Saint Spyridon

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

In our previous talk, prompted by the saints commemorated on those days—Saint Barbara, Saint Sabbas the Sanctified, Saint John of Damascus, and Saint Nicholas—we said that this season is adorned with many saints whose teaching carries great moral and doctrinal weight. Tonight I must speak about Saint Spyridon, whose feast we celebrate. He is a person upon whom God has shown mercy and who was counted worthy for his holy relic to remain with us to this day. It stands like a great burning torch there in the Ionian Islands, at the highest point of the city—a pyramid that speaks and reminds us of the divinity of our Lord Jesus Christ. As you know, he played a major role at the First Ecumenical Council. It was not that there were no other capable men, but in such matters grace provides more of the answer than learning does, as was shown there that day. The saint lived between the third and fourth centuries, in the days of Constantine the Great. For those who do not know, he came from Trimythous in Cyprus. He took part in the First Ecumenical Council as one of the 318 God-bearing Fathers.

The man who wrote his Life—Simeon Metaphrastes—describes him as having the meekness of David, the simplicity of Jacob, and the hospitality of Abraham. He was a man of tender compassion toward his fellow human beings. He worked miracles while he was still alive, just as Saint Nektarios of Aegina did, as you know. A person does not become a saint after his death or after the Church officially proclaims him one. Many people think that the Church makes people saints. The Church does not make them saints, nor can it abolish them, as the Papists did when they abolished Saint George and others. No, these are matters that belong to God.

People prepare themselves through ascesis, their ascetic discipline, and through humility, so that the grace of God may overshadow them and make use of them. If anyone reads about this man's miracles before his death, he will be astonished. He will think he is dealing with someone more than human—and indeed he is. Let me tell you about a few of the things Saint Spyridon did while still alive. During a drought in Cyprus, for example, he was the man who, like the Prophet Elijah, loosed the clouds and caused them to rain. A time had come when all Cyprus was covered with clouds, yet they would not give rain.

If they had opened their floodgates, they would have inundated everything and turned the land into lagoons, but they did not. Then he alone knelt down, and tears filled his eyes. When his tears began to flow, the clouds also began to pour down rain. I do not know whether you have read the history of Cyprus, but this island of saints has often suffered from drought and famine. I especially remember what happened when Saint Helena was carrying the Precious Cross and the Nails. On her return from the Holy Land to Constantinople, the Queen of Cities, they encountered severe weather and were forced to put in at Cyprus, as sailors say. There they found Cyprus...

...utterly parched, for it had not rained there in eighteen years. Some people think the greatest drought was in the days of the Prophet Elijah, when it lasted three and a half years. Here it had not rained for eighteen years. There were only snakes; snakes were all they found. When Saint Helena arrived and prayed, the rain came in a way they could never have imagined. It rained and stopped, rained and stopped, rained and stopped—just as it did when Saint Nektarios of Aegina went to Aegina after there had been no rain for three years. When he prayed there, it would rain for two hours and stop for two hours, then rain for two hours and stop for two, and this continued for two months. What a blessing! The same thing happened there in Cyprus. It was then that Saint Helena built the church that still stands today, at the place called Stavrovouni.

The Holy Monastery of Stavrovouni dates from that event. During another very severe drought, Saint Spyridon showed that he was already a saint while still alive, performing this great miracle, which has been preserved in written accounts. Then he performed another miracle for a man in great distress, for he also possessed the gift of foresight.

He felt deep compassion for those in need. It is said that a man went to a very wealthy person whose storehouses were full of wheat and asked for a little grain for his children, who were dying of hunger. The rich man refused because the poor man had no money to pay him. So the man sought refuge with the saint, in whom people always found compassion, and told him what had happened. The saint answered him in a strange way, and the poor man misunderstood, thinking that he had said it merely to be rid of him.

“Show patient endurance until morning,” the saint told him, “and you will gather wheat; the wheat will be sent to your house.” The poor man left, but afterward he kept thinking to himself, “What kind of answer was that? Was he unable to help me, or was he unwilling? Why is he making fun of me by saying that wheat will come to my house in the morning?” Yet during the night, torrential rain fell and a powerful stream swept through the rich man's storehouses. It carried the wheat into a narrow passage and then down toward the poor houses. The people came out, gathered it up, carried it inside, and ate. The saint possessed the gift of foresight, and not only in this instance. There is another miracle he performed while still alive. One account says it concerned a man, while another says it concerned a widow. Once again, they went and asked...

...a rich man for help, but he refused them and demanded money, so they sought refuge with the saint. The saint had no money and never even took money into his hands. It is said that he gave the person something shaped like a snake. It was not a snake but an object of gold, though it looked like one. The person took it and pledged it as security, having promised the saint to bring it back. In the account concerning the woman, she was somewhat late in returning it, and the rich man tried to take advantage of her, claiming that she had delayed too long and that he no longer had it. But when he later opened his strongbox, the snake inside was alive and flicking its tongue at him. He then understood that matters were not as he had claimed, summoned her, and, as the story says, returned it. In the other account, the man eventually redeemed it. He received the wheat, his children ate, and he also obtained seed. Then he sold his produce and went back to the rich man.

He returned the money and recovered the gold object, then brought it to the saint. Saint Spyridon took it, and together they went into the garden. The saint prayed: “You, O Lord and Master of all, who transform all things according to Your will, transform this serpent also, just as You transformed the rod of Moses into a serpent.” This is what we are told. At these words, it became a snake and slipped into a hole—the very place, certainly, from which the saint had earlier taken it. These things naturally sound strange when people hear them, but this is what happened according to the account. There is yet another miracle. A friend of his was falsely accused, slandered, and even condemned to death. Saint Spyridon was far away, but when he learned that his friend was to be executed the next day...

...he hurried to him. But there was so much water that day that he had to cross a river whose bridge had been washed away, and no one could get across. People remained there, waiting. When the saint arrived, he commanded the river, saying, “Christ the Master commands you to stop, for I must go and help my friend.” The water stopped, and he crossed. The others saw the miracle performed by the elder, and those heading toward the city ran along with him to announce what had happened. The news spread and reached the man who had unjustly condemned Saint Spyridon's friend. He became afraid and ordered the man to be released. As I have said, the saint possessed the gift of foresight. On another day, while he was in a house—let me relate just a few of these things in passing—

...he was seated at a meal that had been prepared for him when a woman came to venerate him. He said to her, “Do not touch me, O woman.” It was like what Christ said to Mary: “Do not cling to Me.” She did not wish to understand his meaning and continued toward him. Then he exposed what she had hidden and told her her sins. This led the woman to believe, confess, and be saved. In other words, he could read what was within a person. This is a special gift possessed by some who are pure in heart and have become instruments of grace. The accounts then turn to the events of the First Ecumenical Council, where the saint emerged as a champion of the faith, as our Church says. The First Ecumenical Council, as you know, was marked by four miracles.

The whole reason Constantine the Great summoned these men was the matter of Arius, who taught that the Creator was a creature—that is, that Christ was created. You should know that Arius was the father of today's Jehovah's Witnesses, also called Millennialists or Bible Students. The question of Jesus' divinity was settled from the earliest days. Those people were the first to raise this error. In any event, the assembly known as the First Ecumenical Council was convened, as you know, and it proclaimed the divinity of Jesus. On one side were our 318 Fathers. Foremost among them was the hieromonk Alexander, the representative of the Patriarch of Antioch.

Saint Athanasius the Great was also present as a deacon, representing the Patriarch of Alexandria, who was ill. These were what we might call the heavy artillery. This does not mean that the others were not learned, but these were the heavy artillery. On the other side stood Arius, together with Eusebius of Nicomedia, Theognis of Nicaea, and Makarios of Chalcedon, who were the leaders of the opposing party. During the opening proceedings, the first miracle took place, as you know. Saint Achillios, Bishop of Larissa, drew oil from a stone and challenged Arius. He told him, “If the beliefs you uphold are truly from God, then command this stone to bring forth oil.” Arius turned the challenge back on him at once and said, “You command it.”

And the stone brought forth oil. That was the first miracle. The second was Saint Spyridon's, the third Saint Nicholas's, and the other was performed by someone whose name is unknown; I do not know exactly what he did. Yet the miracle that astonished everyone, endured in their memory, and gave first place to the champion of the faith was the one performed by Saint Spyridon. Among all these brilliant minds, all these men learned in worldly wisdom, was the simple Saint Spyridon, praying and listening. The debate grew heated, and the matter reached its utmost intensity—its climax, as we say. The saint could endure no more and asked permission to speak. He addressed Arius and said:

“Philosopher, speak with me.” When the others understood what he intended, even those on our side opposed it. They believed that through their philosophy, skill, and eloquence they had advanced the case, and they feared that the saint, who lacked the extensive education they possessed, would harm their cause. Arius did not wish to speak with a man he imagined to be his inferior, and our own side did not want such an exchange either. They refused and resisted. Nevertheless, the saint persisted and said to him, “In the name of Jesus Christ”—I am giving you their conversation exactly—“in the name of Jesus Christ, give me your full attention. You have said much over all these days; allow me to speak as well.”

“Speak briefly,” Arius replied. The orator was compelled to say, “What do you want? Go on, then; say what you wish to say.” And now the man they considered uneducated began to speak of God, saying by the grace of the Holy Spirit: “Listen. There is one God of heaven and earth, the Creator of all things. He made the heavenly powers, formed man, and created everything that is manifest—everything visible and invisible. By His Word, the Logos, and His Spirit the heavens were spread out, the earth was brought forth, the sea was contained, and the air was extended. All living creatures came into being, and man was formed, this great creature and wondrous creation. All things were made by Him: the stars, the lights...

...day and night, and everything else. We know this Word, the Logos, to be the true Son of God, consubstantial with the Father. We believe that He was born of the Virgin, was crucified, and was buried as man; and that as God He rose, raising us with Himself and granting us incorruptible and eternal life. We also believe that He will come to judge the whole world, and that we shall give an account to Him for all our deeds, words, and thoughts. We know Him to be consubstantial with the Father, sharing His throne and equal to Him in honor and glory. Though the Holy Trinity is three persons and three hypostases, there is one God and one essence, ineffable and incomprehensible. The human nous, the spiritual intellect, cannot comprehend it because of the infinity of the divine nature. For just as it is impossible to place the whole expanse of the sea into the smallest cup, so it is impossible for the human nous to contain...

...the infinite sea of the incomprehensible God. And so that you may be convinced of the truth, pay attention to this small and insignificant object. We ought not,” he said, “to compare that uncreated and transcendent nature with a created and corruptible thing. Yet because the eyes are more trustworthy than the ears, and because every person of little faith, such as yourself, does not readily believe unless he sees with his bodily eyes, I wish to convince you visibly through this brick, which is composed of three elements and yet possesses one essence and nature.” This, then, is what the saint said.

Holding the brick in his left hand, he made the sign of the Precious Cross with his right and said, “In the name of the Father.” At once—O Christ, how wondrous are Your works!—fire rose upward. “And of the Son,” he continued, and water flowed downward. “And of the Holy Spirit,” and earth remained in his hand. Those who witnessed this miracle were overwhelmed with amazement, especially the philosopher—that is, Arius. For a long while he stood speechless, having lost his voice at what he had seen. Then he said, “Holy man, I accept and confess everything you have said. I accept and confess it all.”

