All Saints; Second Sunday of Matthew

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We now find ourselves after the events of Pentecost. Pentecost was the final part that brought to a close the whole period after Pascha, as we might say.

Pascha was the final part that brought the whole period of the Triodion to a close. During these two great periods, the Church taught everything a person needs. He need only be willing to accept it and put it into practice, and he can be certain that he will be saved. Having passed beyond the conclusion marked by Pentecost, we enter a new period. On its first Sunday, we encounter the feast known as All Saints. This feast is itself a milestone, because tomorrow we enter another period that prepares us for the feast of the Holy Apostles. From tomorrow until the feast of the Holy Apostles, there is a period of preparation, fasting, and prayer, so that we may once again celebrate these great persons, who received the light from Christ and carried it throughout the world, and especially to us. This Sunday, which stands between

the feast of the Holy Apostles and Pentecost, as you know, is dedicated to All Saints, and especially to the unnamed saints. For we also have saints known by name, whom we commemorate individually on the day of their martyrdom, and whose names many of us bear.

But there are venerable ascetics, martyrs, righteous men and women, fathers, and patriarchs whom we do not know precisely, whose names are unknown to us. We have not connected them with any particular event, and so we do not commemorate them individually. The Church therefore has the feast known as All Saints, on which she presents all of them before God as our intercessors. We call upon them as well, presenting them as friends of God, and through them we ask for mercy both in this present age and in the age to come. I want you to know that the feast of All Saints did not exist in the Church from the beginning. In fact, the occasion for establishing it was the wife of Leo the Wise, who flourished in the ninth century. Leo the Wise’s wife was named Theophano, and our Church commemorates her on December 16. Those of you who can find something about her should read it. You will be greatly edified by this empress. Although her husband had separated from her and was living unlawfully, when the empress reposed, he knew what kind of life she had led and regarded her as a saint. Only a saintly woman could have lived as she did and responded as she did to her husband’s misconduct. And so he built a magnificent church in Constantinople.

The Patriarch intervened and called him to account, saying: “Emperor, you have not acted properly. You hastened to proclaim your wife a saint and to build a church in her honor, though we do not yet know whether she is a saint. But if she is a saint, the Church will not treat her unjustly. It must first be shown that she is a saint. She must become established in the consciousness of the faithful, or her relics must stream myrrh, or she must work miracles, or her body must be revealed incorrupt, whole, and intact. Once such things have been demonstrated, the Church will number her among the saints. Therefore, do not rush, as emperor, to do something that the Church will do at the proper time.”

The emperor understood, abandoned the idea, and no longer insisted that the church be dedicated in honor of Saint Theophano. But then he said something from which this feast arose: “Then let us dedicate it and name it in honor of All Saints,” with this thought: “If Theophano is a saint, let her be numbered among the saints.” Thus, if Theophano truly was a saint, she too would be included among them. And from that time onward, we have had the feast of All Saints. Among these saints, one may perhaps find saints even greater than those known to us. Their holiness may be hidden, but that does not mean it is hidden in its quality before

the eyes of God. No. God alone knows which saint should be revealed and which should not. Not all saints are revealed. Many saints have been made known to us. Do not be scandalized by this; it belongs to the judgments of God. As for those whom He has revealed, whom we now know through their miracles and their lives, all is well; may they be blessed. “Your prayers, Saint Nicholas. Your prayers, Saint Spyridon, Saint Demetrios,” and so forth. But there may be far greater saints, possessing greater boldness before God, who have never been revealed. They remain hidden, resting in the Kingdom of God. Only when we go up there and are counted worthy of the portion on the right—for those on the left

have no opportunity to see them, for they have their punishments in Hell—if we receive the portion on the right, then we shall see what a vast multitude of saints surrounds God, people of whom we had never even heard. Apart from certain people who know neither why they came into this world, nor where they came, nor where they are going, everyone else is concerned with holiness. The first group says, “You go and become a saint, and leave me alone.” But where are you going? And if I become holy, what more will I have become than what I was created to become? For the commandment is: “Be holy.” Therefore, if I become a saint, I become nothing beyond

what I was created to become. Man is created to become a saint, and his holiness begins in a small way on the day he is baptized. From the day he is baptized, from the first day he comes out of the font, he is a little saint. His holiness then continues to grow and reaches as far as martyrdom, beyond which there is nothing higher. His blood becomes a second washing, now spotless, and he remains so for eternity. That is why, when the priest comes out with the Holy Chalice, bearing the Body and Blood of Christ, he says: “The Holy Gifts are for the holy.” The Holy Gifts are for the baptized, for the pure, for those who are undefiled. He does not say, “The Holy Gifts are for Saint Spyridon, Saint George, and Saint Nicholas.” He does not say that. He means those who are here. Those saints have finished their course; their struggle is complete.

Their dealings now concern us; they intercede for us. All of us have been little saints from the day we were baptized. Some of us, of course, have cast off the white garment the Church gave us at Baptism. At that time, through the person of our godparent, we made a confession: we said that we renounced Satan and united ourselves to Christ. But when we grew older, we reversed the situation and began to say, “We renounce You, Christ, and unite ourselves to you, Satan.” Today people prefer the devil and want Christ less. They do not want Christ today because He reproves their unlawful way of life. He reproves their unlawful household, their unlawful bed, and their unlawful dealings.

He reproves their fashions and many other things. So they cast Christ out, together with His Mother, the Most Holy Theotokos. In certain times of need they may say, “My Christ, help me. My Most Holy Theotokos, help me.” But once the need and the storm have passed, out goes the Most Holy Theotokos again, out go the saints, and out goes Christ. Man’s commandment and mission in this world is to become a saint. But he cannot become a saint by himself, nor can other people make him one. Some may say, “He is a saint,” or a person may think that, compared with others, he himself is a saint. He is mistaken. The certificates he issues for himself, or that others issue for him, are valid nowhere. Saints are made only within the Church. Holiness begins, as I told you, with Baptism and reaches its fulfillment in martyrdom. There is no person who lives without sinning. Whether in word, deed, or thought, man sins and will continue to sin.

Indeed, Job, in an emphatic expression, says that man drinks iniquity like water. Just as he drinks a glass of water, so man drinks iniquity every day: through his eyes, his ears, his taste, his smell, and his touch. Through these five pairs of oxen in the parable, Satan enters him and stains his immortal soul. Unless a person understands this and makes use of the Mysteries of the Church—especially the Second Baptism, for there are two baptisms, one in the baptismal font and the other beneath the priest’s stole—he cannot be cleansed. When a person sins after Baptism, there is another baptism: the baptism of metanoia and Holy Confession, as Saint Gregory of Nyssa, the brother of Saint Basil the Great, says.

“A single falling tear is equal to the washing of Baptism.” It is as though you were baptized again when you repented, made your confession, and shed even one tear, saying, “Yes, I did not act rightly.” When a person lives far from these Mysteries—whether he was baptized but afterward does not confess despite continuing to sin, or was never baptized, or has no relationship with Holy Communion, although only the Blood of Jesus Christ cleanses us from every sin—that person has failed. It would have been better if he had never been born. He was of no use and offered nothing. Even the person whom the world considers the greatest offers nothing and is of no use to the world if he is going to lose his soul. The central concern is man’s immortal soul. This is what Christ tends and heals here in the Church. Here is the inn. Here man...

having fallen among robbers outside—in his home, in the marketplace, in the factory, at work, and elsewhere—falls into the hands of Satan through his tongue, his nous, his hand, and in so many other ways. He must come here to have the wounds inflicted upon his soul treated. And it is from here that he will become a saint. If he does not live within the Church through the Mysteries of the Church, and especially through metanoia, Holy Confession, and Holy Communion, then in vain does he hear at his funeral, “Blessed is the way in which you walk today.” His way is not blessed at all; it is evil, exceedingly evil, because it does not lead him to a place of rest—“for a place of rest has been prepared for you”—but to a place of evil, from which he will never free himself from the hands of Satan. It is a struggle.

It is a beautiful struggle, a good struggle. We have not yet even begun to struggle. Some began, but then stopped. Those who press forward resolutely despite every adversity, obstacle, and stumbling block placed before them are few enough to count on one’s fingers. For a person is tempted first by his flesh, second by the world, and third by Satan. Satan comes third. We do more than the devil himself. We go far beyond him, and indeed he takes many things from us and teaches them to others. Today especially, in this society, we go further than Satan in wicked deeds that merit Hell. Therefore, I say, if a person becomes holy, he fulfills his purpose. If you become holy, then well done—you have succeeded and advanced. Otherwise, you have failed.

And so we mock those who struggle. Let us not mock the young woman who has no boyfriend. Let us not mock the woman who has no lover, or the man who has no mistress. Let us not mock the young man who remains a virgin until Holy Matrimony. Let us not mock the mothers and fathers who welcome the children God gives them and do not put an end to their married life and childbearing simply when they themselves decide they have had enough. Let us not mock those who fast, those who pray, those who go to Church morning and evening, those who confess, and those who receive Holy Communion. Let us call them blessed, admire them, and strive to become like them. For one day all these people will stand as witnesses against us. Today, of course, they bear their cross in this world, but tomorrow they will receive their crown. For a person to become a saint, my beloved,

he must first succeed in overcoming that beast called the world. You heard what Christ said today: “Whoever confesses Me before men, him I also will confess before My Father who is in heaven.” But what are these people before whom we must confess Him? What are human beings? Beasts. A human being is not merely one kind of beast. A fox is a fox, a dog is a dog, a lion is a lion, a tiger is a tiger, and a pig is a pig. Each has one particular trait. But we are foxes, pigs, dogs—everything at once. We are an entire menagerie. Man is a great beast. And today people do not fear God; they fear other people. They are afraid of the world. What will the world say?

“My daughter is not going to wear trousers? What will the world say?” But what will Christ say? That does not concern them. What do you mean, “What will the world say?” “People will misunderstand me if I do not take the sweet today, even though it is a fast day.” But what about Christ? Whom are you afraid of offending? Whom would you rather offend, Christ or the world? I think it is better for the world to take offense at you than for Christ to take offense at you. Today a mother or father is criticized for welcoming all the children God gives them. “But can people do such things today? What age are we living in?” And because a person fears the world, fears his colleague at the office, or fears who knows whom—even within his own family—he says, “I do not agree, God. I do not want this partnership. I want no part in it.” The decision should be: “I will do whatever You say.” But what does man do instead? He rebels against God.

He confesses Him. Are you going to do what is right? Have you decided to do what is right? Then prepare your soul for temptation. A thousand years before Christ, the Wisdom of Sirach wrote: “My child, if you come to serve the Lord God, prepare your soul for temptation.” Do you want to become holy? You will have to pass through this menagerie called the world. Another says that, since you live in the world, you must take nothing from it, and you must not allow the world to stain you or sweep you away. Go and ask the fish in the sea, and they will answer you. What answer will they give? That they have lived in the sea for twenty years and yet remain unsalted. From that you may understand something.

“You remain unsalted in here so that I may teach you, my noble one, that you too must live in the world, within all this salt, and yet remain unsalted.” Paul expresses the same truth in a more theological way when he says: “You will be in the world, but you will not belong to the world or to worldly things. You will be among the sexually immoral, but you will not be sexually immoral. You will be among thieves, but you will not be thieves; among adulterers, but you will not be adulterers; among the profane, but you will not be profane.” This means that you are in a coal yard: even if you do not become covered in soot, you will certainly be spattered, but let it not be through any fault of your own. Someone says, “Do you know what destruction the television brought when it entered our home? It ruined our children and ruined us as well.” Whose fault is that? Is it the angels’ fault? Is it God’s fault?

You can smash it—so why do you keep it?

