy. You cannot tell me, sir, that you are both a Chiliast and Orthodox. You cannot tell me, sir, that you are both a Protestant and Orthodox. You may be whatever you wish and do whatever you wish—that is another matter. But you cannot claim to be Orthodox and try to attach yourself to the Church. This is what I mean by the weapons of the Church: they enable her to show her children that this other teaching is a different doctrine. It is another teaching; it is not hers, but foreign to her. Do you understand? That is the sense in which I speak. I certainly do not mean that we should seize these people and demand, “Come here! What are you doing?” No, not at all, for everyone is free to believe, say, and do whatever he wishes.

Today, then, can the Church truly identify heretics by means of these three standards? These weapons remain valid and always will, my dear friends. Yet they are not entirely sufficient, and I shall explain why. First, against Chiliasm we can set, as I have told you, the episcopal office and the rule of truth. We shall ask them, “Where are your successors to the Apostles?” They have none. Ask a Chiliast to recite the Creed, and he will not do so. Yet the New Testament canon is accepted by the Chiliasts and, unfortunately, by all the heretics of our time. The Chiliast possesses the twenty-seven books of the New Testament. Thank you.

In earlier times, heretics such as the Gnostics possessed many other books outside the New Testament canon. But today all heretics have the twenty-seven books of the New Testament. Thus, in a sense, this weapon of the Church begins to lose its usefulness, as though it were rendered inactive. Yet they do something else: they accept the canon, but adulterate the content of the New Testament books. They interpret them in various ways. We shall examine this later. Among the Protestant groups that are Trinitarian and believe in the doctrine of the Holy Trinity—for there are also anti-Trinitarian Protestant groups, as we shall see later—we can set the episcopal office before them as the standard.

A Protestant will recite the Creed to us without difficulty, although Protestants also accept, in a certain fashion, the filioque of the Roman Catholics, the phrase “and from the Son.” Nevertheless, he will recite the Creed without difficulty. Since he also has the New Testament canon and its twenty-seven books, where do we find him wanting? In Apostolic Succession. They do not accept Holy Orders and have no Apostolic Succession. In other words, it is not necessary for someone to lack all three. If he lacks even one of them, he is identified as a heretic. But there are also certain heretical groups, such as the Roman Catholic Unia. “Unia” means union.

It is a Latin word, and it refers to their effort to draw the Orthodox into Roman Catholicism while appearing Orthodox in every respect. Their priests, for example, wear cassocks just as ours do. In their churches they follow the same order of services as we do, both on Sundays and weekdays. They use the familiar books of the Church—the Triodion, the Parakletike, the Pentecostarion, and the Horologion—everything in the regular way. On Sundays they read the same Gospel passages as we do. They have Matins, Vespers, and all the rest, and celebrate the regular Divine Liturgy of Saint John Chrysostom. Everything appears normal. They even have Byzantine churches. They differ in only one point: they commemorate the Pope. Only in that one point. You enter the church and see a priest dressed normally in his cassock.

It is a beautiful Byzantine church. You see the choir stalls and the chanters; the whole setting is beautifully Byzantine. They follow the entire order of the Church. You saw in the Apostoliki Diakonia calendar, for example, that today is the Sunday of the Paralytic, and in this Uniate church you hear the same Gospel of the Paralytic. So you say, “This church is Orthodox.” There appears to be no difference anywhere except for the commemoration of the Pope. Where, then, is the Trojan horse? This is deceit, and it is a great wound. The Unia has been active for centuries—centuries, I tell you. It has been operating since the time of the schism. For approximately eight centuries, the Roman Catholics have used the Unia against the East. But we also have certain Pentecostal groups.

They too act in the same way as the Roman Catholic Unia, as a Trojan horse. They accept everything: the bishop, the priest, Holy Communion, the episcopal order—everything, everything, everything. Yet they are a Trojan horse. What standard of discernment could we use to recognize and confront such people? Is it easy or difficult? It is not exceedingly difficult. For those who possess some knowledge, it is not difficult at all. It can be seen from a great distance, my dear friends, from a very great distance. Suppose we give a gold sovereign to a simple, inexperienced person. He cannot judge whether it is genuine or counterfeit. But take it to a money changer...

The money changer will recognize it immediately and tell you, “It is genuine,” or, “It is not genuine.” So it is here as well. Some people know and are able to discern, but most cannot. Someone will say, “Everything here seems perfectly all right.” Yes, because you do not know how to discern. The deceiver hides himself and, while remaining hidden, carries out his work. As we shall also see from the history of Protestantism in Greece, its activity was utterly hypocritical—a true Trojan horse. I believe they could offer evidence of their sincerity if they dissolved every separate activity of their own: the separate Bible studies they may conduct and the separate worship services they may hold. Only then could we say, “We accept that you are sincere,” though we would still need to remain watchful.

Heresy is a subtle matter, my dear friends—very subtle indeed. You cannot imagine how subtle it is. I shall give you only two examples. Saint Athanasius the Great was the guiding soul of the First Ecumenical Council. Arius was condemned. After his condemnation, however, he went to Constantine the Great and convinced him that he was Orthodox. Constantine the Great declared, “Arius confesses all the Orthodox teachings of the First Ecumenical Council.” He therefore gave Arius a letter of recommendation, directing that he be received in Alexandria into common worship and concelebration at the Divine Liturgy, where Saint Athanasius the Great was serving. When Arius arrived, Saint Athanasius refused to receive him. Arius protested, “But I have a letter from the emperor! I have made a confession of faith!”

Saint Athanasius the Great replied, “You are a liar. I do not want you here. Leave.” Do you know what this cost Saint Athanasius? Exile. It cost him one of his six exiles. Everyone was saying that Arius was sound in the faith now, that everything was in order. But Saint Athanasius insisted, “He is not sound; he is a hypocrite.” Consider another example. When Arius himself came to Constantinople to concelebrate with Patriarch Alexander, the Patriarch was deeply troubled. Crying, “My God, my God,” he spent the entire night awake in the church, praying: “My God, I beg You, my God, I beg You: if You permit Arius to serve the Liturgy, then either let him die tonight or let me die.” Patriarch Alexander was certain that...

Arius had not changed his beliefs. He remained a heretic despite all his assurances and professions of Orthodoxy. In the morning, as Arius was proceeding ceremonially with his followers, he died on the way. God heard the Patriarch’s prayer, and Arius died because he was a liar, a hypocrite, and a heretic. I tell you this to show that discernment is not always easy, even for a great man; above all, however, the demons know how to discern. Everything we discussed last time and today, my dear friends, forms a general outline for identifying and confronting any heresy that may appear in our age. Recently, besides the Chiliasts, there has been a marked increase...

...in heretical activity. This does not mean, of course, that Protestantism is appearing for the first time on the stage of history, especially in Greece or the East. But there has been a particular surge. Perhaps we have never spoken about Protestantism. Of course, if you recall, I told you last time that if we had to classify Chiliasm, we would place it among the Judaizing heresies, where Christianity and Judaism are blended together. That is what we said last time, and it is true. This is its final form. Yet you should know that Chiliasm began as a Protestant heresy. It arose from the Methodist heresy. I repeat: it began as a Protestant heresy.

It developed and gathered many, many elements along the way. It was like a tiny stone beginning to roll from the summit of a snow-covered mountain. As it tumbles downward, it gathers snow and becomes an avalanche. The farther it descends, the larger it grows, until, when it reaches the foot of the mountain, no one can recognize within that immense avalanche the tiny stone that first slipped from the summit. So it is here. Chiliasm certainly began as a Protestant heresy, but it is no longer merely a Protestant heresy. It has become what we described: a Judaizing heresy, bearing features of hostility toward Christianity that some Jews have sought to express. But what is Protestantism?

I shall give you a very brief history—very brief indeed. You can find its history in many books and manuals and read it whenever you wish. As is well known, when the Western Church broke away from the Orthodox Catholic Church of the East, it became filled with ambitious and prideful claims. These prideful claims drove it into error. The first was that Rome held primacy. Then came the claim that Rome possessed the unique privilege of standing above the other Churches and commanding them all. Afterward, it displayed ambitions of universal temporal rule.

The Crusades, for example, came under the pretext that they were going to reclaim the Holy Land, the places where Christ appeared, carried out His ministry, died, and rose again. In reality, however, these people sought conquest; they had imperial ambitions. The proof is that when they passed through Constantinople in 1204, they plundered the city so thoroughly that not even the Turks plundered Constantinople in such a manner. They imposed an occupation lasting eighty years. You understand, my dear friends, that their purpose was anything but what they claimed. And what was Constantinople? Was it occupied by Persians, Arabs, or some other people, so that we might say...

...that they wished to liberate Constantinople as well from Muslims and unbelievers? It is perfectly clear that their intentions were those of conquerors. Little by little, after separating themselves, they began to introduce various innovations. These innovations were certainly errors. There were many of them, but this is not the time to discuss them, my dear friends. Because of the Western Church’s prideful claims and errors, however, many souls and many of the faithful began to be scandalized. The immediate occasion for Protestantism was given by a Dominican monk named Johann Tetzel. He sold indulgences—documents claiming to grant forgiveness—in Saxony, Germany. At that time, there was a monk and priest...

...of the Roman Church named Luther. As a theologian, he was naturally able to know many things more closely. But when he saw these documents being sold and sins supposedly forgiven in exchange for money, he could bear it no longer. It weighed heavily upon him. He investigated the matter and wrote a protest consisting of ninety-five theses, in Latin. According to the custom of that age, when someone wished to initiate a theological, political, or social debate, he would post his propositions on the door of the cathedral. Anyone wishing to challenge him would then be given an appointed hour for a public appearance, and the debate would take place there.

That was the custom of the time. Luther followed this custom and, in Wittenberg, posted on the door of the Castle Church dedicated to All Saints his protest of ninety-five theses against indulgences and the sale of pardons. He did this on October 31, the eve of the feast of All Saints. On the day of the feast, the people went to the church, saw and read the theses, and became enthusiastic. At last, they felt that someone was able to speak out against these indulgences and against these errors and...

and false teachings of Rome. The people then began to grow enthusiastic, and Luther’s theses of protest spread like lightning through Germany, France, and Switzerland, with astonishing speed. Rome then found itself in a very difficult position. Instead of reconsidering its heretical positions—for if Rome had reconsidered them, my dear friends, the matter would have ended there, to the great joy and glory of the Church—what happened? Rome excommunicated Luther, and Luther publicly burned the decree of excommunication. From that point onward, the struggle against Rome began.

All this began on October 31, 1517. On that day the protest began in Europe. It continually won more and more people, and before long the protesters in Europe numbered in the millions and had become firmly established. Luther’s principal collaborators—I am speaking only in very broad terms, because there is much more to all this and it is not especially important for us at this moment—were Calvin and Zwingli. They struggled day and night to impose their views and began to formulate doctrinal positions. They no longer confined themselves, of course, to the question of indulgences, but turned to other aspects of the Church as well. Thus their teachers rejected Holy Tradition, which is nothing other than the Fathers of the Church.

Please pay attention: Holy Tradition is not simply what I learn from my father and mother. My father and mother may certainly teach me the Tradition of the Church; there is no objection to that. But if they tell me popular customs, things belonging to folklore, that is not Tradition. Let us not confuse the two—God forbid! Do you know what Tradition is? The Tradition of the Church is the Fathers of the Church, the Saints, the seven Ecumenical Councils, and the local Synods. The writings of the Fathers and the decisions of the Ecumenical Councils—these constitute Holy Tradition. In other words, it is a settled matter, though not closed in the sense of being lifeless. It is established and authoritative. It is not something accidental, something multicolored that changes among the people as it passes from mouth to mouth, and so on. I say this so that there may be no misunderstanding.

Luther, then, rejected Holy Tradition and, along with everything else I have described, rejected the Mysteries of the Church. He retained only two Mysteries: Baptism and the Holy Eucharist. Yet he did not acknowledge the sacramental reality that the Mysteries possess. For example, he did not accept that the Mystery of the Holy Eucharist is truly the Body and Blood of Christ, but held that it is merely the presence of divine grace, without actually being the Body and Blood of Christ. And even if one were to say that they did accept it as the Body and Blood of Christ, they abolished the Mystery of Holy Orders. Therefore, the Mystery of the Eucharist cannot be present, because it is through the Church’s Mystery of Holy Orders that the Eucharist becomes the Body and Blood of Christ. Without Holy Orders, it still would not be the Body and Blood of Christ. Do you understand?

So, although he retains these two Mysteries, he does not acknowledge their true reality, and in essence they too are rejected. He does retain Holy Scripture—but not exactly as the Church received it. From the forty-nine books of the Old Testament, he removes the ten books known as the deuterocanonical books and keeps thirty-nine. Among the books of the New Testament, he questions the Epistle of Saint James, the Brother of the Lord. They also believe in absolute predestination, which the Roman Catholics also believed, but they emphasize it in an especially strong and extreme way. This is because they accept faith alone, and not works as well, as the condition of justification—that is, of salvation. It is well known that, in order to be justified and saved...

I must believe, but I must also put the word of God into action. If I remain with faith alone, without works, then of course I cannot be saved. Likewise, if I rely only on works and their fulfillment, I cannot be saved. They say, “Faith alone saves; works are useless.” This is why they reject Saint James, the Brother of the Lord, because in his epistle he places particular emphasis on works. But what is the most terrible thing—the thing that makes it so difficult for Protestants ever to return to the truth? It is the subjective interpretation of Holy Scripture. That is the worst of all, because it opens the way to a dreadful departure from the truth.

And not merely a dreadful departure, but a continual departure, little by little. History has shown that they have undergone it, are undergoing it, and will continue to undergo it because of the principle Luther introduced: the subjective interpretation of Holy Scripture. Rome had not readily placed the Gospel into the hands of every believer. Luther now said, “Take the Gospel, study it, and understand it however you wish.” Rome, on the other hand, said, “Yes, you may read Holy Scripture, now that we have entered a new age, but someone who knows theology must be with you. A priest who knows theology must be present, so that you do not fall into error.” Reacting against this, Luther went to the opposite extreme I have described. What was the consequence? Rome’s extreme was its obsession with authority.

Authority—absolute authority and infallibility. Luther came and attacked the entire Roman Catholic Church, saying that the Pope was not infallible. And what did he do? By striking down one Pope, he made every believer into a little pope. For when each person takes Holy Scripture and understands it however he thinks best, he considers himself infallible. You ask him, “Why do you understand it that way?” and he replies, “Because that is how I understand it.” Thus every believer becomes an authority, an infallible judge, a little infallible pope. That was the result: he attacked one infallible man and created millions of infallible men. You see that, from its very foundation, the whole thing is a true disaster. I might also tell you that Luther’s name was originally Luder.

That was his family name, inherited from his father: Martin Luder. In German, Luder means a scoundrel. The Greek word exoles, from ollymi, means one who destroys and corrupts. Imagine how unpleasant such a name sounds. It would be like calling someone Mr. or Mrs. Rag in Greek and then having to say, “Here is Mrs. Rag.” It sounds dreadful. He truly proved to be a destroyer and corrupter.

Another result of this subjective interpretation of Holy Scripture, my dear friends, is the following. Since each person can understand Holy Scripture differently from everyone else, fragmentation began from the very moment the protest took shape—for Protestantism means protest. Divisions began immediately. Today in America there are 250 branches of Protestantism, while in Europe there are several hundred, and their number continually increases. Among the Pentecostals alone, from the time they appeared...

at the beginning of our century until today, there have already been sixty or seventy divisions. Each time another group breaks away, and then another. That is inevitable. And you should realize that they often disagree among themselves and end up quarreling and fighting bitterly because they cannot agree. Since everyone continually understands things in his own way, they have reached such deterioration and decline that from Luther we come to Zwingli, from Zwingli to Calvin, and from Calvin to the Socinians. To put it briefly, the Socinians were an antitrinitarian heresy that developed in Poland. That is, they did not accept the dogma of the Holy Trinity. At that point, therefore, such Protestants no longer belonged even to a Christian heresy.

They automatically separate themselves from the fold of Christianity. For the dogma that marks a heresy as Christian is the dogma of the Holy Trinity. If you do not accept the dogma of the Holy Trinity, you are not a Christian. The Millennialists are not Christians. Pay attention: Millennialism is not a Christian heresy. Millennialism is not a Christian heresy because it does not hold the dogma of the Holy Trinity; it rejects it. It is something entirely different, just as Islam is not, of course, a Christian heresy. It is something else, another religion altogether. Thus certain groups end up becoming antitrinitarian. I mention this simply as a matter of history, my dear friends. A few years ago, a conference was held in America, and Orthodox Christians were also invited. Why Orthodox Christians would attend is another matter. We are living in a time of crisis, I tell you sincerely. Everyone was asked not to mention the name of Jesus Christ.

