The Saint Speaks, Part 6

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

This is the sixth talk in our series, prompted by a short prayer written by a saintly man. We might say that it deals with certain things left unmentioned, things that escape our notice. Of course, this does not mean that we are going to change the form of our prayers. Thank you.

These things, which this man introduces in a certain way, we too could first add to our own lives and then offer to others. For unless we understand what is lacking in us and must be supplied, we will not be able to offer anything to others. It is plainly said—and we know it as a maxim—what can you give if you yourself do not possess it? You must first produce something within yourself and then give it. Suppose, for example, that you ask a sheep for milk. If the sheep has not eaten, where will its milk come from? You cannot ask it for what it does not have. As the saying goes, “From one who has nothing, nothing can be received.” We must first cultivate a spiritual conscience; then, out of the abundance of our heart, we will be able to stand beside others as helpers, both through our life in general and through our prayer.

Next I find here a thought that he expresses to God. He says: “Lord, I often see something deeply sorrowful. People who have nothing to express talk continually; they chatter, and their empty stream of words is utterly repulsive. Deliver me, Lord, from this weakness.” It truly is a weakness. If you want to verify this and see how right this man is, carry a portable tape recorder with you for one day and behave just as you normally do. Go to work, go home, go to the market, wherever you may go, and in the evening play it back

and listen to it. What did you say, and what did you hear throughout the day? You will be ashamed. The whole day was frittered away on such things. God gave me that day to put to good use, yet I spent it talking about this and that. I said so many foolish things, so many distasteful things, so many unnecessary things all day long. One naturally wonders: what did I need this tongue for? And yet the recorder is writing it all down—remember that. It records how each of us uses everything we have: our strength, our knowledge, our tongue, our feet, our wallet—everything. It records each person’s conduct, and we will be brought to judgment for precisely how we lived. I do not know whether you have ever reflected...

whether you have first observed and then reflected on where God has placed the tongue. If we had no tongue ourselves and did not know that He had put it inside this hollow, behind the teeth, where we can even bite it and keep it from speaking, and behind the lips, we would say that the human being has no tongue at all. And yet, if a person examines the purpose of every part of the body—how God has positioned each one—he will marvel. Consider this hand: God has not placed it on the feet. He has set it here with these spreading fingers, so that it can reach up and grasp things at a height. And where has He placed the eye? He did not put the eye in the navel; He placed it

where it can see. And what has He put above it? He has given it boundaries, channels, and an overhang, so that perspiration runs away to the sides and does not damage the eye. If each person examines the purpose of every part of the body, he will marvel. What do we see here? Notice, then, that God has placed the tongue in such a location that it should be under our control, rather than we under its control.

We should command it when to speak. But what happens? Before the tongue speaks, we do not dip it into our mind. Never, ever allow your tongue to speak, whether the thing is good or bad, until you have first dipped it into your mind, as we dip a pen into an inkwell.

As you know, we often find ourselves having to apologize because we were careless, or because in a moment of anger or weakness we said things that we later repented of, words we then realized were truly ill-judged. If it were possible to record all the needless things each person discusses in a day—not the whole world, just each one of us—we would be ashamed. Why did God give us this precious instrument? Was it to serve us, or to put us in danger and so often bring us into difficult situations? Many of us have caused tremendous harm through our tongue. The tongue is like a smokestack: it sends out sparks.

And these sparks often start fires. You have seen how precautions are taken when trains pass by, so that sparks do not escape and damage the forests or start fires elsewhere. A person must be just as careful. If, for one reason or another, a spark escapes from someone and may start another fire, the person who sees that spark must not go and blow on it, but spit on it and put it out. Do you know what the wise Sirach says? He says that when an improper word escapes you, you start a fire with a single coal. One coal slips from you, and it may cause a conflagration. We know very well that this happens.

A daughter-in-law, upset by the children, her weariness, and everything else, blurts out a remark. Her mother-in-law seizes upon it, and as soon as her son comes home—whether at night, in the evening, or at midday—she serves it up to him, even enlarging it and adding her own embellishments. Yet the mother-in-law could have spat upon that coal and extinguished it. The remark could have caused a real fire. But what should you do instead? “How was your day, Mother?” “It was fine, my child.” “Did Georgia, Katina, Eleni, or anyone else say anything to you?” “No. And even if she did say something, she has so many burdens here—the children, all the commotion, all the chores. Did I never say such things myself? When I was in her position, did I never speak that way, my dear?” Not another word needs to be said.

It is easy to extinguish the matter. She said something improper—I do not know how or why she said it—and even if she still meant it, your task is not to open your mouth, pick up that piece of wood, add more wood of your own, and start a fire. You can spit on it and put it out. From the same mouth, he says, comes the breath with which you can fan a spark into a fire; but from that same mouth comes the saliva with which you can spit on it and extinguish it. The tongue is not to blame. Why did God give it to us? Some people say, “I’ll cut out your tongue.” No. Change the master—the person within—so that he uses the tongue when he should, as he should, and where he should. The tongue is not to blame. The tongue is a great gift to the human being, a truly great gift. Consider it merely as a chemical laboratory, and you will

throw up your hands in amazement. If someone brought us ten containers holding different substances, and even if we were chemists, we might tell him to return in ten days so we could say what each one contained. But the tongue can test them and answer at once: bitter, sour, sweet, salty, and so forth. What an astonishing thing! The very same little piece of flesh inside the mouth can do all this. It is not at fault; the fault lies in its use, in the person using it. And yet we have never asked God to restrain our tongue. We act as though everything we say were wisdom. David spoke those classic words: “Set a guard, O Lord, over my mouth.”

“And a door of restraint about my lips.” Close my mouth and seal it, for unless God seals it for us, we cannot seal it by ourselves. This too is a struggle that every Christian must undertake. After all, remember that a person is judged not only by what he says, but also by what he refrains from saying. It is easier to speak and harder to remain silent. Try it for one day, if you wish. Eat meat on Great Friday, but say, “I will fast with my tongue,” and see what happens. A revolution will break out. Every regiment in the whole Attica basin will gather upon your tongue, demanding to speak. Say, “I will fast with my tongue for one day; I will not speak,” and see what happens.

This is what this man is saying, something that many of us overlook. Until recently, I dare say, women held the crown for talkativeness. Today, however, we men have become so talkative, so ridiculous, and so empty that we discuss things that are utterly useless, wholly unnecessary, and often harmful. In recent years, we men have surpassed you women. How much better it would be if both men and women were restrained and sensible, answering, speaking, and offering an opinion only when necessary and at the proper time—and only after doing what I told you: dipping the tongue into the mind first. For most of the time our tongue speaks without the control

of the mind. Then our educated people say, “He lost control of himself. He lost his self-command, and that is why he said those things. Well, forgive him.” That is not acceptable. A person must be an emperor—not of Byzantium, but of himself. If he is not emperor of himself, let him become emperor of Byzantium; we will have gained nothing. It is precisely this kind of sovereignty over ourselves and over our passions that we lack, including the passion mentioned by this saintly man. I do not know who is sitting before me, nor who is listening to these words. What I do know is that, to one degree or another, every one of us is guilty in this matter.

There may indeed be people who are sensible and restrained, whose words are carefully weighed—people who know what to say, when to say it, and when not to say it. As I said earlier, it takes more courage not to speak than to speak. But most of us—ninety-five percent, I would say—are guilty, and we have room to be more watchful in the future. You have seen how many people must confess the same things again and again, grieving over them, recognizing that they are wrong, and bringing them to their spiritual father to be cleansed. They could have prevented them. In any case, this man prays, “Deliver me from this weakness.” A Christian must be strong in every respect and exercise self-mastery.

Should I look at this? Should I listen to this? Should I say this? Should I express myself in this way? Should I go there? We must first examine ourselves, consider the likely consequences of our action, and only then proceed. In any case, immediately afterward he adds something further: “Lord, illumine me, that I may understand that our tongue was not given merely for conversation, but is also a key that opens heaven to our neighbor.” In other words, the tongue was not given merely for chatting and passing the time in our living room, at a café, on the telephone, or wherever else. It is also a key that opens heaven to those beside us. Use your tongue; sharpen it and enlist it in the service of helping another person find his way. Then speak at length; then open your mouth. Blessed is the hour when God gives you an opportunity to say a few words about His name and show someone a path whose very existence he had never imagined. You know, there are people who have not even begun the journey yet

because they live under the impression that they came here merely to eat God’s cattle, tomatoes, and potatoes. But if that is the human being’s purpose, then he is no more than an animal. Did he come merely to pursue sexual pleasure, as cats do on the rooftops? That is no great thing. Is that all? All the pleasures of the world are nothing but a carob pod, as our Christ said.

Is that not so? What did He say in the parable of the Prodigal Son? He likened pleasures to carob pods. The son longed to fill himself with them, yet he could not be satisfied. No one is ever satisfied by all the pleasures that exist in this world. This is not the purpose of the human being on earth. The human being came here to be tested. He came to know his Creator and to prepare the proper state of soul—the papers and certificates, so to speak—so that he might return to his homeland.

The human being did not come for the sake of the earth. Paul says, “For here we have no continuing city, but we seek the one to come.”

Man’s purpose is to return to Paradise. This is the prayer expressed over him by the chanters on the last day of his earthly life, as he lies in his coffin: “O Savior, make me once again a citizen of Paradise, the homeland from which I fell.” This is man’s destiny. He came into the world to die, and he dies in order to live. He did not come merely to enjoy life, as some people say. There are many people who have never had the blessing of hearing these things. They were never given the opportunity. Neither their parents nor their teacher nor anyone they knew ever spoke to them about these matters, the most serious matters of all; perhaps they themselves were also inattentive. So if the opportunity is given to you, then open your mouth and speak. Speak. Visit those who are suffering; visit those who are sick.

Comfort them, encourage them, and say a few words. Many people do not visit the poor or the sick because they have nothing to carry in their hands. They want to hide behind a bag of rusks, we might say, or some sweets or a bouquet of flowers. And since they cannot afford to bring such things and present them as they arrive, they do not go. But, my friend, does your tongue have nothing to offer? There is a folk saying that fits here: “Your words have filled me; keep your bread for yourself.” What you have said to me is enough. I need nothing else. For man is not only body; he is also spirit. And very often a person suffers less in body than in soul.

He needs spiritual support, and a Christian should always be inwardly full, so that he can support another person. Many people have found their way through a single word. They discovered that their purpose in life was something altogether different. They changed their lives and found meaning. And, as you know, material possessions do not bring happiness into the world. That is a fact. How many rich people commit suicide? How many rich people become drug addicts? Why? Because they find no happiness in anything else, and so they turn to drugs. If you enter the circles of the wealthy upper classes, you will be horrified; you will pity those people. Why? Because they do not have Christ. No one has ever spoken to them about Christ. People’s tongues remained closed—but did those people have anything to give?

They would have had something to give, because, as I said earlier, “From one who has nothing, nothing can be received.” What can a man say when he himself has nothing for his own soul? How can he nourish himself, let alone have anything left over for the needs of others? This gives rise to another obligation: since God has given us the gift of speech, He expects an account of our speech. And man is obliged to fill himself. Most of us are clouds without water. Imagine a drought, with clouds passing overhead—or even the whole sky covered with clouds—but there is no water in them. What bitter irony! Unfortunately, many Christians are like that, though a Christian ought always to be full, always to have something right to say when something wrong is taking place.

When he sees something evil, he should have something to say—right and saving words that come from a human mouth. This is what this man says in his prayer: “Grant me to understand that the tongue You gave me is not merely for conversation, politics, empty talk, or gossip, nor for destroying another person’s honor and good name. That is not its purpose. It is a key that opens heaven to those around us.” And some people are indeed locked with a double lock. Satan has locked them in and tells them, “There is nothing beyond this. Here, let us eat and drink, for tomorrow we die.” The tongue, then, must be placed—if we may speak in human terms—into the hands of the grace of the Holy Spirit, so that it may speak. And you yourselves will have noticed this.