For thousands of years, did people not become saints without television? Did people not become wise? Did they not become scientists? What does it offer them today? To show where the fault lies by comparing it with what is good, let us see which is preferable. And you should not simply take a hammer and smash it; you must first break with it in your own mind. Smash it—do not sell it and do not give it away. Will you sell it? No. Smash it into a million pieces, so that there will be one less instrument of the devil fishing for souls. It is, I dare say, a most perfect invention of the wisdom of God, because it was made by human minds, and someone created those minds; they did not come into being by themselves. Science comes from God. Yet Satan has taken this invention into his hands.

What does it mean? It can bring things from the ends of the earth right before you, into your own room. It can tell you about so many things that, even if you lived for a million years, you could never travel to see them all. But unfortunately, it will show you one good thing and 999 evil things. And because this instrument too has fallen into the hands of wicked and corrupt people, that is precisely why it is evil today. The best has become evil. With all the wisdom he possesses, a person must discern that this is poison in the home and remove it. And yet, although he wants to become a saint, lights candles before the saints, and acknowledges them, he does not find the courage to take radical action in this matter so that he too may become a saint.

For otherwise, how will he become a saint? When he sits before that demon-box and it bombards him one-sidedly for one, two, or three hours, speaking in an uninterrupted monologue, it will lead him, little by little, exactly where it wants him to go. Even if he wants to answer, he cannot. A man may be so full of pride that he is always ready to interrupt someone else who is speaking, yet there he sits while the other side overwhelms him without giving him any opportunity to respond. How will he prevail against Satan like that? And what about God? If our children have become corrupt and learned so many things, were we not the ones who brought those things into our homes? Who brought them? Did the angels bring them? We ourselves did, so that we would not appear to be behind the times. ‘Could we possibly fall behind?’ And now we will replace it and get a color television. Who wants that? Does God want it? God does not want it. We do.

A living room without one—but the world will call you old-fashioned and backward; people will say all sorts of things about you. Can you endure that? This is why Christ says, ‘You will confess Me before men.’ It is a fast day, and they mock you while everyone else eats on Wednesdays, Fridays, and during Great Lent. They ridicule you. Do you have the strength and the will to struggle and confess your faith? ‘Gentlemen, forgive me. I did not know I was among Jews; I thought I was among Christians. Today is Wednesday. I can neither serve this food to you nor accept it from you. I will not do it. Today is Wednesday. On another day I will slaughter the animal for meat; on another day I will accept whatever you offer me. Please forgive me. I thought I was going to a religious home, at least an Orthodox Greek home. I did not know I was going to a Jewish home. Forgive me; I will not come again.’ You will confess your faith. You will confess it, and you will not put that food into your mouth. How else can it be done?

Otherwise, tomorrow they will go before the Lord and say to Him, ‘What are You telling me, Lord? I knew someone who, just last night, kept saying that You are the holy God, yet he never fasted, he even blasphemed You, and he never came down to receive Holy Communion. How can You condemn me like this? I knew someone who attended Church and did this, a woman in the Philoptochos who did that, and a preacher who preached but did this,’ and so on. Tomorrow that person will bring them as witnesses for his defense, and woe to us if, because of the way we lived, we have caused other souls to cling to our necks and drag us down with them. I am only giving examples; I do not know any particular people. We are simply discussing what it means to confess Christ before men. How did you turn the girl into a man? Tell me. Tomorrow Katina will cry out against you. And what will that be like? Oh, what a terrible thing it will be!

And you, my young man, have you now taken to carrying a woman’s handbag? How have you made yourself into a woman? Do you have the right to do that? Did God not say fifteen hundred years before Christ that if a woman wears a man’s clothing, it is an abomination in His sight, something loathsome? And did God not say the same if a man wears a woman’s clothing? Did God not speak plainly and deliberately about this fifteen hundred years before Christ? Read Deuteronomy 22:5 and see what it says. The things you see now were foretold in writing—they were written down—yet the human mind refuses to accept them. As I told you, people do not want Christ. We want to become saints, and we honor Saint John the Forerunner. ‘Of course, honor to you, Forerunner—but I want to live my own way.’ He would say, ‘I am not interested in your candle; I want your life.’ For the remembrance of the saints means the imitation of the saints, and the remembrance of the Most Holy Theotokos (All-Holy) means the imitation of the Most Holy Theotokos. Why do you light a candle for me while rejecting the way I lived? Saint Nicholas would not nurse at his mother’s breast on Wednesdays and Fridays.

From morning until evening, he would wait until the sun had set and the day had changed before he would eat. So how can you bring meat into your home on the feast of Saint Nicholas? And how can the others come and devour it? How, then, are you honoring the saint? This is just one example. We must therefore confess our faith. The world is a great beast, and a person is called to confess Christ within the family, through his character, and in his work—in every part of life. We must confess Him if we too desire one day to rise from the candle stand, where we are like little candles, to the great chandelier; to rise from the Church Militant to the Church Triumphant. We all sin. There is still room for metanoia (repentance), confession, and Holy Communion, through which we prepare for the Kingdom of Heaven. Through the intercessions of the known and unknown saints, I pray that this Kingdom may be granted to the whole world and to us as well. Amen. And now, of course, after these feasts,

we stand before the feast of the Holy Apostles.

Christ spoke to us in due order, after first choosing two pairs of Apostles.

He preached a remarkable sermon, yet although two thousand years have passed, people still refuse to learn its message, which consists of only a few words.

The message is: ‘Repent, and believe in the Gospel, for the Kingdom of Heaven is at hand.’ These are words also spoken by His Forerunner, John. People have learned many things in this world—especially in our own day—that do not edify them. There is one thing a person must learn: how to return to the homeland for which he longs. When we fall asleep—not the natural sleep, but the sleep of death—it is said that these words are chanted over our heads:

‘Grant me the homeland for which I long; make me once again a citizen of Paradise.’ This is a plea that should become a reality for every person. Our purpose in this world is not to enjoy the world, but to prepare for the life to come, for the homeland we long for. A person who does not reflect upon this and labor toward it must be considered a failure, however successful other people may think him to be. A person has one purpose in this world: to prepare to return to his homeland.

‘For here we have no continuing city, but we seek the one to come,’ says the Apostle. In other words, man was not made for this earth; he was made for Heaven. A person does not come into the world in order to live; he comes in order to die, and he dies in order to live. We have not reflected deeply on this. We see only this material world and cling to it like oysters to a rock, even though man did not come for this place; he came for the other. He came here simply to be tested and must strive to pass, because if he fails his test here during his brief stay, it would have been better for him never to have been born, whoever he may have been in the world and whatever worldly glory he may have enjoyed.

The lesson is simple, but man refuses to apply himself to it. Man has landed on the moon, as you know, but he has still not come down to earth. He does not want you to speak to him about death, the life to come, or the Kingdom of Heaven. He prefers to be like a fly sitting upon the filth of this world. Man does not want to take flight. Yet whether we like it or not, the reality is that one day we will come down to earth, and many of us will make a very rough landing. Whether we want to or not, my dear ones, let us think deeply about this: we are walking toward our grave. I have been speaking for five minutes. Five times sixty beats of my heart makes three hundred—three hundred heartbeats, three hundred steps toward my grave.

And you are taking steps toward yours. You cannot turn back. It is impossible. Think deeply about it; sit down and consider it. ‘Repent, for the Kingdom of Heaven is at hand.’ It need not be the day of the Second Coming. If I depart this life now, then for me it is at hand; it is finished. The Kingdom of Heaven has come for me. Either I will go to meet Him or He will come to meet me. At some point we will stand face-to-face, whether we believe it or not, whether we want it or not. God has signed no contract with anyone specifying when he will die. He takes a person whenever He wills, unless that person chooses to die by his own hand. What He has firmly decreed is that He will judge him. That He has declared. He has also told us that He will come again.

We said it earlier in the Creed: ‘And He shall come again to judge the living and the dead.’ It makes no difference whether we believe it or not. Before the Ascension, He gave us this message through the two men in white: ‘This same Jesus, who was taken up from you into heaven, will come in the same manner as you saw Him go into heaven.’ And through Paul at the Pnyx in Athens, He gave the message to us Greeks: ‘Having overlooked the times of ignorance, God now commands all people everywhere to repent,’ because He has appointed a day, He has set the date of the trial, and He will judge the whole world in righteousness. If you can manage to escape death, then go on—do as you please. Tilt your hat jauntily and live however you like. Indulge your flesh, enjoy the world, blaspheme God, and do whatever you want—if you are going to escape death. But if you have reflected seriously upon it...

You will not escape death. So come to your senses and make peace with Christ now, today. Tomorrow belongs neither to you nor to me. A person who is not at peace with Christ is foolish—forgive me for saying so—he is a fool. ‘Fool! This very night your soul will be required of you.’ If ever there were a time when a person ought to be at peace with Christ, it is today, when there are thousands of ways to die, when entire families perish and are wiped out every day. Today, more than ever, we ought to have made peace with Christ. Yet people do not want to make peace with Him. Man’s purpose on earth is to become a saint, not to become a farmer.

Nor is it to become a scientist, a prime minister, or a king. His purpose is to become a saint. If he accomplishes all those other things but does not become a saint, he has failed, and it would have been better for him never to have been born. This is what Christ said of Judas, who failed: it would have been better for him not to have been born. The birth of a human being is a joyful event. Do not follow the example of parents today who avoid having children; they do not know what they are doing. They do not understand that children are beings who will exist eternally, whether they throw them into the garbage or bring them into the world. People invest their money in apartments, cars, color televisions, vacuum cleaners, refrigerators, and every kind of appliance. Yet it is their children who will remain for eternity, while all those things will pass away.

The children will remain. Be careful not to look at things in the wrong way. The soul is everything, and Christ places the center of gravity upon the soul. One day He will require a person’s soul, and He asks nothing from him except metanoia (repentance). ‘Repent, for the Kingdom of Heaven is at hand.’ Man was destined to become a prince, yet he refuses. He does not want to become a prince freely. He does not want to repent or confess. He does not want to receive the Body and Blood of Christ so that his own blood may be transformed, so that the royal Blood of God may be transfused into the counterfeit blood of Adam that flows in his veins. He does not want it. Man is a fool; he does not know what he is doing. He has never wanted to reflect upon where he came from.

He came into this world, but where is he going? He weeps over a plate of kollyva. Will they not be making kollyva for you tomorrow? Will they not be making kollyva for me tomorrow? Why do you weep, why do you beat your breast, why do you wear black, why do you mourn? You ought to rejoice with the joy of someone who has departed from wickedness, from hatred, from cancer, from so many things—from wars, from everything. Yet you weep and dress in black over circumstances that bring joy to others. How, then, will you thank God? Even in the face of this death, say to Him: “I thank You very much, because if You have put Your hand to this, You know something more than I do. I thank You very much.” We have never reflected deeply on these things. As I told you, we have fastened ourselves to this world like oysters, thinking that we came here to live, when in fact we came here to die.

We die in order to live. “Of Your Kingdom there shall be no end”; “His Kingdom shall have no end.” Reflect on this, brothers and sisters. God does not ask for our money. God does not ask for our wives or our husbands. He does not ask for our property, our jobs, or our wallets. He asks for our sins, so that He may give us the Kingdom of Heaven. But we offer Him candles; we bring Him oil, kollyva, and prosphora. We do not give Him our sins, and we do not change our lives. We have accomplished nothing. We have failed. We have failed. What moves heaven is the repentance of a sinner. Heaven rejoices “over one sinner who repents.”