Everyone was to say only “God,” because antitrinitarian Protestants were present at the conference. Is this not enough to make you tear your hair out or beat your head against the wall—that you would agree to remain at a conference where you were forbidden to utter the name of Christ because antitrinitarians were present? The condition to which the Protestants have fallen is terrible, my dear friends—terrible indeed, since they go so far as to deny even the dogma of the Holy Trinity. Moreover, where there is no Holy Orders, there is no Church. And where there is no Mystery of the Eucharist—the very heart of the Church—there is no Church. Consequently, we cannot speak of a “Protestant Church.” That expression is mistaken. It is not a Church at all. We may call them simply religious communities with a Christian coloring.

Do you hear? Protestantism is not even a Church—not even that. This is because they do not have Holy Orders; and if you do not have Holy Orders, you do not have the Mystery of the Holy Eucharist, and consequently you do not have the Church. For what is the Church? The Body of Christ. Listen, I will trace it step by step. What is the Church? The Body of Christ. If you do not have the Body of Christ—that is, if you do not have the Mystery of the Holy Eucharist, because you have no Holy Orders—then it follows that where Holy Orders does not exist, the Church does not exist. I am proving it to you from the very nature of things. Protestantism, however, did not remain in Germany. It spread throughout the world and began proselytizing with astonishing zeal, as though running a sprint and a marathon.

The same rivalry exists between Protestantism and Roman Catholicism. They race to Africa, where you see Roman Catholic missionaries and Protestant missionaries competing with one another. They race to the Far East—to China, at least until China drove them out—to Japan, India, and everywhere else. Roman Catholics and Protestants go to the ends of the earth, running a marathon to see who will arrive first and impart his heretical teaching. But since we are speaking about the Protestants, I shall confine myself to them. The Protestants therefore set their missionary and proselytizing plans in motion, targeting even the Orthodox Christians of the East.

Asia Minor as well. Their movement began in the sixteenth century, as I told you, in 1517. Once they had become established, toward the end of the sixteenth century and the beginning of the seventeenth, they turned against the East. They organized missions and came to Greece, Asia Minor, Bulgaria, Russia, Serbia, and Palestine. At that time, as is well known, all the lands I have mentioned except Russia were under Turkish occupation. The remarkable thing is that under Turkish rule the Orthodox Church suffered no harm from the Protestants. They tried in every way to capture and overcome her, but they did not succeed. Yet throughout all those centuries they never gave up.

Their missions persistently seek to conquer the East, just as the Unia continues to do to this very day, even at this moment while I am speaking to you. There is a Uniate Archbishop in Athens—a Roman Catholic Uniate Archbishop in Athens. It is a terrible thing. But when did their activity truly begin here? From the moment we were liberated. One might sometimes say that certain things are preserved better while buried, just as some antiquities survive while they remain underground. Once they are placed in museums and wicked people see them, they steal and destroy them. So it was here. Our Church was humble and hidden away below, in the catacombs and lowly churches. When she rose into the open, they rushed against the East as cunning and fierce adversaries.

Their activity here began in 1821, especially in Greece, Asia Minor, and Palestine—that is, in the lands of the Middle East. Some of them, such as Guilford, came to Greece under the pretext of philhellenism. I shall mention a few names of those who were active in Greece: King, Hill, Cork, Hartley, Selver, and Lieb. They came as friends of Greece and began establishing schools. Then, little by little, they began to reveal their poison. To this we must add the Bavarian monarchy that came to Greece. When King Otto arrived, he brought his court with him.

His courtiers were Bavarians—that is, Germans. The Bavarians were Protestants, and so Protestants came to Greece to govern the Orthodox Greeks. What a happy arrangement! They set the wolf to guard the sheep. My dear friends, the folly that has seized us is inconceivable. When we read these things in history, they truly seem beyond belief. And there was something worse. Someone may say to me, “But Otto became an Orthodox king, as the Constitution required.” Very well. His court, however, did not become Orthodox. Worse still, the Bavarian Maurer, a Protestant, was appointed Minister of Education and Religious Affairs.

As Minister of Education and Religious Affairs, what did this Protestant do? He closed the monasteries and restricted everything in Greece that he could restrict. The monasteries are an entire story in themselves, as you will see someday in an encyclical. All this, my dear friends, enabled Protestantism to seize key positions of power within Greece, and from that time onward Greece has been unable to raise her head. The fact that the Church is held captive by the state is the work of the Bavarians, the work of the Protestants, who sought to keep the Church under their heel and under their control. Yes, it is the work of the Bavarians; it is the work of the Protestants. And so long as the state remains as it is, the Church remains under its domination.

What stand did the Church take against Protestantism? From the time it first appeared here, the Church condemned it through six local Synods. One of these was the Synod of Jerusalem in 1672, under the renowned Dositheos, Patriarch of Jerusalem, who produced a wonderful confession of faith—truly wonderful. It has remained a genuine symbol, a monumental testimony to the faith. There Protestantism and its teachings were truly condemned, one by one. There was likewise the Synod of Constantinople in 1836.

That is where I shall begin. We will select a few passages from its decisions in order to answer several questions. But before I proceed to what we shall read from the encyclical of the local Synod of Constantinople of 1836, I would like to emphasize something: the decisions of an Ecumenical Council remain the inalienable possession of the Church. They cannot be altered or corrected, but retain their validity and authority. In other words, once the Church has decided a matter, there is no reason for the Church to decide it all over again, simply because what she has decided stands as it is, and nothing else.

Could the Church ever revoke one of her decisions at some later Synod? The decisions of the Synods are landmarks of truth. Both Ecumenical and local Synods are Synods of the Church, and through the Holy Spirit they express the voice of the Church. You may ask, “Why was Protestantism condemned by six local Synods rather than by only one?” I would answer that the Church returns to the subject not because she wishes to say something different, but because she builds upon the preceding Synod.

She does so simply to add anything new that may have appeared within that heresy, or, take note, to renew its condemnation. But it is always a condemnation—always. There can never come a time when we adopt some favorable or indulgent position toward it. Never. Otherwise, the Church would contradict herself. Let me give you a small example. Someone appears who denies the divinity of Jesus Christ. Clearly, that person has fallen into the heresy of Arius. Must the Church convene another Synod if many people begin denying Christ’s divinity? Must she hold another Synod to condemn those who deny it? Obviously not. Why? Because the matter has already been judged. The ruling was established at the First Ecumenical Council.

The Church will refer to it and say, “The condemnation has already been recorded,” and on the basis of that established judgment she will draw her conclusions. So I, as a priest, am in my parish and responsible for my flock. Whenever a heretic appears, whatever form the heresy may take, does that mean I must run and ask for guidance every single time? You see, the truth has already been deposited within the Church, and the heretical positions have already been judged. I need only open the books of the Church, my dear friends, and find there what the Church says. Then I will say, “You are a heretic.” I am not making myself a Synod. I am simply carrying out, within history, the decisions of the Synods that have already taken place. Please do not forget this. Therefore, when Protestant groups appear in Greece today, we cannot say...

...that we must begin all over again and condemn them, and that until we do so we must wait to hear what the Synod will say. The matter has already been judged. As I told you, Protestantism has been condemned by six local Synods. Please read the history of Cyril Lucaris, Patriarch of Constantinople. There you will see the great turmoil that arose in the Church because he displayed a certain pro-Calvinist position—a pro-Calvinist, Protestant, pro-Protestant inclination. As a result, a later Synod deposed him, just as the Church was compelled to condemn Origen after his death. That makes no difference. As that Synod of Constantinople says, “We deposed him so that...”

...there might not remain even the suspicion that the Church could have any connection with Protestantism. The Protestants tried, you see, to win the East over to their side so that they might gain its support. During the sixteenth or seventeenth century, they produced a forged confession that was supposedly written and signed by Cyril Lucaris, and began circulating it in Germany in both Greek and Latin. This caused a great uproar in the East: “The Patriarch is a Protestant!” And the Church—listen to this—asked him, “What is this? Are you a Protestant?” “No,” he said. “No, no, no.” Nevertheless, he left room for suspicion—even the faintest trace of suspicion. A later Synod of Constantinople excommunicated him from the Church, so that you may understand, as that Synod says...

...that our Church is vigilant in such matters and will never accept the presence of a heretic within her. I wanted to tell you these things as a necessary foundation. And now I would like to turn to one of those Synods. Which one? It makes no difference whether it dates from the 1600s, 1700s, or 1800s. The matter has already been judged. Let no one tell me, I repeat, that this is an old matter and that we need a new decision. I have already explained this. I have two texts I could present to you: the first is the encyclical decision of the local Synod held in Constantinople in 1836, and the second is the Synod of the Church of Greece held on March 22, 1891. I will not be dealing with the latter.

I will not focus so much on the decision of the Church of Greece as on the one from Constantinople, which is exceptionally interesting. Let us go directly to the text, my dear friends. I have the relevant books here with me, and I shall read only a few passages so that we may consider several extremely important points. First, the title of the synodal encyclical is as follows.

“The Encyclical of the Synod Held in Constantinople in 1836 Against the Protestant Missionaries.” It is perfectly clear: “Gregory, by the mercy of God Archbishop of Constantinople, New Rome, and Ecumenical Patriarch. The greatly merciful and all-sustaining God...” and so forth. In this book, the encyclical runs to thirty-five pages—thirty-five pages. It is very long. I spent three quarters of one night reading it.

I shall present only a small portion, just enough to tell you a few things. First, the question arises: does every priest, every shepherd, and everyone entrusted with guarding and shepherding Orthodox souls have the right to act on his own in protecting them? Certainly. Listen, then, to what the Synod says here: “We deem it necessary to make known to everyone the imminent danger facing the Church and, at the same time, to set before you in part the heresies, false teachings, and plots of the present-day heretics, so that you may know how to guard yourselves from their snares and traps.”

“We shall have to give a fearful account for your souls if we are negligent or indifferent in matters so essential, so great, and so exalted.” Toward the end of the encyclical, it addresses the bishops of the Patriarchate wherever they may be, urging them in particular to take the necessary measures. Finally, it addresses the faithful and tells them how they must be watchful. Therefore, we have the most solemn duty to guard our flock very carefully. I do not need my superior authority to tell me whether I should act. A physician recognizes the situation for himself, because these matters have already been established. They have been settled. There is no room for doubt—none whatsoever. Thank you.

The encyclical also shows us something fearful about the way Protestants think. You will be horrified, my dear friends, when you hear this: “The present-day heretics who wage war against and corrupt our sacred Orthodox Church, acting deceitfully and treacherously, are disciples and followers of Luther, Zwingli, Calvin, the Socinians”—these are the Socinians whom I mentioned earlier in connection with Poland—“and many other such heretics. Their champion and teacher, Luther,” they themselves write—this is their own statement, quoted by the Synod—“as the disciples of the Socinians boast, removed the roof of Babylon. Their apostle, Calvin, cast down its walls.”

“But the Socinians dug up even its foundations.” As I told you, the Socinians are anti-Trinitarians; they do not even accept the Triune God. And by “Babylon” they meant our immaculate Church, together with her Apostolic Traditions and sacred rites. Just imagine! Did you hear what they call the Church? Babylon. I will speak about this next time, in the second part, where you will see it more precisely. They call the Church Babylon and say that Luther removed her roof, Calvin demolished her walls, and the Socinians dug up her foundations. What a fearful thing! And then these people come to us proposing what? Telling us what? That we should cooperate with them?

That the Protestants should open our eyes, enlighten us, and lead us astray? And there is more!

Listen also to the methods they use and the disguises they assume: “Concerning the present-day heretics and their plots.” These present-day heretics—this was written in 1836—“being of one mind with, followers of, and zealots for the aforementioned founders of heresy in every respect, whose names they also bear and who are generally called Lutherans and Calvinists, have now seized a favorable opportunity to employ every method and every means to pour the poisonous venom”—that is, poison—“of these various heresies into the ears of the Orthodox, to defile our blameless faith, and to tear apart the flock of Christ. And in order to accomplish these things easily”—that is what the word means—“they assume various disguises.”

“They make a show of philanthropy, preach illumination, profess wisdom and education, and promise everything, even the greatest benefits.”

“They spend great sums printing booklets filled with various blasphemies of this kind, attacking now indirectly and now openly the heavenly dogmas, ordinances, traditions, and customs of our Holy Orthodox Church. They give these away or sell them at the lowest possible price, claiming to do good while actually causing harm, so that they may instill their unlawful blasphemies into the hearts of the Orthodox, especially the tender hearts of children.” The Protestants then turn against monasticism. Why do they attack monasticism? Because the monks expose them. The history of monasticism, my dear friends, is nothing other than...

...a revelation—the uncovering of the depths of Satan. Whenever a heresy appears, monasticism detects it. Those monks who live in the deserts and mountains, far removed from the world, are the ones who discern it. Our entire ecclesiastical history is a history of heresies being detected by monasticism. It is only to be expected, then, that heretics should regard monasticism with the greatest hostility. This is why they direct particular attacks against it. They seek to humiliate it as much as possible, solely in order to strike at the Church, because monasticism is the foremost defender of the Church. Someone—even a clergyman—once went so far as to say to me, “Why do you come down and involve yourselves in what is happening in the city? What concern is it of yours?”

As though our Church were nothing but a monastery and nothing beyond it should concern us! Basil the Great, my dear friends, was a universal Father of the Church. He cared about what was happening throughout the world. Can the body say, “My head hurts, so I will take an aspirin. My fingernail hurts, but I do not care because it is only a fingernail”? Does anyone ever say such a thing? Can we say, “I will remain in my parish, I will remain in my monastery, I will remain in my little home, and I do not care what happens beyond it”? Is that right? Is that Christian? Here is my answer: this is why we are up there—to see what is happening below and to awaken those who are asleep in the city. That was my reply. Now listen, please, to what the encyclical of the Synod of Constantinople says: “These and many other methods were employed by the heretics, the Protestants, and are still employed by the present-day heretics, in order to defile our faith...”

“to bring contempt upon our nation; and, in order to accomplish their malicious purposes more easily, they pour out the venom of their deceitful souls in endless slanders against the monastic order, which keeps unceasing watch, guards the Orthodox flock, and alone is able to resist and overthrow their evil designs. With the fiercest force, they hurl irrational words calling for the complete destruction of this sacred institution. But let these deluded apostles of Lutheran and Calvinist beliefs know that, from this monastic order until this very day, godly men rightly divide the word of truth and, through their teaching, guide Orthodox youth into sacred doctrine and upright moral conduct.”

“Contrary to the absurd claims of its malicious opponents, this order has never defiled the visible Church of Christ. On the contrary, it has always adorned, glorified, strengthened, and firmly established her, both through the spiritual life and through writings on doctrine and morals. It was this order that brought together the Ecumenical and local Councils convened through the ages. It was this monastic order that faithfully preserved the sacred Canons, which rightly and unerringly set forth the doctrine, govern the conduct of Christians, and guide them into a life according to God. From the beginning, it resisted and fought against the various systems of the pagan Greeks and, by the almighty power of the Lord, defeated the heresiarchs who taught false doctrine. Finally, it is this order that is now fighting and will”

“continue to fight the satanic heresiarchs who, in these last times, have emerged from the hidden recesses of the North and the depths of the Northern Ocean, so that they may cease troubling the Orthodox Eastern Church. This monastic institution has guarded her until now and, by the almighty power of God, the Creator of all, will guard her until the end.” There, then, is the position of monasticism against heretics, as stated in the official encyclical of the Constantinopolitan Synod of 1836. And now, can you imagine—can you imagine it? Yet it is true—that they even try to win over the clergy. Listen: “Events have shown that these books have brought our fellow countrymen no good whatsoever”

“except coldness in the faith, indifference toward religion, and corruption of morals. At first, before their deceitful purposes had become known, these Protestants contrived—and this happened in Greece, mind you—to make use even of respected and reputable members of the clergy”

“as the very means by which they might conceal their deceit still further.” Did you hear that? They win over even the clergy in order to conceal their deceit. Why should that surprise us? You heard it, my friends. The heretics, the Protestants, win over even clergymen to conceal their deceit. I am not the one saying this; the Synod of Constantinople says it.