Let me anticipate what follows. Many times we find ourselves in a certain situation, among a group of people, where something needs to be said, and we say it. When we guide the conversation where it ought to go—toward what is right, what God desires, and what is truly beneficial—we see the others listening and paying attention to us, even though they may possess greater knowledge in other fields or may be very different kinds of people. In the end, their pride may keep them from admitting, “Yes, that is true,” but inwardly they leave changed. They leave with questions. They leave with different thoughts. And when we ourselves step away...

we wonder, “What was that I said? What were those things I said? Where did I find them, and how did I say them? Say them again.” Yet we cannot repeat them. Why? Because the tongue was used by the grace of God and brought forth arguments and truths that benefited the other person. It was used not to accuse, harm, or undermine him, but for his benefit. This is approximately what the prayer is saying. It tells us that the tongue is a key with which we can open a lock—an afflicted soul that Satan has locked with a double lock, so that it says, “There is nothing; there is only darkness,” as some people believe. But how far this is from the truth! Things are very different. Yet who is there to tell them? So when we...

find ourselves in such a situation, let us offer a brief noetic prayer within ourselves: “Enlighten me, Lord, so that I may say something helpful at this moment.” Then you will see your tongue begin to speak. Afterwards they will ask you, “What were those things you said? Tell them to us again.” And you will not know how to repeat them. This is how the tongue should be used, and this man is entirely right. Thank you. Whenever I read these two short passages of his, I am greatly edified. You may ask me, “Have you succeeded in using your tongue for its chief purpose?” I confess that I have not; I do not succeed. Many times I am saddened because it escapes my control and I am not careful.

But whenever I think before I speak, I make fewer mistakes. Man will always make mistakes; man is imperfect. Perfection belongs to God alone. Yet those faults should not arise from indifference. I should not remain imperfect through carelessness when I could have achieved a different result.

In any case, this follows from the truth that, if everything has a purpose, then man has one all the more. If we find ourselves so unfit for every good work, it is because we have not trained ourselves. We have not taken care to learn, nor have we prayed for God to enlighten and use us. If you read especially in the Old Testament and in Holy Scripture, you will find animals speaking.

In the life of Saint Charalambos, you will find a horse rebuking people: “Do you not see that this is a saintly man? What are you doing to him?” The horse says this. If a horse can speak, why can I not speak? Why can I not say two right words? In the Old Testament you will see Balaam’s donkey rebuking him and saying, “Have I ever treated you in this way?” Read the account appointed on the eve of the Annunciation. There is a saint—not Artemios; his name is something similar—who was being persecuted, and a doe went to the governor and told him that the saint was being mistreated. If animals can speak, then why can I not say a few words to help another person whom Satan has shut away and driven toward suicide; whom he has barricaded in and led to kill his children or refuse to have children; whom he has prevented from going to the Church or to confession, so that he finds no meaning in life? Why should I not be able to do this? Do you understand? This is the purpose of speech. Thank you.

At this point I wanted to tell you that everything depends on us. It depends on us. If we truly desire it and set our minds on it seriously, things will change. We too will be able to make good use of ourselves and of these precious members God has given us—above all, the tongue working together with the nous, the spiritual intellect. The tongue can be a double-edged sword. Let us continue with the sayings of this saintly man.

He then turns to another matter: “Lord, let me not forget that sincerity is purchased at the price of humility, through the acknowledgment of my faults.” This seems difficult. I will repeat it: “Lord, let me not forget that sincerity is purchased at the price of humility.” In other words, unless we humble ourselves, it is impossible for us to be sincere. When a person is humble, he accepts responsibility: “Yes, I did it,” he says sincerely. “Yes, I said it. Yes, I was careless. Yes, the fault is mine.”

A person ruled by pride will never—absolutely never—admit that he was at fault. He will always blame someone else. Everyone else is wrong; he is never wrong. Consequently, he neither tastes humility nor has any relationship with it. But when a person acknowledges his fault, he begins to understand what humility is and what benefit comes from it. We prefer to add lie upon lie, trick upon trick, and deceit upon deceit, rather than ever admit and humble ourselves by saying that we are responsible for this fault or this situation. We will do everything in our power to shift the responsibility onto someone else. We ourselves will never accept it.

Such a person can never understand humility. A humble person takes every fault upon himself—even the faults of others. If our Christ had been proud, would He have come to earth and taken our sins upon His shoulders? “He humbled Himself,” Scripture says, “and became obedient unto death, even the death of the Cross.” “I did it; I am responsible.” Many people, in order to prevent a situation from worsening, to reconcile those involved, or to keep matters from exploding, step in and accept some responsibility or blame themselves for some fault. They do this out of humility, so as to avert something worse. This is a great thing, and it is largely absent from us.

At the slightest thing, we are ready to tell lies—a million lies piled one upon another. “What do you mean?” someone says. “It was nothing.” But we will never say that we made the mistake, that we spoke the word, or that we behaved in that way. We will never admit it. This is not right. We ought to humble ourselves and be watchful in such circumstances, because only then is there any possibility of a person being benefited. Humility is not something that can be bought or sold. And since this prayer mentions humility, let me add that it is also something God does not simply place within us. Search all the books—all sixty-seven books of Holy Scripture...

from Genesis to the Apocalypse. Nowhere will you find that God gives humility. Nowhere. Many virtues flow from the grace of the Holy Spirit. Indeed, they are fruits of the Spirit, as Paul says in Galatians, chapter five, verse twenty-two and following: “But the fruit of the Spirit is love, joy, goodness, kindness, meekness, and self-control.” All these are fruits of the Spirit. But humility is not listed there. A person must cultivate humility himself; he must crush his own ego. Just as you squeeze a tomato and throw away its skin, so you must squeeze your own self. Just as you crumple an eggshell and throw it into the ashes, so you must crush your own ego.

You take a rag, clean with it, and then cast it aside. In the same way, you must cast your ego aside. If you do not do this yourself, you will achieve nothing at all. This is why Scripture says, “He who humbles himself will be exalted,” not, “He whom I humble will be exalted.” It means the one who willingly humbles himself. And the reverse is also true: “He who exalts himself will be humbled.” Humility is lacking among us. You see it every day. Even in this Church there are people seeking position: “I will be the leader. I will rule over you. I will tell you this and that. I am worthy.” Look at those who seek to govern. What ambition they have! People who cannot manage to bring fifty grams of rice into their own home aspire to govern millions of people. Where does this come from? From pride.

People who possess humility hide themselves. Others search for them and cannot find them, though they wish to place them in positions of responsibility. When we go to war, we hide our heads behind other people. We move forward crouching low, even on all fours, with rocks and embankments before us, because bullets are flying and may strike us in the head. But when we go out into the world, we say, “We know everything! Are you going to tell me?” We who do not even know how to trim our own nails present ourselves as knowing everything. This is pride, and that is why God abhors it and does not give grace. The world suffers chiefly from pride. We have not tasted humility.

Even we Christians do not possess humility to the degree that we should, despite the words, “Learn from Me, for I am meek and humble in heart.” “Learn from Me,” says Christ—He whom we claim to worship, for whom we light candles, and whose feasts and Passion we attend. “Learn from Me, for I am meek and humble in heart.” When He says, “Learn,” He does not mean merely to read about it. He means: live it yourselves, to the measure that I have lived it and teach it to you. For the Kingdom of Heaven is not for the proud. The proud will fail not only in this world, but also in the world to come, because pride has no place in Paradise beside the humble Jesus,

with the humble Theotokos and the humble Saints. Proud people cannot live there. So, he says, the price of humility is acknowledging my faults. Of course it hurts; that is why he calls it a price. You humble yourself and accept humiliation in order to say, “Forgive me. I was at fault. I did it. I was careless—what can I say?” You humble yourself, and you feel something cutting into you, stabbing your heart. Those who live in humility are pierced every day; a sword passes through their hearts. But we must never sacrifice our Christian integrity for the sake of so-called personal dignity: “I had to preserve my dignity.”

But if you lose your Christian integrity, what use is your dignity? That is the point. Do you not see? All these opinions of the world, however good they may sometimes be, do not hold up in heaven. Things are different there, in heaven. Heaven measures differently; heaven weighs differently. It does not measure with our yardstick of emotion and reason, nor does it weigh with our scales, as we do, according to emotion, the flesh, self-interest, the ego, and so forth. In any case, let me continue with something for which I think most of us will be guilty. He says, “Lord, today I blasphemed You.” Someone may ask:

“Do even these saintly people blaspheme?” Do not be too quick. “How did I blaspheme You? I bargained with You.” Notice that phrase: “I bargained with You.” What sort of bargain did you make? I said, “Help me achieve this, and I will do that for You. Forgive me for my foolishness.” Do we do this? Unfortunately, we do. We make vows: “If You do this for me, I will bring You a candle as tall as I am.” Really? I do not want your candle. “If You do this for me, I will bring a whole tin of oil. If You do this for me, I will come on my knees. If You do this for me—to give a strange example—I will fast every Friday.” No—make it Tuesday!

Would I be so foolish as to vow to fast on Wednesday or Friday, when I am already obliged to fast on those days? That is empty bravado—killing what is already dead. Someone says, “I have vowed to fast on Fridays.” Friday is already a fast day in itself. Make a vow for a Monday, a Tuesday, or a Thursday—not for Wednesday or Friday, when you are already obliged to fast. Do you understand the nonsense we say, and yet God still bears with us and even accepts this transaction? Sometimes questions come to me on slips of paper here: “I made a vow, but He did not do what I asked. Am I still obliged to fulfill it?” No, since the work was not done! A day’s wage for a day’s work! Of course, the Most Holy Theotokos is not entitled to your candle if she did not do the work. Had she done it, you could bring her the candle—but she did not! And still God bears with us. This is exactly what the author is addressing.

He says, “Today I blasphemed You”—that is, I acted as though God required payment before He would do something, as though He would not do it freely, out of love. Do you know what “blaspheme” literally means? It means to injure someone’s good name. The Greek word is a compound. It is like repeatedly calling someone a donkey. More generally, it means harming someone’s reputation. God is all-compassionate, abundant in mercy, and love itself. Then I step forward and say, “I must offer Him something and persuade Him, so that He will do this for me; otherwise, He will not.” In this way I blaspheme Him. I damage His good name as One who is good, abundant in mercy, and all-compassionate. “Help me,” he says, “to achieve this, and I will do that for You. Forgive me for this foolishness.” And I repeat: in order to help us, to bring sweetness to our hearts,

and to show us that He exists, God condescends even to this. Not only does He grant what we ask—so that we often boast, “Whatever I asked of Him, He gave me”—but He also requires us to fulfill what we vowed. Many take offense at this: “Does God need the candle I promised Him?” You need it, not God. “What need do I have?” You need not to be a liar. When you called upon Him, you acknowledged Him: you confessed that He is mighty, that He is able, and so forth. How can you now refuse to acknowledge Him, treat Him with contempt, and say no? Secondly, you said it. Think: did you make the vow or not? So how can you now revoke it? You should have been careful

when you made the vow, not afterward. And there are people, my dear ones, who made vows many years ago and still have not fulfilled them. After the war in Albania, I met a man whom I had first encountered there. While in Albania, he had vowed to our Most Holy Theotokos that, if he were not killed and God counted him worthy to return home—for he had a wife and child—he would go on his knees, on all fours, from the harbor of Tinos up to the shrine of our Most Holy Theotokos. There he would light his candle and give thanks. Indeed, his company was decimated. No one else survived; only he remained.

About fifteen years had passed since then—it must have been around 1940, I suppose—when we met here in Athens. When he heard that I was giving talks, he asked me this question: “You know,” he said, “I made this vow.”