Then he said to him, “Since you confess these things, come with me to the Church so that they may receive you and anoint you,” and so forth. What happened next is not mentioned in the Life. But it does record what Arius said afterward: “Men, as long as the contest was fought with words alone, I too argued back using the art of worldly wisdom. But now that I have been opposed, not by words, but by divine power and miracle-working, and have been shown an ineffable and invisible strength in the simple words of this holy man, I confess that I have been defeated. I am ashamed to say it, but I advise you as well:

Hate wickedness with all your heart, believe in Christ, and follow this holy elder, whose tongue is human but whose words are angelic and heavenly.” These words of Arius caused six of his companions to withdraw from his party and join the others. After hearing this, anyone who does not know what followed might ask, “What became of Arius after this? How did he remain as he was until the end?” He later took it all back. He did not remain faithful to this confession. He continued deceitfully, and that is why he met an inglorious end. Let the Jehovah’s Witnesses try to conceal it if they wish; he met an inglorious end. He managed to infiltrate the Church again, but there was a bishop...

named Alexander who had discerned that Arius was still evil. One day, when they were due to concelebrate, Alexander prayed to Christ that evening and said, “Christ, do not let me concelebrate with Your enemy.” The next morning, when Arius went to the church for what was to follow, he felt the need to go to a latrine, and there the contents of his bowels poured out into the pit. This is what Tradition records, however much we may wish to conceal it. He was later found there; that was his end. That he remained in his delusion even afterward is also shown by another account preserved in Tradition: once his mother adjured him to...

tell her whether he was right or Athanasius was right. He told her, “Since you adjure me by the milk with which you fed me, I tell you that Athanasius is right, but I cannot turn back.” These are the results of heresy. A man cannot turn back; Satan takes possession of him and rules him. That is why Paul told us, “Reject a heretical man after a first and second admonition.” Do not waste your words. Take what you would say to him and tell it to someone else who is ready to listen. He will not turn back. He calls white black and black white, because that is what heresy means. An atheist is one thing, an unbeliever another, a sinner another, and a heretic something else again. The heretic knowingly distorts the truth. Does the devil not know that Christ is God, since he confesses Him? Does he not know? He knows all these things. Does he not know? He awaits Him. He...

knows. But does he proclaim Him? No, he does not. Listen: even when Satan is fed in a good Paradise, he still snarls. He is a fountain of evil. That was the result in the case of this man as well. In any event, let us continue. When the Synod ended and Saint Spyridon returned home, he found that his daughter Irene had died. If people today heard this, they would be scandalized. Where had this man gone? What work had he been doing? What boldness he had before God—and yet his child died while he was away, without his even seeing her? “Well, God is cruel.” But the Saint said nothing of the kind. He simply said, “Glory to You, O God.” Such complaints are made by us...

and by others who think they came into this world merely to live, and who regard death as an evil. “What a terrible thing has happened to us!” How is death evil? Was it evil that Christ also died? Was it evil that the Most Holy Theotokos, our Mother, also died? Was it evil that the Precious Forerunner also died? Was it evil that a saint also died? Have so many evils really taken place in the world? Is there anything more beautiful than death? If we do not want it and call it evil, it is because we do not prepare ourselves for death. That is the reason. Death is a blessing. Death was given by God as a blessing to man, so that evil would not become eternal. God did not create death. He permitted death for man’s good. Man will not understand this. Only when he dies will he understand how foolish he was and how foolish were the things he defended here on earth, this side of the grave. And it will seem strange to him...

that others are weeping and throwing themselves upon his deathbed. It will all seem foolish to him. A mother with a hundred children, once she has departed, would not even be moved to return, even if she saw them all clinging to her relics. But we have never reflected deeply on these things. Saint Spyridon, then, did not misunderstand God. The Saint attended to his work, and God to His. Blessed be His will. It is recorded that the miracle preserved in the dismissal hymn occurred immediately afterward: “You called to the dead woman from the grave.” This daughter—for the Saint had been married; he lived in the early years, when bishops were married, before the Church began to call as bishops those who profess celibacy, as happens to this day—was named Irene. Someone, as you know from the Life...

had entrusted her with a valuable piece of jewelry worth a considerable sum of money, and she had kept it safe. No one knew where she had put it. So the elder went to her grave and questioned her as though she were awake, as though he were speaking to her in the next room. “Irene, my daughter, where did you put the treasure that this lady gave you to keep?” She answered him from within the grave, “I have it there, Father.” “Thank you. Sleep, then, until our Lord raises you at the common Resurrection.”

What an eternal perspective! This is what this Saint was like. It is not as people imagine. These are people who purified themselves, and God then used them so that the name of God might be glorified and we might see the realities that lie beyond this life.

I do not know whether you are aware of another detail. When Constantius fell ill and prayed to God, God showed him a vision of a company of many bishops and told him, “These two will heal you.” After seeing the vision, the emperor issued orders throughout his dominion for the bishops to come to him. The order also reached Saint Spyridon, who went together with his deacon, a man named Triphyllios. In the vision, however, Triphyllios had appeared as a bishop, because the Holy Spirit had evidently destined him for the episcopate and showed him there as a bishop. When they arrived, Saint Spyridon was even struck, because he was not wearing formal clothing. He was struck by one of the palace soldiers.

When the soldier later learned that he was a bishop, he fell at his feet, bowed over and over again, and begged his forgiveness. In any event, they went inside. The emperor was sitting proudly upon his throne, but when he saw them, he recognized their faces as those of the men he had seen in his dream. Inwardly, Triphyllios marveled at the emperor, at the place where he sat and the manner in which he sat there. He said nothing aloud, but the Saint perceived his thought and kept it in mind so that he could speak to him afterward and counsel him about how he ought to see things and not marvel at the glories of this world. In any event, Saint Spyridon placed his hand upon the head of Constantius, and the emperor was healed.

When they came out, he said to Saint Triphyllios, “What are you admiring? Is this man more admirable or more righteous than other men? Do not be dazzled by this vainglory and vanity. Will he not die tomorrow as well? How lowly and inglorious he will then remain! Will they not place him too in a grave to decay? And will not each of us stand in his own turn before the dread Judgment Seat? Why do you honor corruptible and passing things as though they were permanent? Seek instead the glory that is from Heaven.” This is a great teaching, a very great teaching. There is another beautiful account. A friend received him into his home and prepared a meal for him.

People heard that a holy man had arrived, and suddenly a foreign woman—not Greek and not Christian—appeared with a dead child in her arms. She made her way through the crowd, went up to the Saint, and laid the child at his feet. In her own way and in her own language, she begged him to raise the child from the dead. Faced with this situation, the Saint turned to Triphyllios and asked him, “What should we do?” The other saint told him to act and raise the child. This made a great impression on me when I read it.

What discernment! Though he was a saint, he still submitted his action to another man’s judgment and waited for someone who was, at that time, beneath him in rank to guide him. For he knew what Epiphanius the Great says: only Christ, only God, has no need of counsel. All the rest of us, however wise we may be, need another person’s counsel. Yet in our egotism, we think we know everything and ask no one. I do not know whether you remember all that has been said about this. A person who has no one to ask, it is said, should ask the wall. A person who has no one should ask his staff. Through our egotism, we suffer great harm in our lives. How far should we trust our own reasoning? The first person to suffer because she thought she knew everything was Eve, whom Satan isolated...

and brought under his control. That is how he brings us under his control as well. In this case, the Saint did not wish to act on his own authority, so he asked. He asked; he humbled himself and asked. This is a great thing, a great blessing from God. “Show her love; show her love,” Triphyllios told him. Saint Spyridon prayed and raised the child before the entire crowd. When the mother saw that her child had risen, she herself died. She collapsed from joy. There and then, the Saint offered a second prayer and raised the mother as well. He restored mother and child to one another, and they departed in peace. The churches did not make him a saint. He was a saint, a great person. Everyone accepts him, but a person must be of good disposition. There are several other beautiful accounts I would like to tell you.

You know that he owned sheep and livestock. He first tended irrational sheep, before later being entrusted with rational sheep, the flock of Christ. He had no shepherds. The sheep always went out by themselves to graze and never entered anyone else’s land, and people would say, “They are the Saint’s sheep, the Saint’s flock.” One night, two men went to steal from him, since no one was there. But when they entered the sheepfold, they found themselves chained, even with their hands bound behind their backs, and they remained there all night. In the morning, when the Saint and the others came up, they found them there. He said to them, “Why did you do this? Do you not know that you must eat your bread by the sweat of your face? Why feed yourselves through theft? Is that good? In any event, for your trouble and for keeping watch here all night, each of you may take one sheep upon his shoulders and go.” So he gave each of them a sheep, and they left. On another occasion, a livestock dealer came to buy animals. They agreed upon the price, and the Saint told him, “Make the calculation, put the money over there”—for he never handled money—“then take the animals and go.” The man calculated that he was to take one hundred animals. But he did not leave payment for one hundred; he paid for ninety-nine. He stole the remaining one. So he began separating the animals, but one of them refused to go. He struck it and tried everything, but it would not move. He picked it up and put it on his shoulder, but still nothing; even when it bit him, nothing worked.

Then the Saint said to him, “Why has this happened? Why does this animal refuse to go? Could you have made some mistake?” He knew very well that the rogue had cheated him. “Could you have made a mistake and failed to leave its price there? Go and put it there,” he said. As soon as the man added the payment for that animal, it set off by itself and joined the others. Another dishonest livestock dealer used to borrow money from the Saint. The Saint would tell him, “The box is over there; go and take whatever you need.” So the man took the money, conducted his business, and brought it back. “I have brought you the money,” he said. “Put it back where you took it from,” the Saint replied. This happened again and again: take it and return it, take it and return it. Eventually, when the man saw that the Saint did not check the money, the devil entered his heart. He pretended to return it but did not. Then, shamelessly, he came back a few days later to borrow more. “Elder, I have come to borrow a little money,” he said.

The Saint told him, “It is in the box.” He went to the box, but there was nothing in it. “There is nothing here,” he said. “If you had put anything there,” the Saint replied, “there would be.” There are many accounts like these surrounding the Saint’s life. Now I would like to take you to another subject. You know that the Saint died in Trimythous, in Cyprus. He remained there until approximately the seventh century. Afterward, his relics were taken from there and brought to the Queen of Cities, Constantinople. When the Queen of Cities fell, they took him away as well, according to Tradition, together with Saint Theodora. They brought him through Arta and Igoumenitsa, and he remains in Corfu to this day. Many people, of course, doubt these things...

concerning his holiness. Yet many have examined his relics and been left without an explanation; they could give no answer. Such matters do not submit to scientific examination. Where God wills, the order of nature is overcome. He has performed many miracles there. That is why Corfu celebrates many feasts in the Saint’s memory: he has benefited Corfu in many ways. Once, in 1716, he performed a miracle against the Muslim invaders and delivered the island. Both the Latins living there and the Orthodox benefited. Because of this, a certain high admiral there, Andrea Pisani by name...

wanted to construct a Latin altar, a chapel inside the Saint’s church, supposedly so that a Roman Catholic priest could celebrate there and they could thank the Saint for the good he had done them. It had been a common benefit for both the Orthodox and the Papists. But the Saint would have none of that. He did not want a Latin altar placed inside his church. He appeared to the admiral in a dream and told him, “Do not permit such a thing, or I will bring great harm upon you.” The admiral related these visions to his Roman Catholic theologian, who told him, “These things come from Satan. Do not believe in dreams.” And so, after some time, the admiral made his decision. Listen to how Simeon, who records the account, expresses it: “Andrea Pisani, high admiral of the Venetian fleet and governor of the island of Corfu...”

“...to erect an altar in the Saint’s church, so that a Latin priest might celebrate the Liturgy there every day. He thought that in this way he would offer thanks to the Saint for the deliverance of the city from the barbarian assault. But how could the champion of Orthodoxy ever permit the Son of God to be offered in sacrifice by heterodox priests using unleavened bread, within his own venerable church? Therefore, the Saint appeared to him twice in his sleep and commanded him to abandon this undertaking. But he would not be persuaded, because he placed greater trust in his theologian, who told him that the dream had been produced through the agency of the devil.”

