The Saint Speaks, Part 2

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Those of you who were with us for our last talk will remember that we took our subject from the prayer of a holy man. As I have heard from several people, his prayer truly is illumined. As you know, many prayers are offered; almost everyone prays, but each in his own way. Yet prayer often has no real content. That is, we do not seek and ask God for the things we lack, while also beseeching Him to illumine us and show us what we possess that we ought not to possess. For man lacks many things. He has either fallen to the left or fallen to the right; he is not standing upright. This man, then, seems to have discerned within himself that a struggle was taking place, and he wanted to stand upright before God.

He also saw that the world around him was not standing rightly. Today, even the most ignorant among us can see and admit that we are not doing well at all, that we are not going in the right direction, and that every day we shall grow still worse. So he offered a short, private prayer to Christ. Evidently he was out in the desert, without prayer books or service books, and he said: “Lord, grant both me and our age what it lacks: balance.” What, then, was he admitting? That we are unbalanced.

The opposite of balance is imbalance. If we examine this calmly—though we might take offense, draw our knives, and tell him, “Watch how you speak”—we shall find that we are not walking rightly; we are not balanced. For the balanced person is the one who is walking toward Heaven. Everyone else needs correction. We have to adjust him somehow, using what engineers call a spirit level, so that he stands level. If we are not falling to the left, then through egoism, or through some religion of our own invention, we shall fall to the right. We are not balanced people. And this man would ask God to help him find his balance, because however intelligent a person may be, if he has no real relationship with the things of faith, he is like a small child whose parents take it by both hands and lead it along, teaching it to walk properly. It will have to grow considerably before they hold it by only one hand, or...

let it go altogether and walk by itself. At first, to teach the child to walk properly, they take it by both hands, steady it, and help it find its balance. This is what many of us lack. Isaac the Syrian, another great figure of nepsis, or watchfulness, says that the Christian life is lived “upon the edge of a blade.” Take a razor and try to walk along its edge—even supposing it does not cut. Can a person possibly keep his balance and walk along the edge of a razor? And yet man pays no attention to this. He simply walks on, whether he walks crookedly or goes off in the other direction...

following his own inclinations, his own falls, his own opinions, and so on and so forth. None of that matters. There is one path: whatever Christ says, whatever the Gospel says, whatever the texts of His Church say, whatever the Fathers say. That is what is right. Everything else consists of human theories, and they do not endure. They come and go. One tears down another. You know how many theories circulate about all sorts of subjects. Before long, some new invention or theory appears, overshadows the former one, pushes it aside, and takes its place—until yet another comes along, overwhelms that one too, makes it disappear, and replaces it; and so it continues. The one thing that has no need of correction is the way of Christ.

The person who, in his egoism, refuses to put Christ at the helm may be sailing, but he is sailing on the wrong course. He will not reach the destination, because only one knows the way: Christ, who descended and ascended and now awaits us. There is no other path. We make the other paths ourselves, in our weakness and egoism, because we do not want to listen to Christ and follow Him. The Apostle Peter, writing his epistle, says that Christ left us an example, “leaving us an example, that we should follow in His steps.” In other words, He goes ahead, and we are to walk in His footprints.

That path is restful, free from danger, and secure. But we do not want to follow the path of Christ. Each of us follows a path of his own—one that serves the ego, the flesh, the world, and self-interest. We do not want to follow Him. This is why the path we call Christian seems wearisome: it is not actually the Christian path. It is said that once a king and the crown prince went out one afternoon for a short excursion, a little walk. They became absorbed in conversation and wandered far from the city. Then the weather changed unexpectedly. It was winter, and snow began to fall. The experienced king...

realized that the snow would trap them and that wolves would devour them that night. He said to the young prince, “Come close. I do not know how you will manage—stay close to me, or run ahead.” The snow began falling heavily. They tried to reach a little village nearby before they were snowed in. But the boy grew tired and could no longer walk, because trudging through loose snow is difficult: you must pull one foot out and then plant the other. The snow had not been packed down. The king saw that the situation had become desperate and that they would perish. Then he said, “Come here. Walk behind me and step in my footprints.” The king went ahead in his heavy boots, pressing down the snow, and the boy followed closely, stepping in his father’s footprints...

and so he did not grow nearly as tired. In this way they reached the village. This is Christ. Why does He want man to follow behind Him? Is it because Christ is egoistic? Is He some politician seeking office and wanting to display His abilities? Does He stand to gain something? What could it be? God, moved by love, shows man which path he must follow. It is to man’s benefit to take Christ as his guide, because Christ knows the way, opens it before him, and makes the journey easier. This is why He says, “Whoever desires to come after Me.” It benefits man to walk behind Christ—not ahead of Christ, pretending to know better, nor alongside Christ, debating the matter as though he too had an opinion to contribute. What opinion can man have? You are about to die. Where then are your opinions, your theories, and your ambition?

Where are your knowledge, your powers, and your wisdom? They are nothing—filth and stench. Yet man has never truly reflected on this. That is why this holy man rightly saw the imbalance of our age and prayed that God would grant balance to him as well. “What the world lacks today,” he says, “is balance.” Christ alone is balance. He journeys through all ages without being affected by them, and He will reach the end. Whoever follows Him will come forth into the light of life. “I am the way,” He says. “I am the light; I am the life.” It is an exclusive claim, O man: the life, the light, the way, and the truth. There is no truth outside Christ; outside...

Christ there is no path for a sound-minded person. Whoever lives outside Christ is unbalanced. If death did not exist, I would agree with you: go ahead, live it up—well done, good for you, congratulations. But as long as death exists, and both you and I must go where we do not wish to go, matters are different. We must discuss them differently and ask God to bring us onto the right and straight path—the path which, I repeat, we do not want. That is why we have coined the expression, “Do not tell me.” What does “Do not tell me” mean? Behind those words lies a truth that man does not want to hear. Even if that truth is death itself, why does he refuse to hear it, since it is true? Whenever man listens to anything, however good it may appear...

if it lies outside the truth, he is hearing nothing of value. The path he is following is not right, and in the end he will discover that he has been deceived. There are many roads, but only one leads to salvation. Let me tell you a detail from the life of someone dear to me, who once found himself at the monastery of Saint Luke near Livadeia. He asked a man from the nearby village to take him to Arachova, and asked him, “Do you know this road?” He needed to know before hiring him as his guide and paying the fare. The man replied, “I know it.” So they set out, but when they reached a certain place, they lost their way.

A light rain began to fall, night was approaching, and in those days there were bandits in the area. The traveler was carrying money because he was going there to trade, and they found themselves completely unable to go any farther.

Just as he had reached utter perplexity and could do nothing, a local villager appeared out of the darkness. A flash of lightning made him visible before them. He turned to the hired guide and said, “Since you did not know the road, why did you mislead this man and bring him into the wilderness tonight, where the wild beasts may devour him?” Then he turned to the traveler and said, “All the roads to the left”—nine roads began from that rocky ridge—“all the roads to the left end at a precipice. The last road on the right leads to the Saint.” And then he vanished.

The traveler counted all the roads and took the last one on the right. That road led him safely to the monastery of Saint Luke of Steiris, in the mountains near Livadeia. The villager had been Saint Luke of Steiris himself, as the traveler realized afterward when he saw him depicted in the icon after they entered the monastery to spend the night and wait for God to bring the dawn. All the roads to the left ended at a precipice. They were tracks used by goats and other animals that went down there to graze. The last road on the right led to the Saint. Today many roads are presented to us, and people follow them according to their own opinions. But at the moment of death they suddenly wake up like moles, blind creatures that see only on the last day of their life—but by then it is their last day. And so, when...

I read this prayer and examined it in preparation for our discussion, I said, “Look at how the people of God see things—how they see themselves and society as a whole—and how we see them.” We call people blessed because they managed to buy a car. We call them blessed because they bought an apartment, have savings, own a color television, or have some other possession or a holiday home. We congratulate them again and again: “They know how to live; they are truly enjoying life.” But is such a person sound in mind? Ask him. Does he have any relationship with Christ, with his God? Does he have a relationship with the Creator? He does not. The man is not standing rightly; he is unbalanced. He needs to be examined—and not merely by psychiatrists. There will be plenty of psychiatrists.

Indeed, before long every person will have his own psychiatrist, as things are going. We departed from God, and inevitably we fell into the hands of the devil—and the devil himself would need a psychiatrist. Let each person, then, ask himself: Am I balanced? Is my household ordered rightly according to God? Is the work I do in accordance with God? Are my thoughts aligned with what Christ says? If so, the person is balanced. But let him take care lest he fall. For the Apostle Paul, who certainly understood these things well, said, “Let him who thinks he stands take heed lest he fall.” He who thinks—who supposes—that he is standing. For in one way or another, man has fallen. I do not know whether even one person in a million truly stands without falling one way or the other, because the ways in which man falls are many.

There is not only one way to fall: I stole, committed fornication, murdered, refused to have children, or whatever else, whether great or small. The mere thought that you are standing rightly means that you have already fallen. The very thought that you are standing rightly is already a fall. Even if you are standing rightly, you must not allow yourself to believe it and say, “If I do anything good, if for one moment I stand rightly, I stand only because God wills it. Do not hold my sins against me, Lord, and do not abandon me. Do not withdraw Your hand.” For if He lifts His hand, everything is finished. Therefore, you do not stand by your own power, and consequently you must not admire yourself for standing rightly while seeing everyone else as fallen. This is why I am struck by the fact that the holy man includes himself: “Grant,” he says, “both me and our age what is lacking.” And what is lacking? “Balance,” he says. We do not possess it. In every circumstance, we are inconsistent.

Let me give you a very plain example. What is the purpose of the Church? Ask as many people as there are, and you will hear just as many opinions. Yet the purpose of going to Church is simply this: that man should go and thank God for the week that has passed, beseech Him for the new week, sit at His table, and receive Holy Communion. That is the purpose of the Church. Who fulfills it? Show me who fulfills it. Even clergy serving inside the altar do not receive Holy Communion. Neither do the chanters; no one comes down to receive, nor the church attendants—no one. They say it is not the right time, or they do not know when they should. If you fail to do the most elementary thing, without which there is no salvation and nothing at all, how can you be called a Christian? How can you be a Christian, and how can I be a Christian?

I shall keep returning to this plain example. He then says something else that is also important. Many people suffer from the very thing he describes, and I was glad to find it set before me. He says, “Lord, I suspect that others suspect me.” Do you know how many people live in this condition? They suffer because of what they imagine other people are thinking about them. “I suspect,” he says. “I have no proof, but I suspect that they suspect me.” And so my whole day unfolds within a state of anxiety and aversion toward others. I avoid certain people because I imagine that they suspect me, that they are discussing things against me, making extraordinary claims, dropping hints, exchanging gestures, and so forth.

“Deliver me from this vicious circle.” But can a person be delivered from such a vicious circle unless he is willing to say of himself, “However much they say about me, it is still too little”? I remember a lady once telephoned me, as a way of showing that she cared for me, to tell me something she had heard against me. “I do not believe it, Mr. Panagopoulos,” she said, “but I want to tell you. It made me bitter and upset.” I answered, “Well, those people do not know me. They have only just met me; they do not know my life. If they knew my life and everything else I have done, you would be even more upset.” She hung up. She ended the call without telling me anything more.

She gave me neither a name nor any further details. What was I saying? That what she had heard was not the whole truth. It was only one tiny thing from my life. If she knew the rest, she would grow tired of telling me all of it. So what conclusion can be drawn from that telephone call? The person might even be here. Who is it? What can anyone prove? Nothing. It is all gone. But we say, “Of course you said it; now I understand. They are over there talking. So-and-so has gone there, this happened, that happened,” and so forth. “I saw it myself. Do you think you can fool me? I knew I was right.” And the person suffers and torments himself over things that never even began and therefore will never have an end. What are they going to say, my dear? Will they speak of a fault you really have? See to it that you correct it. Will they say something untrue? Be grateful to them, because they are fashioning a crown for you without any foreign material mixed into it. That settles the matter!

There are two ways to face it. If people accuse you—or you suspect that they accuse you—of something that is true and evil, something you cannot bear to have brought to light, then correct yourself. Say, “Thank You, my God, and may You bless the mouth of the person who became the cause of my correction.” But if it is not true, then the accusation falls into emptiness. Let an accusation be made, my friends. Satan wants to accuse a person; and if you do even the smallest good thing, if you try to walk a somewhat straighter path, then he attacks you all the more. You have seen how children throw stones at orange trees that bear fruit, hoping to get an orange, or at a walnut tree to get a walnut. If there is nothing on the tree, the children do not stone it. Satan does the same.