Does it say anywhere else that heaven rejoices? It does not rejoice because we make a great golden polyeleos, or a golden Holy Chalice, or adorn these things with gold. Heaven does not smile at that. Heaven smiles when people repent. A person’s metanoia—his repentance—is what gives his life true worth and brings salvation to his soul. Then heaven rejoices. Then my angel rejoices—the angel who stands beside me with his head bowed because of my wickedness, my sins of the flesh, and a thousand other sins, mourning beside me. If I could go out with sacks and gather up all the sins present here today, from the Holy Altar to the candle stand, I could load the entire British fleet. Yet we have come, supposedly, to pray for ourselves and for our departed loved ones, when today we should all have come after Holy Confession and should all receive Holy Communion, so that we may pray for ourselves.

And so that we may pray for the departed as well. That person is in the hands of God. But if you are not reconciled with God, if your sins stand in the way, how much of your prayer will ascend to heaven? God is indebted to no one. What is needed, my beloved, is a change of life. Yet this escapes us, and we invent a thousand other fashions and ways of pleasing God, except for the one right way. Today people will receive some fine keepsake from the departed, take it in their hands, and say, “May God forgive him.” “Really?” Christ will say. “You ask Me to forgive him, but not yourself, though you carry an enormous weight of sins? First pray for yourself, generous fellow, and then for the other person.” “But I love him,” someone says. “That is why I came.” “I love her; that is why I attended the funeral.” Really? If you truly love that person, you must first be reconciled with God.

Then go and beseech God to judge that person mercifully and to improve his condition, if he has not gone where he ought to have gone. Let us not allow Satan to deceive us. All these outward observances are beautiful and good. These gifts and offerings to the Church, and all such things, are beautiful and good. But unless we first offer up our sins and leave them behind, God accepts none of these things. They all belong to Him already.

The olive groves that produce the oil are His. The beehives are His, and the gold is His. He wants something that we ourselves have produced, something of our own. But the only thing we produce is sin, and that is precisely what we hold on to and persist in cultivating. We refuse to give it to Him. And so, one day, the curtain will fall for us as well. What will happen then? We will stand face-to-face with the justice of Christ.

Submit yourselves! Even if bishops come and read prayers over our heads, and no matter how many memorial services we hold, how much black we wear, or how much we weep, none of it can change our account if we do not depart from this life with everything set in order and that account settled. No one can alter it afterward. We will never cease praying for both the living and the departed, but everything depends on how willing we ourselves are to abandon sin.

This is the work of the Church. She transforms people: from earthly she makes them spiritual, from temporary she makes them eternal, and from ordinary people she makes them new people. But when does this happen? It happens when a person comes into contact with Christ; when he comes to the Church in metanoia—repentant, reconciled, and having made his Holy Confession; when he is ready, and when the priest calls him to draw near with fear of God.

If he has faith and love, let him draw near. Then Christ Himself imparts Himself to that person, and the person is not afraid even if he dies at that very moment, because “he who believes in Me, though he may die, shall live”; and “he who eats My flesh and drinks My blood abides in Me, and I in him”; and “I will raise him up at the last day.” This is the purpose of human life. Keep these few things, and fear nothing—not wars, not earthquakes. Fear sin, because sin brings all these things upon us. Sin causes earthquakes; sin causes wars; sin causes cancers, calamities, and outbreaks of death. Sin must be removed from our midst. This is the purpose of the Church, beginning with Baptism, which cleanses us from ancestral sin.

Then there is Holy Confession, which cleanses the sins committed after Baptism, and Holy Communion, through which the blood of Christ cleanses us from every sin. This is the work of the Church, and this is why the Church must exist and must be preserved. Yet today we do not love the Church, and this is shown by the fact that we give neither our children nor ourselves to the Church.

Today a woman has to serve in the Church. But what place does a woman have inside the Holy Altar? Where are our children? Ladies and gentlemen, where are your children? Christ will ask you for your children at His judgment seat. Where are your children? You gave them the finest education—but did you educate them in Christ? You placed apartments and cars in their hands—but did you give them Christ? In the past there was a certain...

There was an advertisement for petroleum products that said, “Put a tiger in your engine.” By the tiger it meant a certain oil that was good for the engine. So they will put a tiger in the engine—but whom will they put behind the wheel? Whom will they put at the steering wheel? You give your child money; you give him property and a car. But what have you put inside him? Who is directing him at the wheel? What have you placed in his soul? You have not benefited him at all. He went away to live like a human being, you say. But he does not live like a human being if he has departed from Christ. Only the person who lives close to Christ, who lives in the Church, attends the services, fasts, practices self-restraint, has children if married, receives Holy Communion, and makes his Holy Confession—only that person may truly be called spiritually fulfilled. The other merely imagines that he is living as he should.

He is not truly human, as Saint Anthony the Great says, nor is he rational. The rational person is the one who is willing to correct his error. Today we are filled with pride. Everyone is at fault except us. The priests are at fault, the bishops are at fault, the Freemasons are at fault, and so are everyone else—the Turks, the Americans, the Russians. We alone, apparently, are not at fault. Yet we alone are at fault, because if we were in right order, everyone around us would serve our good. Reflect a little on these things, if you will. The Church does not open her gates without purpose. She wants to receive people as ravens and send them forth as doves.

The old Ark received ravens and sent forth ravens. But the new Ark receives ravens and sends forth doves.

She receives goats and sends forth sheep. However you wish me to put it, the Church transforms people. Therefore, if a person comes to the Church but does not leave with a renewed nous—the spiritual mind—with new resolutions to change his life and to settle the outstanding affairs of both his soul and his material life, then it does him no good to remain alive. As long as he lives that way, he only adds more sins and will be condemned all the more. It would be better for the thread of his life to be cut sooner, so that his condemnation might be less. Our resolution, therefore, must be to love the Church. We should not attend only because it is a feast day, but always—at Vespers and Matins as well, if possible. We must offer people to the Church: chanters, helpers, and priests. We will come to understand this.

We will understand the harm we have done to ourselves when we die and there is no priest to conduct our funeral, no priest to prepare kollyva and serve a memorial for us, and no priest to take out a particle for us at the Prothesis, place it into the blood of the Lamb, and say, “Wash away, O Lord, by Your precious blood, the sins of Your servants.” Then we will understand. The bishop does not manufacture priests. A bishop once said to people who approached him: “Do you want me to give you bread—that is, the Bread given through the priest? Then give me flour to knead. Give me wheat. Give me your children.” You make them military officers, chemists, and lawyers. You set them up in comfortable careers, you make them this and that. Why not make one of them a priest, the greatest ministry there is? There is no greater title.

There is no greater title than that of the priest, regardless of how we have degraded it through our words, our writing, and our behavior. Saint Kosmas of Aetolia, explaining the place of the clergy with simplicity, says this: “If you ever find yourself before a king and a priest, give the place of honor to the priest. If you ever find yourself before an angel and a priest, give the place of honor to the priest, not to the angel, because what the priest can do, the angel cannot do.” Yet we do not even consider it an honor to give people to the Church. Nor do we respect the clergy as we ought, or support them so that the clergy may continue, even though they have faults. We will pay for this, because as we sow, so shall we reap. Woe because of the tongues of certain men and women who...

God has fashioned little children to love the Church from an early age—to run and kiss the priest’s hand, to run to the holy icons, and so forth. Yet through our unbelief and atheism we uproot this love from within them. Woe to such people on the day of judgment, especially when they have the audacity not to confess that they have committed a spiritual abortion.

There is a place for everyone in the Kingdom of Heaven. We must deeply love the Church and her Mysteries, especially Holy Confession to a priest—not confession before the icons, not to our master Saint George, not to the Most Holy Theotokos, and not out amid the forty waves. No. Neither the Most Holy Theotokos nor Christ forgives sins in this way. Only the clergy have been given authority to absolve sins. You must go to the priest, to that humble little priest who received the command: “Whatever you bind on earth shall be bound, and whatever you loose shall be loosed.” If a person does these things, he may be certain that he too is preparing an entrance into the Kingdom of Heaven, which I pray may be granted to one another and to all. Amen.

Ευρισκόμεθα μετά τα γεγονότα της Πεντηκοστής. Η Πεντηκοστή ήταν το τελευταίο μέρος που έκλεισε όλην, όπως θα λέγαμε, την περίοδο μετά το Πάσχα.

Το Πάσχα ήταν το τελευταίο μέρος που έκλεισε όλη την περίοδο του Τριωδίου. Μέσα σε αυτές τις δυο μεγάλες περιόδους, εδίδαξε η Εκκλησία ό,τι χρειάζεται για τον άνθρωπο και αρκεί ο άνθρωπος να θελήσει, να δεχτεί, να πράξει και να είναι βέβαιος ότι θα σωθεί. Φεύγοντας από αυτό το τέλος που είπε η Πεντηκοστή, εισερχόμεθα σε μία νέα περίοδο, που στην πρώτη Κυριακή συναντούμε τη λεγομένη εορτή των Αγίων Πάντων. Ξέρουμε ότι είναι ένας σταθμός και αυτός, που από αύριο μπαίνουμε σε μια άλλη περίοδο που μας ετοιμάζει για την εορτή των Αγίων Αποστόλων. Από αύριο μέχρι των Αγίων Αποστόλων υπάρχει μια προετοιμασία, περίοδος νηστείας και προσευχής, προκειμένου πάλι να εορτάσουμε τα μεγάλα πρόσωπα αυτά, τα οποία πήρανε το φως από τον Χριστό και το μετέφεραν σε όλο τον κόσμο και σε εμάς ιδιαιτέρως. Η Κυριακή αυτή, που είναι ενδιάμεσος μεταξύ

Αγίων Αποστόλων και Πεντηκοστής, όπως ξέρετε, είναι αφιερωμένη στους Αγίους Πάντας. Κατεξοχήν δε εις τους ανωνύμους Αγίους, διότι έχουμε και επωνύμους Αγίους, τους οποίους εορτάζουμε κατ’ όνομα και την ημέρα του μαρτυρίου των, που πολλοί από μας φέρουν.

Που εμείς δεν ξέρουμε ακριβώς, Οσίων, Μαρτύρων, Δικαίων, Πατέρων, Πατριαρχών, που δεν ξέρουμε τα ονόματά τους. Δεν έχουμε συνδέσει με κανένα γεγονός μαζί των και δεν τους εορτάζουμε αυτούς. Η Εκκλησία έχει μια εορτή, τη λεγομένη των Αγίων Πάντων, που όλους αυτούς η Εκκλησία τούς παρουσιάζει στον Θεό ως μεσάζοντες δικούς μας. Επιστρατεύουμε και αυτούς και τους παρουσιάζουμε σαν φίλους στον Θεό και ζητάμε δι’ αυτών έλεος για τον νυν αιώνα και για τον μέλλοντα. Εορτή των Αγίων Πάντων θέλω να ξέρετε ότι δεν υπήρχε αυτή εξ αρχής στην Εκκλησία. Μάλιστα, αφορμή αυτής της εορτής έγινε η σύζυγος του Λέοντος του Σοφού, ο οποίος ήκμασε τον ένατον αιώνα. Η σύζυγος του Λέοντος του Σοφού λέγεται Θεοφανώ και εορτάζει μάλιστα στην Εκκλησία μας στις 16 Δεκεμβρίου. Όσοι μπορείτε να βρείτε να διαβάσετε γι’ αυτή, να διαβάσετε. Έχετε πολλά να ωφεληθείτε από τη βασίλισσα αυτή. Ο σύζυγος, ο οποίος, παρότι την είχε χωρίσει και ζούσε παρανόμως, όταν εκοιμήθη η βασίλισσα, γνωρίζοντας τη ζωή της, την είχε για Αγία, διότι μόνο μια Αγία γυναίκα είναι δυνατό να κάνει αυτή τη ζωή και να έχει αυτή τη συμπεριφορά έναντι στις ατασθαλίες του ανδρός της. Και έτσι έκανε μια μεγαλοπρεπή εκκλησία στην Κωνσταντινούπολη.