And finally:

What position should we take toward all these people? “Therefore, through this present ecclesiastical and synodal encyclical letter, we make known to all Orthodox Christians everywhere that, since we will no longer tolerate such apostates from our one, Holy, Catholic, and Apostolic Church, we shall henceforth inevitably employ every means, with the aim either of correcting those who have gone astray and bringing them back to the straight path of God, or of cutting them off like rotten and decaying members and casting them out from the assembly of the faithful.” Either you will repent, return here to this Church, and put an end to all those schemes of yours outside the Church and those unlawful rival assemblies, or you will be cut off as a rotten member belonging to heresy. I am not the one saying this; the

Synod of Constantinople says it. And now the conclusion—the conclusion: “All these measures, therefore, being necessary and conducive to salvation—necessary and conducive to salvation—and having been approved by the common judgment of the Most Blessed Patriarchs, our brethren and fellow celebrants in Christ: His Most Divine Beatitude, the Most Holy Patriarch of Alexandria, Kyr Hierotheos; the Most Holy Patriarch of Antioch, Kyr Methodios; the Most Holy Patriarch of Jerusalem, Kyr Athanasios”; together with Gregory, the Patriarch of Constantinople, “and the other Holy Patriarchs, our predecessors, as well as the sacred brotherhood of hierarchs gathered around us, have been declared synodally.” They were approved by all of them—that is, by all the Patriarchates of the East. They approved them and pronounced upon them synodally, and now they sign the document. This, my dear friends, is the conclusion of this...

encyclical against the Protestants. What, then, can we say about all this? Are there authoritative judgments already in place? Yes, there are. Yet I see notices published in the newspapers; I see announcements of this and that kind, inviting our Christians to go to their meeting places, so that Protestants, under their various names—which I shall tell you about next time—may lead them astray. We must warn them. The subject has not been exhausted. Forgive me for keeping you longer than usual, but this had to be done. Next time I shall continue, giving you details concerning the Protestants, and especially the places in this very neighborhood where they are active and carrying on their work. So I ask that no one be absent; let everyone

be present, so that we may be properly informed and may also help those who are absent to escape the clutches of Hades and delusion. May God bless you.

Αναφερθήκαμε την περασμένη φορά στο θέμα γενικά της αιρέσεως. Αλλά τι είναι το αίρεμα; Τι είναι αίρεσις; Αίρεσις είναι η λογική ερμηνεία του δόγματος. Δηλαδή, είναι η προσπάθεια του ανθρώπου να κατανοήσει το μυστήριον του Θεού. Και όταν προσπαθεί να το κατανοήσει, θέλει να το κατατάξει μέσα στα λογικά κατηγορήματα. Δηλαδή, θέλει να λογικοποιήσει κάτι που είναι πέρα από τη λογική. Η προσπάθεια, λοιπόν, να κάνει λογικό, δηλαδή, εκείνο το οποίο δεν μπαίνει μέσα στα στενά όρια της λογικής, ανάγκη θα ξεφύγει, και αφού θα ξεφύγει, αυτό είναι αίρεσις. Ώστε, λοιπόν, αιρέσεις πάντοτε είναι οι λογικοποιήσεις του Λόγου του Θεού, της Αποκαλύψεως. Επειδή, πάντα επαναλαμβάνω, οι αποκαλύψεις είναι υπέρ λόγον, είναι πιο πάνω από τη λογική. Όταν, επί παραδείγματι, λέγεις στον Αβραάμ ότι θα γεννήσεις παιδί τώρα που είσαι εκατόχρονος, αν βάλει τη λογική, θα πει: «Πώς είναι δυνατόν αυτό να γίνει;» Και από τη στιγμή που θα βάλει τη λογική, θα λογικοποιήσει, δηλαδή, αυτό που του αποκαλύπτεται. Αλλ' όμως θα το απορρίψει και θα πει: «Δεν είναι δυνατόν, είμαι εκατόχρονος». Όταν, όμως, πει: «Εγώ μεν δεν το καταλαβαίνω, αλλά αφού το λέγει ο Θεός, το πιστεύω όπως είναι. Το αφήνω, λοιπόν, όπως είναι», από τη στιγμή εκείνη και πέρα μένει στην ορθήν πίστη. Όταν, όμως, το λογικοποιήσει,

θα το απορρίψει ή θα το διαστρέψει, θα το αλλάξει, θα το τροποποιήσει. Από τη στιγμή εκείνη είναι στον χώρο της αιρέσεως. Ποιος γεννά την αίρεση; Δυο πράγματα: ο διάβολος και ο εγωισμός του ανθρώπου. Ο διάβολος είναι ο σπορεύς των ζιζανίων, της παραβολής των ζιζανίων που λέγαμε την περασμένη φορά. Είναι, όπως είπαμε, η μέθοδός του, η μέθοδος της νοθείας. Μετά από τον Σταυρό και την Ανάσταση, ο διάβολος πλέον μετέρχεται τη μέθοδο της νοθείας, δηλαδή της αποκλίσεως από την αλήθεια, δηλαδή την αίρεση. Ο διάβολος δεν αρνείται, αλλά τροποποιεί. Αυτή είναι η μέθοδός του, η συστηματική, που σε κάθε εποχή θα πάρει λεπτές αποχρώσεις,

όμως πάντα βασικά θα μένει η ίδια μέθοδος από την εποχή του Σταυρού και της Αναστάσεως μέχρι σήμερα. Αυτή η μέθοδος της νοθείας είναι ο καρπός αυτού του διαβολικού φθόνου και της διαβολικής κακίας. Ο ανθρώπινος, ομοίως, εγωισμός γεννά την αίρεση και γεννά την αίρεση είτε υπό τη μορφή της υπερηφανείας εκ μέρους του ανθρώπου είτε υπό τη μορφή της εμμονής εις τον διεφθαρμένον βίον. Τόσο την υπερηφάνεια όσο και τον διεφθαρμένον βίον, ο διάβολος τα εκμεταλλεύεται αυτά, τα καθιστά όργανα εις τα χέρια του και έτσι, έχοντας όργανα τους διεφθαρμένους ανθρώπους και τους υπερηφάνους ανθρώπους, για να διαδώσει μίαν αίρεσή του. Δια την περίπτωση της...

διεφθαρμένου βίου, λέγει ο Κύριος, Ιωάννης 7:17: «Εάν τις θέλει το θέλημα αυτού ποιείν», δηλαδή του Θεού, «γνώσεται περί της διδαχής, πότερον εκ του Θεού εστιν ή εγώ απ' εμαυτού λαλώ». Εάν, λέγει, κάποιος θέλει να κάνει το θέλημα του Θεού, να τηρήσει το θέλημα του Θεού, να αποφύγει την αμαρτία και να τηρήσει όλες τις εντολές του Θεού, τότε, προσέξτε παρακαλώ να δείτε θαυμάσιον κριτήριο που θέτει ο Κύριος, κριτήριο διακρίσεως, αυτομάτως τότε θα παραδεχθεί ότι ο Ιησούς Χριστός είναι αληθινός. Και όταν δεχθεί ότι ο Χριστός είναι αληθινός, δηλαδή Θεάνθρωπος, τότε βεβαίως δεν κινδυνεύει να πέσει σε καμία απόκλιση, σε καμία αίρεση. Τότε, όταν θα τηρήσει απολύτως το θέλημα του Θεού.

Συνεπώς, είναι ο αγνός και ο καθαρός άνθρωπος. Δεν έχει λόγους αποκλίσεως, αγαπητοί μου, ο αγνός και καθαρός άνθρωπος. Μόνον ο διαφθαρμένος άνθρωπος έχει λόγους να τροποποιήσει τα δόγματα. Τι θα ενδιέφερε, επί παραδείγματι, τον αγαθόν άνθρωπον, τον τηρούντα τας εντολάς του Θεού, εάν υπάρχει ή δεν υπάρχει κόλαση; Δεν τον ενδιαφέρει, διότι σκέφτεται ότι δεν είναι εργάτης του σκοταδιού, δεν είναι εργάτης της γεένης, της κολάσεως, και συνεπώς δεν έχει λόγους να αρνηθεί την κόλαση. Ποιος είναι εκείνος που θα αρνηθεί την κόλαση; Ο διαφθαρμένος άνθρωπος. Γι' αυτό βλέπετε ότι ο διαφθαρμένος άνθρωπος εισάγει αίρεσιν και σου λέγει: «Και ποιος τα είδε αυτά και ποιος τα ξέρει και δεν βαριέσαι, μπα! Γιατί ο Θεός πρέπει να είναι πολύ αγαθός, τόσο που δεν»

θα πρέπει να υπάρχει κόλασις», και άλλα πολλά. Τα βγάζει με το μυαλό του. Όλα αυτά τα υπαγορεύει, όπως σας είπα, ο διεφθαρμένος βίος. Αλλά και δια την υπερηφάνεια, λέγει ο Απόστολος Παύλος προς τον Τίτον: «Αιρετικόν άνθρωπον μετά μίαν και δευτέραν νουθεσίαν παραιτού, ειδώς ότι εξέστραπται ο τοιούτος και αμαρτάνει, ων αυτοκατάκριτος». Όταν λέγει ο Απόστολος, στον Τίτον 3:10-11, στην επιστολή του, λέγει ότι θα πεις μία φορά, δύο φορές σ' έναν αιρετικό να αφήσει την αίρεσή του. Μην επιμείνεις περισσότερο. Αυτός ο άνθρωπος έχει διαστραφεί. Πού είναι τώρα το θέμα; Είναι στην ψυχή, είναι η υπερηφάνεια. Και όταν λέγει ο Απόστολος Παύλος

μία και δύο φορές, όχι παραπάνω, εννοεί ότι η υπερηφάνεια, εάν δεν είναι αθεράπευτον πάθος, τουλάχιστον είναι δυστεράπευτον πάθος. Και η υπερηφάνεια του ανθρώπου πολλάκις δημιουργεί την αίρεση. Η φιλοδοξία, δηλαδή, πως οι άνθρωποι, για να φανούν ότι διακρίνονται από τους άλλους, ζητούν μίαν ηροστράτειον δόξαν. Μήπως ξέρετε ποιος ήταν ο Ηρόστρατος; Κάποιος άσημος άνθρωπος, ονόματι Ηρόστρατος, τη νύχτα που εγεννάτο ο Μέγας Αλέξανδρος, έβαλε φωτιά στον ναόν της Αρτέμιδος στην Έφεσο, γιατί μέσα του εφλέγετο από την επιθυμία να μείνει το όνομά του στην ιστορία. Και τότε, μάλιστα, όταν τον συνέλαβαν, θέλησαν να μην γραφτεί το όνομά του πουθενά, για να μην πραγματοποιηθεί αυτό το οποίο ζητούσε. Αλλά έμεινε το όνομά του στην ιστορία, έμεινε ως ηροστράτειος δόξα.

Θέλησε να δοξαστεί με το κακόν. Βλέπετε ότι μέσα στον άνθρωπο υπάρχει αυτή η τάση να θέλει να δοξαστεί, η υπερηφάνεια. Και δεν τον ενδιαφέρει αν θα εισαγάγει αίρεσιν. Αλλά και γενικά ο άνθρωπος, ο υπερήφανος, θέλει να μένει σε εκείνο που καταλαβαίνει και όχι εκείνο το οποίο λέγει ο Λόγος του Θεού. Είδαμε, αγαπητοί μου, να διακρίνουμε ακόμη τις αιρέσεις. Απόκλιση όχι μόνο περιοριζόμενη στον τομέα της πίστεως, δηλαδή στον δογματικό τομέα, αλλά και εφ' ολοκλήρου του Ευαγγελίου. Έτσι, αν θα θέλαμε να δούμε γενικά την αίρεση, θα μπορούσαμε να πούμε ότι τη διακρίνουμε σε τρεις μορφές. Η πρώτη μορφή είναι η δογματική. Όταν, δηλαδή, η απόκλιση, η αίρεση, αναφέρεται εις το δόγμα, εις την αποκεκαλυμμένη αλήθεια,

η οποία είναι υπέρ νουν και αναφέρεται σε ό,τι βεβαίως ο Θεός αποκαλύπτει, πρωτίστως και κυρίως, όμως κυριότατα θα έλεγα, εις το δόγμα της Αγίας Τριάδος και εις το δόγμα το Χριστολογικόν, δηλαδή εις ό,τι αναφέρεται εις τον Χριστόν, αλλά και γενικά σε κάθε δόγμα που η Αγία Γραφή, ο Λόγος του Θεού, μας αποκαλύπτει. Είναι ο τομεύς της ηθικής. Εις αυτόν τον τομέα ανήκουν αποκλίσεις ως προς τον ηθικό νόμο του Ευαγγελίου. Όταν, επί παραδείγματι, λέγει ο Λόγος του Θεού: «Ου κλέψεις», και λέει ο άνθρωπος στον εαυτόν του, και το λέει και έξω: «Δούλεψε να φας και κλέψε να έχεις», αυτό είναι αίρεση. Όταν λέγει ο Λόγος του Θεού

«Ου πορνεύσεις» και λέγουν οι άνθρωποι: «Ο άνθρωπος είναι πλασμένος να ζει γενετησίως εκτός και εντός του γάμου», αυτό είναι αίρεσις. Εκείνοι οι οποίοι διαδίδουν, δηλαδή, γενετησίους σχέσεις προ του γάμου είναι αιρετικοί ως προς τον ηθικόν τομέα του Ευαγγελίου. Και τρίτον είναι ο κοινωνικός τομέας. Επίσης, εις αυτόν τον κοινωνικό τομέα ανήκουν οι κοινωνικές αντιλήψεις των διαφόρων κοινωνιολογικών συστημάτων περί κατανομής και απολαύσεως των υλικών αγαθών. Όταν, επί παραδείγματι, ισχυρίζονται οι άνθρωποι και λέγουν ότι ο Παράδεισος είναι εδώ στη γη, δεν υπάρχει άλλος Παράδεισος. Τι επιτέλους, κι αν υπάρχει άλλος Παράδεισος, δεν μας ενδιαφέρει, αλλά εδώ είναι ο Παράδεισος με την υλική του μορφή. Τι θα φας, τι θα πιεις, τι θα απολαύσεις. Μην ξεχνάμε δε,

καθώς σας το έχω τονίσει αυτό αναλύοντας το κατά Λουκάν Ευαγγέλιο, που είναι κυρίως το Ευαγγέλιο της Βασιλείας του Χριστού, πολλάκις μας θα δοθεί η ευκαιρία να δούμε ότι η Βασιλεία του Θεού δεν είναι πόσις και βρώσις και ότι όλα τα κοινωνικά συστήματα, κατά κανόνα, ως επίγεια συστήματα, δεν αποβλέπουν παρά πώς να βελτιώσουν τη ζωή των ανθρώπων και, συνεπώς, είτε το αντιλαμβάνονται είτε όχι, είτε συνειδητά είτε ασυνείδητα, θέλουν να μεταφέρουν τον Παράδεισον επί της γης. Και δεν εννοώ, βεβαίως, εκείνο που λέγει ο Λόγος του Θεού: «Δικαιοσύνην μάθετε οι ενοικούντες επί της γης». Άπαγε. Δεν εννοώ, βεβαίως.

Πρέπει να υπάρχει μια δικαιοσύνη πάνω στη γη και να μην υπάρχει εκείνο που λέγει ο Απόστολος Παύλος στους Κορινθίους: «Ος μεν πεινά, ος δε μεθύει». Ο ένας από εδώ πεινάει κι ο άλλος μεθάει από εκεί. Και εκείνος που μεθάει είναι γιατί έχει επάρκεια τροφίμων, γι' αυτό και μεθά.