“Hurry and fulfill it.” “Yes, but how can I go?” Do not let the evil one deceive you. You still owe it. The Most Holy Theotokos preserved you. As I understand it, no one else in your company survived—only you. You are obliged to go where others also fulfill their vows and fulfill yours. I met him again ten years later, twenty-five years after the vow. He still had not gone. And to this day, I would like to believe...

that he finally went. By now it would be forty years. I do not know whether he is still alive. Yet he had not gone to fulfill what he had vowed to the Most Holy Theotokos. The Most Holy Theotokos bestowed the blessing, but he proved himself a liar. May he receive Holy Communion? He should not even offer anything, because he has lied to the Theotokos. Unfortunately, many such things still happen today, especially among women who hastily make vows and afterward look for a spiritual father to release them. Not even a Patriarch can erase such a vow for you. Even if he tells you otherwise, your conscience will cry out within you and tell you that you must offer what you promised. Here is another strange example in the same vein. A woman promised our Most Holy Theotokos that, if her child recovered after all the doctors had given up hope, she would carry the child on her shoulder and walk to the shrine of the Most Holy Theotokos.

The shrine of the Most Holy Theotokos at Voulkano was twelve or thirteen hours away. I do not know how many of you come from the Peloponnese, from the region of Messenia. The child was two years old. The child recovered. The doctors were astonished and acknowledged that it was a miracle.

Eight years passed, and she still had not fulfilled the vow. At two years old, the child weighed ten kilograms. At ten, the child weighed twenty-five. How will you carry the child in your arms and on your shoulder, as you promised, if you keep postponing it? By now that child must weigh fifty kilograms, perhaps sixty or seventy.

How is she going to carry the child now? Do you understand? A vow binds you.

This shows our own foolishness and lack of faith, if not outright unbelief. Seven years ago, another man’s wife was dying of cancer; every doctor, both abroad and here at home, had declared her case hopeless. He vowed to the Most Holy Theotokos of Tinos that, if his wife recovered, he would take her to Tinos by boat. His wife recovered. Now he must actually go to Tinos by boat. But he sits there calculating: “What if this happens to me at Cape Kafireas? What if that happens? What if something else happens?” When you opened your mouth and made the vow, did the Most Holy Theotokos not know what might happen to you? You know that she will bring you safely there if you go. How could you acknowledge her almighty power then and make such an extraordinary vow,

but now try to escape it through clever excuses? Will her power not be revealed? Will she not show her power again? Why do you not make the sign of the Cross and fulfill your vow? Do you know how many people are like this—shut in by Satan, searching for excuses, rationalizations, and so forth when facing pain and hardship? None of that matters. “Make your vows and pay them to the Lord our God.” No one told you to make a vow. As I said earlier, dip your tongue into your mind before you speak. Ask yourself: What am I about to say? To whom am I saying it? What obligations will I have toward those whom I have invoked and confessed? That is how matters stand. We bargain with God, and then we fail to honor our bargain. Yet we call ourselves Christians. If we are often offended and humiliated when we fail to honor our dealings in the world,

people say to us, “Is that woman a Christian? And you call yourself a Christian? Are you not ashamed?” Those words make you want to sink forty feet into the ground. Do you understand? How much more, then, when you bargain with God: “Do this for me, and I will give You that.” How faithful must I be to my promise? And unfortunately, we are unfaithful. But then, we have denied our Baptism; we have denied our Baptism, so is it surprising that we deny everything else as well? Who lives according to his Baptism? “I give you power,” He says, “to tread on serpents and scorpions, and over all the power of the enemy.” Who does this? Most of us belong to Satan. He has us through fashion. He has us through the flesh. He has us in matters of childbearing. He has us through our stomachs. He has us through self-interest. Where does he not have us?

In everything. We prefer the world, popular trends, fashion, and so many other things, but not Christ. Who enters Holy Matrimony in virginity? Who does? One percent? And where are the rest? Yet we still expect to be crowned in Holy Matrimony. How does Satan get us into his grasp? We are enslaved; we are traitors. How do You bear all this, Lord, and remain silent? God bears with us and waits for us to change our lives, to repent, to ask forgiveness, and to change our lives. There is no other way. It makes no sense to say: “I am a Christian, but I steal. I am a Christian, but I lie. I am a Christian, but I commit fornication. I am a Christian, but I kill my children. I am a Christian, but I do not fast. I am a Christian, but I do not go to Church. I am a Christian, but I do not go to Holy Confession.” What kind of Christian is that? How can such a thing be? It cannot.

I do not know whether you are familiar with something that happens in Islam, among the Turks and Arabs, as we might say. When they go on pilgrimage to Mecca—not all of them have gone—and return to their homeland, their village, and so forth, they wear a white scarf tied around their heads, winter and summer. Those who have not made the pilgrimage to Mecca—to what they regard as the tomb of Muhammad—also wear a headscarf, but theirs has a checkered pattern. The man who has gone and become a pilgrim, if he used to smoke,

no longer smokes. If he drank, he no longer drinks. If he stole, he no longer steals. If he committed fornication, he no longer does so. If he avoided having children—though that does not happen among them; it happens only among Christians—others accept as many children as God gives them: one, two, three, five, ten, or twenty. Once a man has become a hajj pilgrim, that is, once he has made the pilgrimage to Mecca, he no longer does such things.

He has changed his life. Not only does he refrain from sin, but he also refuses to help others commit it. For example, I do not know how many of you have visited the Holy Sepulchre. If you go to Bethany and ask to buy a bottle of beer, you will not find one. If you ask for a bottle of wine, you will not find one. If you ask for a packet of cigarettes, you will not find one.

As hajis, pilgrims to Mecca, they will not sell such things. Not only do they themselves refrain from smoking; they will not even sell cigarettes. In fact, someone once went into a grocery shop there and asked for wine, and the shopkeeper became angry. “Throw him out!” he said. “Have you no shame? Can you not see that I am a haji? How can you come and ask me for wine?” Do you understand where we stand and what we are like? There are people who have gone ten times to venerate the Most Holy Sepulchre. But let us leave them aside. We venerate Christ and receive Him in Holy Communion at our Holy Altar. Have we changed? Have we corrected our ways? Have we said, “I will never do that again, now that I have a relationship with Christ”? I cannot receive Christ and then take Him with me into my sin.

Do we make this effort? That is why, I repeat, whenever I read this man’s words—but you must go deeply into them. You may read and read, but you must go deeper. Where is he leading with each point? Where does he place it? I see that his words contain so much nourishment, as we say. They are rich, full of meaning, and they help a person. Now, I do not know how you conduct your dealings with God—whether you bargain with Him, whether you have made vows, promises, and so on. Do you want to offer something? Do not offer it in exchange for something. Say, “I will send an offering to your shrine; I will bring something; I will help. And You, if You judge that what I ask is for my good, then grant it—if it is truly for my good.” Let us put an end to this bargaining.

I repeat: God accepts it, but He is not pleased by it. He is not pleased. It is bargaining, a transaction of the kind that may take place between human beings, but not with God. “You will do this for me, and then I will bring You that. If You do not do it for me, I will not bring it.” This is not right. For a Christian, it is not right, because this transaction and this conversation are taking place with God. This is no laughing matter. If it were with me or with someone else, I would say it was nothing serious. But when it is done with God, it is not right. Continuing, though I have no time, he says: “Lord, I have trusted long enough in my own false strength. Help me discover my weakness, so that I may overcome it by Your grace.”

Indeed, we believe that we ourselves accomplish whatever we do. No. Christ accomplishes it through us. It all belongs to Him. “Every good gift and every perfect gift is from above, coming down from the Father of lights.” All that man produces on his own is sin. If we do some good or say something good, it belongs to God, and to Him must go all glory, honor, veneration, worship—everything. “I did it.” No; God did it through that person. Once, a man said to his spiritual father, “I brought this person here to make his confession.” The elder replied, “My child, Christ brought him, and He used you to accompany him.” “Yes, but I brought him.” “No, Christ brought him and sent you along as his companion,

to show him where the door was so that he could come in.” But we are always saying, “I.” “I have helped so many people; I have brought illumination to so many; I have done so much.” None of that is ours. But we shall continue.

Η έκτη κατά σειρά ομιλία που κάνουμε εξαιτίας μιας συνοπτικής προσευχής ενός Αγίου ανθρώπου. Και θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι ορισμένα παραλειπόμενα, τα οποία εμάς μας διαφεύγουν. Όχι βέβαια ότι θα τροποποιήσουμε το είδος των προσευχών μας. Σας ευχαριστώ.

Τα οποία καινοτομεί κατά κάποιον τρόπο ο άνθρωπος αυτός, θα μπορούσαμε και εμείς να προσθέσουμε πρώτα στη ζωή μας και έπειτα στους άλλους. Διότι αν εμείς καταλάβουμε τι μας λείπει να συμπληρώσουμε, δεν θα μπορέσουμε να προσφέρουμε στους άλλους. Λέγει σαφώς, και το ξέρουμε, είναι αξίωμα αυτό, ότι τι μπορεί να δώσεις εφόσον εσύ δεν έχεις; Πρέπει πρώτα εσύ να δημιουργήσεις και έπειτα να δώσεις. Ζητάς γάλα, παραδείγματος χάριν, από το πρόβατο, μα αν δεν φάει το πρόβατο, πόθεν θα έχει γάλα; Δεν μπορείς να ζητήσεις, εφόσον δεν έχει. «Εκ του μη έχοντος», λέει, «ουκ αν λάβοι». Πρέπει εμείς πρώτα να δημιουργήσουμε συνείδησιν πνευματικήν και τότε, εκ του περισσεύματος της καρδίας μας, θα μπορέσουμε να σταθούμε και προς τους άλλους βοηθοί, και γενικά με τη ζωή μας αλλά και με την προσευχή μας.

Βρίσκω εδώ στη συνέχεια μια σκέψη που εκδηλώνει προς τον Θεό. Λέγοντας τα εξής: «Κύριε, συχνά βλέπω κάτι πολύ θλιβερό. Άνθρωποι που δεν έχουν τίποτα να εκφράσουν ομιλούν συνεχώς, φλυαρούν, και η κενή πολυλογία τους είναι τόσο αποκρουστική. Γλίτωσέ με, Κύριε, από αυτή την αδυναμία». Είναι πράγματι αδυναμία. Αν θέλετε να το πιστοποιήσετε αυτό και να βρείτε πόσο έχει δίκιο αυτός ο άνθρωπος, πάρετε ένα φορητό μαγνητόφωνο επάνω σας μια μέρα και εκδηλωθείτε όπως εκδηλώνεστε. Πηγαίνετε στη δουλειά σας, στο σπίτι σας, στην αγορά, δεν ξέρω πού, και βάλτε το το βράδυ

να το ακούσετε αυτό. Τι είπατε και τι ακούσατε την ημέρα; Θα ντραπείτε. Με τέτοια πράγματα κατετρίβη η ημέρα. Την ημέρα που ο Θεός μού την έδωσε να την αξιοποιήσω, εγώ συζητούσα περί ανέμων και υδάτων, τόσες κουταμάρες είπα, τόσες αηδίες είπα, τόσα περιττά είπα όλη την ημέρα. Βέβαια, όπως θεωρούν, τι ήθελα αυτή τη γλώσσα; Και εντούτοις γράφει ο ταχογράφος, να έχετε υπόψη, γράφει του καθενός πώς χρησιμοποιούμε καθετί. Μα δύναμη, μα γνώση, μα γλώσσα, μα πόδια, μα πορτοφόλι, μα, μα, μα, γράφει του καθενός. Και θα μας φέρει εις κρίσιν πώς ακριβώς επολιτεύτηκαν. Δεν ξέρω αν έχετε φιλοσοφήσει...

αν έχετε προσέξει πρώτον και έπειτα φιλοσοφήσει, πού την έχει τοποθετήσει τη γλώσσα. Εάν εμείς αυτοί δεν είχαμε γλώσσα και δεν ξέραμε ότι μέσα σε αυτή την τρύπα την έχει βάλει, από μέσα από δόντια μάλιστα, να τη δαγκώνουμε, να της απαγορεύουμε να ομιλεί, από μέσα από χείλη, θα λέγαμε ότι ο άνθρωπος δεν έχει γλώσσα. Και εντούτοις, άμα ο άνθρωπος εξετάσει τη σκοπιμότητα ενός εκάστου των μελών του, πώς το έχει τοποθετήσει ο Θεός, πώς το έχει τούτο εδώ, δεν το έχει βάλει στα πόδια, πώς το έχει βάλει να έχει εδώ πέρα φτερά, ώστε να μπορεί να πιάνει τους ύψους. Πού έχει βάλει το μάτι; Δεν το έβαλε στον αφαλό το μάτι, το έβαλε

να βλέπει. Τι του έχει βάλει από πάνω; Του έχει βάλει σύνορα, του έχει βάλει λούκια, του έχει βάλει μαρκίζα, για να φεύγει ο ιδρώτας έξω, να μην το χαλάει το μάτι. Αν θα εξετάσει ο καθείς τη σκοπιμότητα ενός εκάστου των μελών του, θα θαυμάσει. Τι γίνεται εδώ πέρα; Προσέξτε, λοιπόν, την έχει τοποθετήσει σε ένα τέτοιο μέρος, που να εξαρτάται, να μην εξαρτώμεθα.