Επενέβη ο Πατριάρχης τότε και τον ανακάλεσε, λέγοντάς του ότι: «Βασιλεύ, δεν ενήργησες σωστά. Έσπευσες να ανακηρύξεις και να κάνεις εκκλησία στη σύζυγο που δεν ξέρουμε αν είναι Αγία. Εάν όμως είναι Αγία, η Εκκλησία δεν πρόκειται να την αδικήσει. Θα πρέπει να αποδειχθεί ότι είναι Αγία. Θα πρέπει να γραφεί στη συνείδηση των ανθρώπων ή να μυροβλύζει ή να θαυματουργεί ή να αποκαλυφθεί άλιωτη, ολόκληρη, ακέραια. Όταν λοιπόν αποδειχθούν αυτά τα πράγματα, η Εκκλησία θα την αγιάσει. Μην σπεύδεις λοιπόν να κάνεις μια δουλειά εσύ, ο βασιλιάς, την οποία θα κάνει η Εκκλησία στον δέοντα καιρό».

Κατάλαβε ο βασιλεύς, παραιτήθη της σκέψεως αυτής και δεν είχε καμιά απαίτηση ο ναός αυτός να γίνει εις τιμήν της Αγίας Θεοφανούς. Είπε όμως τότε το εξής και από τότε υπάρχει η εορτή αυτή. «Τότε», λέγει, «να τη χαρίσουμε, να τη βάλουμε, να την ονοματίσουμε εις τους Αγίους Πάντας», με τη σκέψη: «Εάν η Θεοφανώ είναι Αγία, μετά των Αγίων συναριθμηθεί». Ώστε, εάν και η Θεοφανώ είναι Αγία, να συμπεριληφθεί μέσα εκεί. Και από τότε έχουμε την εορτή των Αγίων Πάντων. Μέσα στους Αγίους αυτούς μπορεί να βρει κανείς ίσως μεγαλύτερους Αγίους από αυτούς που έχουμε. Δεν είναι η αφανής αγιότης αυτή και αφανής αναφορικώς με

την ποιότητα μπροστά στα μάτια του Θεού, όχι. Μόνο ο Θεός ξέρει ποιος Άγιος πρέπει να αποκαλυφθεί και ποιος δεν πρέπει να αποκαλυφθεί. Δεν αποκαλύπτονται όλοι οι Άγιοι. Πολλοί είναι αποκεκαλυμμένοι Άγιοι. Αυτό, μη σκανδαλίζεστε, είναι μέσα στα κρίματα του Θεού. Όσους απεκάλυψε, τους οποίους ξέρουμε εμείς πλέον από τα θαύματά τους και από τη ζωή τους, έχει καλώς, να είναι ευλογημένος. «Την ευχή σου, Άγιε Νικόλαε, την ευχή σου, Άγιε Σπυρίδωνα, Άγιε Δημήτριε» κ.λπ. Αλλά μπορεί να υπάρχουν πολύ μεγαλύτεροι Άγιοι, με μεγαλύτερη παρρησία στα μάτια του Θεού, και να μην έχουν αποκαλυφθεί, να μένουν κεκαλυμμένοι, επαναπαυόμενοι στη Βασιλεία του Θεού. Μόνο όταν πάμε εκεί επάνω και αξιωθούμε της δεξιάς μερίδος, διότι της αριστεράς

δεν ευκαιρούν να ιδωθούνε, έχουνε τας κολάσεις των. Της δεξιάς μερίδος αν τύχουμε, τότε θα δούμε τι κόσμος Άγιος είναι κοντά στον Θεό, τον οποίον εμείς ούτε καν είχαμε υπόψη. Εκτός ορισμένων ανθρώπων, οι οποίοι δεν ξέρουν ούτε γιατί ήρθαν, ούτε πού ήρθαν, ούτε πού υπάγουν, λοιπόν, οι άλλοι απασχολούνται με το θέμα της αγιότητος. Οι πρώτοι λένε: «Πήγαινε εσύ να αγιάσεις και άσε εμένα». Εσύ για πού πας; Και αν εγώ αγιάσω, τι παραπάνω θα γίνω από εκείνο που είναι ο προορισμός μου να γίνω; Διότι η εντολή είναι: «Άγιοι γίνεσθε». Αν λοιπόν γίνω Άγιος, δεν γίνομαι τίποτα πιο πάνω

απ’ ό,τι ήμουνα προορισμένος να γίνω. Ο άνθρωπος είναι προορισμένος να γίνει Άγιος και η αγιότητά του αρχίζει εν σμικρώ από την ημέρα που θα βαφτιστεί. Από την ημέρα εκείνη που θα βαφτιστεί, την πρώτη μέρα που θα βγει, είναι μικρός Άγιος και συνεχίζει να μεγαλώνει η αγιότητά του και φτάνει μέχρι του μαρτυρίου, που δεν παίρνει παραπάνω πλέον. Το αίμα γίνεται δεύτερο λουτρό, ακηλίδωτο πλέον, και μένει στην αιωνιότητα. Γι’ αυτό και λέγει ο ιερεύς, όταν βγαίνει με το Άγιο Ποτήριο, με το σώμα και το αίμα του Χριστού, λέγει: «Τα Άγια τοις αγίοις». Τα Άγια στους βαπτισμένους, τα Άγια στους καθαρούς, στους μη μεμολυσμένους. Δεν λέγει: «Τα Άγια στον Άγιο Σπυρίδωνα, στον Άγιο Γεώργιο, στον Άγιο Νικόλαο». Δεν λέγει. Στους εδώ. Εκείνοι ετελείωσαν, έκλεισαν αυτοί.

Έχουνε δοσοληψίες, είναι για μας. Όλοι μας είμεθα μικροί Άγιοι από την ημέρα που βαπτιστήκαμε. Ορισμένοι βέβαια αποβάλαμε το ένδυμα το λευκό που μας έδωσε στο βάπτισμα η Εκκλησία, διότι τότε κάμαμε μια ομολογία εν τω προσώπω του αναδόχου μας. Είπαμε ότι αποτασσόμεθα τω Σατανά και συντασσόμεθα τω Χριστώ. Και όταν μεγαλώσαμε, τροποποιήσαμε την κατάσταση και λέμε: «Αποτασσόμεθά σου, Χριστέ, και συντασσόμεθά σου, Σατανά». Σήμερα μας αρέσει περισσότερο ο διάβολος και λιγότερο ο Χριστός. Τον Χριστό δεν τον θέλουν οι άνθρωποι σήμερα, διότι τους ελέγχει τον παράνομο βίο τους. Τους ελέγχει την παράνομη χύτρα τους, το παράνομο κρεβάτι τους, το παράνομο πεζακτά τους.

Ελέγχει τη μόδα τους, τους ελέγχει πολλά πράγματα, γι’ αυτό τον Χριστό τον βγάζουν έξω και την Παναγία Μητέρα του. Σε ανάγκες ορισμένες μπορεί να πούνε: «Χριστέ μου, βόηθα. Παναγία μου, βόηθα». Πέρασε η ανάγκη, η μπόρα, πάλι έξω η Παναγία, έξω οι Άγιοι, έξω ο Χριστός. Η εντολή και η αποστολή του ανθρώπου στον κόσμο είναι να γίνει Άγιος. Και μόνος του δεν μπορεί να γίνει Άγιος. Ούτε οι άνθρωποι μπορούν να τον κάνουν Άγιο. «Άγιο», που λένε ορισμένοι, «αυτός είναι Άγιος». Ή ο ίδιος πιστεύει, εν σχέσει με τους άλλους, ότι αυτός είναι Άγιος. Λάθος κάνει. Τα πιστοποιητικά που εκδίδει για τον εαυτόν του ή οι άλλοι που εκδίδουν γι’ αυτόν, να γνωρίζουν ότι δεν περνάνε πουθενά. Οι Άγιοι γίνονται μόνον στην Εκκλησία μέσα. Η αγιοσύνη αρχίζει, όπως σας είπα, από το βάπτισμα και τελειώνει στο μαρτύριο. Δεν υπάρχει άνθρωπος, όσο ζήσει, και ουχ αμαρτήσει. Είτε λόγω, είτε έργω, είτε διανοία, ο άνθρωπος αμαρτάνει και θα αμαρτάνει.

Ο Ιώβ, μάλιστα, εν τη εξάρσει του λέγει ότι ο άνθρωπος πίνει την ανομία ως ύδωρ. Όπως πίνει το ποτήρι το νερό, έτσι πίνει ο άνθρωπος κάθε μέρα την ανομία. Μα με τα μάτια του, μα με τα αυτιά του, μα με τη γεύση του, μα με την όσφρησή του, μα με την αφή του, δια των πέντε αυτών ζευγών των βοών της παραβολής, εισέρχεται ο Σατανάς μέσα του και του λερώνει την αθάνατο ψυχή του. Αν αυτό δεν το καταλάβει ο άνθρωπος, ώστε να κάνει χρήση των μυστηρίων της Εκκλησίας και συγκεκριμένως του Δευτέρου Βαπτίσματος, γιατί υπάρχουν δύο βαπτίσματα, το ένα στην Κολυμβήθρα και το άλλο στο πετραχήλι. Όταν ο άνθρωπος μετά το βάπτισμα αμαρτήσει, υπάρχει άλλο βάπτισμα, το της μετανοίας και εξομολογήσεως, όπως λέγει ο Άγιος Γρηγόριος Νύσσης, ο αδελφός του Μεγάλου Βασιλείου.

«Δάκρυον στάξαν ισοδυναμεί λουτρώ». Είναι σαν να ξαναβαπτίστηκες όταν μετενόησες και εξομολογήθηκες και σου έφυγε κι ένα δάκρυ, ότι «ναι, δεν τα έκαμα καλά». Όταν ο άνθρωπος ζει μακριά από αυτά τα μυστήρια, είτε εβαφτίστη αλλά δεν εξομολογείται έπειτα, παρότι αμαρτάνει, είτε δεν εβαφτίστη, είτε δεν έχει σχέση με τη Θεία Κοινωνία, διότι μόνον το αίμα του Ιησού Χριστού καθαρίζει ημάς από πάσης αμαρτίας, απέτυχε ο άνθρωπος αυτός. Καλύτερα να μην είχε γεννηθεί. Δεν χρειάστηκε τίποτα, δεν προσέφερε τίποτα. Ο μεγαλύτερος άνθρωπος που λογίζεται από τους ανθρώπους στον κόσμο δεν προσφέρει τίποτα και δεν χρειάζεται εις τον κόσμο, εάν πρόκειται να χάσει την ψυχή του. Το κέντρο του βάρους είναι στην αθάνατον ψυχή του ανθρώπου. Αυτό λοιπόν το περιποιείται ο Χριστός εδώ στην Εκκλησία. Εδώ είναι το πανδοχείον. Εδώ ο άνθρωπος...

περιπεσών εις τους ληστάς έξω, στο σπίτι, στην αγορά, στη φάμπρικα, στη δουλειά κ.λπ., που πέφτει στα χέρια του Σατανά, μα με τη γλώσσα, μα με τον νουν, μα με το χέρι, μα, μα, μα, εδώ θα έρθει να τακτοποιήσει αυτές τις πληγές, οι οποίες γίνονται επάνω στην ψυχή. Και από εδώ θα γίνει Άγιος. Εάν εδώ μέσα στην Εκκλησία δεν ζήσει δια των μυστηρίων της Εκκλησίας, κατεξοχήν δε δια της μετανοίας, εξομολογήσεως και Θείας Κοινωνίας, τότε ο άνθρωπος αυτός εις μάτην ακούει, όταν φεύγει: «Μακαρία η οδός η πορεύει σήμερον». Δεν είναι καθόλου μακαρία η οδός για τον άνθρωπο αυτόν, αλλά είναι πονηρά, πονηροτάτη η οδός, διότι δεν τον οδηγεί εις τόπον αναπαύσεως, «ότι ητοιμάσθη σοι τόπος αναπαύσεως», αλλά εις τόπον πονηρόν, που δεν πρόκειται να ξεγαντζωθεί ποτέ από εκεί, από τα χέρια του Σατανά. Είναι ένας αγών.