You do something good; you try to do what is right—to fast, perhaps, or to prepare yourself to receive Holy Communion—and the disturbances begin. Satan stirs up turmoil so that he will not let you continue. So, if the accusation is untrue, should you not rejoice that you are being falsely accused? Does Scripture not say, “Blessed are those who are persecuted for righteousness’ sake”? Does Christ not say this? Then you are numbered among the blessed. What would you prefer—that they say something and that it be true? That would be shameful. But if they say something untrue, that is good. Whatever a person does with his own hands—almsgiving, acts of kindness—always contains some foreign material mixed in. But the malicious tongue of another person fashions a crown of twenty-four-carat gold. That other person’s malicious tongue makes a pure, twenty-four-carat crown, in the fullest sense of the word. We do not seek this or desire it, but it does us no harm. Yet we do not look at the matter this way, and many times we suffer over things that never happened at all.

That is why he says, “Deliver me from this vicious circle.” It is a vicious circle; you can find no end of the thread to grasp unless you approach it as I have explained. What did they say? They said too little about me. And the matter is closed. But then we ask, “What did they say? They said this. They found out.” Herodias, for example, heard from the holy mouth of the honorable Forerunner, John the Baptist, that he had reminded her of God’s law: she must not have Herod as her husband. She learned this, of course, through Herod, to whom John had said, “It is not lawful for you, O king. You are not permitted to have your brother’s wife. Your brother is not yet dead. If he had died without a child, you could have taken her. But now it is not lawful for you; you are not permitted.” Instead of taking this seriously...

—the message that had reached even into the wilderness and then returned to remind her—instead of saying, “Thank you,” and tearing down that unlawful bed, what did she decide to do? She added murder in order to cover up the first sin. Is that the action of a person in his right mind? No, it is not. You are being given an opportunity to discover one of your faults. Many people live in error and commit wrongs, or have committed wrongs in their lives, without being one hundred percent responsible. That is how they lived; that is how they were brought up; that is what they heard; that is how they were advised. It matters greatly where you found yourself and whom you had beside you—what parents and what teachers you had. There is a story that a king of the Lacedaemonians, in Sparta...

...wanted to teach mothers to raise their children properly, according to God, and not to expect that they would somehow become good on their own. Two dogs had once been trained in different ways. One had been trained as a hunting dog. The other had become a sluggish glutton, interested only in food. One day, the story says, they released a hare and also set out a cauldron of food. The first dog ran after the hare, while the other went straight to the cauldron, plunged into it, and began to eat. The king said, “Do you see, women?”

“The first, trained as a hunting dog, runs after the hare. The other, trained for comfort, food, and the flesh, runs to the feeding trough—as they called it then—runs to the cauldron.” In the same way, you must take care to train your children from their earliest years, so that when they grow older they will not need to be set straight and this whole vicious circle I have described will not arise. Therefore, I cannot simply condemn someone without asking what kind of environment he grew up in. What can we do? What can we do? There is a story that a woman once abandoned two children in the street, took another man, and went away. A Christian family took one child, while a prostitute took the other.

The prostitute took the girl.

Now I ask: what could we expect from a woman whose occupation was prostitution? What could she teach that child, and what would the child become? If the girl later became the same kind of person, what would that mean? Who would be responsible? Should the girl be condemned and have her head cut off? She had learned that this was what life meant; she had learned nothing else. There are mitigating circumstances in such a case. This is why we often see God showing forbearance toward many people. He shows forbearance toward us as well, because He takes into account why we do these things. Does God not see what we do? He is grieved by it. But He also sees why we do it. Why do we think this way? Why have we reached this point? This is what concerns God. And there He finds mitigating circumstances for each person; He gives him more days, accepts his plea, and forgives him.

Therefore, never let any sin drive you to despair, saying, “I am far too sinful.” That is not what matters. Let there be metanoia—repentance—and the matter can be set right. Allow me to continue. Further on he says, “Lord, many times I have tried to cleanse my soul.” Pay attention to the words he uses.

“Many times I have tried to cleanse my soul. At first I hesitated to go down into the depths, especially through the spiritual bath of Confession.” You know, the soul is not cleansed with detergents. I do not know whether you remember, from the Salutations to our Most Holy Theotokos during Great Lent, a verse that says of our Most Holy Theotokos:

“A washing-place that cleanses the conscience.”

“A washing-place that cleanses the conscience.” As you know, we wash the body in a shower, a bathtub, a steam bath, or a public bath—in a thousand different ways and with a thousand different aids. These are for bodies, for material things. But spiritual things also become soiled: the human soul and the human conscience. One person says, “My conscience weighs heavily on me.” Another says, “My conscience is at peace; my conscience is light.” So the conscience also needs a bath. Here the man says, “Many times I have tried to cleanse my soul. At first I hesitated to enter the spiritual bath of Confession.”

That is where the soul is cleansed. Suppose you stole from someone, then returned what you had taken, apologized to him, and received his forgiveness. Even then, if you do not confess it, your soul remains soiled. You have cleansed one side together with him, but the other side remains unclean. Sin defiles in two directions: toward the human person and toward God. A person stands, as it were, in a corner, with God above him and his fellow human being before him. He harms his neighbor, and at the same time he offends his God, who commanded him, “Do not steal; do not commit fornication,” and so on. Is it enough, for example, that I confess my sin to God by saying, “Lord, I stole”? Yes—but did you return what you stole?

Did you return the other person’s sweat, the other person’s blood? Did you restore the boundary markers you moved? What about the things in your house that belong to him? Did you return his tools? Did you return the plot of land or the apartment? If you only confess, you settle the matter only in part. The other side must also be addressed. Sin has two sides; it is double-faced, as you women say. And the soul cannot be cleansed by any words, any method, or any apology unless the matter is set right. As Basil the Great says, “What is good is not good unless it is done well.” And for it to be done well, the person must come to Confession. “Many times, then,” he says, “I tried to cleanse my soul. At first I hesitated to enter its spiritual bath.”

“I merely sprinkled myself with a little water.” A bath requires water, of course, if you are to cleanse your body and bathe properly. So he uses this image. It is as though he were saying, “At first I sprinkled myself with a little water. I splashed some on my face and washed only the surface, like a cat, but I did not touch what lay further within, the deep places. At first I merely sprinkled myself. Now I confess that I have begun to wash.” For a person who leaves the confessional feeling so light that he could fly like a bird may still not have truly confessed. The other day I spoke with a lady who used to confess here in Famagusta to Father Niphon, with the help of many books.

She had written things down and genuinely tried to bring everything out. Yet she still did not feel that the matter had been settled. I asked, “Did you examine yourself, or did he examine you?” “I examined myself,” she answered, “and I even wrote down the strangest things.” She was an elderly but sharp-witted woman. In any case, she kept going back and confessing a few more things. “Geronta,” she told him, “I do not feel at peace. As I have heard Mr. Panagopoulos say, we will feel that peace when the sins that bar us from the Kingdom of Heaven have been removed.”

Some small things may escape you. You are human; you do not remember them in order to confess them. You would confess them if you remembered, but you simply do not. God knows that you are not deliberately hiding certain things, whether from shame or for some other reason. So she went again to confess. She began to weep. As she knelt and the priest placed his epitrachelion over her head to read the prayer of absolution, she began to cry. “Once again, Geronta,” she said, “I still do not feel relieved, even though I cannot remember anything else.”

While she was kneeling, the priest said to her, “My child, do you perhaps dye your hair?” At the roots in the middle, the white hair had begun to show, while the rest looked black. “My child,” he repeated, “do you dye your hair?” “Yes, Geronta, I do,” she answered. “Do not dye it again,” he said. “Confess this, and do not do it again.” That was it. Now she is like a pure white lamb. Many ladies know her; they had traveled together to Jerusalem and so forth. How could anyone have discovered it or imagined it? Grace cannot be ordered about. You cannot say, “You will forgive me, while I continue doing as I please.” No, you will not continue doing as you please. You will not do your own will. You will show obedience and humility. Do I know God? Then I will no longer live for the world.

You are living for Christ and for your soul. But we do not go deeply enough. I have just given you one small example, yet there are a thousand and one other things that hinder grace and keep us from feeling this cleansing. “At first,” he says, “I only sprinkled myself a little.” I mentioned only superficial things: “My mother-in-law irritates me, my daughter-in-law hurts me, and the neighbors hung a sheet over my washing,” and so on. “How can I not be a nervous wreck, Father?” Yet there are other things like axes buried within, things she has not even begun to deal with, going all the way back to her youth. Just the other day I was discussing one such situation and discovered that two brothers had taken two sisters. They think nothing of it. They receive Holy Communion, go to Church, and have had their children baptized. Now tell me, what is this? Perhaps it seems strange to you.

They are living in an illicit, clandestine union—two brothers with two sisters.

Do you know what is happening in society today? It is enough to make you tear your hair out. We busy ourselves with trivialities, with things that are nothing, while we do nothing about the serious matters. “Now,” he says, “I confess that I have begun truly to wash myself—to soap myself, take a brush, scrub myself, and remove all the filth,” in the fullest sense of the words. “But help me to advance until ‘I shall be made whiter than snow.’” You know Psalm 50. After David fell into adultery and then committed premeditated murder, the fruit of his repentance and tears was Psalm 50: “Have mercy on me, O God.” In it there is a verse that says, “I shall be made whiter than snow”—that is, help me to become even whiter than snow.

Whiter than snow shall I be made. Grant me, Lord, complete repentance. Most of us, although we are religious, have not repented completely. We are cross-eyed, spiritually speaking. You know how some people have an impairment in their eyes, so that one eye looks this way and the other looks that way? That is how we are. We pray, but our ear is listening to what is happening next door or to who is passing outside. We have not brought things into the proper balance. I do not know exactly who is before me as I speak at this moment, or who will eventually hear this talk, because, as you know, these talks fly out across the whole world.

I do not know who will hear it, but whoever does should take this seriously. Time is not on his side. Time is not on his side. Let him not laugh. Satan deceives us, steals today from us, and promises us tomorrow.

Our elders used to say, “Never leave until tomorrow anything you can do today.” And the Spirit of God says through Solomon, “Do not boast about tomorrow, for you do not know what the coming day will bring forth.” You do not know what tomorrow will bring, or even whether you yourself will live to see it. That is why so many of us are caught in the snare of death, which comes to each person at an unexpected time and in a different way. Therefore, a person must always be—

—ready, with his papers in order and his ticket already issued, not left behind at home but carried on him at every moment, because he does not know when the journey will begin. When God is dealing with such a person, He always helps him and makes the way easier for him, because God loves us and does not want anyone to be lost. He wants everyone to come in and enter into metanoia, into repentance. That is why He always acts with loving-kindness toward mankind. Sometimes He may even allow His discipline to come upon us, but again it is for our good. A father does not discipline his child to harm him, but for his good, so that he may become a good person. In exactly the same way, God, the great Teacher, knows better than we do. Sometimes we become angry, vent our frustration on a child, and strike him. God does no such thing.

He permits trials or disciplines a person when necessary. In any case, I do not know exactly what spiritual condition we or others are in. What I want to say is this: we must look deeply within ourselves. Do not merely say, “Just read a prayer of absolution over me, Father; I have nothing to confess.” Then you do not need a prayer of absolution, because if you have nothing, the prayer cannot be one of forgiveness. What am I to forgive if you are a little angel? The prayer would have to be one of congratulations: my congratulations for having nothing to confess! But the Church has no prayers of congratulations. So go and receive Holy Communion wearing your own medal around your neck, not mine. Am I to forgive you for things you did not do and offer you a prayer of congratulations? Yet if I must offer you absolution, you insist that you have nothing. “Let a man examine himself,” the Apostle says.

“And so let him eat of the bread and drink of the cup.” Go and settle the matter with Him yourself. I will not take responsibility for it. I am a physician, and my work is with the sick. Whether their illness is great or small, I take it upon myself to treat it—provided they admit that they truly have this wound. I have been given the command to heal it and grant forgiveness. But when you say, “There is nothing wrong with me—nothing at all,” then go and accept the responsibility yourself. I will not wear that medal; you wear it. This happens, as you know, especially on the great feast days, with people who are Christians only in appearance and do not live a Christian life. They become Christians on the great feast days and cease to be Christians during all the other days of the year. In any case, let me continue: “Lord, I have grown old in sin. You kept me alive so that I might repent.”