Να τη διατάξουμε εμείς να μιλήσει. Αλλά τι γίνεται; Δεν τη βουτάμε στο μυαλό μας τη γλώσσα πριν μιλήσει. Ποτέ, μα ποτέ, μην επιτρέψετε στη γλώσσα σας να μιλήσει, είτε καλό είτε άσχημο, πριν τη βουτήξετε, όπως βουτάμε την πένα στο μελανοδοχείο, στο μυαλό σας πρώτα.

Όπως ξέρετε, πολλές φορές βρισκόμαστε στην ανάγκη να ζητήσουμε συγγνώμη, γιατί δεν προσέξαμε ή επάνω στα νεύρα μας ή επάνω σε μια αδυναμία είπαμε λόγια που μετανοούμε εκ των υστέρων, που τα βλέπουμε πραγματικά ότι ήσαν άστοχα. Αν ήταν δυνατόν, λέγω λοιπόν, να γραφούν του καθενός, όχι όλου του κόσμου, τα περιττά πράγματα που συζητεί την ημέρα, θα ντρεπόταν. Πόθεν του έδωσε και το πολύτιμο αυτό όργανο; Να τον εξυπηρετεί, να τον βάζει σε κίνδυνο, να τον φέρει σε δύσκολη θέση πολλές φορές; Γιατί πολλοί άνθρωποι από τη γλώσσα μας έχουμε κάνει μεγάλες καταστροφές. Η γλώσσα είναι σαν τις καπνοδόχους, πετάει σπίθες.

Από τις σπίθες αυτές γίνονται οι πυρκαγιές πολλές φορές. Είδατε, όταν περνούν τα τρένα, προσέχουν και φροντίζουν να έχουν έναν τρόπο να μην φεύγουν έξω οι φωτιές και δημιουργούν ζημιές στα δάση ή γενικά πυρκαγιές. Έτσι ακριβώς πρέπει να προσέχει ο άνθρωπος. Και αν για τον α ή β λόγο του φύγει μια σπίθα και υπάρχει εκδοχή να κάνει μια πυρκαγιά άλλη, ο άλλος που τη βλέπει, τη σπίθα αυτή, δεν πρέπει να πάει να τη φυσάει, αλλά πρέπει να πάει να τη φτύνει. Ξέρετε τι λέγει ο Σοφός Σειράχ; Όταν, λέγει, σου φύγει ένας λόγος όχι σωστός, δημιουργείς, λέγει, μια πυρκαγιά με ένα κάρβουνο. Σου φεύγει ένα κάρβουνο, το οποίο μπορεί να δημιουργήσει πυρκαγιά. Και το γνωρίζουμε αυτό το πράγμα.

Έναν λόγο η νύφη, απάνω στα νεύρα της, με τα παιδιά, με την κούραση και λοιπά, είπε έναν λόγο. Τον παίρνει η πεθερά αυτόν και, μόλις έλθει ο γαμπρός τη νύχτα, το βράδυ, το μεσημέρι, ο γιος, τον σερβίρει και μάλιστα και μεγεθύνει μάλιστα. Βάζει και σάλτσες επάνω. Εφόσον θα μπορούσε η πεθερά να το φτύσει αυτό, αυτό το κάρβουνο να το φτύσει και να το σβήσει. Ήταν ικανός ο λόγος για πυρκαγιά πραγματική. Αλλά τι κάνεις εσύ; «Πώς τα πέρασες, μητέρα, σήμερα;» «Καλά, παιδί μου». «Μήπως σου είπε τίποτα η Γεωργία, η Κατίνα, η Ελένη κλπ.;» «Όχι, αλλά και να πει και κάτι, έχει τόσα βάσανα εδώ, έχει παιδιά, έχει φασαρία, οι πραμάτειες κλπ. Πώς, εγώ δεν έλεγα; Όταν ήμουν κι εγώ στα δικά μου, δεν έλεγα κι εγώ, συμπεθέρα μου, κλπ.;» Ούτε δυο πράγματα.

Είναι εύκολο να το σβήσει αυτό το πράγμα. Είπε έναν λόγο απρεπή, δεν ξέρω πώς τον είπε, μα αν τον αισθανότανε ακόμη, η δουλειά η δικιά σου δεν είναι να ανοίξεις το στόμα σου και να πάρεις αυτό το ξύλο και να βάλεις κι άλλα απάνω δικά σου, να δημιουργείς πυρκαγιά. Μπορείς να το φτύσεις. Από το ίδιο, λέει, στόμα βγαίνει και ο αέρας, να φυσήσεις να γίνει πυρκαγιά η σπίθα, αλλά κι απ' το ίδιο στόμα βγαίνει το σάλιο, να το φτύσεις, να σβήσει αυτό. Δε φταίει η γλώσσα. Τι μας την έδωσε; Που λένε ορισμένοι «να σου κόψω τη γλώσσα». Όχι, να αλλάξεις τον νοικοκύρη, αυτόν που είναι μέσα, ώστε να χρησιμοποιεί τη γλώσσα όποτε πρέπει, όπως πρέπει και όπου πρέπει. Δε φταίει η γλώσσα. Η γλώσσα είναι μεγάλο πράγμα στον άνθρωπο, μεγάλο πράγμα στον άνθρωπο. Για χημείο μόνο να την πάρετε, θα

σηκώσετε τα χέρια επάνω. Εάν μας φέρουν σε δέκα δοχεία ορισμένα πράγματα μέσα και αν είμεθα εμείς χημικοί, θα του πούμε να περάσει μετά δέκα μέρες, να του πούμε τι έχει το καθένα. Η γλώσσα όμως είναι σε θέση να μετρήσει, να απαντήσει: πικρό, ξινό, γλυκό, αλμυρό, και, και, αμέσως εκφράζεται. Τέτοιο πράγμα! Το ένα και το αυτό, αυτό το πετσάκι που υπάρχει μέσα εδώ. Δεν φταίει αυτό, η χρήσις φταίει, αυτός που το χρησιμοποιεί. Και εντούτοις δεν εζητήσαμε ποτέ από τον Θεό να μας σταματήσει τη γλώσσα. Λες και λέμε όλοι σοφίες εμείς. Ο Δαβίδ έχει πει εκείνο το κλασικό: «Θου, Κύριε, φυλακήν τω στόματί μου».

«Θύραν περιοχής περί τα χείλη μου». Κλείσε μου, σφράγισέ μου το, διότι αν ο Θεός δεν μας το σφραγίσει, εμείς δεν μπορούμε να το σφραγίσουμε μόνοι μας. Είναι κι αυτός ένας αγώνας που πρέπει να γίνεται εκ μέρους του χριστιανού. Άλλωστε, να ξέρετε ότι ο άνθρωπος δεν κρίνεται από ό,τι θα πει, αλλά και από ό,τι δεν θα πει. Και είναι ευκολότερο ο άνθρωπος να πει και δυσκολότερο να μην πει. Αγωνιστείτε, αν θέλετε, μια μέρα. Φάτε τη Μεγάλη Παρασκευή κρέας, αλλά θα πείτε «θα νηστέψετε τη γλώσσα σας», να ιδείτε τι θα γίνει. Επανάσταση θα γίνει. Όλα τα συντάγματα από το Λεκανοπέδιο της Αττικής θα μαζευτούν στη γλώσσα σας για να μιλήσουν. Πείτε «θα νηστέψω τη γλώσσα μου μια μέρα, δεν θα μιλήσω». Να ιδείτε τι θα γίνει.

Είναι αυτό το οποίο λέγει αυτός ο άνθρωπος, που για πολλούς μας περνάει απαρατήρητο. Μέχρι τινός, τολμώ να πω, τα σκήπτρα τα είχαν οι γυναίκες. Σήμερα υπάρχουμε εμείς οι άντρες τόσο φλύαροι, τόσο αστείοι, τόσο κενοί, που συζητούμε για πράγματα τελείως άχρηστα, τελείως περιττά και πολλάκις επιβλαβή. Σας έχουμε περάσει εσάς τις γυναίκες τώρα, τελευταία, στα τελευταία χρόνια εμείς οι άντρες. Πόσο θα έπρεπε και οι μεν και οι δε, μετρημένοι, μυαλωμένοι, να απαντούμε, να ομιλούμε, να προσφερόμεθα να εκφράσουμε τη γνώμη μας, εφόσον πρέπει και όταν πρέπει και όταν κάνουμε, όπως σας είπα, βούτημα της γλώσσης στο μυαλό πρώτα. Γιατί, ως επί το πλείστον, η γλώσσα μας μιλάει πολλές φορές χωρίς τον έλεγχο

του μυαλού και λένε οι μορφωμένοι μας: «Έχασε, λέει, τον έλεγχό του, έχασε τον έλεγχό του, έχασε την αυτοκυριαρχία του και είπε αυτά τα λόγια. Ε, συγχωρέστε τον». Δεν επιτρέπεται. Ο άνθρωπος πρέπει να είναι αυτοκράτωρ, όχι του Βυζαντίου, του εαυτού του. Όταν δεν είναι αυτοκράτωρ του εαυτού του, ας γίνει του Βυζαντίου. Δεν κερδίσαμε τίποτα. Και αυτή η αυτοκρατορία λείπει από εμάς, από τα πάθη μας, που μεταξύ αυτών είναι και αυτό που λέγει ο Άγιος άνθρωπος αυτός. Δεν ξέρω ποιους έχω απέναντί μου, δεν ξέρω ποιοι ακούν τα λόγια αυτά. Εκείνο που ξέρω είναι ότι, λίγο πολύ, όλοι μας την έχουμε λερωμένη τη φωλιά σ' αυτό το σημείο.

Να είναι και άνθρωποι οι οποίοι είναι μυαλωμένοι, μετρημένοι, ζυγισμένα τα λόγια τους, που θα πούνε, πότε θα πούνε, πότε δεν θα πούνε. Χρειάζεται, όπως σας είπα γρηγορότερα, παλικαριά να μην πούμε παρά να πούμε. Αλλά οι περισσότεροί μας, ένα 95% θέλω να πιστεύω, ότι είμεθα ένοχοι και έχουμε ένα περιθώριο να το προσέξουμε μελλοντικώς. Έχετε δει ότι πολλοί άνθρωποι βρίσκονται στην ανάγκη να εξομολογούνται τα ίδια και τα ίδια και να λυπούνται γι' αυτά και να τα βλέπουν ότι είναι λάθος και να τα πηγαίνουν στον πνευματικό να τα καθαρίσουν. Θα μπορούσαν να το προλάβουν. Σε κάθε περίπτωση, «γλίτωσέ με», λέγει, «από αυτή την αδυναμία». Χριστιανός πρέπει να είναι δυνατός προς όλες τις κατευθύνσεις, να κυριαρχεί.