Όμορφος αγώνας, καλός αγώνας. Εμείς δεν ξεκινήσαμε ακόμη να αγωνιστούμε. Ορισμένοι ξεκίνησαν, μα σταμάτησαν. Είναι λίγοι, μετρημένοι στα δάχτυλα, αυτοί οι οποίοι με πείσμα προχωρούν, παρόλες τις αντιξοότητες, παρόλα τα εμπόδια και τα σκάνδαλα που μπαίνουν μπροστά. Διότι ο άνθρωπος πειράζεται από τη σάρκα του το πρώτον, δεύτερον πειράζεται από τον κόσμο και τρίτον πειράζεται από τον Σατανά. Ο Σατανάς είναι τρίτος. Κάνουμε εμείς περισσότερα από τον διάβολο. Προχωρούμε πολύ μπροστά και μάλιστα πολλά πράγματα τα παίρνει από μας και τα διδάσκει σε άλλους. Σήμερα μάλιστα, κατεξοχήν σε αυτήν την κοινωνία, προχωρούμε περισσότερο από τον Σατανά, σε πράξεις δηλαδή πονηρές και κολάσιμες. Για να αγιάσει λοιπόν ο άνθρωπος, λέγω, θα επιτελέσει τον προορισμό του. Αν αγιάσει, χαλάλι σου, επέτυχες, μπράβο, προβιβάζεσαι. Διαφορετικά, απέτυχες.

Ειρωνευόμεθα λοιπόν τους ανθρώπους που αγωνίζονται. Μη ειρωνευόμεθα την κόρη που δεν έχει φίλο. Μη ειρωνευόμεθα την κυρία που δεν έχει φίλο ή τον κύριο που δεν έχει φιλενάδα. Μη ειρωνευόμεθα τον νεαρόν ο οποίος παρθενεύει μέχρι του γάμου του. Μη ειρωνευόμεθα τις μητέρες και τους πατέρες που φέρουν τα παιδιά που τους δίνει ο Θεός και δεν σταματούν τον γάμο και την τεκνοποιία μέχρι εκεί που θέλουν εκείνοι. Μη ειρωνευόμεθα τους ανθρώπους που νηστεύουν, τους ανθρώπους που προσεύχονται, τους ανθρώπους που πηγαίνουν πρωί και βράδυ στην Εκκλησία, τους ανθρώπους που εξομολογούνται, τους ανθρώπους που κοινωνούν. Να τους μακαρίζουμε και να τους ζηλεύουμε και να κοιτάξουμε να τους φτάσουμε. Διότι όλοι αυτοί θα είναι μάρτυρες κατηγορίας μια ημέρα. Σήμερα βέβαια φέρουν τον σταυρό τους στον κόσμο αυτόν, όμως αύριο θα έχουν τον στέφανό τους. Για να γίνει ένας άνθρωπος, αγαπητοί μου, Άγιος,

το πρώτον να κατορθώσει να νικήσει αυτό το θηρίο που λέγεται κόσμος. Ακούσατε τι είπε σήμερα ο Χριστός: «Όστις ομολογήσει εν εμοί έμπροσθεν των ανθρώπων, ομολογήσω καγώ εν αυτώ έμπροσθεν του Πατρός μου του εν ουρανοίς». Μα τι είναι αυτοί οι άνθρωποι, που πρέπει να Τον ομολογήσουν; Τι είναι οι άνθρωποι; Θηρία. Ένας άνθρωπος δεν είναι απλώς ένα θηρίο. Η αλεπού είναι αλεπού, ο σκύλος είναι σκύλος, ο λέων λέων, τίγρης τίγρης, ο χοίρος χοίρος. Έχουν από μία ιδιότητα. Εμείς και αλεπούδες είμαστε και χοίροι είμαστε και σκύλοι είμαστε και γουρούνια είμαστε, τα πάντα είμαστε εμείς. Ολόκληρο θηριοτροφείο είμαστε εμείς. Θηρίο μεγάλο ο άνθρωπος. Και σήμερα οι άνθρωποι δεν είναι θεοφοβούμενοι, είναι ανθρωποφοβούμενοι. Φοβούνται τον κόσμο. Τι θα πει ο κόσμος;

«Δεν θα βάλει παντελόνι η κόρη μου; Τι θα πει ο κόσμος;» Τι θα πει ο Χριστός; Αυτόν δεν τον λογαριάζει. Τι πάει να πει «τι θα πει ο κόσμος»; «Θα παρεξηγηθώ αν δεν πάρω το γλυκό σήμερα που είναι νηστεία». Ο Χριστός; Με ποιον θα παρεξηγηθείς; Ποιον προτιμάς να παρεξηγήσεις, τον Χριστό ή τον κόσμο; Νομίζω είναι προτιμότερο να σε παρεξηγήσει ο κόσμος παρά να σε παρεξηγήσει ο Χριστός, ε! Κατηγορείται η μητέρα ή ο πατέρας σήμερα που κάνει τα παιδιά που θα τους δώσει ο Θεός. «Ναι, αλλά γίνονται αυτά; Πού ζούμε τώρα;» Και, φοβούμενος τον κόσμο, φοβούμενος τον συνάδελφο στο γραφείο, φοβούμενος δεν ξέρω ποιον, μην είναι η οικογένεια, «δεν συμφωνώ, Θεέ. Δεν θέλω τον συνεταιρισμό. Δεν έχω καμιά...». Είναι μια απόφαση να κάνω ό,τι λες εσύ. Και τι κάνει; Επαναστατεί εναντίον του Θεού.

Τον ομολογεί. Θα κάνεις το σωστό; Εσκέφθης να κάνεις το σωστό; Ετοίμασε την ψυχή σου εις πειρασμόν. Η Σοφία Σειράχ γράφει χίλια χρόνια π.Χ.: «Τέκνον, ει προσέρχη δουλεύειν Κυρίω Θεώ, ετοίμασον την ψυχήν σου εις πειρασμόν». Θέλεις να αγιάσεις; Θα περάσεις μέσα από αυτό το θηριοτροφείο που λέγεται κόσμος. Αν μπορείς, εφόσον ζεις μέσα στον κόσμο, λέγει άλλος, να μην πάρεις τίποτα από τον κόσμο και να μη σε λερώσει ο κόσμος και να μη σε παρασύρει ο κόσμος. Να πας να ρωτήσεις τα ψάρια στη θάλασσα να σου απαντήσουν. Αυτά έχουν την απάντηση. Τι δηλαδή απάντηση θα δώσουν; Ότι είναι είκοσι χρόνια μέσα στη θάλασσα και είναι ανάλατα. Από εκεί κάτι μπορεί να καταλάβεις.

«Είσαι ανάλατο μέσα εδώ, για να διδάξω εσένα, το βασιλιά μου, ότι και εσύ θα είσαι μέσα στον κόσμο, μες στην αλμύρα αυτή, και πρέπει να μείνεις ανάλατος». Το λέγει άλλως θεωρητικότερα ο Παύλος, όταν λέγει: «Θα είστε μέσα στον κόσμο και δεν θα είστε με τον κόσμο, με τα κοσμικά. Θα είστε μέσα στους πόρνους και δεν θα είστε πόρνοι. Θα είστε μέσα στους κλέφτες και δεν θα είστε κλέφτες, μες στους μοιχούς και δεν θα είστε μοιχοί, μες στους βέβηλους και δεν θα είστε βέβηλοι». Αυτό πάει να πει: εδώ είναι καρβουνιάρικα και, αν δεν λερωθείς, θα πιτσιλιστείς οπωσδήποτε, αλλά να μην είσαι υπαίτιος. «Ξέρετε», λέει, «τι καταστροφή μάς έκαμε η τηλεόραση στο σπίτι που ήρθε; Μας κατέστρεψε τα παιδιά, κατέστρεψε τον εαυτό μας». Ποιος σου φταίει; Σου φταίνε οι άγγελοι; Σου φταίει ο Θεός;

Μπορείς να τη σπάσεις, και γιατί τη φυλάς;

Χιλιάδες χρόνια χωρίς τηλεόραση δεν αγίασαν άνθρωποι; Δεν έγιναν σοφοί άνθρωποι; Δεν έγιναν επιστήμονες οι άνθρωποι; Τι τους προσφέρει σήμερα; Για να δείξεις το σφάλμα με το καλό, να δούμε τι είναι προτιμότερο. Και δεν πρέπει απλώς να πάρεις ένα σφυρί να τη σπάσεις, αλλά να τη σπάσεις με το κεφάλι σου. Να τη σπάσεις, όχι να την πουλήσεις, όχι να τη χαρίσεις. Θα την πουλήσεις; Όχι. Θα τη σπάσεις, θα την κάνεις ένα εκατομμύριο κομμάτια, να σταματήσεις ένα όργανο λιγότερο του διαβόλου να ψαρεύει ψυχές. Είναι, τολμώ να πω, το τελειότερο εφεύρημα της σοφίας του Θεού. Γιατί το φτιάξανε κεφάλια. Τα κεφάλια τα έφτιαξε κάποιος. Δεν έγιναν μόνα τους τα κεφάλια. Η επιστήμη είναι από τον Θεό. Όμως την πήρε ο Σατανάς στο χέρι του αυτή την εφεύρεση.

Τι πάει να πει; Να σου φέρει πράγματα από την άκρη του κόσμου μπροστά σου, μέσα στο δωμάτιό σου. Να σου μιλάει για τόσα πράγματα που ήταν αδύνατον, ένα εκατομμύριο χρόνια να ζούσες, να μπορέσεις να περάσεις να τα δεις. Αλλά, δυστυχώς, θα σου δείξει ένα καλό και 999 άσχημα. Και εκεί, διότι λοιπόν και αυτό το όργανο έπεσε στα χέρια των πονηρών, στα χέρια των Εβραίων, στα χέρια των Σατανάδων, αυτό ακριβώς είναι κακό σήμερα. Το καλύτερο έγινε κακό. Ο άνθρωπος, με την πάσα σοφία του, πρέπει να διακρίνει ότι αυτό είναι δηλητήριο για το σπίτι. Να το αφαιρέσει. Και εντούτοις, παρότι θέλει να αγιάσει, ανάβει κεριά στους Αγίους, τους αναγνωρίζει, δεν παίρνει την τόλμη να κάνει ριζοσπαστικές κινήσεις επάνω στο θέμα αυτό, ώστε να μπορέσει

να γίνει και αυτός Άγιος, διότι διαφορετικά πώς θα γίνει Άγιος; Εφόσον, όταν καθίσει μπροστά σε αυτό το δαιμονοκούτι και τον παίζει μονότερμα μια, δυο, τρεις ώρες, μονόλογο εκεί, θα τον φέρει, θα τον φέρει, θα τον φέρει, θα τον φέρει εκεί που θέλει. Και να θέλει να απαντήσει, δεν μπορεί να απαντήσει. Ο τόσο εγωιστής άνθρωπος, που είναι έτοιμος, σταματά τον άλλον να μιλάει κ.λπ., εκεί κάθεται κάτω και τον παίζει ο άλλος μονότερμα. Πώς θα τα καταφέρει αυτός με τον Σατανά; Και ο Θεός; Τα παιδιά μας, αν έγιναν εξώλεις και μάθανε τόσα πράγματα, δεν τους τα πήγαμε εμείς μέσα στο σπίτι; Ποιος τους τα πήγε; Τους τα φέρανε οι άγγελοι; Εμείς οι ίδιοι. Για να μη δείξουμε ότι υστερούμε. «Μπορούμε να υστερήσουμε εμείς;» Και τώρα θα την αλλάξουμε, την κάνουμε και χρώμα τώρα. Ποιος θέλει; Θέλει ο Θεός; Δεν θέλει ο Θεός. Θέμεν εμείς.