Ούτος από εδώ πεινά και δεν έχει την επάρκεια, όχι να μεθύσει, αλλά δεν έχει καν να χορτάσει το στομάχι του. Δεν θα ήθελα ποτέ να πω, αγαπητοί μου, να υπάρχει αυτή η ανισότητα. Όχι, να φυλάξει ο Θεός. Αλλά αυτό απορρέει, όμως, από την αντίληψη που θα είχαν οι άνθρωποι ότι μεταξύ των είναι αδελφοί και είναι εικόνες του Θεού. Δυστυχώς, όμως, οι άνθρωποι τέτοια πράγματα δεν τα καταλαβαίνουν, δημιουργούν κοινωνικά συστήματα, τα επιβάλλουν δια της βίας, τα κοινωνικά αυτά συστήματα, και κατά κανόνα τα κοινωνικά συστήματα δεν αποβλέπουν παρά μόνο στο να μεταφέρουν τον Παράδεισον επί της γης, και μάλιστα στην υλιστική του, και όσο μπορούν περισσότερο και περισσότερο, μάλιστα στην πλέον υλιστική του μορφή. Ομοίως, στον τομέα των κοινωνικών, που θα μπορούσαμε να πούμε είναι μία αίρεση, γιατί δεν είναι φυσικός Παράδεισος υλικός, είναι και οι φυλετικές διακρίσεις. Όταν, επί παραδείγματι, λέγω ότι ο λευκός είναι ανώτερος του μαύρου,

δεν είναι παρά μία αίρεση. Διότι όταν λέγει ο Λόγος του Θεού: «Δεν υπάρχει Έλλην και βάρβαρος και Σκύθης και μορφωμένος και αμόρφωτος και πολιτισμένος και απολίτιστος, αλλά τα πάντα και εν πάσι Χριστός», και όλοι εξ ενός αίματος επλάσθημεν, εξ ενός αίματος ο Θεός έπλασε, λέει ο Απόστολος Παύλος, παν έθνος ανθρώπων, τι σημαίνουν όλα αυτά; Δεν σημαίνουν παρά ότι εκείνος που λέγει ότι υπάρχουν διακρίσεις ανάμεσα στους ανθρώπους, αυτός είναι αιρετικός ως προς το Ευαγγέλιο στον τομέα των κοινωνικών. Σας τα λέγω λίγο γρήγορα, γιατί κι άλλοτε τα είχαμε πει αυτά, γιατί θέλω να προχωρήσω σε πολύ άλλα σπουδαιότερα θέματα, σημεία. Εις όλην αυτή την κατάσταση, η Εκκλησία τι μέτρα έχει λάβει έναντι, δηλαδή, των αιρέσεων; Κυρίως η Εκκλησία αντέταξε, αγαπητοί μου, δύο όπλα. Το πρώτο είναι το επισκοπικό αξίωμα. Το δεύτερο είναι ο

κανών της Καινής Διαθήκης και το τρίτον είναι ο κανών της πίστεως ή της αληθείας ή το σύμβολον της πίστεως, όπως λέγεται. Με το πρώτο, το επισκοπικό αξίωμα, η Εκκλησία προσπαθεί να αποδείξει ανά πάσα στιγμή την ακατάπαυστον διαδοχή της Ιεροσύνης, λέγοντας ότι ο σημερινός επίσκοπος είναι χειροτονημένος από τον προηγούμενο επίσκοπο, ο προηγούμενος από τον προηγούμενο, και φτάνουμε με καταλόγους που πάντοτε η Εκκλησία διατηρούσε εις τα αρχεία της. Και κυρίως έχουν διασωθεί τα αρχεία Ρώμης, Αντιοχείας, Κωνσταντινουπόλεως, Ιεροσολύμων, Αλεξανδρείας, τα μεγάλα αυτά Πατριαρχεία, και με τους καταλόγους αυτούς αποδεικνύεται η Αποστολική Διαδοχή.

Επί παραδείγματι, φθάσαμε εις τον Άγιο Πολύκαρπον. Ποιος χειροτόνησε τον Άγιο Πολύκαρπον, Επίσκοπο Σμύρνης; Ο Άγιος Ιωάννης ο Βαπτιστής — συγγνώμη — ο Άγιος Ιωάννης ο Ευαγγελιστής. Τώρα, ποιος έστειλε τον Άγιο Ιωάννη τον Ευαγγελιστή; Ο Κύριος ο ίδιος. Συνεπώς, έχουμε άμεσον, κατά διαδοχή, εξάρτηση από τον Κύριον. Γι' αυτό και η Εκκλησία λέγεται Μία, Αγία, Καθολική και Αποστολική, διότι αντλούμε την ιεροσύνη μας από τους Αποστόλους, οι οποίοι αντλούν την ιεροσύνη τους από τον Κύριο. Ερχόμεθα, λοιπόν, και λέμε τώρα εις τον αιρετικόν, επί παραδείγματι εις τον Χιλιαστή, και του λέμε: «Πού είναι η ιεροσύνη σας;» Δεν έχουν τίποτα, δεν έχουν ιεροσύνη. Αυτοί λέγουν και ισχυρίζονται ότι κρατάει η σκούφια τους από την εποχή του Χριστού και των Αποστόλων.

Αυτοί κατενόησαν και κατάλαβαν πολύ καλά το Ευαγγέλιο, πολύ καλά. Πού είναι εκείνοι οι οποίοι στάθηκαν οι πρόγονοί σας, τρόπον τινά, οι πνευματικοί σας πρόγονοι μέσα στην ιστορία, για να σας παραδώσουν εκείνο το οποίο λέτε ότι κατέχετε ως αληθές; Πού είναι; Η ιστορία σας αρχίζει στα 1875. Δεν έχετε καμία διαδοχή. Λοιπόν, η Λυδία λίθος, το επισκοπικό αξίωμα. Είσαστε αιρετικοί, άνευ άλλης συζητήσεως. Είσαστε αιρετικοί, απορρίπτεσθε. Πηγαίνουμε στο δεύτερο όπλο της Εκκλησίας. Είναι ο κανών της Καινής Διαθήκης. Όπως τα ξέρετε, με τον κανόνα της Καινής Διαθήκης η Εκκλησία επολέμησε τα λεγόμενα ψευδεπίγραφα ή νόθα βιβλία. Ήταν εκείνα τα βιβλία, ευαγγέλια ή επιστολές, που τα έγραφαν

αιρετικοί άνθρωποι για να υποστηρίξουν αιρετικές θέσεις. Η Εκκλησία μαζεύει τα δικά της τα βιβλία, τα μαντρώνει, τα στοιβάζει, τα βάζει, τρόπον τινά, στη σειρά και δημιουργεί τον λεγόμενον κανόνα της Καινής Διαθήκης. Τα βιβλία της Καινής Διαθήκης είναι 27. Ούτε ένα παραπάνω ούτε ένα παρακάτω. Εάν τώρα εσύ μου προσάγεις και μου λέγεις επιχειρήματα από βιβλία τα οποία είναι έξω από τα βιβλία, τα 27, της Καινής Διαθήκης, σου λέγω: «Αυτά δεν έχουν καμία ισχύ. Δεν τα αποδέχομαι, είναι αιρετικά». Και τέλος είναι το σύμβολο της πίστεως ή το σύμβολο της αληθείας ή ο κανών της πίστεως, όπως έχει όλες αυτές τις ονομασίες.

Με αυτό η Εκκλησία καθόρισε λεπτομερώς και σαφώς δογματικές θέσεις και αλήθειες. Έτσι, επί παραδείγματι, όταν προσεβλήθη το δόγμα της ενανθρωπίσεως του Υιού του Θεού, ότι ο Χριστός είναι Θεάνθρωπος, προσεβλήθη από τον Άριον, η Εκκλησία εν Συνόδω και εν Πνεύματι Αγίω καθορίζει και λέγει ότι ο Υιός είναι ομοούσιος με τον Πατέρα. Αυτό το λέγει σε μια διατύπωση: «Πιστεύω εις έναν Θεόν, Πατέρα Παντοκράτορα, ποιητήν ουρανού και γης, ορατών τε πάντων και αοράτων. Και εις έναν Κύριον Ιησούν Χριστόν, τον Υιόν του Θεού, τον μονογενή, τον εκ του Πατρός γεννηθέντα», που είναι ομοούσιος με τον Πατέρα κλπ. Εδώ βλέπουμε, καθορίζει η Εκκλησία

σαφείς θέσεις δογματικές, θέσεις αληθείας της Καινής Διαθήκης, της Αγίας Γραφής, που προσεβλήθησαν από τους αιρετικούς. Και έτσι σου λέει: «Πες το σύμβολον της πίστεως, να δω αν είσαι αιρετικός ή δεν είσαι». Εάν δεν πιστεύεις ότι ο Χριστός είναι Θεός, τότε βεβαίως δεν θα πεις το σύμβολον της πίστεως. Και για παράδειγμα σας λέγω: πείτε σε έναν Χιλιαστή να σας πει το σύμβολο της πίστεως. Δεν θα σας το πει, γιατί δεν το πιστεύει. Δεν πιστεύει, δηλαδή, ότι ο Χριστός είναι Υιός του Θεού και είναι ομοούσιος· πιστεύει ότι είναι κτίσμα ο Χριστός. Αμέσως, λοιπόν, έχετε τη Λυδία λίθο για να καταλάβετε. Δεν είναι τίποτε άλλο παρά αυτό το κριτήριο. Όπως ακριβώς στους χρυσοχόους, μία πέτρα που λέγεται Λυδία λίθος, και όταν του πάτε εσείς ένα χρυσούν κόσμημα, το οποίο λέτε, εκείνος...

του λέτε ότι είναι 24 καρατίων, δεν πείθεται εκείνος αν είναι 24 ή 20 ή 18, δεν πείθεται. Παίρνει το κόσμημά σας, το τρίβει απάνω στην πέτρα, στάζει ένα οξύ και βλέπει: σκουραίνει, σκοτεινιάζει ή όχι; Εάν σκοτεινιάζει, από τον βαθμό του σκοτεινιάσματος κρίνει πόσο μέσα έχει χαλκό, μπρούντζο, έχει κατώτερο, δεν ξέρω τι μπορεί να έχει, και σου λέγει: «Δεν είναι 24 καρατίων, είναι τόσο». Ε, λοιπόν, η Λυδία λίθος, για να κρίνουμε αυτά που λέγουν οι αιρετικοί, είναι το σύμβολον της πίστεως. Φυσικά, το σύμβολον της πίστεως, όπως είναι το γνωστό μας, το της Νικαίας, αυτό είναι το παραδεδομένο. Έχουμε και κάποια άλλα αρχαιότερα. Αυτό, όμως, το παραδεδομένο έχει 12 θέσεις.

Δεν μπορούμε να... Περιέχει όλες τις δογματικές θέσεις του Ευαγγελίου; Όχι, αλλά μόνον εκείνες τις θέσεις που προσεβλήθησαν μέσα εις τους αιώνας από τους αιρετικούς. Και είναι, βεβαίως, οι κυριότερες θέσεις, όπως είναι το δόγμα περί Θεού, περί Αγίας Τριάδος, περί Υιού ειδικότερα, περί Αγίου Πνεύματος ειδικότερα, περί Πατρός ειδικότερα. Μετά, περί του θανάτου του Χριστού, εννοείται περί του έργου της σωτηρίας, περί του θανάτου και της αναστάσεως του Χριστού. Εν συνεχεία, περί της αναστάσεως των νεκρών, περί Εκκλησίας και περί αιωνίου ζωής. Εν γενικαίς γραμμαίς, κλείνει ολόκληρο το περιεχόμενο της πίστεως. Με αυτά τα τρία η Εκκλησία, αγαπητοί μου, πολεμά τους αιρετικούς. Αλλά ερωτάται: τα οποία είναι όπλα πανάρχαια της Εκκλησίας μας, ερωτάται, σήμερα, στην εποχή μας, τα όπλα αυτά της Εκκλησίας ισχύουν;

Να αντιμετωπιστούν οι αιρέσεις; Όταν λέμε να αντιμετωπιστούν, όχι να μην γίνουν οι άνθρωποι αιρετικοί, αλλά να τους αποδείξουμε ότι αυτό που δέχονται είναι αίρεση. Δεν μπορείς να μου λες, κύριε Χιλιαστά, ότι είσαι Ορθόδοξος. Δεν μπορείς να μου λες, κύριε Προτεστάντα, ότι είσαι Ορθόδοξος. Μπορείς να είσαι ό,τι θες να είσαι, μπορείς να κάνεις ό,τι θες να κάνεις. Έτερον εκάτερον. Δεν δύνασαι, όμως, να λες ότι είσαι Ορθόδοξος και να προσεταιρίζεσαι την Εκκλησία. Αυτό εννοώ με τα όπλα που έχει η Εκκλησία: να αποδεικνύει στα παιδιά της ότι εκείνη η άλλη διδασκαλία είναι ετεροδιδασκαλία. Είναι άλλη διδασκαλία, δεν είναι δική της, είναι ξένη. Αντελήφθητε; Με αυτήν την έννοια. Όχι, βεβαίως, να πάμε να τους πιάσουμε και να τους πούμε: «Έλα εδώ, τι κάνεις εσύ;» Όχι με αυτήν την έννοια, γιατί ο καθένας δύναται να πιστεύει και να λέγει και να κάνει ό,τι θέλει.

Σήμερα, όμως, με τα τρία αυτά που αντιτάσσει η Εκκλησία, δύναται πράγματι να χαρακτηρίσει τους αιρετικούς; Ισχύουν τα όπλα αυτά και θα ισχύουν, αγαπητοί μου, πάντα. Όμως δεν είναι πολύ επαρκή. Θα σας εξηγήσω γιατί. Καταρχάς, εις τον Χιλιασμό, δυνάμεθα να αντιτάξουμε, όπως σας είπα, το επισκοπικό αξίωμα και τον κανόνα της αληθείας. Θα τους πούμε: «Πού είναι οι αποστολικοί σας διάδοχοι;» Ε, δεν έχουν. «Πες μας το σύμβολο της πίστεως», σ' έναν Χιλιαστή. Δεν θα μας το πει. Αλλά ο κανών της Καινής Διαθήκης, ήδη διά τους Χιλιαστάς, όπως δυστυχώς και για όλους τους αιρετικούς της εποχής μας, είναι αποδεκτός. Δηλαδή, ο Χιλιαστής έχει τα 27 βιβλία της Καινής Διαθήκης. Σας ευχαριστώ.

Έχει εκείνα που κάποτε αιρετικοί, όπως ήσαν οι Γνωστικοί, είχαν πολλά άλλα βιβλία έξω από τον κανόνα της Καινής Διαθήκης. Αλλά όλοι σήμερα οι αιρετικοί έχουν τα 27 βιβλία της Καινής Διαθήκης. Και έτσι, τρόπον τινά, αρχίζει να αχρηστεύεται το όπλο αυτό της Εκκλησίας, σαν να ακινητοποιείται. Αλλά κάνουν κάτι άλλο. Δέχονται μεν τον κανόνα, νοθεύουν όμως το περιεχόμενο των βιβλίων της Καινής Διαθήκης. Ερμηνεύουν με διαφόρους τρόπους. Θα το δούμε στη συνέχεια. Στις ομάδες προτεσταντικές, οι οποίες είναι τριαδικές, πιστεύουν στο δόγμα της Αγίας Τριάδας, διότι έχουμε και αντιτριαδικές ομάδες προτεσταντικές — θα το δούμε αυτό αργότερα — εκεί μπορούμε να αντιτάξουμε το επισκοπικό αξίωμα.

Θα μας πει ο Προτεστάντης, δεν θα δυσκολευτεί, θα μας πει το σύμβολο της πίστεως, αν και δέχονται και αυτοί, κατά κάποιο τρόπο, το filioque που έχουν οι Ρωμαιοκαθολικοί, το «και εκ του Υιού», αυτό το filioque. Αλλά θα μας πει, όμως, το σύμβολο της πίστεως. Δεν θα δυσκολευτεί. Αλλά αφού έχει τον κανόνα της Καινής Διαθήκης και τα 27 βιβλία, ερωτούμε πού να τον βρούμε στο θέμα της Αποστολικής Διαδοχής. Δεν δέχονται την Ιεροσύνη. Δεν έχουν Αποστολική Διαδοχή. Δηλαδή, δεν είναι απαραίτητο οπωσδήποτε και τα τρία να έχει. Ένα να μην έχει από τα τρία, χαρακτηρίζεται αιρετικός. Αλλά έχουμε, όμως, και κάποιες ομάδες αιρετικών, όπως είναι η Ουνία των Ρωμαιοκαθολικών. Η Ουνία θα πει ενωτικότης.

Λατινική λέξη και σημαίνει η προσπάθεια αυτών να δημιουργήσουν προσέλκυση των Ορθοδόξων εις τους Ρωμαιοκαθολικούς, αφού αυτοί καθ' όλα θα φαίνονται Ορθόδοξοι. Επί παραδείγματι, οι ιερείς των φορούν ράσα όπως και οι δικοί μας. Έχουν τυπικόν όπως και οι δικοί μας στην Εκκλησία, τις Κυριακές και τις καθημερινές. Έχουν τα βιβλία της Εκκλησίας τα γνωστά, το Τριώδιο, την Παρακλητική, το Πεντηκοστάριο, το Ωρολόγιο, όλα κανονικά. Τις Κυριακές, με τις ευαγγελικές περικοπές όπως τις έχουμε, Όρθρος, Εσπερινός, ξέρω εγώ, όλα αυτά, Λειτουργία κανονική του Αγίου Χρυσοστόμου, όλα κανονικά. Ναούς βυζαντινούς. Ένα σημείο μόνο διαφέρουν: μνημονεύουν τον Πάπα. Μόνο ένα σημείο. Μπαίνεις μέσα στην Εκκλησία, βλέπεις παπάς με το ράσο του κανονικά.