Πρέπει να το δω αυτό; Θα πρέπει να το ακούσω αυτό; Θα πρέπει να το πω αυτό; Θα πρέπει να εκδηλωθώ έτσι; Θα πρέπει να πάω εκεί; Πρέπει πρώτα να γίνεται έλεγχος, να συζητούμε τα σχετικά αποτελέσματα αυτής της ενεργείας μας και έπειτα να ακολουθούμε. Εν πάση περιπτώσει, έχει και πιο κάτω, ακριβώς αμέσως, κάτι συμπληρωματικό. «Λοιπόν, Κύριε, φώτισέ με να καταλάβω ότι η γλώσσα μας δεν είναι μόνο να λέγει κουβέντες, αλλά ότι είναι και ένα κλειδί που ανοίγει στους διπλανούς μας τον ουρανό». Δηλαδή δεν είναι μόνο για συζήτηση, να περάσουμε την ώρα μας στο σαλόνι μας, σε ένα καφέ, τηλέφωνο, δεν ξέρω πού, αλλά είναι και ένα κλειδί που ανοίγει στους διπλανούς μας τον ουρανό. Να χρησιμοποιήσεις τη γλώσσα σου, να την ακονίσεις τη γλώσσα σου, να την επιστρατεύσεις τη γλώσσα σου, προκειμένου να βοηθήσεις έναν άνθρωπο να βρει το δρόμο του, να βρει το δρόμο του. Τότε πες πολλά, τότε άνοιξε το στόμα. Είναι ώρα ευλογημένη αυτή, όταν σου δίνει ο Θεός την ευκαιρία να πεις δύο λόγια για το όνομά Του, να υποδείξεις σε έναν άνθρωπο έναν δρόμο που αυτός ουδέποτε το είχε φανταστεί ότι υπάρχει τέτοιος δρόμος. Ξέρετε, υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι ούτε καν ξεκίνησαν ακόμη

...γιατί ζουν με τη γνώμη ήρθαν εδώ να φάνε τα μοσχάρια και τις ντομάτες και τις πατάτες του Θεού. Αλλά αν ο άνθρωπος έχει αυτόν τον προορισμό, ζώον είναι. Διότι ήρθε να κάνει έρωτες που κάνουν οι γάτες στα κεραμίδια; Δεν είναι μεγάλο πράγμα. Αυτό είναι; Όλες οι ηδονές του κόσμου είναι ένα ξυλοκέρατο, όπως είπε ο Χριστός μας.

Δεν είναι; Πώς είπε του Ασώτου Υιού; Τις ηδονές ως ξυλοκέρατα, και ήθελε να χορταστεί, λέγει, και δεν τα κατάφερε να χορταστεί. Ούτε ποτέ επέρχεται κορεσμός με όλες τις ηδονές που υπάρχουν στον κόσμο. Δεν είναι αυτός ο προορισμός του ανθρώπου στη γη. Ο άνθρωπος ήρθε εδώ να δώσει εξετάσεις, ήρθε εδώ να γνωρίσει τον Δημιουργό του και να ετοιμάσει μια κατάσταση και χαρτιά τέτοια και πιστοποιητικά, να ξαναπάει στην πατρίδα του.

Ο άνθρωπος δεν ήρθε για τη γη. Ο Παύλος λέει: «Δεν έχουμε ώδε μένουσαν πόλιν, αλλά την μέλλουσαν επιζητούμεν».

Του ανθρώπου είναι να επιστρέψει στον Παράδεισο. Αυτή είναι η ευχή του, την οποίαν εκφράζει και την τελευταία μέρα στη ζωή του, δια των ψαλτών στο κεφάλι του, που αυτός είναι μες στο φέρετρο: «Ἧς ἐξέπεσον πατρίδος, Σῶτερ, πολίτην με ποίησον πάλιν Παραδείσου». Αυτός είναι ο προορισμός του ανθρώπου. Ήρθε στον κόσμο να πεθάνει και πεθαίνει για να ζήσει. Δεν ήρθε να ζήσει, που λένε ορισμένοι. Υπάρχουν λοιπόν πολλοί άνθρωποι τέτοιοι, οι οποίοι δεν ευτύχησαν να ακούσουν. Δεν τους δόθηκε ευκαιρία. Οι γονείς των, ο δάσκαλός τους, κάποιος γνωστός τους, η απροσεξία τους, δεν τους μίλησε ποτέ για αυτά τα θέματα που είναι τα σοβαρότερα. Αν λοιπόν σου δοθεί ευκαιρία, τότε άνοιξε τη γλωσσούλα σου, άνοιξέ την και πες. Πες. Επισκέψου τον πόνο, επισκέψου την ασθένεια.

Παρηγόρησε, παραμύθισε, πες δυο λόγια. Πολλοί άνθρωποι δεν επισκέπτονται πτωχούς ή ασθενείς, διότι δεν έχουν κάτι να κρατάνε στο χέρι τους. Θέλουν να κρύψουν εαυτόν πίσω από μια σακούλα, που θα λέγαμε, παξιμάδια, από μερικά γλυκά ή μια ανθοδέσμη. Και δεν έχουνε για να τα πάνε αυτά, να τα προβάλλουν, για να παρουσιαστούν. Άνθρωπε, η γλώσσα σου δεν έχει τίποτα; Τι λέγει μια παροιμία λαϊκή που μπορεί να πάει εδώ; «Τα λόγια σου με χόρτασαν και το ψωμί σου φά' το». Αρκεί αυτά που μου είπες. Δεν θέλω τίποτα. Γιατί ο άνθρωπος δεν είναι μόνο σώμα, είναι και πνεύμα. Και δεν υποφέρει πολλές φορές ο άνθρωπος τόσο σωματικά όσο ψυχικά.

Έχει ανάγκη συμπαραστάσεως της πνευματικής. Και ο χριστιανός πρέπει να είναι γεμάτος πάντοτε, να μπορεί να συμπαρασταθεί στον άλλον. Πολλοί άνθρωποι από έναν λόγο βρήκανε το δρόμο τους. Ανεκάλυψαν ότι άλλος είναι ο προορισμός τους στη ζωή. Άλλαξαν ζωή, βρήκαν περιεχόμενο. Και, όπως ξέρετε, τα υλικά αγαθά δεν δημιουργούν ευτυχίαν εις τον κόσμο. Είναι γεγονός. Πόσοι πλούσιοι δεν αυτοκτονούν, πόσοι πλούσιοι δεν είναι ναρκομανείς. Γιατί; Διότι δεν βρίσκουν ευτυχία στα υπόλοιπα και έχουν πέσει στα ναρκωτικά. Αν μπείτε στις τάξεις τις υψηλές, τις πλούσιες, θα φρίξετε, θα τους λυπηθείτε τους ανθρώπους. Γιατί; Γιατί δεν έχουν Χριστό, δεν τους μίλησε κανένας για Χριστό ποτέ. Οι γλώσσες έμειναν κλεισμένες, παρότι είχαν άραγε να δώσουν;

Θα είχανε, διότι, όπως είπα γρηγορότερα, «εκ του μη έχοντος ουκ αν λάβοι». Τι να πει, εφόσον ο ίδιος δεν έχει τίποτα για τον εαυτό του; Πού να θρέψει τον εαυτό του και πού να περισσεύσει για τις απαιτήσεις των άλλων; Από αυτό βγαίνει και μια άλλη υποχρέωση: ότι, για να μας έχει δώσει λόγον ο Θεός, περιμένει λόγον από τον άνθρωπο. Και ο άνθρωπος είναι υποχρεωμένος να φορτωθεί. Οι περισσότεροί μας είμεθα άνυδρες νεφέλες. Θεωρείτε να είναι ξηρασία και να βλέπεις από πάνω σου να περνούν σύννεφα ή να είσαι καταπλακωμένος από σύννεφα, αλλά να μην έχουν νερό μέσα, να είναι άνυδρα. Τι ειρωνεία είναι! Έτσι είναι πολλοί χριστιανοί, δυστυχώς, εφόσον θα έπρεπε ο χριστιανός να είναι πάντοτε φορτωμένος, με κάτι να πει σωστό, σε ένα στραβό που γίνεται να έχει κάτι να πει.

Ένα κακό που βλέπει, να έχει κάτι να πει και να έχει πει τα σωστά, τα σωτήρια, τα οποία βγαίνουν από το στόμα του ανθρώπου. Αυτό λοιπόν λέγει αυτός εδώ και παρακαλεί: «Δώσ' μου να καταλάβω», λέει, «ότι η γλώσσα που μου έδωσες δεν είναι μόνο για κουβέντα, δεν είναι για πολιτική, δεν είναι για αερολογία, δεν είναι για κουτσομπολιό, δεν είναι να φάμε την τιμή και την υπόληψη του άλλου, δεν είναι αυτό. Αλλά είναι ένα κλειδί», λέγει, «που ανοίγει στους διπλανούς μας τον ουρανό». Και είναι πράγματι πολύ διπλοκλειδωμένοι άνθρωποι, διπλοκλειδωμένοι. Τους έχει διπλοκλειδώσει ο σατανάς και τους λέει: «Δεν υπάρχει τίποτα. Εδώ είναι φάγωμεν, πίωμεν, αύριον γαρ αποθνήσκομεν». Χρειάζεται λοιπόν αυτή η γλώσσα να δοθεί στα χέρια, όπως θα μπορούσαμε να πούμε ανθρωποπαθώς, της χάριτος του Πνεύματος του Αγίου και να μιλήσει. Και θα το έχετε προσέξει αυτό το πράγμα.

Προλαμβάνω. Πολλές φορές βρισκόμαστε σε μια κατάσταση, σε ένα περιβάλλον, σε μια συντροφιά, που κάτι πρέπει να πούμε, και λέμε. Και βλέπουμε ότι, όταν εμείς φέραμε τη συζήτηση εκεί που έπρεπε, εκεί που ήταν σωστά, εκεί που θέλει ο Θεός, εκεί που είναι το συμφέρον, βλέπουμε τους άλλους, παρότι είναι ανώτεροί μας σε γνώσεις, άλλες γνώσεις, παρότι δεν ξέρω τι είναι, διαφορετικοί άνθρωποι κλπ., να μας παρακολουθούν, να μας προσέχουν. Και στο τέλος, αν δεν τους έφυγε ο εγωισμός να πούνε ότι «ναι, έτσι είναι», όμως μέσα τους έφυγαν διαφορετικοί. Έφυγαν με προβληματισμούς. Έφυγαν με άλλες σκέψεις. Και όταν εμείς απομακρυνθούμε...

τον εαυτό μας, τι ήταν αυτό που είπε, τι ήταν αυτά που είπε, πού τα βρήκες και τα είπες, πώς τα είπες; Ξαναπές τα. Δεν ξέρει να τα ξαναπεί. Γιατί; Διότι η γλώσσα χρησιμοποιήθηκε από τη Χάρη του Θεού και έβγαλε στην επιφάνεια επιχειρήματα, έβγαλε στην επιφάνεια αλήθειες που ωφέλησαν τον άλλο. Χρησιμοποιήθηκε όχι για κατηγορία, όχι για ζημιά, όχι για δολιοφθορά του άλλου, αλλά προς το ωφελείν. Αυτό είναι κάπως περίπου αυτό που λέγει. Αυτό μας λέγει, ότι αυτό είναι ένα κλειδί να ανοίξουμε μια κλειδαριά, μια ψυχή διπλοκλειδωμένη, που την έχει διπλοκλειδώσει ο σατανάς και έτσι λέει: «Δεν υπάρχει τίποτα, είναι μόνο σκοτάδι», γιατί έτσι νομίζουν ορισμένοι. Πόσον δεν είναι έτσι! Είναι πολύ διαφορετικά. Αλλά ποιος είναι εκείνος; Όταν λοιπόν εμείς

σε μια κατάσταση, μέσα σε μια σύντομη, μέσα μας, νοερά προσευχή: «Φώτισέ με, Κύριε, μήπως μπορώ να πω τίποτα στο σημείο αυτό», θα δεις ότι η γλώσσα σου αυτή θα αρχίσει να ομιλεί. Και εκ των υστέρων θα σε ρωτούνε: «Τι ήταν αυτά που είπες; Ξαναπές τα μας». Δεν ξέρεις να τα πεις. Έτσι πρέπει να χρησιμοποιείται η γλώσσα. Και έχει πολύ δίκιο ο άνθρωπος αυτός. Ευχαριστώ. Εγώ, οσάκις τα διαβάζω αυτά τα δυο μικρά του εδάφια, πολύ ωφελούμαι. Θα μου πεις: «Κατάφερες να χρησιμοποιείς τη γλώσσα σου στην κυρίαν αποστολήν της;» Ομολογώ, όχι, δεν το κατορθώνω. Πολλές φορές είμαι λυπημένος, διότι μου ξεφεύγει από τον έλεγχο, δεν προσέχω.