“Yet I continually grew worse. Before I return to the earth, let me return to You.” These final words say everything: “Before I return to the earth from which I was taken, let me return to You.” For a person who does not return to God would be better off not returning even to the earth. Woe to him! This must be our course: first to God, and then to the earth. For if a person goes into the earth without first returning to God in this life, it would have been better for him never to have been born, whoever he may be. This is profound wisdom. It acknowledges God’s patient forbearance. Let us consider how many years He has waited for us—

—and how much longer He is still waiting for us to set right the things we continually postpone from day to day, or for which we invent our own supposed ways of making amends. But there is only one way: metanoia, repentance; confession; and setting matters right as far as possible. There is no other way. Did John not say to them, “Brood of vipers, who warned you to flee from the righteous wrath because you came here professing repentance? Bear fruits worthy of repentance”? This applies to us as well. The words of the Saints, of Christ, and of the Gospel possess eternal authority and apply in every age. They are always new. They are not human opinions that grow rusty.

They have no need of polishing. They are the words of God, and they do not rust. “I have grown old in sin,” he says. “You kept me alive so that I might repent, yet I continually grew worse.” And this is true. At this point, I want to tell you something else. You know, Christ uses one set of scales for Christians and another for worldly people. He asks much more of a Christian.

It is the Christian who drives the knife most deeply into Him and even twists it in the wound. Do you remember what He said concerning Judas? “If you had not been one of My own circle, I could have endured it.” But I have you at My table; I keep you close to Me; I have made you My steward. You hear so much, you work miracles, and yet you do this—this is intolerable. You see, do we not also sometimes say, “I expected it from everyone else, but I never expected this from little George”? Suppose one of our own children, perhaps a daughter whom we had always kept close to us and regarded as honorable and morally upright, were involved in some scandal. We would be utterly stunned the next morning. “I expected it from this person and that person, but not from her.” In something like this way, so too with God.

We Christians will answer more severely, because we have a conscience that cries out to us, “It is not lawful; what you are doing is wrong.” We also have the Mosaic Law and the Ten Commandments; we have the Gospel and miracles—what do we not have? Yet we continue as before. Those who have none of these things, who even worship the sun and crocodiles—what can God demand of them? He will judge them in one way and us in another. He will judge me, who heard these things from childhood at my father’s side, in one way; and He will judge differently someone whom He gathered in at the age of thirty or forty, whose father had cast him out and considered him a fool if he went to Church and made the sign of the Cross. One person will be judged in one way, and another differently. Christ expects much from us.

We must act so that others may see through us, for He says in one place, “Let your light so shine before men, that they may see your good works and glorify your Father in Heaven.” Let them see your Christian life. Put it into action; do not let it remain merely a theory. When another person sees your life, you silence every objection. Christ leaves a person open before His grace; He does not force him.

He does not seize him by the ear and say, “Tonight you will become a Christian.” If you wish, then become one. Tomorrow does not belong to you; I never promised it to you. Tomorrow you cannot say to Christ, “You know, You deceived me. I had made my plans for that time.” And as for those who said that they would make their plans later—Christ says: I never told you when I would take you, nor did I tell you how long you would live in this world before passing through this tribunal. Everything declares that one day you will die and pass through it, whether you want to or not. From that point onward, the responsibility is yours. “You,” he says to God, “kept adding time so that I might repent, while I kept adding sins,” because I imagined, as some people say, either that God does not exist—since if He did, He would have acted—or that He is unable to act. But, as you know, God both exists and is able to act; He is simply longsuffering. He is longsuffering. The Greek word is a compound word, meaning that He keeps His wrath far away.

He keeps His anger at a distance. He postpones the judgment; He postpones the trial. What happened in court? It was postponed. It was not canceled or erased; it was postponed. It will be heard on another court date. How this will happen, I do not know. Everyone will be judged one day; the trial will come. I do not know what day it will be. We Athenians especially, if we were to read Paul’s address in Athens, found in chapter 17 of Acts, would see that God has appointed a day on which He will judge the world in righteousness. He has set a court date for the whole world. What day that will be, I do not know. If I die before Christ comes—

—my court date still stands. I will appear for my trial, because I will be among those held in custody, as it were, and then I will be brought before the court. If my court date comes while I am still alive, I will be changed instantly and brought before the tribunal. No one will escape—not the rich or the poor, the clever or the foolish, the educated or the unlearned, a king or even a church caretaker, or anyone else. The whole world will be gathered there. A person must reflect deeply on this and make good use of God’s longsuffering. When he remembers that he may depart at any moment, then whenever he discovers a sin, he will beg Christ: Do not let me—

—depart before I have time to disclose it, before I have time to confess it. That is why he concludes so beautifully: “Before I return to the earth, let me return to You.” This is what I ask of You, he says; this is my prayer. Help me and bear with me a little longer, but let me also be willing to act, so that before I return to the earth, I may return to You. And the person who does not return to God—

What good will it do you to return to the earth? Some people say, “If only I could die and finally be at rest.” Go ahead—there they have already made your bed for you.

They have a place prepared for you there? Do you think you will find rest there? If you have not found peace here, if you have no relationship with Christ the Peacemaker, woe to you if you die in that state and go there. That is why a person must think carefully: I shall depart from this world, and I do not know when. Am I with Him who comes from beyond this world, who will judge me and determine my place? Am I with Him? It is therefore to our benefit always to be with Him. One more thing, in the little time I have left. “Lord, I was born to Christian parents. I thank You. But help me to become a true Christian as well.” To be born to Christian parents is an advantage, a privilege, a blessing. But unless the child also becomes a true Christian—for these Christian parents...

...bring children into the world for Hell unless they are baptized and born again. What does it matter if you were born to a Christian? Every person who comes into the world arrives as a living corpse; in Baptism he is buried and rises again. From then on, he must preserve the soul that has been born again through Baptism.

Baptism is burial and Resurrection. Yet it is a great thing that I was born to Christian parents, because, whether knowingly or unknowingly, they will bring me to the baptismal font, and I shall be born again. It is a great privilege that we were not born little Muslims, or followers of the Buddha, or little Catholics, or anything else. We were born Orthodox Christians. That is a great thing, a great privilege.

Did any of us labor to attain this? God’s providence, love, and compassion granted that we should be born to Orthodox Christian parents, in a Christian and Orthodox country, within the Church, where even from our mother’s womb we heard the bells—the joyful bells announcing our arrival and the mournful bells marking our departure. Who appreciates this? Who takes it into account? You see what today’s world thinks of the Church, don’t you? What does it think? These days I hear and read, “The Church will be separated from the state.” Is the Church to be separated from the state, or the state from the Church? It is the state that is separating itself from the Church. The state does not want the Church. The state is unbelieving; it is atheistic.

The state does not want the Church. The Church can live on her own, but the state cannot live without the Church, without God. Some do not understand this. But they will understand when each person’s hour comes. It is a great thing that we are Orthodox. Guard this inheritance as the apple of your eye.

Let our eyes be lost, let us lose the light, let the sun itself fail—but may the Orthodox Church never fail. And we shall understand this not now, but when we die. When we die and nothing comes to us in the place where we have gone, because there is no Church to send us help and prepare us, then we shall understand what the Orthodox Church means and what it means that we were born Orthodox. Then we shall see where the nations go, where the Buddhists go, where the Muslims go, and where all the others go.

Then we shall see it there, but by then it will be too late. Will we have the opportunity to return here, to preach, to speak, and to put things in order—to prepare ourselves? That is why we must take great care. “I thank You,” he says to the Lord, “that I was born to Christian parents, but help me also to become a true Christian.” And if a person lives within the Church through the Mysteries—through metanoia, repentance, Holy Confession, Holy Communion, and so forth—he will become a true Christian and will surely inherit the Kingdom of Heaven. This I pray for one another and for everyone. Amen.

Η περασμένη μας ομιλία, όσοι ήμεθα μαζί θα ενθυμείστε ότι το θέμα μας το είχαμε πάρει από μια προσευχή ενός αγίου ανθρώπου, που, όπως άκουσα και από ορισμένους, πράγματι είναι φωτισμένη αυτή η προσευχή του ανθρώπου αυτού. Όπως ξέρετε, γίνονται πολλές προσευχές, σχεδόν όλοι προσεύχονται, αλλά με τον τρόπο τους. Δεν έχει περιεχόμενο η προσευχή μέσα, δηλαδή δεν αναζητούμε να βρούμε και να ζητήσουμε από τον Θεό εκείνα τα πράγματα που μας λείπουν και ταυτόχρονα να παρακαλέσουμε τον Θεό να μας φωτίσει ποια είναι εκείνα που έχουμε, τα οποία δεν πρέπει να έχουμε. Διότι λείπουνε πολλά πράγματα από τον άνθρωπο. Ο άνθρωπος ή είναι αριστερά πεσμένος ή δεξιά πεσμένος. Όρθιος δεν είναι. Αυτό λοιπόν αυτός φαίνεται το είχε διαγνώσει μέσα στον εαυτό του, ότι γίνεται μια πάλη, και ήθελε να είναι όρθιος ενώπιον του Θεού.

Είδε ακόμη τον γύρω κόσμο του να μη στέκεται καλά, όπως και οι πιο αδαείς ακόμη βλέπουμε και ομολογούν σήμερα ότι δεν στεκόμαστε καθόλου καλά, δεν πηγαίνουμε καθόλου καλά και κάθε μέρα θα πηγαίνουμε ακόμη χειρότερα. Και είχε κάνει μια προσευχή μικρή στον Χριστό, κατ’ ιδίαν, που ήταν προφανώς εκεί στην έρημο, που δεν είχε και χαρτιά και Συνόψεις και Συνέκδημους. Και έλεγε: «Κύριε, δώσε σε μένα και στην εποχή μας αυτό που της λείπει, την ισορροπία». Δηλαδή, τι παραδέχεται; Ότι είμεθα ανισόρροποι.

Το αντίθετο της ισορροπίας είναι η ανισορροπία. Και αν εξεταστεί το θέμα αυτό ψύχραιμα —μπορεί να το πάρουμε το θέμα παρεξηγήσιμα και να βγάλουμε μαχαίρια και να του πούμε «πρόσεχε πώς μιλάς»— θα βρούμε ότι δεν βαδίζουμε καλά, δεν είμεθα ισορροπημένοι. Γιατί σε ισορροπία βρίσκεται ο άνθρωπος εκείνος που βαδίζει για τον ουρανό. Ο άλλος έχει ανάγκη διορθώσεως. Πρέπει κάπου να στρίψουμε για να του φέρουμε το βενιέρωτο, που λένε στα μηχανήματα της μηχανικής, να είναι αλφαδιασμένος. Εμείς, αν δεν πέφτουμε αριστερά, θα πέφτουμε από εγωισμό ή από κάποια θρησκεία που φτιάξαμε εμείς δικιά μας, θα πέφτουμε δεξιά. Δεν είμεθα ισορροπημένοι άνθρωποι. Και ο άνθρωπος θα ζητούσε τον Θεό να τον βοηθήσει να ισορροπήσει, γιατί ο άνθρωπος, όσο έξυπνος κι ας είναι, εάν δεν έχει σχέση με τα θρησκευτικά πράγματα, είναι σαν τα μικρά παιδιά που τα πιάνουν οι γονείς τους από τα δύο χέρια και τα περπατούν, για να μάθουν να περπατούν σωστά. Α, θα μεγαλώσουνε πολύ για να το πιάσουν από το ένα ή...

το αφήσουν τελείως να πάει μόνο του. Στην αρχή, για να μάθει να περπατάει σωστά, θα το πιάσουν και από τα δύο χέρια, θα το ισορροπήσουν, θα το ζυγίσουν. Αυτό λοιπόν λείπει από πολλούς από εμάς. Ο Ισαάκ ο Σύρος, μια άλλη μεγάλη μορφή, αυτή νηπτική, λέγει ότι η ζωή του χριστιανού είναι «επί ακμής λεπίδος». Πάρετε ένα ξυράφι και περπατήστε απάνω στην κόψη του. Ας πούμε ότι δεν κόβει. Είναι δυνατόν ο άνθρωπος να ισορροπήσει και να περπατήσει απάνω στην κόψη του ξυραφιού; Και εντούτοις αυτό δεν λαμβάνεται υπόψη από τον άνθρωπο. Ο άνθρωπος περπατάει, και αν περπατάει στραβά ή αν περπατάει από το άλλο μέρος

με τις δικές του κλίσεις, με τις δικές του πτώσεις, με τη δικιά του γνώμη και, και, και, και... Τίποτα. Ένας είναι ο δρόμος. Ό,τι λέγει ο Χριστός, ό,τι λέγει το Ευαγγέλιο, ό,τι λέγουν τα κείμενα της Εκκλησίας του, ό,τι λένε οι Πατέρες. Αυτό είναι το σωστό. Τα άλλα είναι θεωρίες ανθρώπινες, οι οποίες δεν αντέχουν. Έρχονται και παρέρχονται. Η μία γκρεμίζει την άλλη. Ξέρετε πόσες θεωρίες κυκλοφορούν για διάφορα θέματα και σε λίγο καιρό βλέπετε κάποια νέα εφεύρεση, κάποια νέα θεωρία, καλύπτει τη μία, τη στέλνει στην άκρη και έρχεται αυτή, μέχρι που θα έρθει μια άλλη για να την πλημμυρίσει κι αυτή και να χαθεί και να πάρει τη θέση της κάποια άλλη, και ούτω καθεξής. Το μόνο το οποίο δεν έχει ανάγκη διορθώσεως είναι το θέμα του Χριστού.