Βυζαντινός ναός, ωραίος. Βλέπεις τα ψαλτήρια εκεί πέρα με τους ψάλτες, βυζαντινός χώρος, ωραία. Όλο το τυπικό της Εκκλησίας, το Ευαγγέλιο που είδες στο ημερολόγιο της Αποστολικής Διακονίας, ότι, παραδείγματι, είναι σήμερα του παραλύτου, το ακούς και εσύ μέσα εις τον ουνιτικόν αυτόν ναόν, ότι είναι του παραλύτου το Ευαγγέλιο, και λες: «Είναι ορθόδοξη αυτή». Δεν υπάρχει πουθενά καμία διαφορά, πλην της μνημονεύσεως του Πάπα. Και λέμε τώρα, εδώ πού είναι ο δούρειος ίππος; Πρόκειται περί δολίου. Είναι αυτή η μεγάλη πληγή. Αιώνες, παρακαλώ, αιώνες δρα η Ουνία. Δρα η Ουνία από τον καιρό που έγινε το σχίσμα. Περίπου 8 αιώνες δρα η Ουνία εις βάρος της Ανατολής εκ μέρους των Ρωμαιοκαθολικών. Έχουμε όμως και κάποιες ομάδες πεντηκοστιανών.

Και αυτές δρουν κατά τον τρόπον της Ουνίας των Ρωμαιοκαθολικών, ως δούρειος ίππος και αυτοί. Τα πάντα αποδέχονται, τα πάντα αποδέχονται, και τον Επίσκοπο και τον Πρεσβύτερο και τη Θεία Κοινωνία και τον επισκοπισμό και τα πάντα και τα πάντα και τα πάντα και τα πάντα, αλλά είναι δούρειος ίππος. Θα λέγαμε, σε αυτές τις περιπτώσεις ποιο θα ήταν το μέτρο αντιλήψεως και αντιμετωπίσεως αυτών των ανθρώπων; Βέβαια, είναι εύκολο; Είναι δύσκολο; Όχι όμως και πάρα πολύ δύσκολο. Γιατί όσοι μπορούν να έχουν μια γνώση, δεν είναι δύσκολο πράγμα. Φαίνεται από πολύ μακριά, φαίνεται, αγαπητοί μου, από πάρα πολύ μακριά. Πέστε, μια χρυσή λίρα, μια χρυσή λίρα, άμα τη δώσουμε σε έναν άνθρωπο απλοϊκό, δεν μπορεί να κρίνει αν αυτή είναι σκάρτη ή όχι. Άμα την πάτε στον σαράφη,

τον αργυραμοιβό, αμέσως θα τη δει αυτός, θα σου πει: «Είναι εντάξει, δεν είναι εντάξει». Και όλοι. Έτσι λοιπόν και εδώ. Μερικοί ξέρουν, μπορούν να διακρίνουν. Οι πολλοί δεν μπορούν να διακρίνουν. Και σου λέει: «Αυτά είναι όλα πολύ εντάξει». Ναι, δεν ξέρεις να διακρίνεις. Διότι αυτός κρύπτεται και, κρυπτόμενος, κάνει τη δουλειά του. Όπως θα δούμε και στην ιστορία του Προτεσταντισμού στην Ελλάδα, ήταν εντελώς, εντελώς, παρακαλώ, υποκριτική, αληθινός δούρειος ίππος. Νομίζω ότι θα μπορούσαν να δώσουνε δείγματα αληθείας, εάν διέλυαν κάθε εκδήλωσή τους, οι ξεχωριστές μελέτες Αγίας Γραφής που μπορεί να κάνουν, ξεχωριστές λατρείες που μπορεί να κάνουν. Και μόνο τότε θα μπορούσαμε να πούμε ότι σας αποδεχόμεθα ότι είσαστε αληθείς, χωρίς να πάψει όμως η παρακολούθηση.

Λεπτό πράγμα, αγαπητοί μου, οι αιρέσεις. Είναι λεπτό πράγμα. Δηλαδή δεν μπορείτε να φανταστείτε. Σας αναφέρω μόνο δύο παραδείγματα. Ο Μέγας Αθανάσιος ήταν η ψυχή της Πρώτης Οικουμενικής Συνόδου. Ο Άριος κατεδικάσθη. Κατόπιν, αφού κατεδικάσθη, πηγαίνει στον Μέγαν Κωνσταντίνον και τον πείθει ότι είναι ορθόδοξος. Και ο Μέγας Κωνσταντίνος: «Ομολογώ, ο Άριος όλα τας ορθοδόξους θέσεις της Πρώτης Οικουμενικής Συνόδου». Και τότε ο Μέγας Κωνσταντίνος εφοδιάζει τον Άριον με συστατική επιστολή να γίνει αποδεκτός προς κοινή λατρεία, λειτουργία, δια συλλειτουργίαν στην Αλεξάνδρεια, που ήταν ο Μέγας Αθανάσιος εκεί. Εκεί, όταν έφτασε ο Άριος, ο Μέγας Αθανάσιος δεν εδέχτηκε τον Άριον. «Μα έχω από τον Αυτοκράτορα, έχω χαρτί, έχω κάνει ομολογία πίστεως».

Ο Μέγας Αθανάσιος: «Είσαι ψεύτης, δεν σε θέλω, φύγε από εδώ». Ξέρετε, παρακαλώ, τι εκόστισε αυτό εις τον Μέγαν Αθανάσιον; Εξορία. Εξορία εκόστισε, και μόνο μία εκ των έξι εξοριών εκόστισε αυτή του Αθανασίου. Γιατί όλοι λέγαν ότι ο Άριος είναι εντάξει τώρα, είναι εντάξει. Και ο Μέγας Αθανάσιος έλεγε: «Δεν είναι εντάξει, είναι υποκριτής». Αλλά και το άλλο. Όταν ο ίδιος ο Άριος ήρθε στην Κωνσταντινούπολη να συλλειτουργήσει με τον Αλέξανδρο τον Πατριάρχη, του ήρθε συμφορά του Αλεξάνδρου του Πατριάρχου και, λέγοντας «Θεέ μου, Θεέ μου», όλη νύχτα ξενύπνησε εις τον Ναό, κάνοντας προσευχή και λέγοντας: «Θεέ μου, σε παρακαλώ, Θεέ μου, σε παρακαλώ, αν επιτρέψεις ο Άριος να λειτουργήσει, ή να πεθάνει απόψε ή να πεθάνω εγώ». Ήταν σίγουρος ο

Πατριάρχης Αλέξανδρος ότι ο Άριος δεν άλλαξε φρόνημα. Παρέμενε αιρετικός, παρά τις διαβεβαιώσεις και τις ομολογίες της Ορθοδοξίας. Και το πρωί, πηγαίνοντας πανηγυρικά με τους οπαδούς του ο Άριος, στον δρόμο πέθανε. Ο Θεός εισήκουσε την προσευχή του Πατριάρχου και πέθανε ο Άριος, γιατί αυτός ήταν ψεύτης, υποκριτής, αιρετικός. Για να σας δείξω ότι δεν είναι πάντοτε εύκολο να διακρίνει, ακόμη και ένας σπουδαίος άνθρωπος· κυρίως όμως οι δαίμονες δύνανται να διακρίνουν. Όσα μέχρι τώρα αναφέραμε την περασμένη φορά και σήμερα, αγαπητοί, όλα αυτά αποτελούν ένα γενικό διάγραμμα χαρακτηρισμού και αντιμετωπίσεως κάθε αιρέσεως που τυχόν δύναται να εμφανιστεί στην εποχή μας. Εσχάτως, εκτός από τους χιλιαστάς, υπάρχει μία έξαρσις.

Αιρετικής δραστηριότητας, χωρίς φυσικά αυτό να σημαίνει ότι για πρώτη φορά εμφανίζεται στο προσκήνιο της ιστορίας και ιδίως στον χώρο της Ελλάδας ή της Ανατολής ο Προτεσταντισμός. Έχουμε μια ιδιαίτερη έξαρση. Ίσως ποτέ δεν έχουμε μιλήσει για τον Προτεσταντισμό. Βεβαίως, αν θέλετε, σας είπα την περασμένη φορά ότι ο Χιλιασμός, αν έπρεπε να τον χαρακτηρίζουμε, θα λέγαμε ότι ανήκει εις τας ιουδαϊζούσας αιρέσεις. Δηλαδή εκεί που έχουμε το κράμα Χριστιανισμού και Ιουδαϊσμού. Αυτό λέγαμε την περασμένη φορά. Είναι αληθές. Αυτή είναι η τελική του μορφή. Όμως να ξέρετε ότι ο Χιλιασμός ξεκίνησε ως αίρεσις προτεσταντική. Ξεκίνησε από την αίρεση των Μεθοδιστών. Επαναλαμβάνω, ως προτεσταντική αίρεση.

Εξελίχθηκε, προσέλαβε στον δρόμο του πολλά, πολλά στοιχεία, όπως ακριβώς κάποτε μία πετρίτσα ξεκινάει από την κορυφή ενός βουνού που είναι χιονισμένο· κατά το κατρακύλισμά της παρασύρει χιόνι, γίνεται χιονοστιβάδα, και όσο κατεβαίνει τόσο μεγαλώνει, τόσο μεγαλώνει, και φυσικότατα, όταν φθάσει στις πρόποδες του βουνού, δεν δύναται να αναγνωρίσει κανείς στην παροιμιώδη αυτή χιονοστιβάδα την αρχική μικρή πέτρα που γλίστρησε από την κορυφή του βουνού. Έτσι και εδώ, ξεκίνησε βεβαίως από προτεσταντική αίρεση ο Χιλιασμός, αλλά μόνο προτεσταντική αίρεσις πια δεν είναι. Είναι αυτό που χαρακτηρίσαμε, είναι ιουδαΐζουσα και έχει όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά προσβολής που επιθυμούν πάντοτε να έχουν εναντίον του Χριστιανισμού οι Εβραίοι. Αλλά τι είναι ο Προτεσταντισμός;

Θα σας πω μια πάρα πολύ σύντομη ιστορία, πάρα πολύ σύντομη. Να βρείτε δε την ιστορία του σε πολλά βιβλία ή εγχειρίδια, να την διαβάσετε όταν θέλετε. Όπως είναι γνωστό, η Δυτική Εκκλησία, όταν απεσχίσθη από την Ορθόδοξον Καθολική Εκκλησία της Ανατολής, κατεκλείσθη από πολλές φιλόδοξες και εγωιστικές θέσεις. Αυτές οι εγωιστικές της θέσεις την εξώθησαν σε πλάνες. Το πρώτο ήταν ότι η Ρώμη έχει το προβάδισμα. Μετά, ότι η Ρώμη έχει το μοναδικό προνόμιο να στέκεται πάνω από άλλες εκκλησίες και να διατάσσει όλες τις εκκλησίες. Κατόπιν παρουσίασε κοσμοκρατορικές διαθέσεις.

Οι Σταυροφορίες, επί παραδείγματι, δεν ήρθαν παρά με ένα πρόσχημα, ότι δήθεν πάμε να καταλάβουμε τους Αγίους Τόπους, τους τόπους εκείνους που ο Χριστός ενεφανίσθη, έδρασε, απέθανε και ανεστήθη. Στην πραγματικότητα όμως αυτοί οι άνθρωποι ήθελαν να κατακτήσουν, είχαν κατακτητικές διαθέσεις. Απόδειξις, απόδειξις ότι, όταν περνούσαν από την Κωνσταντινούπολη το 1204, ελεηλάτησαν την πόλη, την Κωνσταντινούπολη, σε βαθμό που ούτε οι Τούρκοι την ελεηλάτησαν την Κωνσταντινούπολη έτσι. Προεκράτησαν μίαν κατοχήν 80 ετών. Αντιλαμβάνεστε, αγαπητοί μου, ότι κάθε άλλο... Και τι ήταν η Κωνσταντινούπολη; Και γιατί δεν κατείχετο από τους Πέρσας, τους Άραβας και δεν ξέρω τι, ώστε να πούμε ότι...

να ελευθερώσουν και την Κωνσταντινούπολη από τυχόν Μωαμεθανούς και απίστους. Είναι ολοφάνερο δηλαδή ότι οι διαθέσεις τους ήταν κατακτητικές. Σιγά σιγά, αφού απεχωρίσθησαν, άρχισαν να δημιουργούν καινοτομίες ποικίλες. Αυτές οι καινοτομίες ήταν οπωσδήποτε πλάνες. Πολλές· δεν είναι της ώρας, αγαπητοί μου, να τις πούμε τώρα. Ένεκα όμως αυτών των εγωιστικών θέσεών της και των πλανών της, πολλές ψυχές άρχισαν να σκανδαλίζονται. Πολλοί πιστοί. Την αφορμή την έδωσε για τον Προτεσταντισμό ένας Δομινικανός μοναχός, ο Ιωάννης Τέτσελ. Αυτός πουλούσε συγχωροχάρτια, πουλούσε αφέσεις στην περιοχή της Σαξονίας, στην Γερμανία. Τότε ένας μοναχός και ιερεύς

της Ρωμαϊκής Εκκλησίας, ο Λούθηρος, ο οποίος βεβαίως ως θεολόγος μπορούσε να ξέρει από πιο κοντά πολλά πράγματα, αλλά όταν είδε όμως πια να πουλούν τα χαρτιά αυτά και με χρήματα να συγχωρούνται οι αμαρτίες, ε, δεν μπορούσε πια. Το έφερε αυτό βαρέως, το έψαχνε και κάπου, και έγραψε μια διαμαρτύρηση που ήταν 95 θέσεις. Την έγραψε λατινικά, μάλιστα, για την ακρίβεια, και μάλιστα εκεί στον τύπο. Και όπως υπήρχε η συνήθεια της εποχής εκείνης, προκειμένου να προκληθεί μια θεολογική ή πολιτική συζήτηση ή κοινωνική συζήτηση, θέλοντας να προκαλέσει, εθυροκόλλησε στην πόρτα του Μητροπολιτικού Ναού τις θέσεις του και τις απόψεις του, ώστε εκείνος που θα ήθελε

να τον αντιμετωπίσει, θα εκλείετο μία ώρα δημοσίας εμφανίσεως και εκεί θα γινόταν η συζήτησις. Ήταν συνήθεια της εποχής εκείνης. Τη συνήθεια αυτή τη χρησιμοποιεί ο Λούθηρος και θυροκολλεί στην Βιτεμβέργη, στον ναό του Ανακτόρου, επ’ ονόματι των Αγίων Πάντων, στις 31 Οκτωβρίου, παραμονή των Αγίων Πάντων, αυτή τη διαμαρτύρηση με τις 95 θέσεις εναντίον των αφέσεων, εναντίον των συγχωροχαρτίων. Κατά την ημέρα του πανηγυριού που υπήρχε, πήγε ο κόσμος στην εκκλησία αυτή, είδε, διάβασε αυτές τις θέσεις και ενθουσιάστηκε. Διότι επιτέλους αισθάνθηκε ότι κάποιος μπορούσε να μιλάει εναντίον αυτών των αφέσεων και εναντίον αυτών των πλανών και

κακοδοξιών της Ρώμης. Τότε ο λαός αυτός άρχισε να ενθουσιάζεται και αστραπιαία οι θέσεις αυτές της διαμαρτυρήσεως του Λουθήρου εξαπλώθησαν στην Γερμανία ή στην Γαλλία ή στην Ελβετία, με μία ταχύτητα καταπληκτική. Τότε η Ρώμη βρέθηκε σε πολύ δύσκολη θέση και, αντί φυσικά να αναθεωρήσει τις θέσεις της, τις αιρετικές, διότι αν η Ρώμη αναθεωρούσε, αγαπητοί μου, τις αιρετικές της θέσεις, το πράγμα θα ετελείωνε εκεί και θα σταματούσε, προς μεγάλη χαρά και δόξα της Εκκλησίας. Αλλά τι έγινε; Η Ρώμη αφόρισε τον Λούθηρον και ο Λούθηρος δημοσίως έκαψε τον αφορισμόν και από εκεί αρχίζει ο αγών εναντίον της Ρώμης. Όλα αυτά

κίνησαν τη Συνανταμία Οκτωβρίου του 1517. Εκείνη την ημέρα ξεκινάει η διαμαρτύρηση στην Ευρώπη, κατακτάει διαρκώς περισσότερο και περισσότερο κόσμον και σε λίγο γίνονται εκατομμύρια οι διαμαρτυρόμενοι στην Ευρώπη και έτσι αυτοί ήδη επικρατούν. Κύριοι συνεργάτες του Λουθήρου, θα σας λέγω πολύ γενικές γραμμές γιατί όλα αυτά είναι πολλά και δεν είναι αυτή τη στιγμή πολύ κρίσιμα, ήταν ο Καλβίνος και ο Ζβίγγλιος. Αγωνίζονται μέρα νύχτα να επιβάλουν τις απόψεις τους και αρχίζουν να διατυπώνουν θέσεις δογματικές, όχι βεβαίως πια μένοντες μόνο στο θέμα των συγχωροχαρτίων, αλλά και επί άλλων σημείων της Εκκλησίας. Έτσι, οι διδάσκαλοί τους απορρίπτουν την Ιεράν Παράδοση, η οποία δεν είναι πια άλλο παρά οι

Πατέρες της Εκκλησίας. Προσέξτε, παρακαλώ, η Ιερά Παράδοση δεν είναι αυτό που μαθαίνω από τον πατέρα μου και τη μάνα μου. Ότι μπορεί ο πατέρας μου και η μάνα μου να μου πουν την παράδοση της Εκκλησίας, δεν υπάρχει αντίρρηση. Αλλά το να μου πουν πράγματα που είναι του λαού πράγματα, δηλαδή, θα λέγαμε, της λαογραφίας πράγματα, αυτό δεν είναι παράδοση. Μην τα μπερδεύομε, ο Θεός να φυλάξει. Ξέρετε, παρακαλώ, τι είναι η Παράδοση; Η Παράδοση της Εκκλησίας είναι οι Πατέρες της Εκκλησίας, είναι οι Άγιοι, είναι οι επτά Οικουμενικές Σύνοδοι και οι τοπικές Σύνοδοι. Αυτά, και τα συγγράμματα των Πατέρων και οι αποφάσεις των Οικουμενικών Συνόδων, αυτά αποτελούν την Ιεράν Παράδοση. Δηλαδή είναι ένα θέμα κλειστόν, χωρίς να είναι κλειστόν. Χωρίς να είναι κλειστόν. Δηλαδή είναι ένα κατοχυρωμένο, ένα επίσημο θέμα. Δεν είναι τυχαίο. Δεν είναι κάτι που μπορεί να είναι παρδαλό και να αλλάζει χρώματα μέσα στον λαό, από στόμα σε στόμα κ.λπ. Το λέγω για να μην υπάρχει παρανόηση.