“He also threatened the priests who were the custodians of the Saint’s holy relic, because they would not consent to this innovation. Since, then, the vision did not turn him away from his undertaking, the powder magazine in the Old Fortress was mysteriously set ablaze during the night. The explosion destroyed the houses in the citadel and killed everyone nearby, as well as many of the other Latins. Andreas Pisani was strangled between two beams that closed around his neck, while his malicious theologian was found lying dead in a ditch, inside a barrel. Yet the appointed guard of that first powder magazine did not suffer the same fate. Up there, he saw the Saint approaching with a burning torch, and the Saint carried him safely to the Church of the Crucified Lord.” The Saint took him away from there, set fire to the powder magazine with the torch, and blew it up. At the same time, he carried the guard safely outside and brought him to the Church of the Crucified Lord.

“A man who was in the upper room at that same hour saw three flames emerge from the bell tower of the Church of Saint Spyridon and move toward the citadel. Immediately afterward, the powder magazine exploded. And in Pisani’s native Venice, at his home, a bolt of lightning struck his portrait that same night and burned it up, without harming anyone else in the house. All these extraordinary events took place on November 12, 1718.” And these are not the only miracles he performed. You know that he is a saint, but he is also a saint full of loving compassion; and to this day, those who know how to turn to him are greatly benefited.

No one has ever come to him with faith and failed to receive mercy. Let me tell you two recent accounts—that is, accounts from long after his repose. For example, there was a very poor family with eleven children: thirteen people with the two parents, and fifteen with the two elderly grandparents. The father went and asked the Saint for help. The help he sought was this: he asked the Saint to lend him one of the golden oil lamps hanging from an oval iron frame above his holy relic. He wanted to pawn the lamp, start a small business, and feed his children, who were starving. So one morning, after the sacristan had opened the church and was busy tending to it, the man slipped away unnoticed.

Most of you probably know where the chapel containing the Saint’s relic is. The man stepped upon the Saint’s holy reliquary, took down a golden oil lamp, and hid it inside his clothing. The next day he pawned it and received ninety thalers—this happened in 1918—and started his business. But he did not gather the money within the agreed period of five months, and he returned somewhat later. In the meantime, a monk from Palaiokastritsa had gone to buy an oil lamp. Among the lamps displayed in the goldsmith’s case, this particular one appealed to him. The goldsmith said to himself, “I cannot let this one go; I will not get another like it.” Yet because he wanted to make the sale and earn a profit, he devised a plan: he would give this lamp to the monk and give the man who had pawned it another lamp of equal value. It would not have the same design, but it would be worth the same amount. And that is what happened.

So the Saint’s lamp remained there for a while, and then the man came with the money. The goldsmith gave him a different lamp. The man had not owned the first lamp, had lost nothing, and did not even know exactly what it looked like. In any case, he took the replacement and went back early the next morning, in the same way as before, to return it to its place.

He tried to hang it up with the forked pole. He would position it so that the hook could catch, but the lamp kept jumping off the fork and would not catch. He tried again, but nothing happened. He now found himself confronted with this miracle. So he brought it down again, hid it inside his clothing, and left.

He tormented himself, wondering what this could mean. Then he thought, “How did the goldsmith make this mistake and fail to give me the same lamp? Did he do it knowingly or unknowingly?” So he returned to him and said, “There has been some mistake here.” “What mistake?” the goldsmith asked. “This cannot be my lamp.” “How do you know?” “Look, I do not know how I know. It belonged to my mother-in-law; it is a keepsake,” and so on. “This lamp is not mine.” The goldsmith tried to evade him, but he saw that his excuses were beginning to fail.

The man then stood his ground more firmly, until at last the goldsmith told him, “That lamp was the Saint’s lamp.” When the man heard the words “the Saint’s lamp,” his knees gave way. “What have you done to me?” he said. “You have ruined me!” “I have not ruined you at all. You have ruined yourself.” In any case, the goldsmith got up and left for Palaiokastritsa. I do not know how he traveled there at that time; there were no cars or anything like that. When the monk learned that he had bought the Saint’s lamp, he became frightened. “Take it and go! Take it and go!” he said. The goldsmith took the lamp, returned to the town of Corfu, and gave it to the rightful holder. The next morning, the man returned in the same way as before. He stepped upon the holy reliquary, for that was apparently the only way he could reach, and hung up the lamp. This time it settled quietly into place. But the matter caused a stir; the story spread, the police learned of it, and they intervened because he was regarded as a thief. A case was opened, charges were filed, and eventually the matter came to trial.

The sacristan was questioned, and then the trial began. During the proceedings, the accused was asked to explain how he had stolen the lamp. He said, “Mr. President, I am the father of eleven children. With my wife and me, we are thirteen, and with our parents we are fifteen. I had nothing, so I asked the Saint to lend me an oil lamp, so that I could start a small business and keep my children from dying.” The rest of the questioning followed. “How did you take the lamp?” “Of course,” he said, “I took the lamp.” Then the judge said, “You there, sacristan, stand up and come forward. You are saying the opposite of what this man says. He says that he took the lamp. What do you say?” The sacristan replied, “Mr. President, I do not know. What I do know is that I lit this lamp throughout the entire year, and it is still there now.” When the presiding judge heard this, he acquitted the father.

In the written record of the proceedings, he stated, “In consequence of a miracle of the Saint, the accused is acquitted.” The Saint did lend him the lamp, but he placed another one there so that it would not be missed and no commotion, investigation, and so forth would follow. In that sense, the Saint protected him. Would you like me to tell you what happened afterward? Listen to the continuation, as confirmation that the account is true. Two or three years ago, I was traveling to Corfu with a group of pilgrims. While we were in the bus telling many stories about the Saint, I also related this account. One lady in our group remembered what I had said when she arrived there and waited in line to venerate the holy relic. As she stood there, she asked the Saint, “My dear Saint, which is the oil lamp that you lent to that man, the one Mr. Panagiotis told us about on the road?” And that lamp began to move.

I learned about it afterward, because I had asked everyone to complete their veneration so that we could leave and also visit Saint Theodora. Her relic is another treasure preserved in Corfu. Holy Corfu has two complete holy relics. Theodora, the Augusta and empress, rests whole and incorrupt in the Metropolitan Cathedral of Corfu. So I was saying, “Please move along...” But this lady would not move. “Please move along,” I kept saying, without knowing what was happening; I learned about it afterward. Thus, through our own personal experience in a modern instance, the Saint confirmed to us that the account was true. Another serious event that occurred was this: a judge there, an educated man, doubted these things and claimed that it was all a scheme devised by the priests to collect money.

He claimed that they preserved the body with chemicals and other such things, and that it could not truly be a holy relic but was merely some mummy. Another police officer likewise said, “Why are you going to that mummy?” He pointed at it with his hand, and his hand withered. In any case, the judge managed to discover the date on which they change the Saint’s vestments. They remove his clothing, his shoes, and his slippers. The slippers are cut into very, very small pieces, placed inside small devotional keepsakes, and given to pilgrims as a blessing.

There is such an observance, a ceremony held once a year. This gentleman managed to learn when it took place and, being an official of the island, arrived that day. He entered with the Metropolitan, the other priests, and the rest, and went so far as to grasp the Saint’s calf to see whether it truly was flesh or what exactly it was. He took hold of the calf and found that it was indeed real flesh. And that night, he paid for what he had done.

All night long he groaned like an ox. His wife tried to wake him, but nothing could rouse him throughout the night. When he awoke in the morning, she asked, “Did you suffer last night?” “I did suffer,” he replied. “The Saint stood over me and threatened me, saying, ‘Unbeliever! So you come and grab hold of my calf, do you?’” The Saint frightened him throughout the night. These things I am telling you happened in our own times, not back in those days. They belong to the present age. I would also like to tell you how this Saint came to rest there. The late Methodios, who has now reposed, as you know, wrote a service to the Saint. In it, he mentions several remarkable things. Allow me to relate some of them to you. Listen to what he says.

The holy and venerable relic of Saint Spyridon was not brought to Corfu by the priest George Kalochairetes, although that is the commonly accepted account, recorded inaccurately and perhaps for reasons of expediency. Rather, as can be concluded from a ducal decree issued by the Council of Ten of the Venetian Republic on May 14, 1489, the priest Gregory Polyeuktos took the Saint’s holy relic from Constantinople—in keeping with the saying, “When an oak has fallen, every man gathers firewood”—and carried it to Paramythia in Epirus, where it remained for a certain period of time.

From there, in the year 1456, Gregory Polyeuktos brought it to Corfu. In Corfu, he found the priest George Kalochairetes, who, like him, was a refugee and a fellow countryman, and bequeathed to him the holy relic of Saint Spyridon. This is how the holy relic passed into his possession. Lukas Kalochairetes, one of the heirs and a son of the priest George Kalochairetes, then donated his share in the relic to his own niece, Asimine. They made the Saint a gift and even gave him as part of a dowry—yes, the Saint was given as a dowry. By then, they each held shares in the relic, and Lukas gave his share to his niece.

You know, even to this day their relatives and heirs receive some of the money collected there. The Church does not receive it; they do. Thus, through an act of appropriation—by judgments known to the Lord alone—the holy and venerable relic of the Saint became the subject of a dowry settlement under Lukas Kalochairetes, by means of a deed of gift drawn up in Arta in the year 1512. For this very reason, he writes: “I further acknowledge the relic of Saint Spyridon,” he says in the deed, “which is located in Corfu”—Corfu was then called Korphoi—“and which came to us by inheritance, and over which we held authority and trusteeship.”

“That same trusteeship and authority I now freely grant to the aforementioned Asimine, my niece.” In other words, he says, “I give and transfer my share to my niece.” Asimine, daughter of Philip, the son of George Kalochairetes, thus held a dowry interest in the holy relic of Saint Spyridon, and she married Stamatios Voulgaris. By a will dated November 25, 1571, she directed that the Saint’s holy relic should remain as an inheritance to her sons and their descendants. Yet, as is well known, holy relics and sacred churches are not objects that may be traded or commercially exploited.

Now, first of all, let us continue the history of the relic. At first, the Saint’s most holy relic was placed in the Church of Saint Athanasius, which stood near the city’s bastions bearing the same name and was later demolished by the French in 1808. They demolished the church where the Saint’s relic had first been kept. The relic of Saint Theodora also rested there. From there, it was transferred to the Church of Saint Lazarus, near the suburb of Saint Rocco. Later, when the settlements and churches outside the city were demolished, as happened there because of the construction of the walls...

The relic of Saint Spyridon was transferred in 1489 to the Church of the Archangels, dedicated to the Archangel Michael, while the relic of Saint Theodora was transferred to the Church of Saint Nicholas. Neither the church of Saint Spyridon nor the Church of the Dimossiana, which belongs to Saint Theodora, had yet been built. The relic of Saint Theodora remained there until 1740, when it was transferred to the community Church of the Archangels. In 1841, when the Church of the Theotokos Spilaiotissa was rebuilt and designated the Metropolitan Church, the relic of Saint Theodora was transferred there, where it rests to this day. In 1527, two years after his marriage, Stamatios Voulgaris received permission from Nikolaos Bragadinos, the Venetian governor of Corfu...

to build a private church dedicated to the Saint in the suburb of the city, beside the Church of Saint Lazarus, not far from the city bastion near the New Fortress that still stands today. The relic was transferred to the newly built church in 1531, after a long legal struggle with the city officials, who preferred it to remain in the guild’s Church of the Archangels. During Sultan Suleiman’s attack on the island in 1537, the relic was temporarily moved for safekeeping to the Chapel of Saints Cosmas and Damian in the Old Fortress, where the Voulgaris family also prayed. They went there and took the relic with them as though it were their own property. In 1557, Artemios and Nikolaos Voulgaris were compelled to transfer it, together with the sacred vessels of the Church of...