Ένα σαλόνι, αλλά ο κόσμος θα σε πει ντεμοντέ, θα σε πει οπισθοδρομικό, θα σου πει... Αντέχεις να το περάσεις αυτό; Γι’ αυτό λέει: «Θα με ομολογήσεις ενώπιον των ανθρώπων». Είναι νηστεία και σε ειρωνεύονται, και οι άλλοι τρώνε την Τετάρτη, την Παρασκευή, τη Σαρακοστή. Σε ειρωνεύονται. Έχεις τη δύναμη και τη θέληση να παλέψεις, να ομολογήσεις; «Κύριοι, με συγχωρείτε. Δεν ήξερα ότι είμαι μεταξύ Εβραίων. Είμαι μεταξύ Χριστιανών. Σήμερα είναι Τετάρτη. Ούτε μπορώ να σας σερβίρω ούτε μπορώ να δεχτώ να με σερβίρετε. Δεν το δέχομαι. Είναι Τετάρτη σήμερα. Μια άλλη μέρα το κρέας να σφάξω, μια άλλη μέρα να δεχτώ ό,τι μου δώσετε. Με συγχωρείτε πάρα πολύ. Ενόμισα ότι πάω σε σπίτι θρησκευτικό, σε σπίτι τουλάχιστον Ορθόδοξο, ελληνικό. Διότι πάω σε εβραϊκό, δεν ήξερα. Με συγχωρείτε, δεν θα ξαναέρθω». Θα ομολογήσεις, θα ομολογήσεις, δεν θα το βάλεις στο στόμα σου. Πώς θα γίνει;

Να πάνε αύριο επάνω και να του πούνε: «Τι μου λες, Κύριε; Εγώ ήξερα έναν που απόψε λέει και λέει ότι είσαι Άγιος ο Θεός και δεν ενήστεψε ποτέ του και σε βλασφημούσε και από πάνω και δεν κατέβηκε ποτέ να έρθει να κοινωνήσει. Πώς εμένα με βγάζεις τέτοιο; Εγώ ξέρω έναν που ήταν στην Εκκλησία και έκαμε αυτό, μια που ήταν στο Φιλόπτωχο και έκανε αυτό, έναν κήρυκα που εκήρυττε και έκανε αυτό» κ.λπ. Θα μας φέρει μάρτυρες εκείνος αύριο υπερασπίσεως και αλλοίμονό μας, αν έχουμε γίνει αιτία και έχουν κρεμαστεί στον λαιμό μας με τα δυο, ψυχές άλλες, εξαιτίας της ζωής της δικής μας. Παραδείγματα φέρω εγώ, ούτε πρόσωπα γνωρίζω, τίποτα. Απλώς συζητούμε το θέμα ότι θα ομολογήσουμε ενώπιον των ανθρώπων. Πώς το κορίτσι το έκαμες άντρα; Πες μου. Θα φωνάξει η Κατίνα αύριο. Κι αυτό τι θα είναι; Πω, τι θα είναι!

Εσύ, νεαρέ μου, έγινες και έχεις γυναικεία τσάντα σήμερα; Πώς έγινες γυναίκα εσύ; Έχεις δικαίωμα; Ο Θεός δεν έχει πει 1.500 χρόνια προ Χριστού, αν η γυναίκα βάλει αντρικό, είναι βδέλυγμα στα μάτια μου, σίχαμα; Και αν ο άντρας βάλει γυναικείο, δεν το έχει πει ο Θεός; Δεν έχει μιλήσει ο Θεός εκ προοιμίου, εν ψυχρώ, 1.500 χρόνια προ Χριστού; Διαβάστε στο Δευτερονόμιο ΚΒ΄ 5 να δείτε τι λέγει εκεί. Αυτά που βλέπετε τώρα είναι γραμμένα, είναι γραμμένα, και αλλουνού νου δεν χωράει. Δεν θέλει ο άνθρωπος, όπως σας είπα, τον Χριστό. Θέλουμε να αγιάσουμε, αναγνωρίζουμε τον Αγιάννη τον Πρόδρομο. Βέβαια, τιμή, Πρόδρομε. Τη ζωή μου θέλω. Δεν με ενδιαφέρει το κερί σου, τη ζωή μου, γιατί μνήμη Αγίων είναι μίμησις Αγίων, μνήμη Παναγίας, μίμησις Παναγίας. Τι μου ανάβεις το κερί και μου αρνείσαι τη ζωή; Ο Άγιος Νικόλαος δεν έτρωγε από το στήθος της μάνας του Τετάρτη και Παρασκευή.

Το πρωί μέχρι το βράδυ έπρεπε να πέσει ο ήλιος, να αλλάξει η μέρα, για να φάει. Πώς εσύ, του Αγίου Νικολάου, βάζεις κρέας στο σπίτι σου; Και πώς οι άλλοι έρχονται και κατασπαράττουν; Πώς, πώς τιμάς τον Άγιο; Παράδειγμα. Θα ομολογήσουμε, λοιπόν. Είναι ο κόσμος μεγάλο θηρίο και καλείται ο άνθρωπος να ομολογεί μες στην οικογένεια, μες στον χαρακτήρα, μες στη δουλειά του. Μα, μα, μα, θα ομολογήσουμε, εάν θέλουμε κι εμείς κάποια μέρα από το μανουάλι με τα χεράκια να ανέβουμε στον Πολυέλεο, από τη στρατευομένη Εκκλησία να ανέβουμε στη θριαμβεύουσα. Όλοι αμαρτάνομε. Υπάρχει περιθώριο μετανοίας, εξομολογήσεως και Θείας Κοινωνίας, που γίνεται η προετοιμασία για τη Βασιλεία των Ουρανών, την οποίαν εύχομαι, δια των πρεσβειών των επωνύμων και των ανωνύμων Αγίων, να είναι με όλο τον κόσμο και με μας. Αμήν. Βέβαια, μετά τας εορτάς.

Μπροστά από την εορτή των Αγίων Αποστόλων.

Μας μίλησε με τη σειρά του ο Χριστός, εφόσον εξέλεξε πρώτα δύο ζεύγη Αποστόλων.

Μίλησε ένα παράξενο κήρυγμα, που παρότι πέρασαν δυο χιλιάδες χρόνια, ακόμη ο άνθρωπος δεν θέλει να μάθει αυτό το κήρυγμα, που είναι πέντε λόγια.

«Μετανοείτε» είναι το κήρυγμα, «και πιστεύσατε εις το Ευαγγέλιο, διότι ήγγικε η Βασιλεία των Ουρανών». Είναι λόγια τα οποία είπε και ο Πρόδρομός του, ο Ιωάννης. Ο άνθρωπος έμαθε πολλά πράγματα στον κόσμο, και σήμερα μάλιστα, στις ημέρες μας, τα οποία δεν τον ωφελούν. Ένα πρέπει να μάθει ο άνθρωπος: το πώς θα γυρίσει στην ποθηνή πατρίδα. Όταν κοιμούμεθα, όχι τον φυσικό ύπνο αλλά τον πνευματικό, ψάλλεται, λένε, επάνω στο κεφάλι μας:

«Ποθηνήν πατρίδα παράσχου μοι, Παραδείσου πάλιν ποίησον πολίτην με». Μία παράκληση που θα έπρεπε να γίνεται πραγματικότης για κάθε άνθρωπο. Ο σκοπός του ανθρώπου εις τον κόσμο δεν είναι να απολαύσει τον κόσμο, αλλά να ετοιμαστεί για την άλλη ζωή, την ποθηνή πατρίδα. Ο άνθρωπος ο οποίος δεν φιλοσοφεί και δεν εργάζεται επάνω σε αυτή τη σκέψη θα πρέπει να θεωρείται αποτυχημένος άνθρωπος, οσοδήποτε και αν θεωρείται από τους ανθρώπους επιτυχημένος άνθρωπος. Έναν σκοπό έχει ο άνθρωπος εις τον κόσμο: πώς θα ετοιμαστεί να επιστρέψει στην πατρίδα του.

«Ου γαρ έχομεν ώδε μένουσαν πόλιν, αλλά την μέλλουσαν επιζητούμεν», λέγει ο Απόστολος. Δηλαδή ο άνθρωπος δεν είναι φτιαγμένος για τη γη αυτή, είναι φτιαγμένος για τον ουρανό. Και ο άνθρωπος δεν έρχεται στον κόσμο για να ζήσει· έρχεται για να πεθάνει και πεθαίνει για να ζήσει. Δεν το έχουμε φιλοσοφήσει αυτό το θέμα εμείς. Εμείς βλέπουμε αυτόν τον κόσμο εδώ, τον υλικό, και είμεθα κολλημένοι σαν τα στρείδια εδώ, πόσον ο άνθρωπος δεν ήρθε για εδώ, ήρθε για εκεί. Εδώ ήρθε απλώς να δώσει εξετάσεις και να φροντίσει να επιτύχει, διότι αν αποτύχει στις εξετάσεις του εδώ, στην παραμονή του την ολιγοχρόνια εδώ, καλύτερα να μην είχε γεννηθεί, οποιοσδήποτε κι αν ήταν εις τον κόσμο και οποιαδήποτε δόξα και αν απέλαυσε κατά κόσμον.

Απλούν το μάθημα, αλλά ο άνθρωπος δεν θέλει να εγκύψει. Ο άνθρωπος προσεληνώθη, όπως ξέρετε, δεν προσγειώθη όμως. Δεν θέλει να του μιλήσεις για θάνατο, δεν θέλει να του μιλήσεις για άλλη ζωή, δεν θέλει να του μιλήσεις για Βασιλεία Ουρανών. Του αρέσει να είναι μύγα και να κάθεται απάνω στα ακάθαρτα, στον κόσμο αυτόν. Δεν θέλει να πετάξει ο άνθρωπος. Είτε το θέλει όμως είτε όχι, είναι μια πραγματικότητα ότι θα προσγειωθούμε μια μέρα, και μάλιστα πολλοί θα προσγειωθούμε ανωμάλως. Είτε το θέλουμε είτε όχι, αγαπητοί μου, ας το φιλοσοφήσουμε: βαδίζουμε προς τον τάφο μας. Ομιλώ πέντε λεπτά· πέντε επί εξήντα που χτύπησε η καρδιά μου, τριακόσια, τριακόσιους χτύπους η καρδιά, τριακόσια βήματα προς τον τάφο μου.

Εσύ στον δικό σου. Δεν μπορείς να γυρίσεις πίσω. Είναι αδύνατο. Φιλοσόφησέ το, κάθισε κάτω. «Μετανοείτε, ήγγικε η Βασιλεία των Ουρανών». Όχι η Δευτέρα του Παρουσία. Και τώρα αν πάω εγώ, ήγγικε για μένα, τελείωσε. Η Βασιλεία των Ουρανών ήρθε για μένα. Είτε θα πάω να τον βρω είτε θα έρθει να με βρει. Κάποια στιγμή θα έρθουμε αντιμέτωποι. Είτε το πιστεύουμε είτε όχι, είτε το θέλουμε είτε όχι. Δεν έχει υπογράψει κοντράτο με κανέναν ο Θεός πότε θα πεθάνει. Ό,τι ώρα θέλει τον παίρνει, αν δεν θέλει να πεθάνει μοναχός. Εκείνο που έχει υπογράψει κοντράτο είναι ότι θα τον κρίνει. Αυτό το έχει υπογράψει. Το έχει παραγγείλει και ότι θα ξανάρθει.