Ο άνθρωπος ο οποίος δεν θέλει, εν τω εγωισμώ του, να βάλει στο τιμόνι του τον Χριστό, ταξιδεύει, αλλά ταξιδεύει με λάθος πορεία. Δεν θα φτάσει εκεί, διότι ένας είναι που ξέρει τον δρόμο, ο Χριστός, ο οποίος και κατέβη και ανέβη και μας περιμένει. Δεν υπάρχει άλλος δρόμος. Τους άλλους δρόμους τούς φτιάχνουμε εμείς, εν τη αδυναμία μας και εν τω εγωισμώ μας, μη θέλοντας να ακούσουμε και να ακολουθήσουμε τον Χριστό. Ο Πέτρος, γράφοντας την επιστολή του, λέγει ότι ο Χριστός άφησε υπογραμμόν, «υπολιμπάνων, ίνα τοις ίχνεσιν αυτού περιπατήσωμεν». Δηλαδή πάει μπροστά αυτός και να περπατήσουμε εμείς απάνω στα αχνάρια του.

Είναι και ξεκούραστο αυτό, και ακίνδυνο, και σίγουρο. Αλλά εμείς δεν θέλουμε να ακολουθήσουμε τον δρόμο του Χριστού. Εμείς, καθένας ακολουθεί έναν δρόμο δικό του, που εξυπηρετεί το εγώ, που εξυπηρετεί τη σάρκα, που εξυπηρετεί τον κόσμο και το συμφέρον. Δεν θέλουμε να ακολουθήσουμε. Και γι’ αυτό είναι κουραστικός ο δρόμος αυτός, ο λεγόμενος χριστιανικός, γιατί δεν είναι ο χριστιανικός δρόμος. Λέγεται ότι κάποτε ένας βασιλέας με τον διάδοχο βγήκανε μια απογευματινή εκδρομή, έναν μικρό περίπατο. Παρεσύρθησαν συζητώντας κλπ. και απεμακρύνθησαν από την πόλη. Και χάλασε ο καιρός απρόοπτα, ήταν χειμώνας, και άρχισε να ρίχνει χιόνι. Ο βασιλιάς, έμπειρος,

είδε ότι θα τους κλείσει το χιόνι και θα τους φάνε οι λύκοι το βράδυ εκείνο. Και λέγει στον μικρό, στον πρίγκιπα, του λέει: «Έλα κοντά. Δεν ξέρω τι θα κάνεις», του λέει, «έλα κοντά ή τρέξε μπροστά». Άρχισε να πέφτει χιόνι. Να πάνε προς ένα χωριουδάκι που ήταν εκεί, να προλάβουν να μπουν μέσα, να μην τους κλείσει το χιόνι. Ο μικρός όμως εκουράστηκε, δεν μπορούσε να περπατήσει, διότι να πατάς το χιόνι είναι δύσκολο πράγμα, στο να βγάλεις το πόδι σου απάνω και να πατήσεις άλλο. Δεν ήτανε σφιγμένο το χιόνι κλπ. Και είδε ότι τα πράγματα χάλασαν, άλλαξαν τα πράγματα, ότι θα χαθούνε. Τότε του λέγει ο βασιλιάς, του λέει: «Εδώ, έλα πίσω μου και πάτα στα δικά μου τα βήματα». Πήγαινε αυτός μπροστά με τις μποτάρες του, πατούσε, και κοντά, πάνω στα βήματα του πατέρα του,

πατούσε αυτός και δεν κουραζότανε πολύ. Και έτσι φτάσανε στο χωριό. Αυτός είναι ο Χριστός. Γιατί τον άνθρωπο τον θέλει να πηγαίνει πίσω του; Από εγωισμό ο Χριστός; Τι είναι, πολιτικός, θέλει να βγει να δείξει τις ικανότητές του; Ή έχει συμφέροντα να κερδίσει; Τι είναι; Ο Θεός, από αγάπη κινούμενος, υποδεικνύει στον άνθρωπο τι δρόμο πρέπει να ακολουθήσει και ότι τον συμφέρει τον άνθρωπο να βάλει οδηγό τον Χριστό, που ξέρει τον δρόμο και που του ανοίγει τον δρόμο, που του ανοίγει τον δρόμο, που του διευκολύνει τον δρόμο. Γι’ αυτό λέει: «Όστις θέλει οπίσω μου ελθείν». Συμφέρει στον άνθρωπο να είναι πίσω από τον Χριστό και όχι μπροστά από τον Χριστό, να κάνει τον έξυπνο, ούτε δίπλα από τον Χριστό να το συζητούν το θέμα, ότι έχει και αυτός γνώμη. Τι γνώμη να έχει ο άνθρωπος; Πεθαίνεις τώρα. Πού είναι οι γνώμες σου, πού είναι οι θεωρίες σου, πού είναι η φιλοδοξία σου,

πού είναι η γνώση σου, πού είναι οι δυνάμεις σου, πού είναι η σοφία σου; Τίποτα, βρώμα και δυσωδία. Δεν φιλοσόφησε όμως ποτέ ο άνθρωπος. Γι’ αυτό πολύ σωστά έβλεπε αυτός ο άνθρωπος ότι υπάρχει ανισορροπία στην εποχή μας και παρακαλούσε και για τον εαυτόν του να του δώσει ισορροπία. «Αυτό που λείπει σήμερα», λέει, «λείπει η ισορροπία στον κόσμο». Ισορροπία είναι μόνο ο Χριστός. Αυτός βαδίζει χωρίς να επηρεάζεται εις τους αιώνας. Διασχίζει τους αιώνας και αυτός θα τερματίσει. Όποιος τον ακολουθήσει θα βγει στο φως της ζωής. «Εγώ είμαι η οδός», λέει, «εγώ είμαι το φως, εγώ είμαι η ζωή». Μονοπώλιο, άνθρωπε, μπροστά: η ζωή, το φως, η οδός, η αλήθεια. Μονοπώλιο. Δεν χωράει έξω του Χριστού αλήθεια, δεν χωράει έξω

του Χριστού σώφρονος ανθρώπου δρόμος. Έξω του Χριστού είναι ανισόρροπος αυτός ο οποίος ζει. Αν δεν υπήρχε θάνατος, κι εγώ με σένα. Έλα να το κολλήσουμε. Ζουπό, μπράβο σου, χαλάλι σου, τα συγχαρητήριά μας. Όσο όμως υπάρχει θάνατος και θα πας και θα πάω εκεί που δεν θέλεις, τα πράγματα είναι διαφορετικά. Τα πράγματα πρέπει να συζητηθούν διαφορετικά και να ζητάμε από τον Θεόν να μας φέρει στον σωστό δρόμο, στον ορθό δρόμο, τον οποίον εμείς, επαναλαμβάνω, δεν θέλουμε. Γι’ αυτό έχουμε βγάλει και εκείνο που λέει: «Μη μου το λες». Τι πάει να πει «μη μου το λες»; Το «μη μου το λες» πίσω έχει μια αλήθεια την οποία δεν θέλει να την ακούσει ο άνθρωπος. Μα και θάνατος αν είναι ακόμη, γιατί δεν θέλει να την ακούσει, εφόσον είναι μια αλήθεια; Και όταν ο άνθρωπος ακούει οτιδήποτε, όσο να φαίνεται καλό,

έξω από την αλήθεια δεν ακούει τίποτα. Ο δρόμος που οδεύει δεν είναι σωστός και θα βρεθεί γελασμένος. Υπάρχουν πολλοί δρόμοι, αλλά ένας είναι εκείνος ο οποίος οδηγεί προς σωτηρία. Μια λεπτομέρεια προσφιλούς μου προσώπου, που ευρέθηκε κάποτε στον Άγιο Λουκά της Λεβαδίας. Εκεί ζήτησε έναν από το χωριουδάκι που ήταν εκεί να τον πάει σε ένα διπλανό, στην Αράχοβα, και τον ερώτησε: «Ξέρεις τον δρόμο αυτό;», για να του πάρει τα χρήματα, το αγώι που λέμε. Λέει: «Τον ξέρω». Και ξεκίνησαν και έφτασαν σε ένα μέρος και επλανήθησαν.

Άρχισε να ψιλοβρέχει, να νυχτώνει, και τότε υπήρχαν ληστές και λοιπά. Αυτός είχε χρήματα επάνω του, γιατί πήγαινε για εμπόριο, και βρεθήκανε χωρίς να μπορούν να κινηθούν καθόλου.

Και όπως εκείνη τη στιγμή ευρέθη σε αμηχανία πλέον, δεν μπορούσε τίποτα να κάνει, παρουσιάζεται ένας χωρικός από την περιοχή εκεί, μέσα στο σκοτάδι εκείνο, και όπως άστραφτε εφάνηκε μπροστά του. Και γυρίζει και λέγει στον αγωγιάτη: «Εφόσον δεν ήξερες τον δρόμο, γιατί παρέσυρες τον άνθρωπο και τον έφερες εδώ μες στην ερημιά απόψε να τον φάνε τα θηρία;» Γυρίζει σ’ αυτόν και του λέγει: «Όλοι οι δρόμοι προς τα αριστερά» —εννέα δρόμοι ξεκινούσαν από εκείνο το καταράχιο— «όλοι οι δρόμοι προς τα αριστερά δένουν σε κρημνόν. Ο τελευταίος προς τα δεξιά πηγαίνει στον Άγιο» και χάνεται.

Μέτρησε τους δρόμους όλους και πήρε τον τελευταίον στα δεξιά. Και αυτός ο δρόμος τον οδήγησε και τον έφτασε στον Άγιο Λουκά, του Στειρίου όρους της Λεβαδίας. Ήταν ο ίδιος ο Άγιος Λουκάς, όπως τον είδε έπειτα στην εικόνα εκεί, όταν μπήκανε μέσα να περάσουν τη βραδιά, να ξημερώσει ο Θεός την ημέρα. Όλοι οι δρόμοι προς τα αριστερά δένουν σε κρημνό. Ήταν πράγματα που πήγαιναν σε κρημνό κάτω, γίδια, πράγματα που πήγαιναν και βόσκανε εκεί. Ο τελευταίος προς τα δεξιά πηγαίνει στον Άγιο. Πολλοί δρόμοι παρουσιάζονται σήμερα, τους οποίους ακολουθούν οι άνθρωποι με τη γνώμη τους. Αλλά άμα τω θανάτω ξυπνάνε σαν τους ασπάλακες, σαν τους τυφλοπόντικες, οι οποίοι βλέπουν την τελευταία μέρα της ζωής μόνον, αλλά είναι η τελευταία μέρα. Γι’ αυτό, όταν

το διάβαζα αυτό το πράγμα και το τσεκάρισα για να το συζητήσουμε, είπα: «Κοίταξε πώς βλέπουν οι άνθρωποι του Θεού τα πράγματα, τον εαυτόν τους και γενικότερα την κοινωνία, και πώς τη βλέπουμε εμείς». Μακαρίζουμε ανθρώπους διότι κατόρθωσαν να πάρουν αυτοκίνητο, μακαρίζουμε ανθρώπους διότι κατόρθωσαν να πάρουν διαμέρισμα ή να έχουν αποταμιεύσεις, ή να έχουν έγχρωμη τηλεόραση, ή να έχουν ξέρω εγώ τι και εξοχικό. Μακαρίζουμε, μακαρίζουμε εμείς. Αυτοί ξέρουν να ζήσουν, αυτοί κάνουν ζωή. Στέκεται καλά στα μυαλά του ο άνθρωπος; Για ρώτησέ τον. Έχει καμιά σχέση με τον Χριστό, με τον Θεό του; Έχει σχέση με τον Δημιουργό; Δεν έχει. Ο άνθρωπος δεν στέκεται καλά, δεν είναι ισορροπημένος ο άνθρωπος. Έχει ανάγκη να κοιταχτεί. Και όχι να κοιταχτεί σε ψυχιάτρους. Ψυχίατροι θα υπάρξουν πολλοί.