Saint Spyridon, to the Church of Saint Nicholas in the suburb of Garitsa, because the Venetian authorities demolished those churches to build the city’s fortifications. In exchange, they were granted other plots of land, on which the present Church of Saint Spyridon was later erected. It was consecrated in 1569 and fully completed in 1594, and the holy relic rests there. The holy relic passed through this entire course before reaching the place where it remains today. Twice each year, the relic is exposed for public veneration in the church: for three days during the feast, from December 11 to 13, and for four days at...

Pascha, from Great and Holy Saturday through Bright Tuesday. Christians come eagerly from every place, bringing many costly votive offerings, while vigils are celebrated day and night. Finally, one day, while the Saint was harvesting with the laborers in his field, he felt a coolness upon his head, as though rain had fallen, even though it was the height of noon in summer; and blond and black hairs sprang up on his head. The laborers did not understand what this meant, but he said that his soul would soon be separated from his body—and so it came to pass. These things concern this great Saint of Orthodoxy, Saint Spyridon. May his prayers be with the whole world and with us. Amen.

Στην περασμένη μας ομιλία μιλήσαμε, εξαιτίας των Αγίων των ημερών εκείνων, που ήταν η Αγία Βαρβάρα, ο Άγιος Σάββας ο Ηγιασμένος, ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός και ο Άγιος Νικόλαος, και είπαμε ότι οι μέρες αυτές είναι μέρες πλαισιωμένες με πολλούς Αγίους που έχουν μια μεγάλη ηθική και δογματική διδασκαλία. Απόψε το βράδυ είμαι υποχρεωμένος να ομιλήσω για τον Άγιο Σπυρίδωνα, ο οποίος εορτάζει. Είναι ένα πρόσωπο το οποίο έχει ελεηθεί από τον Θεό, έχει αξιωθεί να υπάρχει το Άγιο Λείψανό του μέχρι σήμερον και να είναι μια δάδα μεγάλη, αναμμένη εκεί στα Ιόνια νησιά και μάλιστα στην κορυφή της πόλης, πυραμίδα που ομιλεί και υπενθυμίζει περί της Θεότητας του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού. Όπως ξέρετε, έπαιξε ένα μεγάλο ρόλο στην Πρώτη Οικουμενική Σύνοδο. Όχι ότι δεν ήσαν άλλοι άνθρωποι ικανοί, αλλά στα θέματα αυτά απαντά περισσότερο η Χάρις και ολιγότερον οι γνώσεις, πράγμα το οποίο απεδείχθη εκεί την ημέρα εκείνη. Ο Άγιος είναι αυτός ο οποίος βρίσκεται στον τρίτον προς τον τέταρτον αιώνα, μάλιστα επί ημερών Μεγάλου Κωνσταντίνου. Καταγωγή του είναι από την Κύπρο, για αυτούς που δεν ξέρουνε, από την Τριμηθούντα. Και ήταν αυτός που έλαβε μέρος στην Πρώτη Οικουμενική Σύνοδο, μεταξύ δηλαδή των 318 θεοφόρων Πατέρων.

Αυτός που γράφει το βίο του, και συγκεκριμένως ο Μεταφραστής, ο Συμεών, τον παρουσιάζει με πραότητα Δαβίδ, με απλότητα Ιακώβ και με φιλοξενία, λέγει, Αβραάμ. Ήτο ένας άνθρωπος με λεπτά αισθήματα έναντι των συνανθρώπων. Ήτο άνθρωπος ο οποίος θαυματουργούσε έτι ζων, όπως ο Άγιος Νεκτάριος, όπως ξέρετε. Και δεν είναι ο άνθρωπος που γίνεται Άγιος μετά τον θάνατό του ή μετά την ανακήρυξή του εκ μέρους της Εκκλησίας. Διότι πολλοί νομίζουν ότι η Εκκλησία φτιάχνει τους Αγίους. Δεν τους κάνει η Εκκλησία τους Αγίους. Ούτε μπορεί να τους καταργήσει, όπως έκαναν οι παπικοί που κατήργησαν τον Άγιο Γεώργιο και άλλους. Όχι, αυτά είναι θέματα του Θεού.

Οι άνθρωποι είναι αυτοί οι οποίοι αξιοποιούν τον εαυτόν τους με την άσκησή τους, με την ταπεινοφροσύνη τους, ώστε η Χάρις του Θεού να τους επισκιάσει και να τους χρησιμοποιήσει. Εάν θα διαβάσει κανείς τα θαύματα του ανθρώπου αυτού που έγιναν πριν τη θανή του, θα καταπληχθεί, θα νομίσει ότι εδώ έχει να κάνει με υπεράνθρωπο, και πράγματι έχει να κάνει με υπεράνθρωπο. Να σας μεταφέρω μερικά εξ αυτών τα οποία έκανε έτι ζων. Παραδείγματι, σε καιρό ανομβρίας εκεί στην Κύπρο, ήτο ο άνθρωπος ο οποίος έλυσε, σαν τον προφήτη Ηλία, έλυσε τα σύννεφα να βρέξουν. Διότι ήρθε εποχή κατά την οποία προσεπάθησε ολόκληρος η Κύπρος από νέφη, αλλά να μη θέλουν να βρέξουν.

Αν άνοιγαν τους κρουνούς, θα κατέκλυζαν τα πάντα, θα κάναν λιμνοθάλασσες· εντούτοις όμως όχι. Και όταν εστάθη μόνον αυτός γονυπετής και δάκρυσε, έκλαψε, όταν άρχισαν τα δάκρυά του να τρέχουν, τότε άρχισαν και τα σύννεφα να βρέχουν. Δεν ξέρω αν ξέρετε, αν έχετε διαβάσει τα ιστορικά της Κύπρου, έχει πολλές φορές υποφέρει από ανομβρία και από λιμούς αυτή η νήσος των Αγίων. Μάλιστα θυμούμαι όταν η Αγία Ελένη μετέφερε τον Τίμιο Σταυρό και τους Ήλους. Κατά την επιστροφή της από τους Αγίους Τόπους στη Βασιλεύουσα, βρέθηκαν μπροστά σε άσχημο καιρό και αναγκάστηκαν να ποδίσουν, όπως λένε οι ναυτικοί, στην Κύπρο και βρέθηκαν σε μια Κύπρο

κατάξηρον, που είχε να βρέξει 18 χρόνια. Ορισμένοι νομίζουν ότι η μεγαλύτερα ξηρασία ήταν επί προφήτου Ηλιού, τριάμισι χρόνια. 18 χρόνια είχε να βρέξει. Μόνο φίδια υπήρχαν, φίδια βρήκαν. Και όταν έφτασε εκεί και προσευχήθη, έβρεξε κατά τέτοια έννοια που δεν μπορούσαν να φανταστούν ποτέ. Και έβρεχε και σταματούσε, και έβρεχε και σταματούσε, και έβρεχε και σταματούσε, όπως ακριβώς έγινε όταν πήγε ο Άγιος Νεκτάριος στην Αίγινα, που είχε τρία χρόνια να βρέξει, και όταν προσευχήθη εκεί, έβρεχε δύο ώρες και δύο σταματούσε, δύο έβρεχε και δύο σταματούσε επί δύο μήνες. Ευλογία. Έτσι ακριβώς έγινε και εκεί πέρα στην Κύπρο και τότε έκτισε και το ναό που υπάρχει σήμερα, του Σταυροβουνίου του λεγομένου.

Είναι η Ιερά Μονή Σταυροβουνίου, είναι από αυτή την υπόθεση τότε. Σε μια πολύ μεγάλη ξηρασία, ο Άγιος απέδειξε ότι είναι Άγιος ακόμη ζων και έκαμε αυτό το μέγα θαύμα, το οποίο αναφέρεται στα χαρτιά γραμμένο. Έπειτα έκαμε ένα άλλο, γιατί είχε και το προορατικό, ένα άλλο θαύμα σε έναν πολύ πονεμένο.

Συμπαθούσε πολύ την ανάγκη. Πήγε, αναφέρεται, ένας σε έναν πολύ πλούσιον που είχε αποθήκες γεμάτες από σιτάρι και ζήτησε λίγο σιτάρι για τα παιδιά του, γιατί πέθαιναν από πείνα, και δεν του έδωσε αυτός, διότι δεν είχε χρήματα να του δώσει. Και κατέφυγε στον Άγιο, τον άνθρωπο εκείνο που έβρισκαν πάντοτε συμπόνια, και του το είπε αυτό. Και του απήντησε κατά έναν παράξενο τρόπο, πράγμα το οποίο το παρεξήγησε ο πτωχός, ότι του το είπε για να τον αφήσει ήσυχον.

«Κάνε υπομονή», του λέει, «μέχρι το πρωί και θα μαζέψεις», του λέει, «στάρι, θα σου σταλεί στο σπίτι το στάρι». Έφυγε αυτός ο καημένος, αλλά το σκεπτόταν έπειτα μέσα του: «Τι απάντηση ήταν αυτή που μου είπε; Δεν είχε να με βοηθήσει ή δεν ήθελε; Τι με κοροϊδεύει ότι θα έρθει το πρωί στο σπίτι το στάρι;» Και εντούτοις τη νύχτα έβρεξε καταρρακτωδώς και έγινε ένα ρεύμα τέτοιο και πέρασε από τις αποθήκες του πλουσίου και σε ένα στενό το μάζεψε το στάρι και το πήγε κάτω στα φτωχόσπιτα και βγήκαν αυτοί και φορτώσαν και μπάσαν μέσα και φάγανε. Είχε και προορατικό, δεν είχε μόνο αυτό. Στη συνέχεια υπάρχει και ένα άλλο θαύμα που έκανε έτι ζων, που ένας διηγητής, να πούμε, το αναφέρει σε έναν άντρα, ένας άλλος σε μια χήρα γυναίκα. Πήγαν και του ζήτησαν πάλι και...

ενός πλουσίου και δεν τους έδωσε· ζήτησε χρήματα και κατέφυγαν στον Άγιο. Ο Άγιος δεν είχε χρήματα ούτε έπιανε χρήματα ποτέ στο χέρι του. Και αναφέρεται ότι έδωσε αυτού του ανθρώπου ένα πράγμα σαν ένα φίδι, αλλά χρυσό πράγμα, όχι φίδι, σαν χρυσό πράγμα, σαν φίδι όμως. Το πήγε αυτός, το έδωσε ενέχυρο. Του έδωσε με την υπόσχεση να ξανατουτοπάει. Εν πάση περιπτώσει, για τη γυναίκα αναφέρεται ότι το πήγε αργότερα λίγο και αυτός έκανε έναν εκβιασμό, ότι το έδωσε, άργησε, δεν το έχει. Αλλά όταν άνοιξε έπειτα το χρηματοκιβώτιο, ήταν ζωντανό μέσα το φίδι και του έδειχνε τη γλώσσα του. Κατάλαβε τότε ότι τα πράγματα δεν έχουν έτσι και την κάλεσε εκ των υστέρων, λέει, και το πήρε. Ο άλλος, εν πάση περιπτώσει, αναφέρεται ότι πήγε και το αντικατέστησε. Έδωσε το σιτάρι, έφαγαν τα παιδιά του,

σπόρο, πούλησε και του πάει. Και παίρνει το χρυσάφι αυτό και του το πάει. Και το παίρνει ο Άγιος και πηγαίνουν μαζί στο περιβόλι. Και κάνει μια προσευχή και λέει: «Συ, Κύριε, Δέσποτα του παντός, που μεταβάλλεις τα πάντα εν τη επιθυμία σου, μετάβαλε και τον όφιν τούτον, ως μετέβαλες τη ράβδο του Μωσέως εις όφιν». Αυτό δώσ' το. Και με τα λόγια αυτά γίνεται φίδι και τρυπώνει σε μια τρύπα μέσα, εκεί που από εκεί ασφαλώς το είχε πάρει γρηγορότερα ο Άγιος. Αυτά βέβαια είναι παράξενα πράγματα όταν τα ακούνε οι άνθρωποι, όμως αυτό έγινε όπως αναφέρεται. Επίσης έχει ένα άλλο, που ένας φίλος του εκατηγορήθη, συκοφαντήθη και δικάστηκε μάλιστα εις θάνατον. Και αυτός ευρίσκετο μακριά. Όταν το έμαθε ότι την άλλη μέρα επρόκειτο να τον εκτελέσουν...