Οσάκις όμως το σκέφτομαι, αυτό που θα πω, έχω λιγότερο σφάλμα. Πάντοτε θα έχει σφάλματα ο άνθρωπος. Ο άνθρωπος είναι ατελής. Το τέλειον ανήκει μόνο στον Θεό. Αλλά να μη γίνεται όμως από αδιαφορία. Να μην έχω ατέλειες από αδιαφορία, όσο θα μπορούσα να έχω διαφορετικά αποτελέσματα.

Εν πάση περιπτώσει, και αυτό με βάση εκείνο ότι, αν όλα έχουν κάποιο προορισμό, πολλώ μάλλον ο άνθρωπος. Εάν εμείς βρίσκουμε τον εαυτό μας τόσο ακατάλληλον για όλα, είναι διότι δεν τον εκπαιδεύσαμε, δεν φροντίσαμε και εμείς να μάθουμε κάτι ή δεν προσευχηθήκαμε να μας φωτίσει ο Θεός και να μας χρησιμοποιήσει. Αν διαβάσετε κατ’ εξοχήν στην Παλαιά Διαθήκη και στη Γραφή, θα βρείτε ζώα να ομιλούν.

Θα βρείτε στον βίο του Αγίου Χαραλάμπους άλογο να ελέγχει. «Δεν βλέπετε», λέει, «ότι είναι Άγιος άνθρωπος αυτός; Τι του κάνετε;» Το άλογο. Αν το άλογο μιλεί, εγώ γιατί δεν μπορώ να μιλήσω; Γιατί δεν μπορώ να πω δύο πράγματα σωστά; Θα δείτε στην Παλαιά Διαθήκη όνον του Βαλαάμ να τον ελέγχει. Του λέει: «Στοχάστηκα εγώ ποτέ αυτό το πράγμα;» Διαβάστε την παραμονή του Ευαγγελισμού. Είναι ένας Άγιος, όχι Αρτέμιος, κάπως έτσι λέγεται, που τον εδίωκαν και μία έλαφος έφυγε και πήγε στον εισαγγελέα και είπε ότι τον κακοποιούνε αυτόν. Αν τα ζώα λοιπόν ομιλούν, γιατί να μην μπορώ και εγώ να πω δύο λόγια, να βοηθήσω τον άλλον που ο σατανάς τον έχει κλείσει να αυτοκτονήσει, που τον έχει αμπαρώσει εκεί και σκοτώνει τα παιδιά του και δεν κάνει παιδιά, που τον έχει αμπαρώσει και δεν τον αφήνει να πάει στην Εκκλησία, δεν τον αφήνει να εξομολογηθεί, δεν βρίσκει περιεχόμενο στη ζωή; Γιατί να μην μπορώ να το κάνω εγώ αυτό το πράγμα; Καταλάβατε; Αυτός είναι ο λόγος. Ευχαριστώ.

Ήθελα στο σημείο αυτό να σας πω ότι όλα εξαρτώνται από εμάς. Από εμάς εξαρτώνται. Εάν εμείς θελήσουμε, το βάλουμε σοβαρά στον νου μας, τα πράγματα θα αλλάξουν. Θα μπορούμε κι εμείς να αξιοποιήσουμε τον εαυτό μας και τα πολύτιμα αυτά μέλη που μας έχει δώσει, κατ’ εξοχήν τη γλώσσα, εν συνδυασμό με τον νου. Μπορεί να είναι μαχαίρι δίκοπο. Να συνεχίσουμε από τις γνώμες του Αγίου αυτού ανθρώπου.

Στη συνέχεια πηγαίνει κάπου αλλού: «Κύριε, ας μην ξεχνώ πως η ειλικρίνεια εξαγοράζεται με το τίμημα της ταπεινοφροσύνης, με την αναγνώριση των σφαλμάτων μου». Είναι κάτι που φαίνεται σαν δύσκολο. Θα το επαναλάβω: «Κύριε, ας μην ξεχνώ πως η ειλικρίνεια εξαγοράζεται με το τίμημα της ταπεινοφροσύνης». Εάν δηλαδή δεν ταπεινωθούμε, είναι αδύνατο να είμεθα ειλικρινείς. Όταν ο άνθρωπος είναι ταπεινός, παίρνει επάνω του την ευθύνη. «Ναι, το έκαμα», με ειλικρίνεια. «Ναι, το είπα. Ναι, δεν πρόσεξα. Ναι, το σφάλμα είναι δικό μου».

Άνθρωπος που έχει εγωισμό ποτέ του, μα ποτέ του, δεν θα παραδεχτεί ότι αυτός έσφαλε. Θα ρίχνει πάντοτε στον άλλον. Όλοι οι άλλοι σφάλλουν, αυτός δεν σφάλλει. Και κατά συνέπεια δεν γεύεται και δεν έχει καμιά σχέση με την ταπεινοφροσύνη. Αναγνωρίζει το σφάλμα του, τότε καταλαβαίνει τι θα πει ταπείνωση και τι ωφέλεια προκύπτει από την ταπείνωση. Εμείς προτιμούμε να προσθέσουμε ψέμα στο ψέμα, κομπίνα στην κομπίνα, απάτη στην απάτη, να μην παραδεχτούμε ποτέ, να μην ταπεινωθούμε, ότι εμείς είμαστε υπαίτιοι του σφάλματος αυτού, της καταστάσεως αυτής. Και θα φροντίσουμε παντί σθένει να μεταφέρουμε στον άλλον την ευθύνη. Εμείς ουδέποτε θα την αναλάβουμε.

Ο άνθρωπος αυτός δεν μπορεί ποτέ να καταλάβει τι είναι ταπείνωση. Ο άνθρωπος ο ταπεινός παίρνει όλα τα σφάλματα, και τα ξένα ακόμη τα παίρνει επάνω του. Αν ο Χριστός μας είχε εγωισμό, θα ερχόταν στη γη να πάρει τις αμαρτίες τις δικές μας στην πλάτη του; «Εταπείνωσε», λέει, «εαυτόν και έγινε υπήκοος μέχρι θανάτου, θανάτου δε σταυρού». «Εγώ το έκανα». Πολλοί άνθρωποι, για να προλάβουν μια κατάσταση, για να συμβιβάσουν ορισμένα πράγματα, να μην εκραγεί μια κατάσταση και γίνει χειρότερη, μπαίνουν στη μέση και αναλαμβάνουν αυτοί κάποια ευθύνη, κάποιο σφάλμα, κάτι τι, για να προλάβουν, από ταπείνωση. Μεγάλο πράγμα αυτό. Αυτό λείπει ως επί το πλείστον από μας.

Στο παραμικρό θα είμεθα έτοιμοι να πούμε ψέματα. Ένα εκατομμύριο ψέματα, το ένα πάνω στο άλλο. «Πώς;» λέει, «δεν ήταν τίποτα». Αλλά ποτέ να μην πούμε ότι κάναμε το λάθος, ότι την είπαμε εμείς τη λέξη, ότι συμπεριφερθήκαμε εμείς κατά αυτήν την έννοια. Ποτέ να μην το πούμε αυτό το πράγμα. Δεν είναι σωστό. Θα έπρεπε να ταπεινωνόμεθα και να προσέχουμε στην περίπτωση αυτή, γιατί τότε μόνο υπάρχει περιθώριο στον άνθρωπο να ωφεληθεί. Ταπείνωση είναι κάτι που δεν πουλιέται ούτε αγοράζεται. Και είναι κάτι ακόμη, μια και την έχει αυτή τη λέξη μέσα εδώ, το οποίο δεν βάζει ο Θεός. Ερευνήσετε όλα τα βιβλία, και τα 67 βιβλία της Γραφής,

από τη Γένεση μέχρι την Αποκάλυψη. Δεν θα βρείτε πουθενά ότι την ταπείνωση τη δίνει ο Θεός. Πουθενά. Πολλές αρετές είναι απόρροια της χάριτος του Πνεύματος του Αγίου. Καρποί μάλιστα, όπως το λέγει ο Παύλος στο έψιλον κεφάλαιο Γαλάτας, 22 και κατωτέρω. «Ο δε καρπός του Πνεύματος εστίν αγάπη, χαρά, αγαθοσύνη, χρηστότης, πραότης, εγκράτεια». Όλα αυτά είναι οι καρποί του Πνεύματος. Ταπεινοφροσύνη δεν λέει πουθενά. Ταπείνωση θα τη βάλει ο άνθρωπος μόνος του, θα στραπατσάρει μοναχός του. Όπως στύβεις την ντομάτα και πετάς τις φλούδες, έτσι θα στύψεις τον εαυτό σου. Όπως τσαλακώνεις το τσόφλι και το πετάς στη στάχτη, έτσι θα τσαλακώσεις τον εαυτό σου.

Παίρνεις την πατσαβούρα, καθαρίζεις και την πετάς στην άκρη. Έτσι θα πετάξεις τον εαυτό σου. Εάν δεν το κάνεις μοναχός σου, τελείως δεν επιτυγχάνεις. Γι’ αυτό και λέγει: «Ο ταπεινών εαυτόν υψωθήσεται», όχι «ον ταπεινώσω εγώ». Όποιος ταπεινώσει μόνος του, θεληματικά, τον εαυτό του. Όπως και τ’ ανάπαλιν: «Ο υψών εαυτόν ταπεινωθήσεται». Λείπει η ταπείνωση σε εμάς. Βλέπετε καθημερινώς. Και σε αυτή την εκκλησία έχει στελέχη. «Εγώ θα γίνω, εγώ θα σας εξουσιάσω, εγώ θα σας πω τούτο, τ’ άλλο, εγώ είμαι άξιος». Βλέπετε στους κυβερνήτες. Τι φιλοδοξούν! Άνθρωποι που δεν μπορούν να πάνε 50 γραμμάρια ρύζι στο σπίτι τους φιλοδοξούν να διοικήσουν εκατομμύρια κόσμο. Από τι; Από εγωισμό.

Άνθρωποι που έχουν ταπείνωση κρύβονται. Τους αναζητούν να τους βρούνε και δεν τους βρίσκουνε, να τους βάλουνε σε καίριες θέσεις. Όταν πάμε στον πόλεμο, το κεφάλι μας το βάζουμε πίσω από τους άλλους. Πάμε, όταν πηγαίνουμε, χαμηλά, σκυφτά, με τα τέσσερα. Λιθάρια μπροστά μας, υψώματα μπροστά μας, γιατί θα έχουμε κάρα βάρα, θα μας χτυπήσουνε την κάρα. Βγαίνουμε έξω στον κόσμο: «Εμείς τα ξέρουμε όλα, εμένα θα μου πεις;» Άνθρωποι που δεν ξέρουν να κόψουν τα νύχια τους, παρουσιαζόμεθα ότι τα ξέρουμε όλα. Είναι ο εγωισμός αυτός. Γι’ αυτό τα σιχαίνεται ο Θεός. Δεν δίδει χάριν. Και υποφέρει ο κόσμος ως επί το πλείστον από εγωισμό. Αυτή τη γεύση της ταπεινοφροσύνης δεν την έχουμε.