Λοιπόν, ο Λούθηρος απορρίπτει την Ιερά Παράδοση, απορρίπτει, με όλα αυτά που σας έλεγα, απορρίπτει τα μυστήρια της Εκκλησίας. Κράτησε μόνο δύο μυστήρια, του βαπτίσματος και της Θείας Ευχαριστίας, αλλά δεν έδωσε όμως τη μυστηριακή διάσταση την οποία έχουν τα μυστήρια. Δηλαδή δεν δέχεται, παραδείγματι, ότι το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας είναι πραγματικά το σώμα και το αίμα του Χριστού, αλλά ότι απλώς είναι η παρουσία της Θείας Χάριτος, χωρίς να είναι το σώμα και το αίμα του Χριστού. Αλλά και αν είπατε εκεί ακόμη ότι θα εδέχοντο ότι είναι το σώμα και το αίμα του Χριστού, καθώς καταργούν το μυστήριο της Ιεροσύνης, τότε δεν είναι δυνατόν να έχουμε το μυστήριο της Ευχαριστίας, διότι δυνάμει του μυστηρίου της Εκκλησίας, του μυστηρίου της Ιεροσύνης, διότι το μυστήριον της Ιεροσύνης είναι εκείνο το οποίον αναδεικνύει το μυστήριον της Ευχαριστίας, το σώμα και το αίμα του Χριστού, πάλι δεν θα ήταν σώμα και αίμα του Χριστού. Το αντιλαμβάνεσθε.

Ουσιαστικά, ενώ κρατάει τα δύο αυτά μυστήρια, δεν τους δίνει την πραγματική τους διάσταση και ουσιαστικά και αυτά απορρίπτονται. Κρατάει όμως την Αγία Γραφή. Όταν κρατάει όμως την Αγία Γραφή, όχι ακριβώς· από την Παλαιά Διαθήκη, τα 49 της βιβλία, κόβει τα λεγόμενα δευτεροκανονικά, 10 τον αριθμόν, και κρατάει τα 39. Από δε τα βιβλία της Καινής Διαθήκης, αμφισβητεί την επιστολή του Αγίου Ιακώβου του Αδελφοθέου. Ακόμη πιστεύουν στον απόλυτον προορισμόν, στον οποίο βεβαίως πίστευαν και οι Ρωμαιοκαθολικοί, αλλά τον τονίζουν όλως ιδιαιτέρως και εξαιρετικώς, διότι δέχονται ως όρον της δικαιώσεως, δηλαδή της σωτηρίας, μόνον την πίστη και όχι και τα έργα. Είναι γνωστό ότι για να δικαιωθώ, να σωθώ...

πρέπει να πιστέψω, αλλά και να εργαστώ τον λόγο του Θεού. Αν όμως μείνω μόνος στην πίστη, χωρίς τα έργα, τότε βεβαίως δεν δύναμαι να σωθώ. Όπως αν μείνω μόνος στα έργα και στην εκπλήρωση, δεν δύναμαι να σωθώ. Αυτοί λέγουν: «Μόνον η πίστη σώζει, τα έργα είναι άχρηστα». Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο και απορρίπτουν τον Άγιο Ιάκωβον τον Αδελφόθεον, διότι τονίζει ιδιαιτέρως το θέμα των έργων εις την επιστολήν του. Αλλά εκείνο το οποίον είναι φοβερόν, φοβερότατο και μη δυνάμενον πλέον να βοηθήσει τους Προτεστάντες να επανέλθουν κάποτε στην αλήθεια, ποιο είναι; Είναι η υποκειμενική ερμηνεία της Αγίας Γραφής. Είναι το χειρότερο από όλα. Διότι ανοίγεται δρόμος για μία φοβερή απομάκρυνση.

Όχι φοβερή, μικρή απομάκρυνση, που αυτή η ιστορία το απέδειξε ότι υπέστησαν και υφίστανται και θα υφίστανται αυτήν τη διαρκή απομάκρυνση από την αλήθεια, ένεκα αυτού του στοιχείου που εισήγαγε ο Λούθηρος, την υποκειμενική ερμηνεία της Αγίας Γραφής. Επειδή η Ρώμη δεν άφηνε εύκολα το Ευαγγέλιο στα χέρια του κάθε πιστού, τώρα ο Λούθηρος λέγει: «Πάρε το Ευαγγέλιο και μελέτησέ το και κατάλαβέ το όπως θες, κατάλαβέ το». Ενώ έλεγε η Ρώμη: «Ναι, μπορείς να διαβάζεις την Αγία Γραφή, επειδή έχουμε μπει στους αιώνες, αλλά πρέπει μαζί σου να είναι και κάποιος που θα ξέρει θεολογία. Πρέπει να είναι ο ιερεύς που θα ξέρει τη θεολογία, για να μην υπάρξει πλάνη». Και, αντιδρών ο Λούθηρος, προχωρεί σε αυτό που σας είπα. Τι συνέπεια είχε αυτό; Οι ακρότητες της Ρώμης ήταν το πάθος.

Αυθεντία, απόλυτος αυθεντία, αλάθητον. Έρχεται ο Λούθηρος και χτυπάει όλη τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία, λέγοντας ότι ο Πάπας δεν είναι αλάθητος. Και τι κάνει; Χτυπώντας έναν Πάπα, τον κάθε πιστό τον κάνει έναν μικρό Πάπα, διότι, όταν ο καθένας παίρνει την Αγία Γραφή και την κατανοεί όπως αυτός νομίζει, θεωρεί εαυτόν αλάθητον. «Γιατί έτσι το καταλαβαίνεις;» Και σου λέει: «Έτσι το καταλαβαίνω». Και συνεπώς ο κάθε πιστός γίνεται μία αυθεντία, γίνεται ένα αλάθητον, ένας μικρός αλάθητος πάπας. Αυτό ήταν το αποτέλεσμα: να χτυπήσει έναν αλάθητον και να δημιουργήσει εκατομμύρια αλαθήτους. Βλέπετε ότι από τη βάση το πράγμα είναι αληθινή καταστροφή μας. Για να μην σας πω ότι ο Λούθηρος αρχικά έλεγε το Λούντερ.

Πατρικό του όνομα, του πατέρα του, το επίθετό του, Μαρτίνος Λούντερ. Λούντερ γερμανικά θα πει «εξόλης». Ο εξόλης από το όλλυμι, είναι αυτός που είναι ο καταστροφεύς, ο διαφθορεύς. Και πείτε αν είναι κακόηχο, όπως σήμερα λέμε ο κύριος Πατσαβούρας, η κυρία Πατσαβούρα, το ελληνικό, και να λες «Είναι η κυρία Πατσαβούρα» είναι πάρα πολύ φοβερό. Ανάστασις της Θεοτόκου, Βασιλεία των Ουρανών, Γέννησις της Θεοτόκου, Ευαγγελισμός, Ησύχιος ο Πρεσβύτερος, Ευαγγελισμός, Ησύχιος ο Πρεσβύτερος, Ευαγγελιστής της Θεοτόκου, Ευαγγελιστής, Ευαγγελιστής Θεοτόκου, Θεοτόκου, της, της Ευαγγελιστής της Θεοτόκου, Ευαγγελιστ... Είναι αληθινά καταστροφεύς, αληθινά απολύων, τουλάχιστον, των βιών της Αποκαλύψεως.

Αποτέλεσμα αυτής της υποκειμενικής ερμηνείας της Αγίας Γραφής είναι και το εξής, αγαπητοί, ως αποτέλεσμα. Αφού ο καθένας μπορεί να καταλαβαίνει την Αγία Γραφή διαφορετικά από τον άλλον, άρχισαν από την εποχή που συνετελέσθη η διαμαρτύρηση, γιατί Προτεσταντισμός θα πει διαμαρτύρηση, από το protest. Βέβαια, αμέσως άρχισαν και τα κομματιάσματα. Σήμερα στην Αμερική έχουμε 250 κομμάτια του Προτεσταντισμού και στην Ευρώπη έχουμε μερικές εκατοντάδες κομμάτια του Προτεσταντισμού, με διάθεση διαρκώς να φτάνουν. Μόνον εις τους Πεντηκοστιανούς, από την εποχή που ενεφανίσθησαν

στις αρχές του αιώνος μας μέχρι σήμερα, έχουν ήδη 60-70 διαιρέσεις. Κάθε φορά έχουν περίπου και ένα κομμάτι απόσχισις, κάθε φορά και ένα κομμάτι απόσχισις, είναι επόμενον. Και να φανταστείτε ότι μεταξύ τους πολλές φορές δεν συμφωνούν και φτάνουν να μαλώνουν και να τσακώνονται φοβερά, επειδή δεν συμφωνούν. Αλλά, επειδή διαρκώς ο καθένας καταλαβαίνει όπως καταλαβαίνει, έφθασαν σε τέτοια φθορά και κατάπτωση, ώστε από τον Λούθηρο φθάνομε εις τον Ζβίγγλιον, από τον Ζβίγγλιον εις τον Καλβίνον, από τον Καλβίνον εις τους Σοκινιανούς. Οι Σοκινιανοί, με δύο λόγια μόνο, είναι μια αίρεση που ανεπτύχθη στην Πολωνία, η οποία είναι αντιτριαδική. Δηλαδή δεν δέχεται το δόγμα της Αγίας Τριάδας. Αυτομάτως λοιπόν οι Προτεστάντες ζουν με πλέον χριστιανική αίρεση.

Αυτομάτως αποχωρίζονται από το περιβόλι του Χριστιανισμού. Διότι εκείνο το δόγμα που καθιστά γνώρισμα χριστιανικό, μια αίρεση, είναι το δόγμα της Αγίας Τριάδας. Εάν δεν δέχεστε το δόγμα της Αγίας Τριάδας, δεν είστε χριστιανός. Οι Χιλιαστές δεν είναι χριστιανοί. Προσέξτε, ο Χιλιασμός δεν είναι αίρεσις χριστιανική. Ο Χιλιασμός δεν είναι αίρεσις χριστιανική, διότι δεν έχει το δόγμα της Αγίας Τριάδας, το απορρίπτει. Είναι κάτι τελείως άλλο πράγμα, τελείως άλλο πράγμα. Όπως δεν είναι ο Μωαμεθανισμός, φυσικά, αίρεση χριστιανική. Είναι άλλο πράγμα, άλλη θρησκεία, άλλο πράγμα. Έτσι λοιπόν φθάνουν τέτοιες ομάδες να γίνουν αντιτριαδικές. Το λέω μόνο για την ιστορία, αγαπητοί μου. Προ μερικών ετών είχε γίνει ένα συνέδριο στην Αμερική και κάλεσαν και Ορθοδόξους. Τώρα, γιατί μπορεί οι Ορθόδοξοι να πηγαίνουν, είναι άλλη ιστορία, γιατί είναι μια εποχή κρίσεως, σας το λέγω ειλικρινά. Και παρεκλήθησαν όλοι κανείς να μην αναφέρει το όνομα του Ιησού Χριστού.

Όλοι να λέγουν «ο Θεός», διότι υπήρξαν στο συνέδριο αυτό Προτεστάντες αντιτριαδικοί. Είναι ή δεν είναι να τραβάς τα μαλλιά σου, να παίρνεις φόρα και να χτυπάς το κεφάλι σου στον τοίχο και να δέχεσαι να μένεις σε ένα συνέδριο που να σου απαγορεύουν να πεις το όνομα Χριστός, διότι υπάρχουν εκεί αντιτριαδικοί; Είναι φοβερό το κατάντημα, αγαπητοί μου, των Προτεσταντών, φοβερό, αφού φτάνουν να αρνούνται και το δόγμα της Αγίας Τριάδος. Αλλά εφόσον δεν υπάρχει η ιερωσύνη, δεν υπάρχει η Εκκλησία. Και εφόσον δεν υπάρχει το μυστήριο της Ευχαριστίας, γιατί αυτό είναι η καρδιά της Εκκλησίας, δεν υπάρχει η Εκκλησία. Και συνεπώς δεν μπορούμε να λέμε «Προτεσταντική Εκκλησία», είναι λάθος. Δεν είναι καν Εκκλησία. Μπορούμε να τις ονομάσουμε απλώς θρησκευτικές κοινότητες χριστιανικής αποχρώσεως.

Ακούσατε, παρακαλώ, ούτε καν Εκκλησία δεν είναι ο Προτεσταντισμός, ούτε καν. Και τούτο διότι δεν έχουν ιερωσύνη, και άμα δεν έχεις ιερωσύνη δεν έχεις το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας και συνεπώς δεν έχεις Εκκλησία. Γιατί τι είναι Εκκλησία; Το σώμα του Χριστού. Ακούστε, το λέω προς τα κάτω. Τι είναι Εκκλησία; Το σώμα του Χριστού. Άμα δεν έχεις το σώμα του Χριστού, που έτσι δεν έχεις το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας, εντάξει; Γιατί δεν έχεις ιερωσύνη. Άρα, άμα δεν υπάρχει ιερωσύνη, δεν υπάρχει Εκκλησία. Σας το αποδεικνύω από τα πράγματα. Ο Προτεσταντισμός, όμως, δεν έμεινε στη Γερμανία και εξαπλώθηκε καθ’ οιονδήποτε τρόπο, ή πώς το λες, σε όλο τον κόσμο και άρχισε να ασκεί προσηλυτισμό με έναν ζήλο καταπληκτικό, δρόμων ταχύτητος, μαραθωνίων.

Ανάμεσα στον Προτεσταντισμό και τον Ρωμαιοκαθολικισμό γίνεται η ίδια ιδέα. Τρέχουν στην Αφρική και βλέπετε εκεί αγωνίζονται Ρωμαιοκαθολικοί ιεραπόστολοι και Προτεστάντες ιεραπόστολοι. Τρέχουν στην Άπω Ανατολή, την Κίνα —μέχρι πρώτα, γιατί τώρα η Κίνα τούς έδιωξε—, την Ιαπωνία, τας Ινδίας, οπουδήποτε. Πηγαίνουν στα πέρατα της οικουμένης και οι Ρωμαιοκαθολικοί και οι Προτεστάντες, κάνουν τον μαραθώνιο ποιος πρώτος θα τρέξει να δώσει την αιρετική. Αλλά επειδή ο λόγος περί των Προτεσταντών, θα μείνω βεβαίως σ’ αυτούς. Έτσι λοιπόν εκινήθησαν οι Προτεστάντες, βάζοντας το σχέδιο των ιεραποστολών των και του προσηλυτισμού των και των Ορθοδόξων Ανατολικών Χριστιανών.