Το είπαμε γρηγορότερα στο Πιστεύω: «και πάλιν ερχόμενον κρίναι ζώντας και νεκρούς». Αδιαφόρως αν το πιστεύουμε, δεν το πιστεύουμε. Μας το παρήγγειλε προ της Αναλήψεως με τους δύο λευκοφόρους, ότι «ούτως ο Ιησούς, ο αναληφθείς αφ’ υμών εις τον ουρανόν, ούτως ελεύσεται, ον τρόπον εθεάσασθε αυτόν πορευόμενον εις τον ουρανόν». Μας το παρήγγειλε εμάς των Ελλήνων, δια του Παύλου στην Πνύκα, στην Αθήνα, ότι «τους μεν ουν χρόνους της αγνοίας υπεριδών ο Θεός, τα νυν παραγγέλλει τοις ανθρώποις πάσι πανταχού μετανοείν», διότι έχει στήσει ημέρα, έχει προσδιορίσει δικάσιμον, θα δικάσει όλο τον κόσμο εν δικαιοσύνη. Αν καταφέρεις και ξεφύγεις του θανάτου, κάμε τη δουλειά σου. Βάλε καλά το λεγόμενο το καπελάκι σου στραβά και κάμε τη ζωή σου. Απόλαυσε τη σάρκα σου, απόλαυσε τον κόσμο, βλασφήμησε τον Θεό, κάμε ό,τι θέλεις. Αν πρόκειται να αποφύγεις τον θάνατο. Αν όμως φιλοσόφησες...

Δεν πρόκειται να αποφύγεις τον θάνατο, μάζεψε τα μυαλά σου και κοίταξε να συμβιβαστείς με τον Χριστό τώρα, σήμερα. Το αύριο δεν είναι δικό σου ούτε δικό μου. Ο άνθρωπος που δεν τα έχει καλά με τον Χριστό είναι ανόητος, επιτρέψτε το μου, είναι άφρων. «Άφρων, ταύτη τη νυκτί την ψυχήν σου απαιτούσιν από σου». Αν είναι μια εποχή που ο άνθρωπος θα έπρεπε να τα έχει με τον Χριστό καλά, είναι η σημερινή εποχή, κατά την οποία υπάρχουν τόσες χιλιάδες μορφές θανάτου, που φεύγουν άνθρωποι οικογενειακώς και ξεκληρίζονται κάθε μέρα. Θα έπρεπε περισσότερο σήμερα να τα έχουμε φτιάξει με τον Χριστό. Και ο άνθρωπος δεν θέλει να τα φτιάξει με τον Χριστό. Ο προορισμός του ανθρώπου στη γη είναι να γίνει Άγιος, δεν είναι να γίνει γεωργός.

Δεν είναι να γίνει επιστήμων, Πρωθυπουργός, Βασιλιάς· να γίνει Άγιος. Γιατί όλα τα άλλα αν τα κάνει, Άγιος δεν έγινε, απέτυχε και καλύτερα να μην είχε γεννηθεί. Αυτό είπε για τον Ιούδα που απέτυχε: καλύτερα να μην είχε γεννηθεί. Είναι χαρμόσυνο γεγονός να γεννηθεί άνθρωπος. Μην κοιτάτε τους σημερινούς γονείς που αποφεύγουν τα παιδιά, δεν ξέρουν τι κάνουν. Δεν γνωρίζουν ότι τα παιδιά είναι στην αιωνιότητα υπάρχοντα. Είτε τα πετάξουν στον τενεκέ είτε τα φέρουν στη ζωή. Επενδύουν τα χρήματά τους σε διαμερίσματα, επενδύουν τα χρήματά τους σε αυτοκίνητα, έγχρωμες τηλεοράσεις, ηλεκτρικές σκούπες, ηλεκτρικά ψυγεία, πάσης φύσεως μηχανήματα. Τα παιδιά τους, τα οποία θα μείνουν, όλα αυτά θα πάνε χαμένα.

Τα παιδιά θα μέναν. Μία προσοχή, μην κοιτάζετε αυτό. Διότι το παν της καταστάσεως είναι η ψυχή και το κέντρο του βάρους ο Χριστός το έχει στην ψυχή, ενώ σε κάποιον καιρό θα ζητήσει την ψυχή του και δεν ζητάει από τον άνθρωπο τίποτα άλλο, ειμή μόνο μία μετάνοια. «Μετανοείτε, ήγγικε η Βασιλεία των Ουρανών». Ο άνθρωπος προορίστηκε για βασιλόπουλο και δεν θέλει ο άνθρωπος. Ο άνθρωπος δεν θέλει δωρεάν να γίνει βασιλόπουλο. Δεν θέλει να μετανοήσει, δεν θέλει να εξομολογηθεί. Δεν θέλει να πάρει το σώμα και το αίμα του Χριστού, να μεταβάλει το δικό του, να κάνει μετάγγιση από το βασιλικό αίμα του Θεού μέσα στο κάλπικο, το αδαμιαίο αίμα το δικό του που έχει μέσα στις φλέβες. Δεν θέλει. Είναι άφρων ο άνθρωπος, δεν ξέρει τι κάνει. Δεν θέλησε να φιλοσοφήσει ποτέ πούθε ήρθε.

Ήρθε και πού υπάγει. Κλαίει πάνω από ένα πιάτο κόλλυβα. Δεν θα είσαι εσύ κόλλυβα αύριο; Δεν θα είμαι εγώ κόλλυβα αύριο; Τι κλαις, τι χτυπιέσαι, τι μαύρο φοράς, τι πενθείς; Εκεί που έπρεπε να χαίρεσαι με τη χαρά ενός ανθρώπου που έφυγε από την κακία, που έφυγε από το μίσος, που έφυγε από τον καρκίνο, που έφυγε από τόσα πράγματα, από τους πολέμους, από τα πάντα που έφυγε, κλαις και μαυροφορείς για καταστάσεις που άλλοι χαίρονται. Ε, πώς θα ευχαριστείς τον Θεόν; Αν και σε αυτόν τον θάνατο του πεις: «Σε ευχαριστώ πάρα πολύ, γιατί, για να βάλεις το χέρι σου εσύ, κάτι ξέρεις περισσότερο από μένα. Σε ευχαριστώ πάρα πολύ». Δεν φιλοσοφήσαμε ποτέ. Όπως σας είπα, έχουμε κολλήσει σαν τα στρείδια και νομίζουμε ότι ήρθαμε στον κόσμο για να ζήσουμε, ενώ ήρθαμε να πεθάνουμε.

Αποθνήσκουμε για να ζήσουμε. «Της βασιλείας σου ουκ έσται τέλος», «αυτού της βασιλείας ουκ έσται τέλος». Φιλοσοφήστε το, αδελφοί. Δεν ζητάει τα χρήματά μας ο Θεός, δεν ζητάει τις γυναίκες μας ο Θεός, δεν ζητάει τους άντρες μας ο Θεός, δεν ζητάει τα κτήματά μας, τις δουλειές μας, το πορτοφόλι μας. Τις αμαρτίες μας ζητάει, για να μας δώσει τη Βασιλεία των Ουρανών, και εμείς του προσφέρουμε κεριά, του φέρνουμε λάδι, του φέρνουμε κόλλυβα, του φέρνουμε πρόσφορα. Αμαρτίες δεν δίνουμε και ζωή δεν αλλάζουμε. Τίποτα δεν κάναμε. Αποτύχαμε. Αποτύχαμε. Αυτό που συγκινεί τον ουρανό είναι η αμαρτία του ανθρώπου. «Επί ενί αμαρτωλώ μετανοούντι» χαίρεται ο ουρανός.

αναφέρει πουθενά άλλου ότι χαιρόνωνας. Όχι χρυσό πολύ έλεο να κάνουμε. Χρυσό Άγιο Ποτήριο να κάνουμε, όχι χρυσοποίκιλτα να τα κάνουμε αυτά. Δεν γελάει ο ουρανός. Ο ουρανός γελάει όταν οι άνθρωποι μετανοούν. Η μετάνοια του ανθρώπου είναι εκείνη που τον αξιοποιεί και σώζεται η ψυχή. Τότε χαίρεται ο ουρανός, τότε χαίρεται ο άγγελός μου, που είναι δίπλα μου και είναι με το κεφάλι κατεβασμένο κάτω λόγω της κακίας μου, λόγω των σαρκικών μου αμαρτιών και χιλίων άλλων περιπτώσεων που έχει, και είναι πενθοφορών δίπλα μου. Αν ήταν δυνατόν να βγω με τσουβάλια να μαζέψω τις σημερινές αμαρτίες που υπάρχουν εδώ μέσα, από το Ιερό μέχρι το παγκάρι, τον Αγγλικό Στόλο θα φόρτωνα. Και ήρθαμε να παρακαλέσουμε για τον εαυτό μας δήθεν και για τους κεκοιμημένους μας, που θα έπρεπε να είμεθα όλοι εξομολογημένοι σήμερα και όλοι να κοινωνήσουμε, για να παρακαλέσουμε για τον εαυτό μας.

Να παρακαλέσουμε και για τους κεκοιμημένους. Ο άνθρωπος αυτός είναι στα χέρια του Θεού. Εφόσον με τον Θεό δεν τα έχεις καλά, εφόσον οι αμαρτίες σου είναι στη μέση, πόση προσευχή σου θα πάει επάνω; Δεν υποχρεώνεται ο Θεός με τίποτα. Αλλαγή ζωής, αγαπητοί μου. Εν τούτοις, μας διαφεύγει αυτό το πράγμα και χίλιες άλλες μόδες και τρόπους βρίσκουμε εμείς να ευχαριστήσουμε τον Θεό, πλην του δρόμου του σωστού εκείνου. Θα πάρουν οι άνθρωποι σήμερα ωραία κάτι στο χέρι τους από τον κεκοιμημένο και θα πούνε «Θεός σχωρέσ’ τον». «Σοβαρά;» θα πει ο Χριστός. «Με παρακαλείς να συγχωρέσω εκείνον και όχι τον εαυτό σου, που έχεις δυο καντάρια αμαρτίες επάνω σου; Πρώτα για τον εαυτό σου, κουβαρντά, και έπειτα για τον άλλον μου». «Τον αγαπώ», λέει, «γι’ αυτό πήγα. Την αγαπώ, γι’ αυτό πήγα στην κηδεία». Σοβαρά; Για να τον αγαπάς πρέπει να είσαι εντάξει με τον Θεό.

Να πας τότε να παρακαλέσεις τον Θεό να κρίνει και αυτόν επιεικώς και να του καλυτερεύσει τη θέση, εάν δεν έχει πάει εκεί που έπρεπε να πάει. Μη μας γελά ο σατανάς. Τα τυπικά όλα αυτά είναι όμορφα και ωραία, τα δώρα αυτά και τα αφιερώματα στην Εκκλησία και όλα αυτά τα πράγματα είναι όμορφα και ωραία. Εάν δεν προηγούνται όμως και προπορεύονται οι αμαρτίες μας, τίποτα δεν δέχεται από αυτά. Όλα είναι δικά του.

Τα λιοστάσια με τα λάδια είναι δικά του και τα μελίσσια είναι δικά του και τα χρυσάφια είναι δικά του. Θέλει δικιά μας παραγωγή, θέλει κάτι από εμάς, που εμείς έχουμε ως παραγωγή μόνο την αμαρτία και την οποία την κρατάμε και επιμένουμε να τη δουλεύουμε, δεν τη δίδουμε. Και κατά συνέπεια θα πέσει κάποτε η αυλαία και για εμάς, και τότε τι θα γίνει; Θα βρεθούμε αντιμέτωποι με τη δικαιοσύνη του Χριστού.