Και χριστιανοί ακόμη, σε βαθμό που θα έπρεπε να την είχαμε, με βάση το «Μάθετε απ’ εμού ότι πράος ειμί και ταπεινός τη καρδία». «Μάθετε απ’ εμού», λέγει ο Χριστός, εκείνος που λέμε ότι τον προσκυνάμε, ότι του ανάβουμε κερί, ότι πάμε στις εορτές του και στα πάθη του. «Μάθετε», λέει, «απ’ εμού ότι πράος ειμί και ταπεινός τη καρδία». Όταν λέει «μάθετε», δεν λέει να το διαβάσετε. Να το ζήσετε και εσείς, στον βαθμό που το έζησα εγώ και σας το διδάσκω. Διότι η Βασιλεία των Ουρανών δεν είναι για τους εγωιστές. Δεν θα αποτύχουν οι εγωιστές μόνο στον κόσμο, θα αποτύχουν και στον κόσμο εκείνον, διότι εγωισμός δεν χωράει στον Παράδεισο μαζί με τον ταπεινόν Ιησούν,

την ταπεινή Θεοτόκο και τους ταπεινούς Αγίους. Δεν μπορούν να ζήσουν εγωιστές άνθρωποι. Τίμημα λοιπόν, λέει, της ταπεινοφροσύνης είναι όταν αναγνωρίζω τα σφάλματά μου. Πονάς βέβαια, γι’ αυτό και το λέει και τίμημα. Ξευτελίζεσαι για να ταπεινωθείς, να πεις: «Συγγνώμη, εγώ έφταιξα, εγώ το έκανα. Δεν πρόσεξα, ξέρω εγώ». Ταπεινώνεσαι και νιώθεις κάτι να σου χαράζει, να σου μαχαιρίζει την καρδιά. Οι άνθρωποι οι οποίοι ζουν με ταπείνωση σφάζονται καθημερινώς. Ρομφαία περνάει την καρδιά τους. Αλλά ποτέ δεν πρέπει να χάνουμε τη χριστιανοπρέπεια για τη δήθεν αξιοπρέπεια. «Θα έπρεπε να κρατήσω την αξιοπρέπειά μου».

Αλλά άμα χάσεις τη χριστιανοπρέπειά σου, τι να την κάνεις την αξιοπρέπειά σου; Αυτό είναι το θέμα. Δεν βλέπετε; Όλες οι γνώμες αυτές του κόσμου, όσο και αν πολλές φορές είναι καλές, δεν αντέχουν στον ουρανό. Είναι αλλιώς τα πράγματα πέρα, στον ουρανό. Αλλιώς μετράει ο ουρανός, αλλιώς ζυγίζει ο ουρανός. Δεν ζυγίζει κι ούτε μετράει με τη μεζούρα τη δικιά μας, του συναισθήματος και της λογικής, ούτε ζυγίζει με την πλάστιγγα τη δικιά μας, όπως ζυγίζουμε εμείς με βάση το συναίσθημα, τη σάρκα, το συμφέρον, το εγώ κλπ. Εν πάση περιπτώσει, να συνεχίσω. Κάτι το οποίο νομίζω ότι θα είμεθα οι περισσότεροι ένοχοι. Λέει: «Κύριε, σήμερα σε βλασφήμησα». Θα πει κανείς:

«Και αυτοί οι Άγιοι άνθρωποι βλασφημούν;» Μη σπεύδεις. «Σε τι βλασφήμησα; Έκανα παζάρια μαζί σου». Προσέξτε λέξη. «Έκανα παζάρια μαζί σου». Δηλαδή τι παζάρια έκανες; Είπα: «Βοήθησέ με να επιτύχω αυτό και εγώ θα σου κάνω εκείνο. Συγχώρεσέ μου την αφροσύνη μου». Το κάνουμε εμείς αυτό; Το κάνουμε δυστυχώς. Τα τάματα. «Μου κάνεις αυτό και θα σου φέρω μια λαμπάδα σαν το μπόι σου». Σοβαρά; Δεν θέλω τη λαμπάδα. «Μου κάνεις αυτό και θα φέρω έναν τενεκέ λάδι. Μου κάνεις αυτό και θα έρθω γονατιστή, θα έρθω γονατιστός. Θα μου κάνεις αυτό, για να πω ένα παράξενο, και εγώ θα νηστεύω όλες τις Παρασκευές». Όχι, Τρίτη!

Της Τετάρτης, της Παρασκευής, που είμαι υποχρεωμένος να τη νηστεύω, ζουρλός να τη νηστεύω; Παλικαριές αυτές, σκοτώνοντας σκοτωμένα. «Έχω τάξει», λέει, «να νηστεύω την Παρασκευή». Η Παρασκευή είναι αφ’ εαυτής νηστεία. Να τάξεις καμιά Δευτέρα, να τάξεις καμιά Τρίτη, να τάξεις καμιά Πέμπτη. Όχι να τάξεις την Τετάρτη και την Παρασκευή, που είσαι υποχρεωμένος να τη νηστέψεις. Καταλαβαίνετε τι αηδίες λέμε εμείς και μας ανέχεται αυτός ο Θεός ακόμη και δέχεται αυτός ο Θεός ακόμη αυτή τη συναλλαγή; Και με ρωτούν καμιά φορά, έτσι όπως έρχονται τα χαρτάκια εδώ, και μου λένε: «Είχα τάξει κάτι, αλλά δεν μου το έκανε. Υποχρεούμαι;» Όχι, εφόσον δεν δούλεψες. Ημεροκάματο τόσοι. Βέβαια δεν υποχρεούται η Παναγία να σου πάει λαμπάδα, εφόσον δεν δούλεψες. Ας δούλευε, να της πας λαμπάδα. Εφόσον δεν δούλεψες. Και μας ανέχεται ο Θεός ακόμα εμάς. Αυτό λοιπόν το πιάνει αυτός.

Λέει: «Σήμερα σε βλασφήμησα», δηλαδή σαν να λέμε ότι ο Θεός θέλει αμοιβή για να κάνει κάτι. Δεν το κάνει αφ’ εαυτού του, από αγάπη. Βλασφημώ, ξέρετε τι θα πει στην κυριολεξία; Βλάπτω τη φήμη. Είναι σύνθετος η λέξη. Εκείνο που λέμε γάιδαρο, γάιδαρο, γάιδαρο, γάιδαρο. Βλάπτω τη φήμη γενικότερα είναι. Δηλαδή ο Θεός είναι πολυεύσπλαχνος, πολυέλεος, αγάπη κλπ. Τώρα παρουσιάζομαι εγώ στη μέση και λέω: «Θα του κάνω και ρίχνει να τον πω, για να μου κάνει. Διαφορετικά δεν μου το κάνει αυτός». Αυτό είναι ότι τον βλασφημώ. Του βλάπτω την ωραία αυτή φήμη, ότι είναι αγαθός, πολυέλεος και πολυεύσπλαχνος. «Βοήθησέ με», λέει, «να επιτύχω αυτό και εγώ θα σου κάνω εκείνο. Συγχώρησέ με για την αφροσύνη μου αυτή». Και επαναλαμβάνω ότι ο Θεός, για να μας βοηθήσει, για να μας γλυκάνει,

να μας δείξει ότι υπάρχει, συγκαταβαίνει σε αυτό το θέμα. Και όχι μόνο μας κάνει αυτό που ζητάμε και το καυχόμεθα πολλές φορές, «ό,τι του ζήτησα μου το έδωσε», αλλά ακόμη ζητάει και από εμάς αυτό που ετάξαμε. Και πολλοί παρεξηγούνται: «Έχει ανάγκη ο Θεός από τη λαμπάδα που του έταξα εγώ;» Εσύ έχεις ανάγκη, όχι ο Θεός. «Ποια ανάγκη έχω εγώ;» Για να μην είσαι ψεύτης. Διότι, όταν τον επικαλέστηκες, τον παραδέχτηκες. Ότι είναι δυνατός, ότι μπορεί κλπ., κλπ. Πώς τώρα δεν τον παραδέχεσαι και τον γράφεις στα παπούτσια σου και του λες ότι όχι; Δεύτερον, είπες, σκέψου, έταξες, δεν έταξες; Λοιπόν, τώρα πώς θα το αναιρέσεις; Έπρεπε να προσέξεις

που έταζες, όχι τώρα. Και υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι έχουν τάξει, αγαπητοί μου, και έχουν περάσει πολλά χρόνια και δεν έχουν πραγματοποιήσει. Είχα συναντήσει μετά την Αλβανία έναν, τον οποίον είχα συναντήσει στην Αλβανία. Αυτός είχε τάξει, όταν ήταν στην Αλβανία, στην Παναγία μας, να μη σκοτωθεί, να τον αξιώσει ο Θεός να γυρίσει πίσω, γιατί είχε γυναίκα και παιδί τότε, και να πάει από το μουράγιο της Τήνου γονατιστός, με τα τέσσερα, επάνω στην Παναγία μας στην Τήνο, να ανάψει τη λαμπάδα του και να πει το ευχαριστώ. Πράγματι, ο λόχος του αποδεκατίστηκε. Δεν έμεινε κανένας, έμεινε μόνον αυτός.

Είχανε περάσει περίπου 15 χρόνια από τότε, 40 υποθέτω, σας λέγω τώρα εγώ, που συναντηθήκαμε εδώ στην Αθήνα, και όταν άκουσε ότι εγώ μιλούσα, μου έθεσε αυτό το ερώτημα: «Ξέρετε», μου λέει, «εγώ έχω κάνει αυτό το τάμα».

«Να σπεύσετε να το πραγματοποιήσετε». «Ναι, αλλά πώς να πάω;» Μη σε γελάει ο πονηρός. Αυτό θα το οφείλεις. Η Παναγία σε φύλαξε. Όπως ξέρω, από τον λόχο δεν έμεινε κανένας, μόνο εσύ. Είσαι υποχρεωμένος, εκεί που κάνουν και άλλοι τα τάματά τους, να πας και εσύ. Τον βρήκα έπειτα από 10 χρόνια, σε 25 χρόνια. Δεν είχε πάει. Και μέχρι σήμερα θέλω να πιστεύω...

έχει πάει. Λογαριάζουν τώρα 40 χρόνια. Δεν ξέρω αν ζει. Και δεν επήγε να πραγματοποιήσει αυτό που είχε τάξει στην Παναγία. Η Παναγία το έκανε το καλό. Αυτός όμως είναι ψεύτης. Να κοινωνήσει επιτρέπεται; Ούτε τίποτα να προσφέρει, διότι είναι ψεύτης προς τη Θεοτόκο. Δυστυχώς πολλά τέτοια πράγματα υπάρχουν και σήμερα. Και μάλιστα πολλές γυναίκες κατ’ εξοχήν, που σπεύδουν εύκολα να κάνουν τάματα, ζητούν εκ των υστέρων πνευματικό για να τους το σβήσει. Ούτε Πατριάρχης δεν πρόκειται να σου το σβήσει. Και να σου πει, μέσα σου η συνείδηση θα σου φωνάζει και θα σου λέγει ότι θα πρέπει να το πας αυτό που έχεις υποσχεθεί. Ένα άλλο παράξενο, πάλι επάνω σε αυτό το ίδιο πνεύμα, είναι το εξής. Μία υπεσχέθη στην Παναγία μας, να γίνει το παιδί καλά, το οποίο το είχαν αποφασίσει όλοι οι γιατροί, και θα το πάρει το παιδί στον ώμο της, με τα πόδια να το πάει στην Παναγία.

12-13 ώρες η Παναγία μακριά, στον Βουλκάνο. Δεν ξέρω πόσοι είσαστε από την Πελοπόννησο, της Μεσσηνίας τα μέρη. Το παιδί ήταν μικρό, δύο ετών. Έγινε καλά το παιδί. Οι γιατροί εξεπλάγησαν, παραδέχτηκαν ότι είναι θαύμα.

Πέρασαν 8 χρόνια και δεν είχε πραγματοποιήσει το τάμα. Το παιδί, όταν ήταν 2 ετών, ήτανε 10 κιλά. Όταν πήγε 10, είναι 25 κιλά. Πώς θα το πας στην αγκαλιά σου και στον ώμο σου το παιδί, όπως είχες υποσχεθεί, όσο αφήνεις το θέμα; Τώρα το παιδί θα είναι 50 κιλά από τότε. Αν δεν είναι 60, αν δεν είναι 70.

Πώς θα το πάει αυτό το πράγμα, καταλαβαίνετε; Δεσμεύεσαι μ’ αυτό.