Η Μ. Ασία. Έτσι, όταν παγιώθηκαν... 16ο αιώνα ξεκίνησαν, σας είπα, το 1517. Όταν παγιώθηκαν ήδη αρχές του 17ου αιώνος, τέλη του 16ου αιώνος ακριβώς, κινούνται, παρακαλώ, κινούνται εναντίον της Ανατολής. Οργανώνουν ιεραποστολές και έρχονται στην Ελλάδα, στη Μικρά Ασία, στη Βουλγαρία, στη Ρωσία, στη Σερβία, στην Παλαιστίνη. Τότε είναι γνωστό, όλες οι χώρες αυτές που σας είπα, εκτός της Ρωσίας, όλες αυτές οι χώρες ήταν κάτω από την τουρκική κατοχή. Το καταπληκτικό είναι ότι κάτω από την τουρκική κατοχή εκείνη η Ορθόδοξος Εκκλησία δεν μπόρεσε να πάθει καμία ζημία από τους Προτεστάντες. Με κάθε τρόπο προσπαθούσαν να την εκπορθήσουν, δεν τα κατάφεραν όμως. Δεν παραιτήθηκαν όλους τους αιώνες.

Επιμένουν να θέλουν διαρκώς οι ιεραποστολές να αλώσουν την Ανατολή, όπως το κάνει και η Ουνία μέχρι σήμερα, μέχρι αυτή τη στιγμή που σας ομιλώ. Υπάρχει Ουνίτης Αρχιεπίσκοπος στην Αθήνα, Ουνίτης Αρχιεπίσκοπος στην Αθήνα των Ρωμαιοκαθολικών. Φοβερό πράγμα. Αλλά η δράσις των πραγματικά αρχίζει από πού, πότε, λέει; Από τη στιγμή που ελευθερωθήκαμε. Έτσι που να λέει κανείς καμιά φορά: μερικά πράγματα σώζονται καλύτερα όταν είναι θαμμένα, όπως μερικά αρχαία σώζονται όταν είναι θαμμένα. Μόλις τα βγάλουν στα μουσεία και τα δουν κακοί άνθρωποι, τα κλέπτουν και τα καταστρέφουν. Έτσι και εδώ, η Εκκλησία μας ήταν ταπεινή και χαμένη κάτω εκεί στις κατακόμβες, στις χαμηλές εκκλησίες. Όταν ανήλθε επάνω, τότε, ως λύκοι άρπαγες, ως πονηροί και τρομεροί, όρμησαν εναντίον της Ανατολής.

Η δράσις των αρχίζει από το 1821 και εδώ, ιδίως εις τον ελληνικόν χώρον, τη Μικρά Ασία και την Παλαιστίνη, δηλαδή εις τις χώρες της Μέσης Ανατολής. Στην Ελλάδα ήρθαν υπό το πρόσχημα της φιλελληνικότητος μερικοί από αυτούς, όπως ο Γίλφορτ. Θα λέγω μερικά ονόματα που έδρασαν στην Ελλάδα: ο Κίνδη, ο Χιλ, ο Κόρκου, ο Άρτλι, ο Σέλβερ και ο Λίμπ. Αυτοί ήρθαν ως φιλέλληνες, άρχισαν να ιδρύουν σχολεία και σιγά σιγά, σιγά σιγά, άρχισαν, άρχισαν να εκδηλώνουν τη δηλητηριότητά τους. Αν προσθέσουμε δε επιπλέον τη βαυαρική βασιλεία που ήρθε στην Ελλάδα, όταν ήρθε ο Όθων, έφερε την αυλή του.

Οι αυλικοί του ήταν Βαυαροί, δηλαδή Γερμανοί. Οι Βαυαροί ήταν Προτεστάντες και έφτασαν στην Ελλάδα να κυβερνήσουν τους Ορθοδόξους Έλληνες Προτεστάντες. Τι ευτυχές γεγονός! Έβαλαν τον λύκο να φυλάξει το πρόβατο. Αγαπητοί μου, τέτοια μωρία που μας έχει πιάσει, τέτοια μωρία, είναι αδιανόητη. Όταν τα διαβάζουμε στην ιστορία, είναι πραγματικά αδιανόητα. Και το χειρότερο. Αλλά μπορεί να μου πει κάποιος: «Μα ο Όθων έγινε Ορθόδοξος βασιλεύς, όπως το προέβλεπε το Σύνταγμα». Ωραία, πολύ καλά. Η αυλή του όμως δεν έγινε Ορθόδοξη. Το χειρότερο, Υπουργός Παιδείας και Θρησκευμάτων ετέθη ο Βαυαρός, ο Μάουρερ, Προτεστάντης.

Υπουργώς παιδεία και θυσιασμάτων προτιθάνω. Όμως, ως Προτεστάντης, τι έκανε αυτόν τον χρόνο; Έκλεισε τα μοναστήρια, περιόρισε ό,τι μπορούσε να περιορίσει στην Ελλάδα, με αποτέλεσμα —είπα, για τα μοναστήρια είναι μια ολόκληρη ιστορία αυτό, θα δείτε κάποτε σε μια εγκύκλιο— όλα, αγαπητοί μου, οδήγησαν σε μια κατάκτηση πλέον των αρχών κλειδιών, τέτοιων κλειδιών μέσα στην Ελλάδα εκ μέρους του Προτεσταντισμού, και από τότε δεν μπορεί η Ελλάδα να σηκώσει κεφάλι. Το γεγονός ότι η Εκκλησία είναι δεσμία της πολιτείας είναι έργο των Βαυαρών, των Προτεσταντών, να έχουν υπό το πέλμα των και υπό τον έλεγχόν των την Εκκλησία. Ναι, είναι έργο των Βαυαρών, των Προτεσταντών έργο. Αλλά εφόσον αυτή είναι πάντα η πολιτεία, είναι και η λοιποκρατούσα Εκκλησία.

Τι θέση έλαβε εναντίον του Προτεσταντισμού; Από της εμφανίσεώς του και εδώ, τον κατεδίκασε με έξι τοπικάς συνόδους. Εκ των οποίων η μία είναι των Ιεροσολύμων, το 1672, υπό τον διάσημο Δοσίθεον, Πατριάρχη Ιεροσολύμων, ο οποίος έκανε μία θαυμασία ομολογία πίστεως, θαυμασία. Έμεινε σύμβολο πραγματικά, συμβολικόν μνημείον της πίστεως, και εκεί πραγματικά κατεδίκασε τον Προτεσταντισμόν και τας θέσεις του μία προς μία. Ομοίως είναι και η Σύνοδος της Κωνσταντινουπόλεως του 1836.

Από την οποία ξεκινώ εδώ. Από τις αποφάσεις της θα σταχυολογήσουμε μερικά αποσπάσματα για να δώσουμε απάντηση σε μερικά θέματα. Πριν προχωρήσω όμως, για να σας πω αυτά που θα διαβάσουμε από την εγκύκλιο της τοπικής συνόδου της Κωνσταντινουπόλεως του 1836, εντάξει, θα ήθελα να σας τονίσω κάτι: ότι οι αποφάσεις μιας Οικουμενικής Συνόδου παραμένουν κτήμα της Εκκλησίας μη απαλλοτριούμενον ή διορθούμενον, αλλά έχουν κύρος και αυθεντίαν. Δηλαδή, απεφάσισε η Εκκλησία επί ενός θέματος, δεν υπάρχει λόγος πάλι η Εκκλησία να αποφανθεί, απλούστατα διότι ό,τι απεφάσισε, αυτό είναι και τίποτε άλλο.

Υπάρχει περίπτωση η Εκκλησία να αναιρέσει μίαν απόφασή της σε κάποια σύνοδο; Οι αποφάσεις των συνόδων είναι ορόσημα αληθείας. Και οι σύνοδοι, Οικουμενικές και τοπικές, είναι σύνοδοι της Εκκλησίας, που είναι εν Πνεύματι Αγίω η φωνή της Εκκλησίας. Εάν τώρα η Εκκλησία —γιατί θα μου πείτε: «Γιατί σε έξι τοπικάς συνόδους να καταδικαστεί ο Προτεσταντισμός και όχι σε μία;»— θα σας απαντούσα: η Εκκλησία επανέρχεται εις το θέμα, όχι διότι θέλει να πει κάτι άλλο, αλλά στηρίζεται επί της προηγουμένης συνόδου.

Απλώς, εάν εμφανίστηκε κάτι καινούργιο εις αυτήν την αίρεση, να το προσθέσει ή να ανανεώσει, προσέξατε, την καταδίκη. Αλλά πάντοτε όμως... Πάντοτε όμως καταδίκη. Δεν υπάρχει περίπτωση να πούμε ότι θα υπάρξει κάποτε και μία χαριστική θέση. Ποτέ. Διότι τότε η Εκκλησία αντιφάσκει προς εαυτήν. Θα σας πω ένα μικρό παράδειγμα. Εμφανίζεται ένας ο οποίος αρνείται τη θεότητα του Ιησού Χριστού. Αυτός προφανώς πάσχει την αίρεση του Αρείου. Θα πρέπει η Εκκλησία να κάνει πάλι σύνοδο, εάν υποτεθεί ότι είναι πολλοί εκείνοι που αρνούνται; Θα πρέπει να κάνει πάλι σύνοδο για να καταδικάσει αυτούς που αρνούνται τη θεότητα του Χριστού; Όχι, προφανώς. Αλλά τι; Το δεδικασμένον το έχει. Το δεδικασμένον το έχει στην Πρώτη Οικουμενική Σύνοδο.

Θα παραπέμψει και θα πει: «Είναι κατατεθειμένη η καταδίκη», και βάσει του δεδικασμένου θα βγάλει τα συμπεράσματά του. Εγώ λοιπόν, ο ιερεύς... Είμαι στην ενορία μου και είμαι υπεύθυνος του ποιμνίου μου. Κάθε φορά που θα εμφανιστεί ένας αιρετικός επί όλων των τομέων των αιρέσεων, τι σημαίνει; Ότι κάθε φορά θα τρέχω να ρωτώ; Βλέπετε, διότι η αλήθεια είναι κατατεθειμένη στην Εκκλησία και οι αιρετικές θέσεις είναι δεδικασμένες. Δεν έχω παρά να ανοίξω, αγαπητοί μου, τα βιβλία της Εκκλησίας και να βρω εκεί μέσα εκείνο το οποίο λέει η Εκκλησία. Και τότε θα πω: «Είσαι αιρετικός». Δεν θα γίνω εγώ σύνοδος, αλλά απλώς είμαι το εκτελεστικόν όργανον συνόδου μέσα στην ιστορία, συνόδων μέσα στην ιστορία. Αυτό θα παρακαλέσω να μην το ξεχάσουμε και, εν προκειμένω, δεν μπορούμε να πούμε ότι σήμερα, αν εμφανίζονται προτεσταντικές ομάδες στον χώρο της Ελλάδος...

Πρέπει να ξαναξεκινήσουμε να τις καταδικάσουμε και, μέχρι που να τις καταδικάσουμε, θα πρέπει να περιμένουμε τι θα πει η Σύνοδος. Είναι δεδικασμένον και σας είπα, ο Προτεσταντισμός έχει καταδικαστεί από έξι τοπικάς Συνόδους. Διαβάστε, παρακαλώ, την ιστορία του Κυρίλλου του Λουκάρεως, του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως. Εκεί θα δείτε και τι σάλος έγινε στην Εκκλησία, επειδή, επειδή, επειδή αυτός έδειξε κάποια φιλοκαλβινική θέση, φιλοκαλβινική, προτεσταντική, φιλοπροτεσταντική, με αποτέλεσμα μια μετέπειτα σύνοδος να τον καθαιρέσει, όπως αναγκάστηκε να καθαιρέσει και τον Ωριγένη μετά θάνατον. Δεν έχει σημασία. Και όπως λέγει εκεί αυτή η σύνοδος Κωνσταντινουπόλεως, τον καθαιρέσαμε για καθαίρεση, να τον...

Να μην υπάρχει ούτε η υποψία ότι μπορεί η Εκκλησία να έχει κάποια σχέση με τον Προτεσταντισμό. Διότι προσπάθησαν να προσεταιριστούν, παρακαλώ, την Ανατολή οι Προτεστάντες, για να στηριχθούν. Και τότε, τον 16ο αιώνα, 17ο αιώνα, έκαναν μια πλαστή ομολογία δήθεν του Κυρίλλου του Λουκάρεως, ότι εκείνος την υπέγραψε, ότι εκείνος τη διατύπωσε, και άρχισαν να την κυκλοφορούν στη Γερμανία, στο ελληνικό και λατινικό κείμενο. Και έγινε σάλος στην Ανατολή. «Ο Πατριάρχης Προτεστάντης!» Και η Εκκλησία, ακούσατέ το, τον ερώτησε: «Τι λέει; Είσαι Προτεστάντης;» «Όχι», λέει, «όχι, όχι, όχι». Τέλος πάντων, άφησε υποψίες, και μόνο τις υποψίες, και μόνο ένα εκατοστό υποψιών. Μία μεταγενέστερη σύνοδος Κωνσταντινουπόλεως τον αφόρισε από την Εκκλησία, για να καταλάβετε, όπως λέγει εκείνη η σύνοδος...

Να καταλάβετε, λέγει, ότι υπάρχει ευαισθησία στην Εκκλησία μας και δεν δεχόμεθα ποτέ να υπάρχει παρουσία αιρετικού. Αυτά θα ήθελα να σας τα πω σαν μια προϋπόθεση. Και τώρα θα ήθελα να έλθω σε μία, σε μία από αυτές. Ποια θα είναι; Δεν έχει σημασία αν είναι του 1600, του 1700 ή του 1800. Δεδικασμένον είναι το πράγμα. Μη μου πει κάποιος, ξαναλέγω, ότι είναι θέμα παλιό και χρειαζόμαστε ξανά. Σας ανέφερα προηγουμένως. Δύο έχω, δύο που μπορώ να σας πω: είναι αυτή του 1836, η εγκύκλιος απόφαση συνόδου τοπικής εν Κωνσταντινουπόλει, και η σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος του 1891, της 22ας Μαρτίου του 1891. Με αυτήν δεν θα ασχοληθώ.

Της Εκκλησίας της Ελλάδος, όσο κυρίως με της Κωνσταντινουπόλεως, η οποία είναι εκτάκτως ενδιαφέρουσα. Πηγαίνω κατευθείαν στο κείμενο, αγαπητοί μου. Έχω μαζί μου εδώ τα σχετικά βιβλία και έρχομαι να σας πω μερικά μόνο αποσπάσματα, για να πούμε μερικές θέσεις πάρα πολύ σπουδαίες. Αρχικά, ο τίτλος της συνοδικής εγκυκλίου είναι ο εξής.

Της εν Κωνσταντινουπόλει Συνόδου του 1836, ο εγκύκλιος κατά των διαμαρτυρομένων ιεραποστόλων. Σαφώς: «Γρηγόριος, ελέω Θεού, Αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως, Νέας Ρώμης, Οικουμενικός Πατριάρχης. Ο πολυέλεος και πανίδρυμον Θεός...» κ.λπ. Είναι μία εγκύκλιος 35 σελίδων αυτού του βιβλίου. 35 σελίδων. Είναι πάρα πολύ μεγάλη. Σας παρακαλώ, τρία τέταρτα διάβασα τη μία νύχτα.

Μικρό, για να σας πω μερικά πραγματάκια. Καταρχάς, τίθεται το ερώτημα: ο κάθε ιερεύς και ο κάθε ποιμήν και ο κάθε εντεταλμένος να φρουρεί και να ποιμαίνει ψυχάς Ορθοδόξους έχει το δικαίωμα να κινείται μόνος του και να περιφρουρεί; Βεβαίως. Ακούστε λοιπόν τώρα. Εδώ λέγει η σύνοδος: «Κρίνομεν αναγκαίον το να γνωστοποιήσωμεν προς πάντας τον επικείμενον κίνδυνον της Εκκλησίας και συγχρόνως εν μέρει να σας παραστήσωμεν τας αιρέσεις, τας κακοδοξίας και τας επιβουλάς των σημερινών αιρετικών, διά να γνωρίζετε πώς πρέπει να προφυλάττεσθε του εντεύθεν από τα ενέδρα και παγίδας αυτών».