Έσπευσε, αλλά είχε τέτοιο νερό την ημέρα εκείνη, που ένα ποτάμι έπρεπε να περάσει και η γέφυρα είχε κοπεί και κανείς δεν περνούσε. Έμενε εκεί και εκεί θα περίμενε κόσμος. Όταν έφτασε εκεί πέρα, το διέταξε. Του λέγει: «Σε διατάσσει ο Δεσπότης Χριστός να σταματήσεις, διότι πρέπει να πάω να βοηθήσω το φίλο μου». Στοπ το νερό. Πέρασε από εκεί. Είδανε οι άλλοι το θαύμα που έκανε ο Γέροντας και μάλιστα αυτοί που βρισκόσαν προς την πόλη έτρεξαν μαζί του μέσα να αναγγείλουν το γεγονός. Εμαθεύτη, το 'μαθε και αυτός που είχε καταδικάσει αδίκως τον άνθρωπον αυτόν, με αποτέλεσμα να τον φοβηθεί και να δώσει εντολή να τον απολύσουν, τον άνθρωπον. Είχε, λέγω, προορατικό χάρισμα. Εκεί μια μέρα, σε ένα σπίτι πάλι που ευρίσκετο, σας λέγω έτσι επιτροχάδην μερικά,

ευρίσκετο σε ένα τραπέζι που του έκαναν... και μία κυρία να τον προσκυνήσει. Σ' αυτήν της λέγει: «Μη με εγγίσεις, ω γύναι». Είναι σαν εκείνο που είπε ο Χριστός μας στη Μαρία: «Μη μου άπτου». Αυτή δεν ήθελε να το καταλάβει, τον υπαινιγμό που της έκανε, και προχώρησε. Και τότε την απεκάλυψε, την ξεσκέπασε και της είπε τις αμαρτίες της, και αυτό έγινε αιτία να πιστέψει η γυναίκα αυτή, να εξομολογηθεί και να σωθεί. Διάβαζε δηλαδή το εσωτερικό του ανθρώπου. Αυτό είναι ειδικό χάρισμα που το έχουν ορισμένοι, που είναι καθαροί στην καρδία και είναι όργανα της Χάριτος. Στη συνέχεια αναφέρουν τα περιστατικά της Πρώτης Οικουμενικής Συνόδου, εκεί που ο Άγιος ανεδείχθη υπέρμαχος, όπως λέγει η Εκκλησία μας. Η Πρώτη Οικουμενική Σύνοδος, όπως ξέρετε, είχε τέσσερα θαύματα.

Το όλο θέμα που οι άνθρωποι εκλήθησαν εκεί από τον Μέγα Κωνσταντίνο ήταν το θέμα του Αρείου, ο οποίος εδογμάτιζε τον Κτίστην ως κτίσμα, δηλαδή τον Χριστόν ως κτίσμα. Θα ξέρετε ότι ο πατήρ των σημερινών Ιεχωβάδων ή Χιλιαστών ή Μαρτύρων του Ιεχωβά ή Σπουδαστών των Γραφών είναι ο Άρειος από τότε. Το θέμα της Θεότητας του Ιησού ελύθη από τις πρώτες ημέρες. Οι πρώτοι οι οποίοι ήσαν, ήσαν αυτοί. Εν πάση περιπτώσει, έγινε, όπως ξέρετε, η πρώτη λεγομένη Οικουμενική Σύνοδος, η οποία εδογμάτισε τη Θεότητα του Ιησού. Στο ένα μέρος ήταν οι δικοί μας, 318, που κατεξοχήν επικεφαλής ήτο ο Ιερομόναχος Αλέξανδρος, ήταν αντιπρόσωπος του Πατριάρχου της Αντιοχίας.

Ήτανε και ο Μέγας Αθανάσιος ως διάκονος, αντιπρόσωπος του Πατριάρχου Αλεξανδρείας, καθό ασθενής αυτός. Δηλαδή το βαρύ πυροβολικό, όπως τα λέγαμε. Όχι ότι άλλοι δεν ήσαν λόγιοι, αλλά το βαρύ πυροβολικό ήσαν αυτοί. Το άλλο μέρος ήτανε ο Άρειος, ήτανε με έναν των Νικομηδείας, τον Ευσέβιο, έναν Θεόγνιο της Νικαίας και τον Χαλκηδόνος Μακάριο, οι επικεφαλής οι άλλοι. Στα προοίμια έγινε το πρώτο θαύμα, όπως ξέρετε, του Αγίου Αχιλλίου, Επισκόπου Λαρίσης, ο οποίος έβγαλε από το λιθάρι λάδι και προκάλεσε τον Άρειον. Του λέει: «Αν αυτά που πρεσβεύεις είναι από τον Θεόν τα σωστά, λοιπόν, ειπέ εις το λίθον τούτον να βγάλει έλαιον». Του αντέστρεψε τον όρο και την πρώτη συνομιλία αμέσως και του λέει: «Να πεις εσύ».

Έβγαλε λάδι, ήταν το πρώτο αυτό. Έπειτα το δεύτερο ήταν του Αγίου Σπυρίδωνος, το τρίτο ήταν του Αγίου Νικολάου και το άλλο ενός αγνώστου ονόματος, το οποίο δεν ξέρω ακριβώς τι έκαμε αυτός. Πάντως αυτό που εξέπληξε τους πάντας και έμεινε και έδωσε την πρώτη θέση στον αγωνιστή ήταν η περίπτωση του θαύματος που έκανε ο Άγιος Σπυρίδων. Μέσα σε αυτά τα κεφάλια, τα πνευματικά και τα μορφωμένα κατά κόσμον, υπήρχε και ο απλούς Άγιος Σπυρίδων, προσευχόμενος και ακροώμενος. Άναψε η συζήτηση, η υπόθεση έφτασε στα άκρα, στον κολοφώνα που λέμε. Δεν μπόρεσε να κρατήσει άλλο εκεί και ζήτησε να του επιτρέψουν να μιλήσει. Απετάνθη στον Άρειο και του λέγει:

«Να ομιλήσεις μετ' εμού, φιλόσοφε». Αυτό, όταν έγινε αντιληπτό από τους άλλους και από τους δικούς μας ακόμα, απεκρούσθη. Διότι ενόμιζαν ότι είχαν με τη φιλοσοφία τους και με την τέχνη τους και με τα λόγια τους προωθήσει το ζήτημα και ο Άγιος, καθώς άμοιρος γραμμάτων πολλών όπως ήταν αυτοί, θα τους έκανε ζημιά. Και όχι μόνο δεν ήθελε ο Άρειος να μιλήσει με έναν κατώτερό του, όπως τον φανταζότανε, αλλά ούτε οι δικοί μας ήθελαν να γίνει κάτι τέτοιο. Δεν το εδέχτηκαν, αντεστάθησαν. Εν πάση περιπτώσει, επέμεινε ο Άγιος και του λέγει: «Εν ονόματι Ιησού Χριστού» —σας μεταφέρω ακριβώς τη συζήτηση— «εν ονόματι Ιησού Χριστού, δώσε με όλη σου την ακρόαση. Πολλά είπατε τόσες ημέρες, να μου επιτρέψεις και εμένα».

«Μίλα», του λέει, «λίγο». Αναγκάστηκε ο ρήτορας να πει: «Τι θέλεις; Πες, λοιπόν, τι είναι αυτό που θέλεις». Και θεολογεί τώρα ο αγράμματος, κατά αυτούς, και λέγει, με τη Χάρη βέβαια του Πνεύματος του Αγίου, τα εξής: «Άκουσε», του λέει, «εις είναι ο Θεός του ουρανού και της γης και των όλων δημιουργός. Ούτος έκαμε τας ουρανίους δυνάμεις, έπλασε τον άνθρωπο και εποίησε όλα τα φαινόμενα και τα ορατά και τα αόρατα πράγματα. Με τούτου τον Λόγον και το Πνεύμα απλώθη ο ουρανός, παρήχθη η γη, ανεσχέθη η θάλασσα, ετάθη ο αήρ, εγεννήθησαν όλα τα ζώα και επλάσθη ο άνθρωπος, το μέγα τούτο κτίσμα και θαυμάσιον δημιούργημα. Όλα από τούτον έγιναν, αστέρες, φωστήρες,

ημέρα, νύχτα και τα επίλοιπα. Τούτον τον Λόγον γινώσκομεν ημείς ότι είναι Υιός Θεού αληθής, ομοούσιος. Πιστεύουμε ότι εγεννήθη από την Παρθένον, εσταυρώθη, ετάφη ως άνθρωπος και ως Θεός ανέστη, συνήγειρεν ημάς, χαρίζων ημίν άφθαρτον ζωήν και αΐδιον. Τούτον πιστεύομεν ακόμη ότι μέλλει να κρίνει τον κόσμο όλον, να του δώσουμε απολογία εις όλα μας τα έργα και τους λόγους και ενθυμήματα. Τούτον γνωρίζομεν ομοούσιον τω Πατρί, σύνθρονον, ομότιμον και ομόδοξον. Και αν είναι τρία πρόσωπα και τρεις υποστάσεις η Αγία Τριάς, όμως είναι εις Θεός και μία ουσία, άρρητος και ακατάληπτος, την οποία δεν χωρεί ο νους του ανθρώπου να την καταλάβει διά το άπειρον της Θεότητος. Διότι, καθώς δεν είναι δυνατό να βάλεις όλο το πέλαγος της θαλάσσης σε κύπελλον μικρότατον, ούτω δεν είναι δυνατό να χωρέσει ο ανθρώπινος νους

το άπειρον πέλαγος του ακαταλήπτου Θεού. Και διά να πιστωθείς την αλήθεια, πρόσχες εις τούτο το μικρόν και ευτελέστατον. Αν και», λέγει, «έπρεπε να μην παρομοιάσουμε εκείνη την άκτιστον φύση και υπερούσιον με κτιστόν και φθαρτόν δημιούργημα. Αλλά επειδή οι οφθαλμοί είναι των ωτίων πιστότεροι και πας ολιγόπιστος, ως ο υμέτερος, δεν πιστεύει εν ευκολία αν δεν ιδεί με τους σωματικούς οφθαλμούς, διά τούτο θέλω να σας πιστώσω οφθαλμοφανώς με την κεραμίδα ταύτην, ήτις εστί εκ τριών σύνθετος ουσιών και φύσεως και μιας ουσίας και φύσεως». Ταύτα λέγει, λοιπόν, ο Άγιος.

Εποίησε το σημείο του Τιμίου Σταυρού με τη δεξιά και είχε στην αριστερά κεραμίδα, λέγων: «Εις το όνομα του Πατρός», και ευθύς, ω των θαυμασίων σου, Χριστέ, ανέβη πυρ άνω, «και του Υιού», και έρρευσε ύδωρ κάτω, «και του Αγίου Πνεύματος», και έμεινε χους εις την χείρα. Το θαύμα τούτο βλέποντες εξέστησαν και μάλιστα ο φιλόσοφος, δηλαδή ο Άρειος, και είπε, εφόσον επί αρκετή ώρα έμεινε άφωνος, έχασε τη φωνή του από αυτό που είδε: «Όσα είπες, Άγιε άνθρωπε, δέχομαι άπαντα και τα ομολογώ. Όσα είπες δέχομαι άπαντα και τα ομολογώ».