Αν όχι, κάθε άνθρωπος θα έχει τον ψυχίατρό του, όπως πηγαίνουμε. Φύγαμε από τον Θεό, δεν μπορεί, παραπέσαμε εις τον διάβολο, και ο διάβολος έχει ανάγκη από ψυχίατρο. Ας ρωτήσει ο καθένας λοιπόν τον εαυτόν του: Είναι ισορροπημένος; Το σπίτι του πηγαίνει κατά Θεόν καλά; Η δουλειά που κάνει είναι κατά Θεόν; Οι σκέψεις του είναι παραλληλισμένες και στέκονται με αυτά που λέγει ο Χριστός; Τότε ο άνθρωπος είναι ισορροπημένος. Και ας προσέχει να μην πέσει. Διότι ο Παύλος, ο οποίος θα είχε πιάσει κι αυτός καλά τα πράγματα, έχει πει: «Ο δοκών εστάναι βλεπέτω μη πέση». Αυτός που νομίζει, ο δοκών, που νομίζει ότι στέκεται. Διότι ο άνθρωπος είτε έτσι είτε έτσι είναι πεσμένος. Δεν ξέρω αν υπάρχει στο εκατομμύριο ένας που να στέκεται, που να μην πέφτει είτε έτσι είτε έτσι. Γιατί είναι ποικίλοι οι τρόποι που πέφτει ο άνθρωπος.

Δεν είναι ένας τρόπος: έκλεψα, πόρνευσα, σκότωσα, δεν έκανα παιδιά, ξέρω εγώ, πολύ ή λίγο. Και στο μυαλό σου απλώς να περάσει κάτι, ότι στέκεσαι καλά, ήδη είσαι εν πτώσει. Ήδη είσαι εν πτώσει, το να σκεφτείς ότι στέκεσαι καλά. Διότι και να στέκεσαι καλά, δεν πρέπει να το αφήσεις να το πιστέψει ο εαυτός αυτό το πράγμα και να πεις: «Κι αν κάνω κάτι το καλό, κι αν στέκομαι για μια στιγμή καλά, στέκομαι γιατί το θέλει ο Θεός. Μην με ξεσυνεριστείς, Κύριε, και με εγκαταλείψεις. Μην πάρεις το χέρι σου». Γιατί, αν άρει το χέρι του, έζησε το παν. Άρα δεν στέκεσαι ούτε αφ’ εαυτού σου και, κατά συνέπεια, δεν πρέπει να καμαρώσεις τον εαυτό σου ότι στέκεσαι καλά και βλέπεις τους άλλους όλους εν πτώσει. Γι’ αυτό μου κάνει αίσθηση που βάζει και τον εαυτό του. «Δώσε», λέει, «και σε μένα, δώσε και στην εποχή μας αυτό που λείπει». Τι λείπει; Η ισορροπία, λέει, λείπει. Δεν είμεθα, δεν ξέρω, είμεθα ανακόλουθοι σε όλες τις περιπτώσεις.

Να σας πω ένα χοντρικό πράγμα. Ο σκοπός της Εκκλησίας ποιος είναι; Όσοι άνθρωποι είναι, τόσες γνώμες θα εκφραστούν. Ο σκοπός της Εκκλησίας δεν είναι άλλο· σημαίνει να πάει ο άνθρωπος να ευχαριστήσει τον Θεό για την περασμένη εβδομάδα, να τον παρακαλέσει για την καινούργια και να παρακαθίσει στην τράπεζα, να κοινωνήσει. Αυτός είναι ο σκοπός της Εκκλησίας. Ποιος τον πραγματοποιεί; Δείξτε μου ποιος τον πραγματοποιεί. Και κληρικοί ακόμα μέσα στο ιερό δεν κοινωνούν, ψάλτες, δεν κατεβαίνει κανένας, νεωκόροι, τίποτα. Δεν αφορά τον χρόνο και δεν ξέρω πότε. Εφόσον δεν κάνεις το πλέον στοιχειώδες, που χωρίς αυτό δεν υπάρχει σωτηρία, δεν υπάρχει τίποτα, πώς μπορεί να λέγεσαι χριστιανός, πώς μπορεί να είσαι χριστιανός και πώς μπορεί να είμαι χριστιανός;

Ένα χοντρικό πράγμα θα το λέω. Στη συνέχεια λέει κάτι που και αυτό έχει τη θέση του, και υποφέρουν πολλοί άνθρωποι από αυτό που λέγει, και μου άρεσε που το βρίσκω μπροστά μου. Λέει: «Κύριε, υποπτεύομαι ότι με υποπτεύονται». Ξέρετε πόσος κόσμος βρίσκεται σε αυτή την κατάσταση; Υποφέρουνε οι άνθρωποι με τις σκέψεις των άλλων προς αυτούς. «Υποπτεύομαι», λέγει, «δεν έχω αποδείξεις, υποπτεύομαι ότι με υποπτεύονται». Έτσι η μέρα μου διαγράφεται μέσα στα πλαίσια της ανησυχίας και της αποστροφής των άλλων. Άλλους αποστρέφομαι, διότι νομίζω ότι με υποπτεύονται, συζητούν εις βάρος μου πράγματα, θαύματα, υπονοούμενα κλπ., κινήσεις κλπ.

«Λύτρωσέ με από αυτόν τον φαύλο κύκλο». Αλλά είναι δυνατόν να λυτρωθεί ο άνθρωπος από έναν τέτοιο φαύλο κύκλο, όταν δεν παραδεχτεί να πει για τον εαυτόν του «όσα κι αν λένε είναι λίγα»; Εγώ ενθυμούμαι μια κυρία, για να μου δείξει ότι με αγαπάει, με πήρε κάποτε στο τηλέφωνο να μου πει κάτι που άκουσε εις βάρος μου. «Εγώ δεν το πιστεύω», λέει, «κύριε Παναγόπουλε, αλλά θέλω να σας το πω. Πικράθηκα, στενοχωρήθηκα». «Ε, δεν ξέρουν οι άνθρωποι, αυτοί τώρα με γνώρισαν, δεν ξέρουν οι άνθρωποι τη ζωή μου. Αν ήξεραν τη ζωή μου, τι άλλο έχω κάνει εγώ στη ζωή μου, θα πικραινόσαστε ακόμη πιο πολύ». Το έκλεισε το τηλέφωνο. Το έκλεισε, δεν μου είπε.

ούτε όνομα ούτε μου πρόσθεσε τίποτα. Τι είπα; Ότι δεν μου είπε τα σωστά. Είπε ένα πραγματάκι τόσο δα από τη ζωή μου. Αν ήξερε και τ’ άλλα, θα κουραζότανε να της λέω να μου τα μεταφέρει. Το κλείσιμο του τηλεφώνου ποια είναι; Μπορεί να είναι και εδώ. Ποιος είναι; Τι ελέγχει; Τίποτα, χάθηκα. Αλλά εμείς: «Ασφαλώς θα το είπες και καταλαβαίνω εγώ τώρα. Είναι εκεί και θα συζητούν. Έχει πάει εκεί πέρα, τούτο, τ’ άλλο» και λοιπά. «Είδα εγώ· εμένα θα μου πεις; Το είχα δίκιο». Και υποφέρει ο άνθρωπος και βασανίζεται για πράγματα τα οποία ουδέποτε είχαν αρχή και, κατά συνέπεια, ουδέποτε θα έχουν τέλος. Και υποφέρει ο άνθρωπος. Τι θα πούνε, χρυσέ μου; Θα πούνε κάτι που το έχεις; Φρόντισε να το διορθώσεις. Θα πούνε κάτι που δεν έχεις; Χάρισέ τους που σου φτιάχνουνε στεφάνι χωρίς ξένες ύλες. Έληξε το θέμα!

Δύο είναι οι τρόποι. Εάν μεν σε κατηγορούν, υποπτεύεσαι ότι σε κατηγορούν για ένα πράγμα που συμβαίνει και είναι κακό, δεν αντέχει να βγει στην επιφάνεια, διορθώσου. Και πες: «Ευχαριστώ, Θεέ μου, και να το χρυσώσει το στόμα του ανθρώπου αυτού που έγινε αιτία να διορθωθώ». Δεν συμβαίνει αυτό; Έτσι είναι, πέφτει στο κενό. Κάποια κατηγορία, φίλες, κι ας γίνεται. Ο σατανάς τον άνθρωπο θέλει να τον κατηγορεί, και αν μάλιστα κάνεις έτσι ένα δάχτυλο κάτι καλό, κοιτάς να κάνεις έναν λίγο σωστό δρόμο, τότε σε βάζει πιο πολύ. Διότι είδατε, τα παιδιά τις πορτοκαλιές που κάνουν πορτοκάλια τις πετροβολούν για να φάνε κανένα πορτοκάλι, κανένα καρύδι. Άμα δεν έχει τίποτα επάνω, δεν πετροβολούν τα παιδιά. Το ίδιο κάνει και ο σατανάς.

Κάνεις κάτι καλό, πας να κάνεις κάτι σωστό, ξέρω ’γω, να νηστέψεις, κάπου να ετοιμαστείς να πας να κοινωνήσεις κλπ. Αρχίζουνε. Σου δημιουργεί θορύβους, να μην σε αφήσει αυτός. Λοιπόν, εάν δεν είναι αλήθεια, δεν χαίρεσαι που σε κατηγορούν άδικα; Δεν λέει «μακάριοι οι δεδιωγμένοι ένεκεν δικαιοσύνης»; Δεν το λέει ο Χριστός αυτό το πράγμα; Είσαι με τους μακαρισμούς. Τι θέλεις; Να λένε κάτι και να είναι αλήθεια; Τότε είναι ντροπή. Να λένε κάτι και να μην είναι αλήθεια, αυτό είναι καλό. Αυτό, διότι ό,τι και να κάνει ο άνθρωπος με τα χέρια του, ελεημοσύνες, καλοσύνες, πάντοτε έχουν ξένες ύλες μέσα. Αυτός που φτιάχνει με 24 καράτια στεφάνι είναι η γλώσσα η κακιά του άλλου. Η γλώσσα η κακιά του άλλου είναι αυτή που φτιάχνει στεφάνι 24 καράτια, άκρατο, με όλη τη σημασία της λέξεως. Δεν το επιδιώκουμε, δεν το θέλουμε, όμως δεν μας βλάπτει. Αλλά εμείς δεν το βάζουμε εκεί το θέμα και υποφέρουμε κι εμείς πολλές φορές σε πράγματα τα οποία

δεν έχουν λάβει καθόλου χώρα. Γι' αυτό και αυτός το λέει: «Λύτρωσέ με από αυτόν τον φαύλο κύκλο». Είναι ένας φαύλος κύκλος, δεν βρίσκεις πουθενά άκρη να πιαστείς, μόνον εάν προσέξεις όπως το τοποθετώ. Τι είπανε; Λίγα είπανε για μένα. Το κλείνεις. Αλλά τι είπανε; Είπαν αυτό, το μάθανε. Γιατί, παραδείγματι, η Ηρωδιάς άκουσε από το άγιο στόμα του Τιμίου Προδρόμου, έμαθε ότι ο Τίμιος Πρόδρομος της υπενθύμισε τον νόμο του Θεού, ότι δεν πρέπει να έχει αυτόν ως άντρα της. Το έμαθε βέβαια διαμέσου του Ηρώδου, που του είπε: «Οὐκ ἔξεστί σοι, βασιλεύ. Δεν σου είναι συγκεχωρημένο να έχεις τη γυναίκα του αδελφού σου. Δεν πέθανε ο αδελφός σου ακόμα. Αν είχε πεθάνει, θα μπορούσε να την πάρει και δεν είχε παιδί. Τώρα όμως οὐκ ἔξεστί σοι, δεν σου είναι συγκεχωρημένο». Αυτή, αντί να λάβει σοβαρώς υπόψη

το λόγο που έφτασε και μέχρι την έρημο και έκαμε την επιστροφή και έρχεται να της υπενθυμίσει, αντί να πει «ευχαριστώ» και να γκρεμίσω το κρεβάτι αυτό το παράνομο, τι εσκέφτηκε; Να προσθέσει και φόνο για να καλυφθεί. Αυτό είναι σώφρονος ανθρώπου ενέργεια; Δεν είναι σώφρονος ανθρώπου. Σου δίνεται μια ευκαιρία να βρεις ένα σου λάθος. Γιατί πολλοί άνθρωποι βρίσκονται στο λάθος και πράττουν λάθη στη ζωή τους και έχουν πράξει λάθη στη ζωή τους που δεν είναι υπεύθυνοι 100%. Έζησαν έτσι, εξεπαιδεύτησαν έτσι, ήκουσαν έτσι, συμβουλεύτηκαν έτσι. Παίζει μεγάλο ρόλο πού βρέθηκες, ποιους είχες δίπλα σου, ποιους γονείς, ποιους διδασκάλους. Ξέρετε τι λέγεται; Ότι ένας βασιλεύς των Λακεδαιμονίων, στη Σπάρτη,