Την ίδια μας την αφροσύνη και την ολιγοπιστία, αν μην πω την απιστία. Άλλος προ εφτά ετών, η γυναίκα του πεθαίνει από καρκίνο, κλεισμένη και σφραγισμένη από όλους, από το εξωτερικό και από το εσωτερικό. Τάζει αυτό στην Παναγία της Τήνου, να γίνει η γυναίκα του καλά και να την πάει με βάρκα στην Τήνο. Η γυναίκα του γίνεται καλά. Άντε να πάει με βάρκα στην Τήνο. Κάθεται τώρα και υπολογίζει: «Κι αν μου συμβεί αυτό στον Καβοντόρο, κι αν μου συμβεί εκείνο, κι αν μου συμβεί το άλλο;» Τότε που άνοιξες το στόμα σου, η Παναγία δεν ήξερε αν σου συμβεί; Εδώ ξέρεις ότι θα σε πάει, εφόσον πας. Πώς τότε της αναγνωρίζεις παντοδυναμία και κάνεις τέτοιο παράξενο τάμα,

τώρα ξεφεύγεις, δεν είναι ιδιαίτερα πανωγή. Θα φανεί η δύναμή της, δεν θα τη δείξει ξανά τη δύναμή της; Γιατί δεν κάνεις το σταυρό σου και να κάνεις το τάμα σου; Ξέρετε πόσος κόσμος τέτοιος είναι, αμπαρωμένος από τον σατανά, και ψάχνει να βρει δικαιολογίες, λογικές και τα λοιπά, απάνω στον πόνο, απάνω στο καματέλι. Δεν έχει κανένα ρόλο. «Εὔξασθε καὶ ἀπόδοτε Κυρίῳ τῷ Θεῷ ἡμῶν». Δεν σου είπε κανένας να τάξεις. Βούτηξε, όπως λέγω, και γρηγορότερα τη γλώσσα σου στο μυαλό σου. Τι είναι αυτό που θα πω, σε ποιον θα το πω και ποιες είναι οι υποχρεώσεις μου έναντι αυτών των οποίων ομολόγησα; Έτσι έχει το θέμα. Εμείς κάνουμε παζάρια με το Θεό και έπειτα δεν είμεθα συνεπείς στα παζάρια. Γιατί είμαστε χριστιανοί. Αν παρεξηγούμεθα πολλάκις και νιώθουμε τον εαυτό μας μειονεκτικό και μας εξευτελίζουν άνθρωποι,

δεν είμεθα συνεπείς στις συναλλαγές μας στον κόσμο και λοιπά. Και λέμε: «Αυτή είναι χριστιανή; Και είσαι και χριστιανός; Δεν ντρέπεσαι;» Και σε βάζει 40 μέτρα μέσα στη γη η λέξη αυτή. Καταλαβαίνετε τώρα; Από κει και κάτω, όταν έχουμε το Θεό, κάνεις παζάρι: «Θα μου κάνεις αυτό, να σου δώσω εκείνο». Πόσο συνεπής πρέπει να είμαι; Και δυστυχώς εμείς είμαστε ασυνεπείς. Αλλά βέβαια εμείς αρνηθήκαμε το βάπτισμά μας, εμείς έχουμε αρνηθεί το βάπτισμά μας, και είναι δυνατόν τώρα να μην αρνηθούμε και τα υπόλοιπα; Ποιος εφαρμόζει το βάπτισμά του; «Σου δίδω», λέει, «δύναμιν τοῦ πατεῖν ἐπάνω ὄφεων καὶ σκορπίων καὶ ἐπὶ πᾶσαν τὴν δύναμιν τοῦ ἐχθροῦ». Ποιος; Ο πολλός είμαστε ο Ιωσατανάς. Και με τη μόδα μέσα μας έχει. Και με τη σάρκα μέσα μας έχει. Και με την παιδοποιία μέσα μας έχει. Και με την κοιλιά μέσα μας έχει. Και με το συμφέρον μέσα μας έχει. Και πού δεν μας έχει;

Όλα. Προτιμούμε τον κόσμο, προτιμούμε τον συρμό, προτιμούμε τη μόδα, προτιμούμε τόσα πράγματα και όχι το Χριστό. Ποιος έρχεται με παρθενία στο γάμο; Ποιος έρχεται; 1%; Οι υπόλοιποι πού; Και έχουμε αξίωση να μας στεφανώσουν κιόλας. Πού είναι; Πώς μας βάζει ο σατανάς στο χέρι; Είμαστε υπόδουλοι, προδόται. Πώς όλα σηκάτε εσείς, και τζουτς. Ο Θεός μας ανέχεται και μας περιμένει να αλλάξουμε ζωή, να μετανοήσουμε, να ζητήσουμε συγγνώμη, να αλλάξουμε ζωή. Διαφορετικά δεν γίνεται. Δεν νοείται: χριστιανός και κλέβω, χριστιανός και ψεύδομαι, χριστιανός και πορνεύω, χριστιανός και σκοτώνω τα παιδιά μου, χριστιανός και δεν νηστεύω, χριστιανός και δεν εκκλησιάζομαι, χριστιανός και δεν εξομολογούμαι. Τι είδους χριστιανός; Πώς μπορεί να γίνει αυτό το πράγμα; Δεν γίνεται.

Δεν ξέρω αν ξέρετε κάτι που συμβαίνει στον Ισλαμισμό, δηλαδή στους Τούρκους, όπως θα λέγαμε, στους Άραβες αυτούς. Αυτοί, όταν πάνε στη Μέκκα να προσκυνήσουν —δεν έχουν πάει όλοι— και επιστρέψουν στην πατρίδα τους, στο χωριό τους κλπ., φορούνε στο κεφάλι τους μια άσπρη μαντίλα δεμένη, χειμώνα καλοκαίρι. Οι μη προσκυνητές της Μέκκας, τάφου δηλαδή του Μωάμεθ, φορούν μαντίλα, αλλά είναι με τετραγωνάκια, μια καρό μαντίλα. Αυτός που πήγε και έγινε προσκυνητής, αν κάπνιζε,

δεν καπνίζει. Αν έπινε, τώρα δεν πίνει. Αν έκλεβε, τώρα δεν κλέβει. Αν πόρνευε, τώρα δεν πορνεύει. Αν απέφευγε τα παιδιά —που δεν συμβαίνει αυτό το πράγμα, μόνο στους χριστιανούς συμβαίνει αυτό το πράγμα, η αποφυγή της τεκνογονίας— οι άλλοι κάνουν όσα τους δώσει ο Θεός: ένα, δύο, τρία, πέντε, δέκα, είκοσι. Δεν το κάνει αυτό το πράγμα πλέον, τη στιγμή που έγινε χατζής, επήγε δηλαδή προσκυνητής στη Μέκκα.

Άλλαξε ζωή. Όχι μόνο δεν κάνει, αλλά και δεν βοηθάει να κάνουν οι άλλοι την αμαρτία. Παραδείγματι, δεν ξέρω πόσοι έχετε πάει στον Άγιο Τάφο. Εάν πάτε στη Βηθανία και ζητήσετε να αγοράσετε ένα μπουκάλι μπίρα, δεν βρίσκεται. Να αγοράσετε ένα μπουκάλι κρασί, δεν βρίσκεται. Να αγοράσετε ένα πακέτο τσιγάρα, δεν βρίσκεται.

Χατζήδες, όντες προσκυνητές της Μέκκας, δεν πουλάνε. Όχι μόνο αυτοί δεν καπνίζουνε, αλλά δεν πουλάνε. Μάλιστα, πήγε ένας και ζήτησε κρασί σε ένα μπακάλικο που υπήρχε εκεί και του αγρίεψε αυτός. «Πέταξέ τον», του λέει, «έξω. Δεν ντρέπεσαι; Δεν βλέπεις», λέει, «ότι είμαι χατζής; Πώς έρχεσαι και μου ζητάς», λέει, «εμένα κρασί;» Καταλαβαίνετε πού βρισκόμαστε και τι είμαστε εμείς; Άνθρωποι που έχουν πάει δέκα φορές και έχουν προσκυνήσει τον Πανάγιο Τάφο. Αλλά άσε τους για κάτω. Εμείς τον προσκυνούμε και τον μεταλαμβάνουμε στην Αγία μας Τράπεζα. Αλλάξαμε; Διορθωθήκαμε; Είπαμε: «Ουδέ ξανά να το κάνουμε, εφόσον έχω σχέση με τον Χριστό»; Δεν μπορώ να πάρω τον Χριστό, να πάω να τον βάλω να αμαρτήσει μαζί μου.

Γίνονται αυτές οι προσπάθειες; Γι' αυτό αυτού του ανθρώπου τα λόγια, επαναλαμβάνω, οσάκις τα διαβάζω... Αλλά να εμβαθύνεις. Δηλαδή διαβάζεις, διαβάζεις, αλλά να εμβαθύνεις. Πού το πάει το καθένα, πού το βάζει; Βλέπω ότι έχουν πολύ ψωμί, όπως τα λέγαμε. Έχουνε, είναι μεστά, μεστά, και βοηθάνε τον άνθρωπο. Δεν ξέρω τώρα εσείς πώς κάνετε τη συναλλαγή σας με το Θεό, αν παζαρεύετε, αν έχετε, όπως λέμε, τάματα, υποσχέσεις κλπ. Θέλεις να προσφέρεις κάτι; Όχι επί ανταλλάγματι, μην το κάνεις επί ανταλλάγματι. «Εγώ θα στείλω στη χάρη σου, εγώ θα φέρω, εγώ θα βοηθήσω. Εσύ, αν νομίζεις ότι είναι προς το συμφέρον μου, κάμε το, αν είναι προς το συμφέρον μου». Ας λείψει αυτή η συναλλαγή.

Δέχεται, επαναλαμβάνω, ο Θεός, όμως δεν ευχαριστείται, δεν ευχαριστείται. Είναι ένα παζάρεμα, είναι μια συναλλαγή που μόνο μεταξύ ανθρώπων μπορεί να συμβαίνουν αυτά τα πράγματα, όχι και με το Θεό. «Θα μου κάνεις αυτό για να σου φέρω αυτό. Δεν μου το έκανες, δεν στο φέρνω». Δεν είναι σωστό αυτό το πράγμα. Για χριστιανό, δηλαδή, δεν είναι σωστό αυτό το πράγμα, διότι η συναλλαγή αυτή και η συζήτηση αυτή γίνεται με ένα Θεό, δεν είναι παίξε-γέλασε. Αν γινόταν με μένα, θα έλεγα δεν είναι τίποτα, με κάποιον άλλον. Αλλά όταν γίνεται με ένα Θεό, δεν είναι σωστά. Συνεχίζοντας λέγει, παρότι δεν έχω καιρό: «Κύριε, αρκετά επίστεψα στην ψεύτικη δύναμή μου. Βοήθησέ με να ανακαλύψω την αδυναμία μου, για να τη νικήσω με τη χάρη σου».

Πράγματι, εμείς πιστεύουμε ότι εμείς κάνουμε ό,τι κάνουμε. Όχι. Ο Χριστός κάνει ό,τι κάνει δι' ημών. Δικά Του είναι. «Πᾶσα δόσις ἀγαθὴ καὶ πᾶν δώρημα τέλειον ἄνωθέν ἐστι καταβαῖνον ἐκ τοῦ Πατρὸς τῶν φώτων». Η παραγωγή του ανθρώπου είναι μόνον αμαρτία. Αν κάνουμε κάνα καλό, αν πούμε κάτι καλό, είναι του Θεού και πρέπει σε Αυτόν να πηγαίνει η δόξα, η τιμή, η προσκύνηση, η λατρεία, τα πάντα. «Εγώ το έκανα». Όχι, ο Θεός δι' αυτού έγινε. Όπως έλεγε ένας στον πνευματικό: «Εγώ», λέει, «τον έφερα αυτόν εδώ να εξομολογηθεί». Του λέει ο γέροντας: «Ο Χριστός, παιδί μου, τον έφερε και τον συντρόφευσε με σένα». «Ναι, αλλά εγώ τον έφερα». «Όχι, ο Χριστός τον έφερε και σε έστειλε συντροφιά εσένα,

να του πεις πού είναι η πόρτα για να έρθει». Εμείς είμαστε «εγώ». «Τόσους έχω βοηθήσει, τόσους έχω φωτίσει, τόσους έχω κάνει». Τίποτα από αυτά. Αλλά θα συνεχίσουμε.