Τότε του λέγει: «Εφόσον τα ομολογείς, έλα μαζί μου στην εκκλησία να πάρουν να τον μυρώσουν» και λοιπά, για τα υπόλοιπα. Το τι έγινε δεν αναφέρεται στο βίο. Πάντως αναφέρεται το τι είπε εκ των υστέρων ο Άρειος. Είπε το εξής: «Ω άνδρες, έως ού ήτο ο αγών μόνο με λόγια, αντέλεγον και εγώ με την τέχνη της έξω σοφίας. Αλλά εφόσον όχι πλέον λόγοι, αλλά θεία δύναμις και θαυματουργία μου εναντιώθηκε, μου έδειξεν εις την απλότητα των λόγων τούτου του αγίου ανδρός άρρητόν τινα ισχύν και αόρατον, ομολογώ ότι ενικήθην και εντρέπομαι να το είπω, αλλά συμβουλεύω και εσάς:

μισήσετε την κακουργία εξ όλης της καρδίας σας και, πιστεύοντας στον Χριστό, να ακολουθήσετε τον Άγιον τούτον γέροντα, του οποίου η μεν γλώσσα είναι ανθρωπίνη, τα δε λόγια αγγελικά και ουράνια». Αυτά τα λόγια του Αρείου έγιναν αιτία έξι από τη συντροφιά του να οπισθοχωρήσουν και να εισχωρήσουν και στους άλλους. Έπειτα απ' αυτά, οι άνθρωποι, αν δεν ξέρουν μια συνέχεια, θα πούνε: «Πού είναι ο Άρειος σε αυτήν την περίπτωση; Πώς παρέμεινε μέχρι τέλους έτσι;» Ανακάλεσε εκ των υστέρων. Δεν έμεινε. Δόλια ηκολούθησε και γι' αυτό είχε άσημο τέλος. Ας θέλουν να τον καλύψουν οι Ιεχωβίτες, είχε άσημο τέλος. Κατόρθωσε να διεισδύσει ξανά στην Εκκλησία, αλλά ένας επίσκοπος...

Αλέξανδρος ονόματι, είχε διαγνώσει ότι είναι πονηρός ακόμη. Γι' αυτό μια μέρα που επρόκειτο μαζί να συλλειτουργήσουνε, παρακάλεσε τον Χριστό μας το βράδυ και του είπε: «Χριστέ, μην με επιτρέψεις να συλλειτουργήσω με τον εχθρό σου». Και όταν το πρωί πήγε ο Άρειος στην εκκλησία για τα περαιτέρω, αισθάνθη την ανάγκη να πάει σε κάποια τουαλέτα εκεί και μέσα εκεί εξεχύθησαν τα εντός της γαστρός εις τη λεκάνη. Έτσι αναφέρει η παράδοση, όσο να θέλουμε να το καλύψουμε το πράγμα. Τον ανεκάλυψαν εκ των υστέρων, ότι αυτό ήταν το τέλος του. Το αποτέλεσμα είναι το εξής: ότι και εκ των υστέρων έμεινε στην πλάνη του, βγαίνει από το εξής που αναφέρει πάλι η παράδοση, ότι η μητέρα του τον εξόρκισε κάποτε να

πει εάν αυτός έχει δίκιο ή ο Αθανάσιος. Και της είπε ότι: «Εφόσον με ξορκίζεις στο γάλα που με έχεις ταΐσει, σου λέγω ότι ο Αθανάσιος έχει δίκιο, αλλά εγώ δεν μπορώ να κάνω πίσω». Αυτά είναι τα αποτελέσματα της αιρέσεως. Δεν μπορεί, τον καταλαμβάνει ο σατανάς και τον κυβερνά εκείνος. Γι' αυτό και ο Παύλος μάς έχει πει: «Αιρετικόν άνθρωπον μετά πρώτην και δευτέραν νουθεσίαν παραιτού». Μην χάνεις τα λόγια σου. Αυτά που έχεις να πεις σ' αυτόν πήγαινε πες τα σε κανέναν άλλον που είναι έτοιμος να ακούσει. Αυτός δεν γυρίζει πίσω. Το άσπρο το λέει μαύρο και το μαύρο το λέει άσπρο, γιατί αυτό θα πει η αίρεση. Άλλο άθεος, άλλο άπιστος, άλλο αμαρτωλός και άλλο αιρετικός. Ο αιρετικός εν γνώσει την αλήθεια τη διαστρέφει. Δεν γνωρίζει ο διάβολος ότι ο Χριστός είναι Θεός, εφόσον τον ομολογεί; Δεν γνωρίζει; Τα γνωρίζει. Δεν γνωρίζει; Το περιμένει. Τα

γνωρίζει. Δεν κηρύττει; Όχι, δεν κηρύττει. Ακούστε, όταν τρέφεται σε καλό παράδεισο, τσιτσιρίζει ο σατανάς. Είναι πηγή κακίας. Αυτό ήταν το αποτέλεσμα και αυτού του ανθρώπου. Εδώ, εν πάση περιπτώσει, θα συνεχίσουμε. Όταν τελείωσε η Σύνοδος και επέστρεψε στο σπίτι, βρήκε την κόρη του πεθαμένη, την Ειρήνη. Αν το ακούσουν οι σύγχρονοι άνθρωποι, θα σκανδαλιστούν. Ο άνθρωπος πού είχε πάει, τι δουλειά έκανε, τι παρρησία στο Θεό, και να πεθάνει το παιδί του πίσω και να μην το δει; Ε, ο Θεός είναι σκληρός. Και αυτού του δεν είπε τίποτα ο Άγιος. «Ε, δόξα σοι ο Θεός». Αυτά τα λέμε εμείς

και άλλοι, οι οποίοι νομίζουν ότι ήρθαν στον κόσμο να ζήσουν και τον θάνατον τον έχουν για κακό. «Τι κακό μας βρήκε». Πώς είναι κακό ο θάνατος; Τι, είναι κακό που πέθανε και ο Χριστός; Κακό που πέθανε και η Παναγία Μητέρα; Κακό που πέθανε και ο Τίμιος Πρόδρομος; Κακό που πέθανε και Άγιος; Τόσα κακά έγιναν στον κόσμο; Υπάρχει ωραιότερο πράγμα από τον θάνατο; Αν εμείς δεν τον θέλουμε και τον λέμε κακό τον θάνατο, είναι γιατί δεν ετοιμαζόμεθα για τον θάνατο. Αυτός είναι ο λόγος. Θάνατος είναι ευεργεσία. Θάνατος εδόθη από τον Θεό ως ευεργεσία στον άνθρωπο, για να μην το κακό αιώνιο γίνει. Δεν τον έφτιαξε ο Θεός τον θάνατο. Τον επέτρεψε τον θάνατο για καλό του ανθρώπου. Ο άνθρωπος δεν θα το καταλάβει. Μόνο όταν πεθάνει θα καταλάβει τι αστείος ήταν και τι ήταν αυτά που υπεστήριζε από εδώ, από τον τάφο. Και θα του φαίνεται περίεργο

που κλαίνε οι άλλοι και που τραβιούνται επάνω στο νεκροκρέβατό του. Αστεία θα του φαίνονται. Μια μάνα με 100 παιδιά να φύγει, ούτε καν θα τη συγκινεί να γυρίσει πίσω, έστω κι αν τα βλέπει κρεμασμένα όλα από το λείψανό της. Αλλά δεν φιλοσοφήσαμε ποτέ. Δεν παρεξήγησε, λοιπόν, τον Θεόν. Ο Άγιος στη δουλειά του και ο Θεός στη δουλειά του. Να είναι ευλογημένο. Αναφέρεται δε αμέσως τότε ότι έγινε και το θαύμα εκείνο, το οποίο έχει περισωθεί στο απολυτίκιο: «Νεκράν εκ τάφου προσφωνήσας». Η κόρη αυτή —γιατί ήταν έγγαμος ο Άγιος· ο Άγιος έζησε τα πρώτα χρόνια που οι επίσκοποι ήσαν έγγαμοι, δεν είχε μεσολαβήσει εν τω μεταξύ η Εκκλησία να καλεί ως επισκόπους αυτούς που δηλώνουν αγαμίαν, όπως συμβαίνει μέχρι σήμερον— ήσαν έγγαμοι οι επίσκοποι και αυτός είχε παιδί την Ειρήνη τη λεγομένη, που κάποια, όπως ξέρετε από το βίο...

Της είχε εμπιστευτεί και της είχε φυλάξει κάποιο, δεν ξέρω τι, κόσμημα, ένα σοβαρό, ικανό από χρήματα. Πού το είχε, δεν ήξερε. Και πηγαίνει ο γέροντας μέχρι εκεί, στον τάφο της, και την ερώτησε σαν να ήταν ξύπνια, σαν της μιλούσε στο δωμάτιο το διπλανό. «Ειρήνη, κόρη μου, πού έχεις της κυρίας το θησαύρισμα αυτό που σου έχει δώσει να φυλάξεις;» Και του απήντησε αυτή από μέσα: «Εκεί το έχω, πατέρα». «Σε ευχαριστώ. Κοιμήσου, λοιπόν, μέχρι που θα σε αναστήσει ο Κύριός μας εις την κοινή Ανάσταση».

Τη διάρκεια! Αυτός είναι αυτός ο Άγιος. Δεν είναι όπως τα λένε οι άνθρωποι. Οι άνθρωποι οι οποίοι εκαθάρισαν τον εαυτόν τους και έτσι ο Θεός τους χρησιμοποίησε, για να δοξάζεται το όνομα του Θεού και να βλέπουμε τα πράγματα τα οποία υπάρχουν πιο πέρα.

Δεν ξέρω ακόμη αν ξέρετε μια άλλη λεπτομέρεια. Όταν ο Κωνστάντιος ησθένησε και παρακάλεσε τον Θεό, του έδειξε ένα όραμα με μια συντροφιά πολλών επισκόπων και του έδειξε: «Αυτοί οι δύο», του λέει, «θα σε κάνουν καλά». Όταν είδε το όραμα αυτό, αυτός έβγαλε διαταγές σε όλη την επικράτεια να πάνε οι επίσκοποι εκεί. Έφτασε και στον Άγιο Σπυρίδωνα, ο οποίος πήγε μαζί με έναν Τριφύλιον ονόματι, διάκονό του. Αλλά εκεί το όραμα τον έδειξε επίσκοπον, διότι το Πνεύμα το Άγιο προφανώς τον είχε προορίσει για επίσκοπο και του τον έδειξε επίσκοπον εκεί. Όταν έφτασαν αυτοί εκεί πέρα, εδέχτηκε και ράπισμα, διότι δεν είχε επίσημα ρούχα ο Άγιος. Εδέχτηκε ράπισμα από τον στρατιώτη των ανακτόρων.

Όταν έπειτα έμαθε ότι είναι επίσκοπος, έπεσε στα πόδια του και έγινε σαράντα δίπλες και του εζήτησε συγγνώμη. Μπήκανε, εν πάση περιπτώσει, μέσα. Όταν τους είδε, καθήμενος επί θρόνου, επηρμένος ο βασιλεύς, όταν τους είδε ανεγνώρισε το πρόσωπό τους, ότι αυτοί είναι που είδε στο όνειρό του. Ο Τρυφίλιος μέσα του εθαύμασε τον βασιλιά στη θέση που καθόταν και με τον τρόπο που καθόταν. Καθ’ εαυτόν μέσα του το είπε, όμως αυτό το έπιασε ο Άγιος και το φύλαξε να του το πει εκ των υστέρων και να τον συμβουλεύσει πώς πρέπει να βλέπει και να μη θαυμάζει τις δόξες του κόσμου τούτου. Εν πάση περιπτώσει, του έθεσε τη χείρα επί της κεφαλής του Κωνσταντίνου, ο οποίος και έγινε καλά.