ήθελε να μάθει τις μητέρες να εκπαιδεύουν τα παιδιά τους σωστά, κατά Θεόν και λοιπά, και να μην περιμένουν ότι δήθεν θα γίνουνε μόνα τους καλά. Κάποτε δύο σκύλους τους εξεπαίδευσαν, τους δύο σκύλους αυτούς. Τον έναν τον εξεπαίδευσε ένας για κυνηγόσκυλο. Ο άλλος ήτανε μουνταλάς για φαΐ. Και απέλυσαν, λέγει, μια μέρα ένα λαγό και βάλανε και ένα καζάνι με φαγητό. Ο μεν ένας σκύλος τρέχει κοντά στο λαγό, ο δε άλλος πήγε και έπεσε μέσα στο καζάνι και άρχισε και τρώγει. Και λέει: «Βλέπετε», λέγει, «ω γυναίκες;»

Ο μεν ένας, εκπαιδευμένος ως κυνηγόσκυλο, τρέχει για το λαγό. Ο άλλος, εκπαιδευμένος για χουζούρι και για φαΐ, για τη σάρκα, τρέχει για το κορίτο, το λέγαν αυτοί τότε, τρέχει για το καζάνι. Έτσι θα φροντίσετε τα παιδιά σας να τα εκπαιδεύσετε από μικρά, ώστε να μην έχουν ανάγκη μεγαλύτερα και να στερεωθούν, να μην γίνεται όλος αυτός ο φαύλος κύκλος που σας λέγω. Λοιπόν, δεν μπορώ να κατηγορήσω εγώ, γιατί ποιος βρέθηκε σε ένα περιβάλλον τέτοιο; Τι να κάνουμε, τι να κάνουμε; Λέγεται ότι κάποτε μία άφησε δύο παιδιά στον δρόμο και πήρε κάποιον άλλον και έφυγε. Τα δύο παιδιά, το μεν ένα το πήρε μία χριστιανική οικογένεια και το άλλο το πήρε μία πόρνη.

Πήρε το κορίτσι η πόρνη.

Ερωτώ τώρα: τι θα περιμέναμε από μια γυναίκα που η δουλειά της ήταν αυτή; Τι να το διδάξει αυτό το παιδί και τι θα έβγαινε; Και αν έβγαινε ένα τέτοιο αύριο, τι θα ήταν; Ποιος θα ήταν ο υπεύθυνος; Έπρεπε να του πάρουν το κεφάλι αυτού; Αυτό έμαθε ότι είναι η ζωή, δεν έμαθε άλλα πράγματα. Υπάρχουν ελαφρυντικά σε αυτή την περίπτωση. Γι' αυτό ο Θεός, βλέπουμε πολλές φορές, ανέχεται πολλούς ανθρώπους. Και εμάς αυτούς, μας ανέχεται, διότι λαμβάνει υπόψη του γιατί το κάνουμε αυτό. Δεν βλέπει ο Θεός τι κάνουμε; Στενοχωριέται γι' αυτό. Γιατί το κάνουμε βλέπει. Γιατί σκεπτόμεθα έτσι; Γιατί φτάσαμε στο σημείο αυτό; Αυτό είναι το θέμα που απασχολεί το Θεό. Και εκεί βρίσκει ελαφρυντικά για τον κάθε άνθρωπο και του προσθέτει ημέρες και τον δικαιολογεί και τον συγχωρεί.

Γι' αυτό καμιά σας αμαρτία ποτέ να μην σας απαγοητεύσει και πείτε ότι «εγώ είμαι πολύ αμαρτωλός». Δεν παίζει κανένα ρόλο. Μετάνοια να γίνει και το θέμα τακτοποιείται. Επιτρέψτε μου να συνεχίσω. Λέγει πιο κάτω: «Κύριε, αρκετές φορές αποπειράθηκα να καθαρίσω την ψυχή μου». Προσέξτε τις λέξεις που λέει.

«Αρκετές φορές απεπειράθηκα να καθαρίσω την ψυχή μου. Στην αρχή εδίσταξα να εισέλθω στο βάθος και μάλιστα διά του πνευματικού λουτρού της εξομολογήσεως». Ξέρετε, η ψυχή δεν καθαρίζεται με απορρυπαντικά. Δεν ξέρω αν ενθυμίστε, στους Χαιρετισμούς της Παναγίας μας, στη Μεγάλη Τεσσαρακοστή, μια στροφή που λέει για την Παναγία μας:

«Λουτήρ, εκπλύνων συνείδησιν».

Λουτίδ, εκ ποιήνων συνείδησιν. Το σώμα, όπως ξέρετε, το πλένουμε στο ντους, στην μπανιέρα, στο χαμάμ, στο λουτρό, σε χιλιούς δυο τρόπους και με χίλια δυο άλλα βοηθητικά. Αυτά είναι για τα σώματα, είναι για τα υλικά πράγματα. Αλλά υπάρχουν και πνευματικά πράγματα που λερώνονται. Αυτό είναι η ψυχή του ανθρώπου, η συνείδηση του ανθρώπου. «Έχω βαριά», λέει, «τη συνείδησή μου». Ή ο άλλος λέει: «Έχω αναπαυμένη τη συνείδησή μου, έχω αλαφριά τη συνείδησή μου». Ώστε και η συνείδηση έχει ανάγκη από λουτρό. Εδώ αυτός λέει: «Αρκετές φορές», λέει, «απεπειράθηκα να καθαρίσω την ψυχή μου. Στην αρχή εδίσταξα να εισέλθω στο πνευματικό λουτρό της εξομολογήσεως».

Εκεί καθαρίζεται η ψυχή. Που σε έναν άλλο έκλεψες και πήγες και του τα έδωσες πίσω και του είπες και συγγνώμη και επήρες συγγνώμη, και πάλι, αν δεν το εξομολογηθείς, η ψυχή σου είναι λερωμένη. Συγκαθάρισες από το ένα μέρος, από το άλλο μέρος είναι ακάθαρτο. Διότι η αμαρτία λερώνει προς δύο πλευρές: προς τον άνθρωπο και προς το Θεό. Ο άνθρωπος είναι σε μια νεκρά γωνία. Επάνω του έχει το Θεό και απέναντι έχει τον συνάνθρωπόν του. Έκανε μια ζημιά στον συνάνθρωπόν του, εβλαστήμησε και το Θεό του, που του είπε «μη κλέψεις, μη πορνεύσεις, μη, μη, μη, μη». Είναι αρκετό, παραδείγματι, εγώ εξομολογήθηκα την αμαρτία μου προς τον Θεό: «Κύριε, έκλεψα»; Ναι, το έδωσες πίσω αυτό που έκλεψες;

Τον ιδρώτα του αλλουνού, το αίμα του αλλουνού, το έδωσες πίσω; Τα σύνορα που μετέθεσες, τα πράγματα που έχεις στο σπίτι σου, είναι δικά του; Τα εργαλεία τα έδωσες; Το οικόπεδο, το διαμέρισμα τα έδωσες; Για να εξομολογηθείς μόνον, μερικώς τακτοποιείς το θέμα. Χρειάζεται και το άλλο. Είναι δύο οι πλευρές, είναι double face, που λέτε εσείς οι γυναίκες, έχει δυο όψεις η αμαρτία. Και η ψυχή δεν καθαρίζεται με κανένα λόγο και με κανέναν τρόπο και καμιά συγγνώμη, εάν δεν γίνει σωστά. Όπως λέει ο Μέγας Βασίλειος: «Τὸ καλὸν οὐ καλόν, ἐὰν μὴ καλῶς γένηται». Το καλό, λέει, δεν είναι καλό αν δεν γίνει καλώς. Και για να γίνει καλώς πρέπει ο άνθρωπος να φτάσει στην εξομολόγηση. «Αρκετές φορές, λοιπόν», λέει, «απεπειράθηκα να καθαρίσω την ψυχή μου. Στην αρχή εδίσταξα να εισέλθω στο πνευματικό λουτρό της».

Λίγο ραντιζόμουν. Το λουτρό προϋποθέτει νερό, έτσι, για να καθαρίσεις το σώμα σου, να πάρεις το λουτρό σου. Το φαντάζεται λοιπόν αυτό. Σου λέει: «Λίγο ραντιζόμουν, έριχνα λίγο νερό στο πρόσωπό μου, πλυνόμουν εδώ μπροστά σαν τη γάτα, αλλά παραμέσα, τα βαθιά και λοιπά, δεν τα πείραζα. Λίγο ραντιζόμουν στην αρχή. Τώρα ομολογώ ότι άρχισα να πλένομαι». Διότι ο άνθρωπος που θα βγει από το εξομολογητήρι και θα βγει ελαφρύς σαν το πουλί να πετάει, είναι ανεξομολόγητος ακόμα. Προχθές μιλούσα με μια κυρία, η οποία εξομολογείτο εδώ επάνω στον πατέρα Νίφωνα, στην Αμμόχωστο, με πολλά βοηθητικά βιβλία.

Πράγματα είχε γράψει και φρόντισε πραγματικά να τα βγάλει όλα. Όμως δεν αισθανότανε ότι τακτοποιήθηκε. «Καλά», λέγω, «εξήτασες εσύ τον εαυτό σου ή σε εξήτασε αυτός;» «Εγώ», μου λέει, «εξήτασα τον εαυτό μου και έγραψα και τα πιο παράξενα πράγματα». Γερόντισσα, ξύπνια γυναίκα, εν πάση περιπτώσει. Αποτέλεσμα: επήγαινε, εξομολογείτο κάτι μερικά ακόμη και λοιπά. «Δεν αισθάνομαι», του λέει, «Γέροντα, δεν αισθάνομαι αναπαυμένη. Όπως έχω ακούσει», λέει, «τον κύριο Παναγόπουλο, που λέει ότι θα αισθανθούμε κατά αυτή την έννοια όταν φύγουν οι αμαρτίες εκείνες που σε εμποδίζουν για τη Βασιλεία των Ουρανών».

Μπορεί κάτι ψιλοπράγματα να σου διαφεύγουν, είσαι άνθρωπος, δεν τα θυμάσαι να τα πεις. Θα τα έλεγες αν τα θυμόσουνα, μα δεν τα θυμάσαι να τα πεις. Ξέρει ο Θεός ότι δεν φροντίζεις εκ προθέσεως ή από ντροπή ή δεν ξέρω τι να κρύψεις ορισμένα πράγματα. Κάθε μέρα, λοιπόν, είχε ξαναπάει να εξομολογηθεί. Άρχισε να κλαίει. Εκεί που είχε γονατίσει και της είχε βάλει στο κεφάλι της το πετραχήλι να τη διαβάσει την ευχή, άρχισε να κλαίει. «Ότι και πάλιν», του λέει, «Γέροντα, δεν αισθάνομαι τώρα ότι ξαλάφρωσα, παρότι δεν θυμάμαι τίποτα».

Εκεί που ήταν γονατισμένη, ο πάτερ της λέει: «Βρε παιδί μου, μήπως βάφεις τα μαλλιά σου;» Γιατί εδώ μέσα, στη μέση, είχαν αρχίσει και φαινόνταν τα άσπρα από μέσα και απ' έξω φαινόνταν τα μαύρα. «Βρε παιδί μου», λέει, «μήπως βάφεις τα μαλλιά σου;» «Ναι», λέει, «Γέροντά μου, τα βάφω». «Μην ξαναταβάψεις», λέει. «Εξομολογήσου το αυτό και μην ξαναταβάψεις». Αυτό ήταν. Και τώρα είναι σαν ολόλευκο αρνί. Πολλές κυρίες την ξέρουν και είχαν πάει στα Ιεροσόλυμα μαζί και λοιπά. Πού να το πιάσεις, πού να το φανταστείς; Δεν διατάσσεται η χάρις. Όχι, εσύ θα με συγχωρείς κι εγώ θα κάνω το δικό μου. Όχι, δεν θα κάνεις το δικό σου. Δεν θα κάνεις το δικό σου. Θα κάνεις υπακοή, θα κάνεις ταπείνωση. Ξέρω Θεό; Δεν θα ζεις πλέον για τον κόσμο.