«Οφείλομεν να δώσωμεν φοβεράν απολογίαν υπέρ των ψυχών σας, εάν αμελήσωμεν ή αδιαφορήσωμεν εις πράγματα τόσον ουσιώδη και τόσον μεγάλα και υψηλά». Και προς το τέλος της εγκυκλίου αποτείνεται προς τους επισκόπους του Πατριαρχείου, όπου βρίσκονται, ιδιαιτέρως να λάβουν τα μέτρα τους. Και τελικά αποτείνεται προς τους πιστούς και λέγει πώς πρέπει οι πιστοί να προσέξουν. Συνεπώς, χρέος βαρύτατον είναι να προσέξουμε πολύ το ποίμνιό μας. Δεν έχω ανάγκη να μου πει η προϊσταμένη μου αρχή αν πρέπει να κινηθώ ή να μην πρέπει να κινηθώ. Ο ιατρός από μόνος του το καταλαβαίνει, γιατί είναι κατατεθειμένα πράγματα. Είναι κατατεθειμένα πράγματα. Δεν υπάρχει καμία αμφισβήτησις, δηλαδή, καμία απολύτως. Ευχαριστώ.

Ακόμη μας δείχνει τη φοβερή... πώς σκέφτονται οι Προτεστάντες. Θα τρομάξετε, αγαπητοί μου, αν το ακούσετε αυτό. «Οι σημερινοί αιρετικοί, οι οποίοι καταπολεμούσι και διαφθείρουσι την Ιεράν ημών Ορθόδοξον Εκκλησίαν, δολεροί και ύπουλοι, είναι μαθηταί και οπαδοί του Λουθήρου, του Ζβιγγλίου και Καλβίνου, των Σοκίνων» —είναι οι Σοκινιανοί που σας ανέφερα προηγουμένως στην Πολωνία— «και άλλων πολλών τοιούτων αιρετικών. Ο πρόβολος», γράφουν αυτοί τώρα, είναι δικό τους αυτό, είναι ένα απόσπασμα που το παίρνουν από αυτούς οι σύνοδοι, «ο πρόβολος και διδάσκαλος τούτων, ο Λούθηρος, καθώς καυχώνται των Σοκίνων οι μαθηταί, αφήρεσε την στέγην της Βαβυλώνος. Ο απόστολος τούτων, ο Καλβίνος, έρριψε τα τείχη της».

«Αλλ’ οι Σοκίνοι ανέσκαψαν και αυτά τα θεμέλια». Σας είπα ότι οι Σοκίνοι είναι οι αντιτριαδικοί, δεν δέχονται ούτε καν τον Τριαδικόν Θεόν. Και Βαβυλώνα εννοούσε την ημετέραν άχραντον Εκκλησίαν και τας αποστολικάς αυτής παραδόσεις και ιεροπραξίας. Μιλάμε! Ακούσατε πώς λέγουν την Εκκλησία; Βαβυλώνα. Θα το πω αυτό την ερχομένη φορά, στα δεύτερο και ακριβέστερο θα το δείτε αυτό. Βαβυλώνα η Εκκλησία, και ότι ο Λούθηρος έβγαλε τη σκεπή της, ο Καλβίνος γκρέμισε τα τείχη και οι Σοκίνοι κατέσκαψαν τα θεμέλια. Φοβερό πράγμα! Και αυτοί οι άνθρωποι μετά θα έρθουν να μας παρουσιάσουν τι, να μας πουν τι; Να συνεργαστούμε;

Να μας ανοίξουν τα μάτια, να μας φωτίσουν οι Προτεστάντες, να μας πειράσουν. Ακόμη!

Τα μέσα που χρησιμοποιούν και το σχήμα που χρησιμοποιούν και λαμβάνουν. «Των σημερινών αιρετικών και των επιβουλών αυτών». Οι σημερινοί αιρετικοί —1836— «ομόφρονες όντες, οπαδοί και ζηλωταί και κατά πάντα τούτων των ειρημένων αιρεσιαρχών, των οποίων και το όνομα φέρουσιν, ονομαζόμενοι Λουθηροκαλβίνοι γενικότερον, επεχείρησαν τώρα εν ευθέτω καιρώ, με όλους τους τρόπους και με όλα τα μέσα, να χύσωσι τον φαρμακερόν ιόν», θα πει δηλητήριο, «των διαφόρων τούτων αιρέσεων εις τας ακοάς των Ορθοδόξων, να μολύνωσι την αμώμητον ημών πίστιν και να κατασπαράξωσι το ποίμνιον του Χριστού. Και διά να εκτελέσωσι ταύτα ραδίως», εύκολα δηλαδή, «λαμβάνουσι διάφορα σχήματα».

«Προσποιούνται τη φιλανθρωπία, κηρύττουν τον φωτισμόν, επαγγέλλονται σοφία και παιδεία και υπόσχονται πάντα, αφού τα μεγαλύτερα ευεργεσίες».

Δαπανώσι πολλά προς τύπωσιν βιβλιαρίων πεπληρωμένων από τοιαύτας διαφόρους βλασφημίας, τεμνόντων ποτέ μεν πλαγίως, ποτέ δε κατευθείαν τα ουράνια δόγματα και θεσπίσματα, παραδόσεις και έθιμα της Ορθοδόξου ημών Αγίας Εκκλησίας. Χαρίζουσι ταύτα ή τα πωλούσι διά μικροτάτης τιμής, λόγω μεν ευεργεσίας, έργω δε βλάβης, δι' ἀναϊνθικεύσωσι τας καρδίας των Ορθοδόξων και μάλιστα των απαλών παίδων, τας παρανόμους αυτών βλασφημίες. Κατόπιν στρέφονται οι Προτεστάντες εναντίον του Μοναχισμού. Γιατί στρέφονται εναντίον του Μοναχισμού; Γιατί τους αποκαλύπτουν οι Μοναχοί. Η ιστορία του μοναχισμού δεν είναι τίποτα άλλο, παρακαλώ αγαπητοί μου, παρά

Αποκάλυψη, η αποκάλυψη των βαθέων του σατανά. Όποια αίρεσις έλθει, παρουσιαστεί, ο μοναχισμός την ανιχνεύει. Αυτός ο μοναχισμός που είναι στας ερήμους, που είναι στα βουνά, αυτοί που είναι απομεμακρυσμένοι, αυτοί ανιχνεύουν. Ολόκληρη η εκκλησιαστική ιστορία μας είναι η ιστορία ανιχνεύσεως των αιρέσεων εκ μέρους του μοναχισμού. Επόμενο, λοιπόν, είναι και οι αιρετικοί να βλέπουν τον μοναχισμό με το χειρότερο μάτι. Γι' αυτό ιδιαιτέρως στρέφονται εναντίον του μοναχισμού. Να τον εξευτελίσουν όσο μπορούν περισσότερο, μόνο και μόνο, μόνο και μόνο για να προσβάλουν την Εκκλησία. Διότι ο προμαχών της Εκκλησίας είναι ο μοναχισμός. Έφτασε κάποιος να μου πει, και κληρικός μάλιστα, να μου πει: «Και εσείς πού να κατέβεστε με εκείνα που γίνονται στην πόλη; Τι σας ενδιαφέρει εσάς;»

Να είναι, παρακαλώ, η Εκκλησία μας μόνο ένα μοναστήρι και να μην μας βγάλει τίποτα άλλο. Ο Μέγας Βασίλειος, αγαπητοί μου, ήταν οικουμενικός πατήρ. Τον ενδιέφερε τι γίνεται στον κόσμο, σε όλη την οικουμένη. Μπορεί να λέει το σώμα, να λέει το σώμα: «Με πονάει το κεφάλι, θα πάρω ασπιρίνη. Με πονάει το νύχι, δεν με ενδιαφέρει γιατί είναι νύχι»; Το λέει αυτό ποτέ κανένας; Δυνάμεθα να πούμε ότι θα μείνω εγώ στην ενορία μου, θα μείνω στο μοναστήρι μου, θα μείνω στο σπιτάκι μου και δεν με ενδιαφέρει τι γίνεται παρακάτω; Είναι ορθόν αυτό; Είναι χριστιανικό αυτό; Και το απαντώ. Γι' αυτό είμαστε εκεί πάνω, να βλέπουμε εκείνα που είναι χαμηλά και να αφυπνίζομε εκείνους που κοιμώνται μέσα στην πόλη. Αυτό απήντησα. Λοιπόν, ακούτε παρακαλώ τι λέγει η εγκύκλιος της Συνόδου της Κωνσταντινούπολης: «Ταύτα και άλλα πολλά μετεχειρίσθησαν οι αιρετικοί, οι Προτεστάντες, και μεταχειρίζονται οι σημερινοί αιρετικοί, διά να μολύνωσι την ημετέρα θρησκεία»

«να διαπτύωσι το ημέτερον έθνος και προς εύκολον κατόρθωσιν των κακοβούλων αυτών σκοπών, εκχέουσι τον ιόν της δολίας αυτών ψυχής διά τοσούτων φλυαριών κατά του ατενώς επαγρυπνούντος, φυλάσσοντος την Ορθόδοξον ποίμνην και μόνου δυναμένου αντιστήναι και ανατρέψαι τα τούτων πονηρά σχέδια μοναχικού τάγματος, εκσφενδονίζοντες με φοράν δριμυτάτην λόγων αλόγων την παντελή καταστροφή του ιερού αυτού συστήματος. Αλλά γνώτωσαν οι παραλογισμένοι λουθηροκαλβινόφρονες απόστολοι ότι εξ αυτού του τάγματος του μοναχικού και μέχρι του νυν και μέχρι τώρα οι θείοι ορθοτομούσι τον λόγον της αληθείας και οδηγούσι την Ορθόδοξο νεολαία διά της διδασκαλίας αυτών εις το ιερόν δόγμα και εις την ορθή ηθική.»

«Το τάγμα αυτό ούτε εμόλυνε ποτέ, κατά τους παραλογισμούς των εναντίων αυτού κακοφρόνων, την ορατή Εκκλησία του Χριστού, αλλά πάντοτε ελάμπρυνε, εδόξασε, εκράτυνε και εστερέωσε αυτήν και διά του πνευματικού βίου και διά των δογματικών συγγραμμάτων και ηθικών. Αυτό συνεκρότησε τας κατά καιρούς συστάσας οικουμενικάς και τοπικάς συνόδους. Αυτό το μοναχικό τάγμα διετήρησε ακριβώς τους ιερούς κανόνας, οίτινες και το δόγμα αψευδώς ορθοτομούσι και τα ήθη των χριστιανών ρυθμίζουσι και εις την κατά Θεόν πολιτείαν οδηγούσι. Αυτό απαρχής αντέστη και κατεπολέμησε και τη πανσθενεί δυνάμει του Κυρίου κατεπάλεσε τα διάφορα συστήματα των Ελληνιστών και τους κακοδόξους αιρεσιάρχας. Αυτό, τέλος πάντων, ήδη πολεμεί και θα»

«επ' εσχάτων των χρόνων εκ των κευθμώνων του Άρκτου και του βυθού του Βορείου Ωκεανού αναφανέντας σατανικούς αιρεσιάρχας, διά να παύσωσι διαταράττοντες την Ορθόδοξον Ανατολικήν Εκκλησίαν, την οποία αυτό το μοναχικό σύστημα εφύλαξε μέχρι τούδε και τη πανσθενεί δυνάμει του Παντουργού Θεού θέλει φυλάξει μέχρι συντελείας.» Να ποια είναι η θέσις του μοναχισμού εναντίον των αιρετικών. Από την εγκύκλιο, επίσημον, της Κωνσταντινούπολης, της Συνόδου του 1836. Ακόμη, θα το φανταστείτε παρακαλώ, θα το φανταστείτε, και όμως είναι αληθές, ότι ακόμη προσπαθούν να προσεταιριστούν και τον κλήρον. Ιδού: «Τα πράγματα αυτά έδειξαν ότι άλλο καλό δεν προξενήθη εκ τούτων των βιβλίων εις τους ομογενείς»

«ή ψυχρότης πίστεως, η αδιαφορία περί των θρησκευτικών, η διαφθορά των ηθών. Αυτοί οι Προτεστάνται εμηχανεύθησαν καταρχάς, πριν εισέτι γνωσθώσιν οι δολεροί των σκοποί, και αυτό στην Ελλάδα παρακαλώ, να μεταχειρισθώσι κοινά ευυπολήπτους», δηλαδή σπουδαίους ανθρώπους με υπόληψη, «των εκ του κλήρου»

«αυτά ταύτα, δι' ων να καλύψωσιν έτι μάλλον τους δόλους των.» Ακούσατε. Προσεταιρίζονται και τον κλήρον για να καλύψουν τους δόλους των. Τι το παράξενο; Το ακούσατε, παρακαλώ. Προσεταιρίζονται και τους κληρικούς για να καλύψουν τους δόλους των οι αιρετικοί, οι Προτεστάντες. Δεν τα λέγω εγώ, τα λέγει η Σύνοδος της Κωνσταντινούπολης.

Τέλος.

Τι στάση πρέπει να πάρουμε απέναντι σε όλους αυτούς; «Όθεν και διά της παρούσης εκκλησιαστικής και συνοδικής εγκυκλίου επιστολής γνωστοποιούμεν τοις απανταχού Ορθοδόξοις ότι, μη ανεχόμενοι τουντεύθεν τους τοιούτους της καθ' ημάς μίας Αγίας Καθολικής και Αποστολικής Εκκλησίας αποστάτας, λοιπόν, αφεύκτως θέλομεν μεταχειρισθεί όλα τα μέσα, σκοπόν τιθέμενοι ή να διορθώσωμεν και να ανακαλέσωμεν εις την ευθείαν οδόν του Θεού τους πεπλανημένους ή, ως μέλη σεσηπότα και σάπια, να αποκόψωμεν, αποβάλλοντες αυτούς από την ομήγυριν των πιστών.» Ή θα μετανοήσεις και θα γυρίσεις εδώ προς ταύτην την Εκκλησία και θα κόψεις όλα αυτά τα τερτίπια εκείνα που κάνεις, παρεκκλησιαστικά και παρασυναγωγικά, ή θα αποκοπείς σαν σάπιο μέλος της αιρέσεως. Δεν το λέγω εγώ, το

λέγει η Σύνοδος της Κωνσταντινουπόλεως. Και ο επίλογος, ο επίλογος: «Τα αυτά πάντα, λοιπόν, ως αναγκαία και σωτήρια, αναγκαία και σωτήρια, τη κοινή γνώμη των Μακαριωτάτων Πατριαρχών, εν Χριστώ αδελφών και συλλειτουργών ημών, της τε αυτού Θειοτάτης Μακαριότητος του Αγιωτάτου Πατριάρχου Αλεξανδρείας Κυρίου Ιεροθέου, του Αγιωτάτου Πατριάρχου Αντιοχείας Κυρίου Μεθοδίου, του Αγιωτάτου Πατριάρχου Ιεροσολύμων Κυρίου Αθανασίου», και του Γρηγορίου που είναι Κωνσταντινουπόλεως, «και των λοιπών Αγίων Πατριαρχών προκατόχων ημών και της περί ημάς των αρχιερέων ιεράς αδελφότητος εγκριθέντα, απεφάνθη συνοδικώς.» Εγκριθέντα από όλους αυτούς, δηλαδή από όλα τα Πατριαρχεία της Ανατολής. Ενεκρίθησαν και απεφάνθησαν συνοδικώς και τώρα υπογράφουν. Αυτός είναι ο επίλογος, αγαπητοί μου, αυτής της...

εγκυκλίου εναντίον των Προτεσταντών. Τι θα λέγαμε, λοιπόν, για όλο αυτό; Υπάρχουν δεδικασμένα; Υπάρχουν. Αλλά επειδή βλέπω δημοσιεύσεις στην εφημερίδα, βλέπω αναγγελίες, βλέπω τούτα, εκείνα, που καλούν τους χριστιανούς μας να πάνε εις τους τόπους των για να τους παρασύρουν οι Προτεστάντες με τις ποικίλες ονομασίες τους, που θα σας πω και την ερχομένη φορά, να ειδοποιήσουμε. Το θέμα δεν έχει εξαντληθεί. Να με συγχωρέσετε που κράτησα παραπάνω την ομιλία, αλλά ήταν ανάγκη να γίνει αυτό. Και θα συνεχίσω την ερχομένη φορά να σας πω λεπτομέρειες επάνω στα θέματα των Προτεσταντών, ειδικότερα σημεία που δρουν και ενεργούν εις αυτή τη γειτονιά μας. Γι' αυτό θα παρακαλέσω, ουδείς να λείψει, όλοι

παρόντες, για να κατατοπιστούμε και να βοηθήσουμε και τους απόντες να γλιτώσουν από τις αρπάγες του Άδου και της πλάνης. Ο Θεός να σας ευλογεί.