Όταν βγήκανε, τότε είπε στον Άγιο Τρυφίλιο, στον άλλον, του λέει το εξής: «Τι θαυμάζεις;» του λέει. «Μήπως αυτός είναι θαυμασιότερος από τους άλλους ανθρώπους ή δικαιότερος; Μη σε εκπλήττει αυτή η κενοδοξία και ματαιότητα. Δεν θα αποθάνει κι αυτός αύριον, όσο ευτελής και άδοξος θα μείνει; Μήπως δεν θα τον βάλουν και αυτόν στον τάφο να σαπηθεί; Ή μήπως στο φοβερό δικαστήριο δεν θα παρασταθεί με τον τρόπο του έκαστος; Διατί τιμάς τα φθαρτά και τα ρέοντα ως εστώτα; Και ζήτα τη δόξα την επουράνιο». Μεγάλο πράγμα αυτό, μεγάλη διδασκαλία. Έχει στη συνέχεια πάλι ένα ωραίο, όπου ένας φίλος του τον εδέχτηκε εκεί και του έκανε τραπέζι.

Πληροφορήθηκαν ότι ένας άγιος άνθρωπος ήρθε εκεί και να σου μια γυναίκα, βάρβαρη, όχι Ελληνίς, όχι Χριστιανή, με ένα νεκρό παιδί στην αγκαλιά. Διασχίζει τον κόσμο αυτό και πηγαίνει και το βάζει στα πόδια του Αγίου, το βάζει στα πόδια του Αγίου και ζητούσε με τον τρόπο της και με τη γλώσσα της να το αναστήσει, το παιδί αυτό. Ο Άγιος, όταν βρέθηκε μπροστά σε αυτή την κατάσταση, γυρίζει και ρωτάει τον Τρυφίλιο και του λέγει: «Τι να κάνουμε;» Και ο Άγιος, ο άλλος, του είπε να ενεργήσει, να το αναστήσει το παιδί. Μου έκανε αίσθηση όταν το διάβαζα αυτό.

Με διάκριση, Άγιος μεν, εντούτοις θέτει την ενέργειά του στην κρίση ενός άλλου και περιμένει από έναν άλλον, τώρα κατώτερόν του, να τον οδηγήσει. Γιατί γνωρίζει εκείνο που λέγει ο Μέγας Επιφάνιος, ότι ανενδεής γνώμης μόνο ο Χριστός, μόνο ο Θεός. Όλοι οι άλλοι εμείς, όσο σοφοί κι αν είμεθα, έχουμε την ανάγκη της γνώμης και του άλλου. Αλλά εμείς με τον εγωισμό μας τα ξέρουμε όλα και δεν ρωτούμε. Όλα όσα έχει πει τα δικά του, δεν ξέρω αν ενθυμείστε. Κάποιος, λέει, δεν έχει κανέναν και ρωτάει τον τοίχο. Κάποιος δεν έχει κανέναν και ρωτάει το ραβδί του. Εμείς με τον εγωισμό μας παθαίνουμε πολλές ζημιές στη ζωή μας. Πόσο θα έπρεπε τον λογισμό μας να τον εμπιστευόμεθα; Αυτή που πρώτη την έπαθε ότι τα ξέρει όλα ήταν η Εύα, την οποίαν απομόνωσε ο σατανάς.

την έβαλε στο χέρι, έτσι μας βάζει και εμάς. Ο Άγιος, εν προκειμένω, δεν ήθελε να ενεργήσει αφ’ εαυτού και ερώτησε. Ερώτησε, ταπεινώθηκε και ερώτησε. Μεγάλο πράγμα αυτό, μεγάλη ευλογία από τον Θεό. «Κάνε αγάπη, κάνε αγάπη», και προσεύχεται και το ανασταίνει το παιδί μπροστά σε όλο αυτόν τον κόσμο. Όταν η μητέρα είδε ότι το παιδί της ανέστη, πέθανε αυτή. Αποσυγκροτείται από τη χαρά. Μπροστά, δεύτερη προσευχή, ανασταίνει και τη μητέρα και δίνει μητέρα και παιδί και φεύγουν και πάνε στο καλό. Δεν τον έκαναν οι εκκλησίες Άγιο. Ήτο ο Άγιος μεγάλο πρόσωπο. Όλοι τον δέχονται και όλοι τον δέχονται, αλλά πρέπει να είναι καλοπροαίρετος ο άνθρωπος. Έχει ωραία πάλι άλλα που θα ήθελα να σας πω, μερικά.

Ξέρετε, είχε πρόβατα, είχε κτήνη, ήτανε με άλογα πρόβατα, αδιάφορο αν έπειτα μπήκε και στα λογικά πρόβατα. Δεν είχε τσοπάνηδες. Πάντοτε τα πρόβατα έβγαιναν μόνα τους και επήγαιναν και βοσκούσαν, δεν έμπαιναν σε ξένο μέσα, και έλεγε ο κόσμος «του Αγίου τα πρόβατα, του Αγίου η ποίμνη». Ένα βράδυ δύο επήγαν να του κλέψουν, μια και δεν είχε κανέναν εκεί πέρα, και όταν μπήκαν μες στη μάντρα αλυσοδέθηκαν, και μάλιστα με τα χέρια πίσω, και μείναν όλη τη νύχτα δεμένοι εκεί. Και το πρωί που ανηφόρησε ο Άγιος και όσοι πήγαν, τους βρήκε. Τους λέει: «Γιατί το κάματε αυτό;» «Δεν ξέρετε ότι με τον ιδρώτα του προσώπου σας πρέπει να τρώτε τον άρτο σας; Γιατί με την κλοπή να τρέφεστε; Είναι καλό αυτό; Εν πάση περιπτώσει, για τον κόπο σας, για την προσοχή που καθίσατε όλη νύχτα, πάρτε από ένα ο καθένας στον ώμο σας και φύγετε». Και τους έδωσε από ένα και έφυγαν. Ένας άλλος ζωέμπορος πάλι επήγαινε να αγοράσει. Συμφώνησαν την τιμή και του είπε ο Άγιος: «Κάνε τον λογαριασμό, βάλε τα χρήματα εκεί πέρα» —δεν έπιανε χρήματα στο χέρι του— «και πάρε τα πράγματα και φύγε». Έκαμε αυτός τον λογαριασμό, έπρεπε να πάρει εκατό. Δεν έβαλε χρήματα όμως για εκατό, έβαλε για ενενήντα εννέα. Το ένα το έκλεψε. Άρχισε, λοιπόν, να χωρίζει. Το ένα όμως δεν πήγαινε. Το χτυπάει, το κάνει, δεν πήγαινε το ένα. Το πιάνει, το βάζει στον ώμο, τίποτα. Να τον δαγκώνει, τίποτα.

Λέει, λοιπόν, ο Άγιος: «Γιατί», του λέει, «έγινε αυτό; Γιατί αυτό δεν θέλει να πάει; Μήπως έκαμες κανένα λάθος;» Εφόσον ήξερε, τον κατεργάρη, ότι τον είχε κλέψει. «Μήπως έκανες κανένα λάθος και δεν έβαλες το τίμημα αυτού εκεί; Για βάλ’ το», του λέει, «εκεί πέρα». Μόλις έβαλε, λοιπόν, και τα λεφτά αυτού, μόνο του εκείνο ξεκίνησε και πήγε κοντά στους άλλους. Ένας άλλος πάλι πονηρός, επήγαινε ζωέμπορος κι αυτός και δανείζετο από τον Άγιο. Του λέει: «Εκεί το κουτί, πήγαινε πάρε ό,τι θέλεις». Πήρε, λοιπόν, έκαμε τη δουλειά του και ξανά τα έφερε. Λέει: «Σου έφερα τα λεφτά». «Εκεί που τα πήρες», του λέει, «πήγαινε βάλ’ τα». Τα έβαλε. Δεύτερη φορά, πάρε, βάλε. Πάρε, βάλε, πάρε, βάλε. Όταν είδε κάποτε, εφόσον δεν ήλεγχε ο Άγιος, του μπήκε ο διάβολος μέσα του και προσποιείται ότι τα έβαλε και δεν τα έβαλε τα λεφτά. Ήρθε το θράσος, όμως, και περνάνε μερικές ημέρες και ξαναπάει να πάρει λεφτά. Του λέει: «Γέροντα, ήρθα να πάρω», λέει, «καμιά δεκάρα».

Του λέει: «Στο κουτί». Πάει στο κουτί, δεν είχε το κουτί. Λέει: «Δεν έχει». «Αν πουθενά έβαλες», του λέει, «θα είχε». Πολλά πράγματα τέτοια υπάρχουν γύρω από την υπόθεση αυτή. Τώρα θα ήθελα να σας μεταφέρω σε ένα άλλο μέρος μετά, τώρα. Ο Άγιος, ξέρετε, απέθανε κάτω στην Τριμηθούντα, έτσι, στην Κύπρο. Έμεινε εκεί περίπου μέχρι τον 7ο αιώνα. Έπειτα έφυγε από εκεί, τον μετέφεραν και ήρθε στη Βασιλεύουσα, στην Κωνσταντινούπολη, και πεσούσης εκεί της Βασιλευούσης, εξήλθαν και τον πήραν και αυτόν, όπως λέγει η παράδοση, μαζί με την Αγία Θεοδώρα, και τον μετέφεραν και ήρθε στην Άρτα, Ηγουμενίτσα, και βρίσκεται μέχρι σήμερα στην Κέρκυρα. Πολλοί, βέβαια, τα αμφισβητούν αυτά τα πράγματα.

Αναφορικώς με την αγιότητά του. Εντούτοις, όμως, έχουν περάσει πολλοί από πάνω του που έχουν εξετάσει και έχουν μείνει χωρίς απάντηση, δεν έδωσαν απάντηση. Για τα θέματα αυτά δεν επιδέχονται επιστημονικές εξετάσεις. Όπου Θεός βούλεται, νικάται φύσεως τάξις. Εκεί έχει κάνει πολλά θαύματα, γι’ αυτό και η Κέρκυρα έχει πολλές εορτές στη μνήμη του Αγίου, διότι την ευεργέτησε την Κέρκυρα κατά πολλούς τρόπους. Κάποτε είχε κάνει ένα θαύμα το 1716 κατά των Αγαρηνών και απελευθέρωσε τη νήσο και ωφελήθηκαν και οι Λατίνοι οι οποίοι υπήρχαν εκεί πέρα και οι Ορθόδοξοι. Αλλά εξαιτίας αυτού θέλησε κάποιος αρχιναύαρχος που ήταν εκεί πέρα, Πιζάνης το όνομά του, Ανδρέας,

να κάνει ένα αλτάριον, ένα παρεκκλήσιον μέσα στον ναό, δήθεν να λειτουργεί και καθολικός εκεί πέρα ιερεύς, για να ευχαριστούν τον Άγιο για το καλό που τους έκαμε. Κοινό καλό και των Ορθοδόξων και των Παπικών. Αλλά ο Άγιος δεν τα τρώει αυτά. Δεν ήθελε ο Άγιος να μπει μέσα εκεί πέρα αλτάριον και παρουσιάζεται στον ύπνο του και του λέει, του ναυάρχου: «Μην επιτρέψεις τέτοιο πράγμα, θα σου κάνω μεγάλο κακό». Αυτός τα οράματά του αυτά τα έλεγε σε έναν θεολόγο του, Παπικό, ο οποίος, ο θεολόγος αυτός, του έλεγε: «Αυτά είναι από τον σατανά, μην πιστεύεις», του λέει, «στα όνειρα». Και έτσι, έπειτα από καιρό, απεφάσισε. Ακούστε πώς το έχει εδώ αυτός που διατυπώνει, ο Σιμεών: «Ο αρχιναύαρχος του Ενετικού Στόλου, διοικητής της νήσου Κερκύρας, Ανδρέας Πιζάνης...»