Ζεις για το Χριστό και για την ψυχή σου. Δεν έχουμε, λοιπόν, εμείς εις βάθος. Να, λεπτομέρεια σας είπα εγώ τώρα, που είναι χίλιες δυο όψεις άλλες που μας δυσκολεύουν τη χάρη και δεν νιώθουμε αυτό. «Λίγο», λέει, «ραντιζόμουν». Έλεγα, λέει, τα ψηλά ψηλά: «Με πειράζει η πεθερά και με βλάπτει η νύφη και οι γειτόνισσες, άπλωσε από πάνω το σεντόνι» και λοιπά. «Πώς να μην είμαι νευρωμένη, πάτερ;» Που έχει τσεκούρια άλλα, τα οποία ούτε καν τα καταπιάστηκε, από νεανικής ηλικίας, από νεανικής ηλικίας. Έχουμε... Μιλούσα προχθές με μια κατάσταση και βρίσκω ότι δύο αδελφοί έχουν πάρει δύο αδελφές. Αυτό δεν συμβαίνει τίποτα. Πηγαίνουν και κοινωνούν, πηγαίνουν στην εκκλησία, έχουν βαφτισμένα παιδιά. Πες μου τώρα, τι είναι; Ίσως να σας φαίνεται παράξενο αυτό το πράγμα.

Που έχουν την βραδινή και την αυτεμπορική, δύο αδελφοί έχουν δύο αδελφές.

Ξέρετε τι γίνεται στην κοινωνία σήμερα; Τραβήξτε τα μαλλιά σας. Τίποτα. Καταπιανόμαστε με πράγματα, τίποτα, και τα βαριά, τίποτα. «Τώρα», λέει, «ομολογώ ότι άρχισα να πλένομαι, να πλένομαι, να σαπουνίζομαι, να πάρω βούρτσα, να τριφτώ, να φύγουνε», με όλη τη σημασία της λέξεως. «Βοήθησέ με όμως να προχωρήσω στο ὑπὲρ χιόνα λευκανθήσομαι». Ξέρετε τον Πεντηκοστό Ψαλμό. Όταν έπεσε ο Δαβίδ, που έκαμε τη μοιχεία και τον φόνο εκ προμελέτης, τον ύστερον, σαν απότοκο της μετανοίας του και των δακρύων του, ήταν ο Πεντηκοστός Ψαλμός, το «Ἐλέησόν με, ὁ Θεός». Εκεί μέσα έχει μια στροφή που λέγει «ὑπὲρ χιόνα λευκανθήσομαι», δηλαδή να με βοηθήσεις να γίνω λευκότερος και από το χιόνι.

Χιόνα, υπέρ την χιόνα, λευκανθήσομαι. Δώσ' μου, Κύριε, ολοκληρωτική μετάνοια. Περισσότεροι από εμάς, παρόλο που θρησκεύουν, δεν έχουνε ολοκληρωτικά μετανοήσει. Αλληθωρίζουνε, αλληθωρίζουνε. Έχετε υπόψη σας ορισμένους ανθρώπους που τα μάτια τους έχουν κάποια βλάβη και το ένα βλέπει προς τα εδώ και το άλλο βλέπει προς τα εκεί; Έτσι είμεθα εμείς. Προσευχόμαστε και το αυτί μας, τι γίνεται δίπλα, ποιος περνάει απ' έξω. Δεν τα έχουμε ισορροπήσει τα πράγματα όπως ακριβώς θα έπρεπε. Δεν ξέρω τώρα ποιους έχω απέναντί μου και ομιλώ αυτήν την ώρα ή ποιοι θα ακούσουν αυτή την ομιλία, γιατί πετούν, φεύγουν στην υδρόγειο οι ομιλίες, όπως ξέρετε.

Δεν ξέρω ποιος θα την ακούσει. Να το λάβει σοβαρώς υπόψη του αυτό. Ο χρόνος δεν είναι υπέρ του, ο χρόνος δεν είναι υπέρ του. Μην γελά. Ο σατανάς μας ξεγελά και μας κλέβει την σήμερον και μας υπόσχεται την αύριον.

Οι παλιοί μας λέγανε: «Κάθε πράγμα που μπορείς να κάνεις σήμερα, μην το αφήσεις για αύριο». Και το Πνεύμα του Θεού διά του Σολομώντος λέγει: «Μὴ καυχῶ τὰ εἰς αὔριον· οὐ γὰρ γινώσκεις τί τέξεται ἡ ἐπιοῦσα». Τι θα ξημερώσει, δεν ξέρεις. Ούτε εάν ξημερώσεις εσύ. Γι' αυτό πολλούς μας πιάνει η παγίδα του θανάτου, που έρχεται σε ανύποπτον χρόνο για τον καθένα και με διάφορους τρόπους, στον καθένα. Γι' αυτό ο άνθρωπος πρέπει να είναι πάντοτε

με τα χαρτιά έτοιμα, με το εισιτήριο βγαλμένο και όχι στο σπίτι αφημένο, απάνω του να το έχει ανά πάσαν στιγμή, γιατί δεν ξέρει. Όταν, λοιπόν, έχει να κάνει με έναν τέτοιο άνθρωπο ο Θεός, πάντοτε τον βοηθάει, πάντοτε τον διευκολύνει, γιατί ο Θεός αγαπάει, θέλει να μην χαθεί κανένας. Όλοι να χωρέσουν, λέει, μέσα, να μπουν σε μετάνοια. Γι' αυτό και ενεργεί πάντοτε φιλανθρώπως. Επιτρέπει ίσως και καμιά φορά να μας πιάνει και από αυτή η παιδεία του, για το καλό μας πάλι. Όπως ο πατέρας δεν τιμωρεί το παιδί του για κακό, το τιμωρεί για καλό, για να γίνει ένας καλός άνθρωπος. Έτσι ακριβώς και ο Θεός, ο Μέγας Παιδαγωγός, ξέρει καλύτερα από εμάς. Εμείς καμιά φορά και νευρωμένοι βγάζουμε τα νεύρα μας απάνω στο παιδί και το δέρνουμε. Ο Θεός δεν κάνει τέτοια πράγματα.

Επιτρέπει ή παιδαγωγεί τον άνθρωπο όταν πρέπει. Εν πάση περιπτώσει, δεν ξέρω, λέγω ακριβώς σε ποια κατάσταση βρισκόμεθα ή εμείς ή αυτοί. Αυτό που έχω να πω: να κοιτάξουμε εις βάθος. Όχι απλώς «μια ευχή, πάτερ, δεν έχω τίποτα». Δεν σου χρειάζεται η ευχή, διότι, αν δεν έχεις τίποτα, η ευχή δεν θα είναι συγχωρητήριος. Τι να σου συγχωρήσω, εφόσον είσαι αγγελούδι; Θα πρέπει να είναι συγχαρητήριος η ευχή. Τα συγχαρητήριά μου που δεν έχεις τίποτα. Αλλά συγχαρητηρίους ευχάς δεν έχει η Εκκλησία. Πήγαινε, λοιπόν, να κοινωνήσεις και το μετάλλιο κρεμασμένο στο λαιμό το δικό σου, όχι το δικό μου. Να σε συγχωρώ εγώ για πράγματα που δεν έκανες και να σου δίνω συγχαρητήριον ευχήν; Εφόσον πρέπει να σου δώσω συγχωρητήριον, δεν έχεις τίποτα. «Δοκιμαζέτω», λέει, «ἄνθρωπος ἑαυτόν».

«Ἕκαστος ἐκ τοῦ ἄρτου ἐσθιέτω καὶ ἐκ τοῦ ποτηρίου πινέτω». Πήγαινε και βγάλ' τα πέρα με εκείνον. Εγώ δεν αναλαμβάνω. Εγώ έχω να κάνω, είμαι γιατρός και έχω να κάνω με τους αρρώστους. Είτε μεγάλη αρρώστια έχουν είτε μικρή, την επιλαμβάνομαι. Όσων παραδεχτούν ότι πράγματι έχουν το έλκος αυτό. Εγώ έχω εντολή να το θεραπεύσω και να το χαρίσω. Όταν όμως εσύ λες «δεν έχω τίποτα εγώ, εγώ», τότε πήγαινε και ανάλαβε την ευθύνη εσύ. Δεν θα το φορέσω εγώ το μετάλλιο αυτό. Φόρεσε εσύ το μετάλλιο αυτό. Γιατί συμβαίνει και αυτό, όπως ξέρετε, και μάλιστα στις μεγάλες ημέρες, σε κατ' επίφασιν ανθρώπους οι οποίοι δεν κάνουν χριστιανική ζωή. Γίνονται χριστιανοί τις μεγάλες ημέρες και μη χριστιανοί όλες τις άλλες ημέρες του έτους. Εν πάση περιπτώσει, να συνεχίσω. «Κύριε, εγέρασα μέσα στην αμαρτία, με άφηνες στη ζωή για να μετανοήσω».

«Κι εγώ συνεχώς χειρότερος γινόμουν. Πριν γυρίσω στη γη, ας γυρίσω σε σένα». Τότε το τελευταίο τα λέει όλα: «Πριν γυρίσω στην γη ἐξ ἧς ἐλήφθην, ας γυρίσω σε σένα». Διότι ο άνθρωπος που δεν θα γυρίσει στον Θεό, καλύτερα να μην γυρίσει ούτε στη γη. Αλίμονό του. Αυτή η τροχιά πρέπει να γίνεται: πρώτα στο Θεό και έπειτα στη γη. Διότι όταν ο άνθρωπος πάει στη γη χωρίς να έχει γυρίσει στον Θεόν εδώ, καλύτερα να μην είχε γεννηθεί, οποιοσδήποτε κι αν είναι. Φιλοσοφία μεγάλη. Αναγνωρίζει τη μακροθυμία του Θεού. Για ας σκεφτούμε εμείς πόσα χρόνια μας περίμενε,

πόσο ακόμη καιρό μας περιμένει για ορισμένα τα οποία δεν τα έχουμε τακτοποιήσει και τα αναβάλλουμε από ημέρα σε ημέρα ή βρίσκουμε τρόπους δικούς μας δήθεν να ικανοποιήσουμε το λάθος μας αυτό. Όμως ο τρόπος είναι ένας: μετάνοια, εξομολόγηση και τακτοποίηση μέσα στο πλαίσιο του δυνατού. Δεν υπάρχει άλλος τρόπος. «Ποιος σας είπε», λέει, «γεννήματα ἐχιδνῶν;» Δεν τους είπε ο Ιωάννης: «Γεννήματα ἐχιδνῶν, ποιος σας υπέδειξε ότι θα ξεφύγετε της δικαίας οργής, διότι ήρθατε με μετάνοια εδώ; Κάμετε έργα άξια μετανοίας». Έτσι αυτό ισχύει και για μας. Τα λόγια των Αγίων και του Χριστού και του Ευαγγελίου έχουν αιώνιον κύρος και ισχύουν για όλους τους καιρούς. Είναι πάντοτε καινούργια. Δεν είναι γνώμες ανθρώπων να σκουριάζουν.

Δεν έχουν ανάγκη από στίλβωμα. Είναι του Θεού τα λόγια, δεν σκουριάζουν. «Εγέρασα», λέει, «μέσα στην αμαρτία, με άφηνες στη ζωή για να μετανοήσω και εγώ συνεχώς χειρότερος γινόμουν». Και είναι αλήθεια αυτό. Θέλω εδώ, στο σημείο αυτό, να σας πω και κάτι άλλο. Ξέρετε, ο Χριστός μας έχει μια ζυγαριά για τους χριστιανούς διαφορετική από τη ζυγαριά για τους κοσμικούς. Απ' το χριστιανό ζητάει πολλά πράγματα.

Είναι εκείνος που του δίνει τις πιο βαθιές μαχαιριές και τη στρίβει κιόλας τη μαχαιριά, ο χριστιανός. Θυμόσαστε τι είπε για τον Ιούδα; Εάν, λέει, δεν ήσουν από το περιβάλλον μου, από εδώ, «ὑπήνεγκα ἂν», θα σε ανεχόμουν, του λέει. Αλλά εδώ σε έχω στο τραπέζι μου, σε έχω κοντά, σε έχω διαχειριστή μου, ακούς τόσα πράγματα, θαυματουργείς και λοιπά, και να κάνεις αυτό το πράγμα, αυτό δεν τρώγεται. Βλέπετε, όπως και εμείς δεν λέμε καμιά φορά: «Από όλους το περίμενα, από τον Γεωργάκη δεν το περίμενα αυτό το πράγμα»; Αν, να πούμε, ένα μας παιδί, μια κόρη μας, που τέλος πάντων μέχρι την ώρα την είχα κοντά μου, ήτο τίμια, ηθική και λοιπά, και ακούσουμε ένα παρατράγουδο, το πρωί θα πέσουμε από τα σύννεφα. «Από αυτόν το περίμενα, από αυτήν το περίμενα, από αυτόν το περίμενα». Έτσι κάπως και ο Θεός.