Υποτατώτε! Δεσποτάδες να έρθουν να διαβάζουν στο κεφάλι μας, όχι μνημόσυνα και μαύρα και κλάματα να κάνουμε. Ό,τι θέλουμε να κάνουμε, εάν δεν φύγουμε τακτοποιημένοι από εδώ, ώστε να είναι κλειστός ο λογαριασμός μας, δεν μπορεί κανένας να τον μεταβάλει. Δεν θα παύσουμε να προσευχόμεθα και υπέρ ζώντων και υπέρ κεκοιμημένων, αλλά εξαρτάται από το πόσο εμείς θέλουμε να εγκαταλείψουμε την αμαρτία.

Αυτήν την εργασία κάνει η Εκκλησία. Μεταβάλλει τους ανθρώπους: από χωματένιους τούς κάνει πνευματικούς, από πρόσκαιρους τούς κάνει αιώνιους, από κοινούς με όμικρον γιώτα τούς κάνει καινούς με άλφα γιώτα. Πότε όμως; Όταν ο άνθρωπος έρχεται σε επαφή με τον Χριστό, όταν στην Εκκλησία έρχεται μετανοημένος, συμφιλιωμένος και εξομολογημένος, έτοιμος, όταν του πει ο παπάς, αν έχει φόβο Θεού.

Έχει πίστη και αγάπη να προσέλθει. Τότε μεταδίδει μέσα του ο Χριστός ο ίδιος τον εαυτόν του και δεν φοβάται ο άνθρωπος αν πεθάνει εκείνη τη στιγμή, διότι «ο πιστεύων εις εμέ, καν αποθάνη, ζήσεται» και «ο τρώγων μου τη σάρκα και πίνων μου το αίμα εν εμοί μένει καγώ εν αυτώ» και «εγώ αναστήσω αυτόν εν τη εσχάτη ημέρα». Αυτός είναι ο προορισμός του ανθρώπου. Με πέντε πράγματα, μη φοβηθείτε τίποτα, ούτε πολέμους ούτε σεισμούς. Την αμαρτία να φοβηθείτε, διότι όλα αυτά τα προκαλεί η αμαρτία. Τους σεισμούς τούς κάνει η αμαρτία, τους πολέμους τούς κάνει η αμαρτία, τους καρκίνους τούς κάνει η αμαρτία, τα πλήγματα, τα θανατικά, τα δίνει η αμαρτία. Αυτή πρέπει να φύγει από τη μέση. Αυτός είναι ο σκοπός της Εκκλησίας, αρχιζομένης από του βαπτίσματος, που καθαρίζει το προπατορικό αμάρτημα.

Η εξομολόγηση, που καθαρίζει τα αμαρτήματα τα μετά το βάπτισμα, και η Θεία Κοινωνία, που καθαρίζει με το αίμα του Χριστού ημάς από πάσης αμαρτίας. Αυτή τη δουλειά κάνει η Εκκλησία και πρέπει να υπάρχει η Εκκλησία, να διατηρείται η Εκκλησία. Και την Εκκλησία σήμερα εμείς δεν την αγαπούμε, και αυτό αποδεικνύεται από το ότι δεν δίνουμε παιδιά στην Εκκλησία ούτε τον εαυτό μας στην Εκκλησία.

Γυναίκα στην Εκκλησία να διακονεί σήμερα. Τι δουλειά έχει η γυναίκα μέσα στο Ιερό; Πού είναι τα παιδιά μας; Κύριοι, πού είναι τα παιδιά σας; Θα σας ζητήσει ο Χριστός εν τω πρωτοστατείω τα παιδιά. Πού είναι τα παιδιά σας; Τα επισπουδάσατε. Χριστό τα επισπουδάσατε; Τους δώσατε διαμερίσματα και αυτοκίνητα στο χέρι. Χριστό τούς δώσατε; Παλαιότερον ήταν μία...

Πετρολοϊδών Μία διαφήμιση έλεγε: «Βάλτε έναν τίγρη στη μηχανή σας». Τίγρη εννοούσε κάποιο λάδι που ήταν καλό για τη μηχανή. Θα βάλουνε τίγρη στη μηχανή. Αλλά στο τιμόνι ποιον θα βάλουνε; Στο βολάν ποιον θα βάλουνε; Του δίδεις λεφτά του παιδιού, το έκανες με περιουσία, το έκανες με αυτοκίνητο. Ε, τι έβαλες μέσα εκεί; Ποιος το διευθύνει στο βολάν; Στην ψυχή του τι του έβαλες; Δεν το ωφέλησες τίποτα. Πήγε πιο πέρα να ζήσει σαν άνθρωπος. Δεν ζει σαν άνθρωπος, εφόσον έφυγε από τον Χριστό. Μόνον ο άνθρωπος που ζει κοντά στον Χριστό, που ζει στην Εκκλησία, που εκκλησιάζεται, που νηστεύει, που εγκρατεύεται, που κάνει παιδιά αν είναι έγγαμος, που κοινωνεί, που εξομολογείται, αυτός λέγεται άνθρωπος. Ο άλλος νομίζει ότι λέγεται άνθρωπος.

Δεν είναι άνθρωπος, όπως λέγει ο Μέγας Αντώνιος. Ούτε λογικός είναι. Διότι λογικός είναι εκείνος ο οποίος επιδέχεται τακτοποίηση του λάθους του. Σήμερα έχουμε εγωισμό. Όλοι φταίνε πλην ημών. Φταίνε οι παπάδες, οι δεσποτάδες, οι μασόνοι σήμερα, οι άλλοι, οι Τούρκοι, οι Αμερικανοί, οι Ρώσοι. Ξέρω εγώ ότι εμείς μόνον δεν φταίμε, και εφόσον εμείς μόνον φταίμε, διότι αν εμείς ήμαστε εντάξει, όλοι οι άλλοι θα μας εξυπηρετούσαν γύρω. Φιλοσοφήστε τα, αν θέλετε, λίγο αυτά τα πράγματα. Δεν ανοίγει απλώς και ως έτυχε η Εκκλησία τις πύλες της. Θέλει τους ανθρώπους να τους παίρνει μέσα κοράκια και να τους αποδίδει περιστέρια.

Η παλιά Κιβωτός πήρε κοράκια και απέδωσε κοράκια. Η καινούργια όμως Κιβωτός παίρνει κοράκια και αποδίδει περιστέρια.

Αίγες, κατσίκια, πώς να σας τα πω, και αποδίδει πρόβατα. Μεταβάλλει τους ανθρώπους. Εάν, λοιπόν, κάθε άνθρωπος που έρχεται στην Εκκλησία δεν φεύγει με νέο μυαλό, με νέες αποφάσεις αλλαγής ζωής, τακτοποιήσεως των εκκρεμοτήτων των ψυχικών και των υλικών, αυτός ο άνθρωπος δεν του χρειάζεται να ζει, διότι, εφόσον ζει, προσθέτει αμαρτίες και θα κολαστεί πιο πολύ και όλο. Πρέπει κανονικά να κοπεί γρηγορότερα το νήμα της ζωής του, να κολαστεί λιγότερο. Οι αποφάσεις, λοιπόν, πρέπει να είναι να αγαπήσουμε την Εκκλησία. Όχι απλώς, είναι εορτή, να πάμε· πάντοτε και στον Εσπερινό και στον Όρθρο, ει δυνατόν. Να δώσουμε ανθρώπους στην Εκκλησία, να δώσουμε ψάλτες, να δώσουμε μέσα βοηθούς, να δώσουμε ιερείς στην Εκκλησία. Θα το καταλάβουμε αυτό.

Το κακό που κάμαμε στον εαυτό μας, όταν αποθάνουμε, όταν δεν βρεθεί παπάς να μας κηδέψει, όταν δεν βρεθεί παπάς να μας κάνει ένα κόλλυβο και ένα μνημόσυνο, όταν δεν βρεθεί παπάς να μας βγάλει μια μερίδα αύριο εκεί, να τη ρίξει μέσα στο αίμα του Αρνίου και να πει: «Απόπλυνον, Κύριε, τω τιμίω αίματί σου τας αμαρτίας των δούλων σου», τότε θα καταλάβει. Δεν τους φτιάχνει ο δεσπότης τους παπάδες. Το είπε ένας δεσπότης κάποτε, που του είπανε: «Θέλετε να σας δώσω», λέγει, «ψωμί, άρτον δηλαδή, διά του ιερέως; Δώστε μου όμως αλεύρι να ζυμώσω, δώστε μου στάρι, δώστε μου τα παιδιά σας». Τα κάνετε αξιωματικούς, τα κάνετε χημικούς, τα κάνετε δικηγόρους, τα κάμετε με ευθύρας, τα κάμετε, τα κάμετε. Πώς θα είναι έναν ιερέα, το μεγαλύτερο υπούργημα που υπάρχει; Δεν υπάρχει μεγαλύτερος τίτλος.

Του ιερέως, αδιαφόρως που τον καταβιβάσαμε εμείς με τα λόγια μας, με την πένα μας, με τη συμπεριφορά μας. Ο Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός, ο οποίος δίδει με απλότητα τη θέση του κλήρου, λέγει το εξής: «Αν ποτέ σου βρεθείς», λέει, «μπροστά σε βασιλιά και σε έναν παπά, θα δώσεις τη θέση σου», λέει, «στον παπά. Αν ποτέ βρεθείς μπροστά σε έναν άγγελο και σε έναν παπά, θα δώσεις τη θέση στον παπά και όχι στον άγγελο. Γιατί αυτό που μπορεί να κάνει ο παπάς δεν μπορεί να το κάνει ο άγγελος». Και εν τούτοις εμείς ούτε καν μας περιποιεί τιμή να δώσουμε ανθρώπους στην Εκκλησία. Ούτε σεβόμεθα όσο θα έπρεπε να σεβόμεθα και να υποστηρίζουμε τον κλήρο να διατηρηθεί, έστω κι αν έχει ελαττώματα. Και θα το πληρώσουμε, διότι όπως σπείρουμε, έτσι και θα θερίσουμε. Αλλοίμονο από μερικές γλώσσες ανδρών και γυναικών που

τα παιδάκια τα έχει φτιάξει ο Θεός από μικρά να αγαπούν την Εκκλησία, να τρέχουν να φιλούν το χέρι του παπά, να τρέχουν στις εικόνες και λοιπά, και εμείς το ξεριζώνουμε από μέσα τους με την απιστία μας και με την αθεΐα μας. Αλλοίμονο στους ανθρώπους αυτούς εν ημέρα κρίσεως, και έχουν το θράσος να μην εξομολογηθούν ότι έκαμαν πνευματική άμβλωση.

Για όλους υπάρχει θέση στη Βασιλεία των Ουρανών. Πρέπει να αγαπήσουμε πολύ την Εκκλησία, τα μυστήριά της, κατ’ εξοχήν την εξομολόγηση σε ιερέα, όχι στις εικόνες, όχι στον αφέντη τον Αϊ-Γιώργη, ούτε στην Παναγιά, ούτε στα σαράντα κύματα. Όχι, δεν συγχωρούνε ούτε η Παναγία ούτε ο Χριστός αμαρτίες. Μόνον ο κλήρος συγχωρεί αμαρτίες. Στον ιερέα, στον παπαδάκο αυτόν θα πας, που επήρε την εντολή: «Όσα δήσετε επί της γης, δεδεμένα, και όσα λύσετε, λελυμένα». Αυτά θα μπορέσει ο άνθρωπος να τα κάνει και να είναι βέβαιος ότι προετοιμάζει κι αυτός κάποια είσοδο στη Βασιλεία των Ουρανών, την οποία εύχομαι εις αλλήλους και εις πάντας. Αμήν.