Οι χριστιανοί θα πληρώσουμε πιο πολύ, διότι εμείς και συνείδηση έχουμε, η οποία μας φωνάζει: «Οὐκ ἔξεστί, αυτό που κάνεις δεν είναι σωστό». Και Μωσαϊκό Νόμο, Δέκα Εντολές έχουμε, και Ευαγγέλιο έχουμε, και θαύματα έχουμε, και τι δεν έχουμε, και εξακολουθούμε. Αυτοί που δεν έχουν τίποτα, προσκυνάνε τον ήλιο και τους κροκοδείλους ακόμα, τι να ζητήσει από αυτούς ο Θεός; Αλλιώς θα κρίνει εκείνον, αλλιώς θα κρίνει εμάς. Και αλλιώς θα κρίνει εμένα που άκουσα, φερ' ειπείν, από μικρό παιδί δίπλα στον πατέρα μου, και αλλιώς θα κρίνει τον άλλον, τον οποίο τον μάζεψε από τριάντα-σαράντα χρόνια, που ο πατέρας τον είχε απολύσει και τον θεωρούσε βλάκα αν πάει στην εκκλησία να κάνει έναν σταυρό. Αλλιώς τον έναν, αλλιώς τον άλλον. Από εμάς περιμένει πολλά πράγματα ο Χριστός.

Να πράξουμε κι άλλοι να ιδούνε από μας, διότι λέγει σε ένα μέρος: «Ούτω λαμψάτω το φως υμών ενώπιον των ανθρώπων, ώστε να ίδωσι τα καλά έργα και να δοξάσωσι τον Πατέρα στον Ουρανό». Να ιδούνε τη ζωή σου τη χριστιανική, να την κάνεις έργο, να μη στέκεται θεωρία μόνον, γιατί όταν βλέπει τη ζωή σου ο άλλος, του κλείνεις το στόμα. Αφήνει τον άνθρωπο εκτεθειμένον στη χάρη του, δεν τον εκβιάζει.

Δεν τον πιάνει από το αυτί να του πει: «Απόψε θα γίνεις». Εάν θέλεις, γίνε. Η αύριο δεν είναι δική σου, δεν σου έταξα. Δεν μπορείς να πεις στον Χριστό αύριο: «Ξέρεις, με ξεγέλασες, εγώ είχα κανονίσει τότε». Και όσοι είπαν να κανονίσουν... Εγώ δεν σου είπα ποτέ πότε θα σε πάρω. Ούτε σου είπα και έως πότε θα ζεις στον κόσμο και θα περάσεις από το δικαστήριο αυτό. Τα πάντα ομιλούν ότι θα πεθάνεις και θα περάσεις από εδώ μια μέρα, είτε το θέλεις είτε όχι. Από κει και κάτω είσαι υπεύθυνος. «Εσύ», του λέγει, «μου πρόσθετες χρόνο να μετανοήσω και εγώ πρόσθετα αμαρτίες», γιατί ενόμιζα, όπως λένε ορισμένοι, ή δεν υπάρχει, γιατί αν υπήρχε θα γινόταν αυτό, ή δεν δύναται. Αλλά και υπάρχει, όπως ξέρετε, και δύναται ο Θεός, αλλά μακροθυμεί. Μακροθυμεί. Είναι μια λέξη σύνθετος, που έχει μακριά τον θυμό.

Μακριά την οργή. Αναβάλλει την κρίση, αναβάλλει το δικαστήριο. Τι έγινε στο δικαστήριο; Ανεβλήθη. Δεν ματαιώθηκε, δεν απαλείφθηκε, ανεβλήθη. Σε μια άλλη δικάσιμο θα γίνει. Πώς θα γίνει, δεν ξέρω. Ο καθένας θα κριθεί μια μέρα, θα έρθει το δικαστήριο. Δεν ξέρω όμως ποια θα είναι η μέρα. Εμείς οι Αθηναίοι κατ' εξοχήν, αν θέλαμε να διαβάσουμε του Παύλου τον λόγο του στην Αθήνα, που υπάρχει στο 17ο κεφάλαιο των Πράξεων, θα βρίσκαμε εκεί ότι ο Θεός, λέει, έχει τάξει ημέρα που θα κρίνει τον κόσμο με δικαιοσύνη. Έχει προσδιορίσει δικάσιμο για όλο τον κόσμο. Ποια είναι η ημέρα εκείνη, δεν ξέρω. Εάν εγώ πεθάνω πριν έρθει ο Χριστός,

ισχύει για μένα η δικάσιμός μου. Θα βρεθώ στη δικάσιμό μου, γιατί θα είμαι στο μπουλούκι, δηλαδή θα είμαι στη φυλακή, και θα παρουσιαστώ στη δικάσιμό μου. Εάν έρθει η δικάσιμός μου και είμαι ζωντανός, θα αλλάξω αμέσως και θα παρουσιαστώ στο δικαστήριο. Ούτε πρόκειται να ξεφύγει κανένας, ούτε πλούσιος, ούτε πένης, ούτε έξυπνος, ούτε κουτός, ούτε μορφωμένος, ούτε αδαής, ούτε βασιλιάς, ούτε, ξέρω γω, νεωκόρος, ξέρω γω τι. Όλος ο κόσμος θα μαζευτεί εκεί. Το λοιπόν πρέπει να το φιλοσοφήσει ο άνθρωπος και να κάνει καλή χρήση της μακροθυμίας του Θεού. Και όταν ο άνθρωπος σκέπτεται ότι ανά πάσα στιγμή μπορεί να φύγει, τότε κάθε αμαρτία που θα ανακάλυπτε, θα παρακαλούσε τον Χριστό να μην...

μην φύγω πριν προλάβω να την εξαγορεύσω, πριν προλάβω να την πω. Γι' αυτό το κλείνει όμορφα: «Πριν γυρίσω», του λέει, «στη γη, ας γυρίσω σε σένα». Αυτό παρακαλώ, του λέει, και αυτό δέομαι. Να με βοηθήσεις και να μακροθυμήσεις ακόμη, αλλά κι εγώ να θελήσω να πράξω, ώστε πριν γυρίσω στη γη να γυρίσω σε σένα. Και ότι ο άνθρωπος ο οποίος δεν θα γυρίσει στον Θεό...

Κι αν γυρίσεις στη γη; Που λένε ορισμένοι: «Να πεθάνω, να ησυχάσω». Πήγαινε, από εκεί σου έχουν στρωμένο.

Από εκεί σου έχουνε στρωμένο; Θα ησυχάσεις από εκεί; Αν δεν έχεις ησυχάσει από εδώ, αν δεν έχεις σχέση με τον ειρηνοποιό Χριστό, αλλοίμονό σου αν πεθάνεις σε αυτή την κατάσταση και πας από εκεί. Γι' αυτό ο άνθρωπος να το σκέφτεται καλά: θα φύγω του κόσμου τούτου και δεν ξέρω πότε. Είμαι με εκείνον που είναι από εκεί και θα με κρίνει και θα με τακτοποιήσει και, και, και; Είμαι με εκείνον; Γι' αυτό συμφέρει να είμαστε πάντοτε με εκείνον. Ένα ακόμη για τον λίγο χρόνο που έχω. «Κύριε, γεννήθηκα από χριστιανούς γονείς. Σε ευχαριστώ. Βοήθησέ με όμως να γίνω και ένας πραγματικός χριστιανός». Το να γεννηθεί άνθρωπος από χριστιανούς γονείς είναι ένα προσόν, ένα προνόμιο, κάτι, μια ευλογία. Αλλά εάν δεν γίνει και χριστιανός πραγματικός, γιατί αυτοί οι χριστιανοί γονείς...

για την κόλαση βγάζουν, εάν δεν βαπτιστούν να αναγεννηθούν. Τι κι αν εγεννήθηκες από χριστιανό; Γιατί ο κάθε άνθρωπος που έρχεται στον κόσμο έρχεται ζωντανός νεκρός και θάπτεται εν τω βαπτίσματι και ανίσταται. Και από εκεί και κάτω πρέπει να διατηρήσει την αναγεννηθείσαν εκ του βαπτίσματος ψυχή.

Βάπτισμα είναι ταφή και Ανάσταση. Μεγάλο πράγμα όμως ότι γεννήθηκα από χριστιανούς γονείς. Γιατί θα με φέρουν αυτοί, είτε εν γνώσει είτε εν αγνοία, στην κολυμβήθρα και θα αναγεννηθώ. Προνόμιο μεγάλο που δεν γεννηθήκαμε μεμετάκια. Που δεν γεννηθήκαμε τίποτα του Βούδα κάτω εκεί. Που δεν γεννηθήκαμε τίποτα καθολικάκια και τίποτα, ξέρω εγώ. Και γεννηθήκαμε Ορθόδοξοι Χριστιανοί. Μεγάλο πράγμα αυτό, μεγάλο προνόμιο.

Εργάστηκε κανένας γι' αυτό, να επιτύχει αυτό το πράγμα; Η οικονομία του Θεού, η αγάπη και η ευσπλαχνία του Θεού επέτρεψε να γεννηθούμε από χριστιανούς ορθοδόξους γονείς, σε χριστιανικό, σε ορθόδοξο κράτος, μέσα σε Εκκλησία, που μέσα από την κοιλιά της μητέρας μας ακούγαμε την καμπάνα. Τα χαρμόσυνα που θα ερχόμαστε και τα πένθιμα που θα φύγουμε. Ποιος το εκτιμεί αυτό και ποιος το λογαριάζει; Βλέπετε τι γνώμη έχει ο σημερινός κόσμος περί Εκκλησίας, ε; Τι γνώμη έχει; Ακούω αυτές τις μέρες και διαβάζω: «Θα χωριστεί», λέει, «η Εκκλησία από το κράτος». Η Εκκλησία θα χωριστεί από το κράτος ή το κράτος από την Εκκλησία; Το κράτος απ' την Εκκλησία. Το κράτος δεν θέλει την Εκκλησία. Το κράτος είναι άπιστο, είναι άθεο.

Το κράτος δεν θέλει την Εκκλησία. Η Εκκλησία ζει και μόνη της. Το κράτος δεν μπορεί να ζήσει χωρίς Εκκλησία, χωρίς Θεό. Άλλοι δεν το καταλαβαίνουν. Θα το καταλάβουν όμως σαν θα έρθει η ώρα του καθενός. Μεγάλο πράγμα που είμαστε Ορθόδοξοι. Να φυλάξετε την κληρονομία αυτή ως κόρην οφθαλμού.

Να χαθούν τα μάτια μας, το φως να το χάσουμε, ο ήλιος να εκλείψει, να μην εκλείψει η Ορθόδοξη Εκκλησία. Και αυτό θα το καταλάβουμε όχι τώρα, όταν πεθάνουμε. Όταν πεθάνουμε και δεν έρχεται τίποτα από εκεί που θα πάμε, διότι δεν θα υπάρχει Εκκλησία να στείλει να αμπαλάρει, τότε θα καταλάβουμε τι θα πει η Ορθόδοξη Εκκλησία, τι θα πει ότι γεννήθημεν Ορθόδοξοι. Τότε θα δούμε πού πάνε τα έθνη, πού πάνε οι βουδιστές, πού πάνε οι Μωαμεθανοί, πού πάνε άλλοι, άλλοι, άλλοι, άλλοι.

Τότε θα δούμε εκεί, αλλά θα είναι αργά πλέον. Θα έχουμε περιθώριο να έρθουμε από εδώ, να κηρύξουμε και να πούμε και να φτιάξουμε για... να ετοιμάσουμε; Γι' αυτό να το προσέξουμε καλά. «Σε ευχαριστώ», του λέει, «που γεννήθηκα από χριστιανούς γονείς, αλλά βοήθησέ με να γίνω και πραγματικός χριστιανός». Και άμα ο άνθρωπος ζει στην Εκκλησία με τα μυστήρια, μετάνοια, εξομολόγηση, Θεία Κοινωνία κ.λπ., θα γίνει και πραγματικός χριστιανός και ασφαλώς θα κερδίσει τη Βασιλεία των Ουρανών, την οποία εύχομαι εις αλλήλους και εις πάντας. Αμήν.