«...να ανεγείρει στον ναό του Αγίου θυσιαστήριον, ίνα τελείται εν αυτώ καθ’ εκάστην υπό Λατίνου ιερέως λειτουργία. Νομίσας δια τούτου θα αποδώσει στον Άγιο ευχαριστίαν διά την ελευθέρωση της πόλεως από τη βάρβαρον καταδρομήν. Αλλά πώς ποτέ ο της Ορθοδοξίας πρόμαχος ήθελε συγχωρήσει εν τη σεπτή αυτού εκκλησία να θυσιάζεται ο Υιός του Θεού υπό ετεροδόξων ιερέων με άζυμα; Όθεν δις φανερωθείς ο Άγιος εις τον ύπνον αυτού, διέταξεν αυτόν να απομακρυνθεί από το επιχείρημα τούτο. Αλλά αυτός δεν κατεπείθετο, διότι επίστευε περισσότερον εις τον θεολόγον αυτού, όστις του έλεγε ότι το όνειρο έγινε εκ διαβολικής συνεργίας».

«Και τους ιερείς, τους δικαιούχους του Αγίου Λειψάνου, ηπείλει, διότι δεν έστεργον εις τούτο το καινοτόμημα. Αφού, λοιπόν, διά της οπτασίας δεν απετράπη του επιχειρήματος, ήναψε παραδόξως εν καιρώ νυκτός...» «...εν τω παλαιώ φρουρίω πυριταποθήκη και, ανατρέψασα τας εν τη ακροπόλει οικίας, εφόνευσε πάντας τους περί αυτήν, πολλούς των άλλων Λατίνων. Και ο μεν Ανδρέας Πιζάνης επνίγη μεταξύ δύο ξύλων περισφιξάντων τον τράχηλον αυτού, ο δε κακόβουλος αυτού θεολόγος ευρέθη νεκρός κείμενος εις τινα αύλακα, μέσα σε ένα βαρέλι. Ούτε δε τα αυτά συνέβαινον, ο πρώτης πυριταποθήκης διορισμένος φύλαξ, επάνω εκεί, έβλεπε με δάδα, μια δάδα αναμμένη, προσερχόμενον τον Άγιον, όστις και τον μετέφερε σώον πλησίον της Εκκλησίας του Εσταυρωμένου». Τον πήρε ο Άγιος από εκεί, με τη δάδα έβαλε φωτιά στην πυριταποθήκη και την ανατίναξε, ταυτόχρονα τον πήρε τον φρουρό από εκεί σώον και τον πήγε απ’ έξω, στην Εκκλησία του Εσταυρωμένου.

«Τον εν τω υπερώω ευρισκόμενος κατά την ιδίαν ώραν, είδε τρεις φλόγας εξερχομένας από το κωδωνοστάσιον της εκκλησίας του Αγίου Σπυρίδωνος και διευθυνομένας εις την Ακρόπολη, ευθύς δε μετά τούτον η πυριταποθήκη ανετινάχθη. Εις δε την εν Βενετία πατρίδα του Πιζάνη, στο σπίτι του, κατά την αυτή νύχτα κεραυνός επιπεσών επί της εικόνας του Πιζάνου κατέκαυσε αυτήν, χωρίς άλλον τινά εν τη οικία να βλάψει. Πάντα δε τα παράδοξα ταύτα ετελέστησαν το 1718 έτος, τη 12η Νοεμβρίου». Και δεν είναι μόνο τα θαύματα αυτά τα οποία έχει κάνει. Ξέρετε ότι είναι ο άνθρωπος Άγιος, αλλά ο φιλάνθρωπος Άγιος, και μέχρι σήμερα όσοι ξέρουν να τον χρησιμοποιούν πολύ ωφελούνται.

Δεν πέρασε άνθρωπος με πίστη και δεν ελεήθη. Σας μεταφέρω δύο τινά, τωρινά, δηλαδή μετά από τη θανή του. Παραδείγματι, ήταν μια οικογένεια που είχε έντεκα παιδιά, δύο γονείς δεκατρείς, δύο γέροντες δεκαπέντε, πάμπτωχοι. Και πήγε και ζήτησε βοήθεια από τον Άγιο. Η βοήθεια συνήθως το εξής: να τον δανείσει ο Άγιος ένα καντήλι από τα καντήλια τα χρυσά που είχε επάνω κρεμασμένα σε ένα σίδερο οβάλ, από πάνω από το Άγιό του Λείψανο, να του ζητήσει ένα καντήλι, να πάει να το βάλει ενέχυρο, να κάνει μια δουλίτσα, να θρέψει τα παιδιά του που πεθαίνουν. Πράγματι, ένα πρωινό που η εκκλησία είχε ανοίξει από τον νεωκόρο και περιποιείτο, του υπέκλεψε την προσοχή.

Μέσα στο παρεκκλήσιο, θα ξέρετε οι περισσότεροι πού είναι, του λειψάνου του Αγίου, επάτησε επί της Αγίας του Λάρνακος και ξεκρέμασε ένα καντήλι χρυσό και το έβαλε στον κόλπο του. Πήγε την άλλη μέρα, το έβαλε ενέχυρο, πήρε ενενήντα τάλιρα τότε —το 1918 έχει γίνει αυτό— και έκανε την επιχείρηση. Όμως τα χρήματα δεν τα μάζεψε με τη συμφωνητή προθεσμία των πέντε μηνών που είχε πει και πήγε λίγο αργότερα. Στο διάστημα εκείνο, ένας καλόγερος από την Παλαιοκαστρίτσα είχε πάει να ψωνίσει ένα καντήλι και, από τα καντήλια που είδε στην προθήκη αυτού του χρυσοχόου, του άρεσε αυτό το καντήλι. Λέει: «Αυτό δεν μπορώ να σου το δώσω, δεν παίρνω άλλο». Αυτός, για να κάνει εμπόριο, να κερδίσει, σκέφτηκε το εξής: να δώσει το καντήλι αυτό και να δώσει ένα άλλο σε αυτόν που το έχει βάλει ενέχυρο, ίσης αξίας. Δεν θα ήταν το ίδιο σχέδιο, αλλά ίσης αξίας. Πράγμα το οποίο και έγινε.

Αποτέλεσμα: εκεί είναι το καντήλι και με λίγο καιρό πηγαίνει αυτός τα χρήματα και του δίδει αυτός ένα άλλο καντήλι. Αυτός ούτε είχε, ούτε έχασε, ούτε ήξερε πώς είναι το καντήλι. Το πήρε, εν πάση περιπτώσει, και πήγε την άλλη μέρα, με τον ίδιο τρόπο, πρωί να το βάλει στη θέση του.

Πήγε να το κρεμάσει με τη διχάλα. Το έβαζε να πιάσει, αλλά αυτό πήδαγε από τη διχάλα, δεν έπιανε. Ξανά, τίποτα. Βρέθηκε, λοιπόν, μπροστά σε αυτό το θαύμα. Ξανά το κατέβαζε, το έβαζε στον κόλπο και έφυγε.

Βασάνιζε με τη σκέψη του περί τίνος πρόκειται. Σκέφτεται, λοιπόν: «Πώς έκανε λάθος αυτός και δεν μου έδωσε εκείνο; Ή εν γνώσει ή εν αγνοία;» Ξαναπηγαίνει, λοιπόν, σε αυτόν και του λέγει: «Κάτι λάθος έχει γίνει εδώ». Του λέει: «Τι λάθος;» «Το καντήλι αυτό δεν πρέπει να είναι το δικό μου». Λέει: «Πώς το ξέρεις;» «Να κοιτάξεις, δεν ξέρω πώς το ξέρω. Είναι της πεθεράς μου, είναι σουβενίρ και λοιπά. Το καντήλι αυτό δεν είναι δικό μου». Εν πάση περιπτώσει, αυτός ήταν για να του ξεφύγει, αλλά είδε ότι άρχισε να χάνει λόγια.

Από εκεί στάθηκε σταθερότερος και εν τέλει του λέει: «Το καντήλι είναι το καντήλι του Αγίου». Όταν άκουσε αυτός «το καντήλι του Αγίου», όμως, λύθηκαν τα γόνατα. «Τι μου έκανες;» του λέει. «Με έκαψες». «Δεν σε έκαψα καθόλου εγώ. Κάηκες μοναχός σου». Εν πάση περιπτώσει, το αποτέλεσμα είναι: σηκώνεται και φεύγει στην Παλαιοκαστρίτσα. Δεν ξέρω με τι μέσον πήγε τότε, δεν υπήρχαν αυτοκίνητα και τέτοια πράγματα. Στη σειρά του, ο καλόγερος, όταν έμαθε ότι έχει αγοράσει καντήλι του Αγίου, εφοβήθηκε. «Πάρ’ το και πήγαινε, πάρ’ το και πήγαινε». Το πήρε το καντήλι, επέστρεψε στην Κέρκυρα, στην πόλη, και το έδωσε στον δικαιούχο. Αυτός την άλλη μέρα το πρωί, με τον ίδιο τρόπο, πήγε. Πάτησε πάνω στην Αγία Λάρνακα, είτε έτσι μπορούσε να το φτάσει. Το βάζει και ήδη εκάθισε εν ησυχία κρεμασμένο το καντήλι. Όμως έγινε θόρυβος, κοινολογείται, μαθαίνεται από την αστυνομία, επεμβαίνει σαν κλέφτης. Γίνεται δικαστήριο, γίνεται δικογραφία, φτάνει οπότε σε δίκη.

Και ο νεωκόρος εξετάζεται. Φτάνει, λοιπόν, η δίκη. Γίνεται η διαδικασία της δίκης και καλείται τώρα ο κατηγορούμενος να πει πώς έκλεψε το καντήλι. Λέγει, λοιπόν, ότι: «Εγώ, κύριε Πρόεδρε, είμαι πατέρας έντεκα παιδιών, η γυναίκα μου και εγώ δεκατρείς και οι γονείς μας δεκαπέντε. Δεν είχα και παρακάλεσα τον Άγιο να με δανείσει ένα καντήλι, να κάνω μια μικρή δουλειά, να μη μου πεθάνουν τα παιδιά». Και συνέβη η υπόλοιπος διαδικασία. «Πώς το πήρες το καντήλι;» «Βέβαια», λέει, «το πήρα το καντήλι». «Σήκω επάνω», του λέει, «εσύ, νεωκόρε, έλα, λοιπόν. Εσύ λες εδώ τα αντίθετα από αυτά που λέει αυτός. Αυτός λέει το πήρε το καντήλι. Τι λες;» Λέει: «Κύριε Πρόεδρε, εγώ δεν ξέρω. Εγώ ξέρω το καντήλι αυτό το άναβα όλο τον χρόνο αυτόν και είναι εκεί τώρα». Όταν άκουσε αυτό το πράγμα ο πρόεδρος, τον αθώωσε, τον πατέρα αυτόν.

Έχει γράψει τα πρακτικά και λέγει: «Κατόπιν θαύματος του Αγίου, απαλλάσσεται». Ο Άγιος ναι μεν το δάνεισε, αλλά έβαλε άλλο εκεί πέρα, ώστε να μη λείπει, να μη γίνει θόρυβος, γίνουν ανακρίσεις κλπ. Τον εκάλυψε, δηλαδή, κατά αυτή την έννοια. Θέλετε να σας πω και τη συνέχεια; Ακούστε τη συνέχεια, για του λόγου το ασφαλές. Προ ετών, δύο-τριών, πήγαινα στην Κέρκυρα με προσκυνητάς και μέσα στο αυτοκίνητο, που διηγούν πολλά από τον Άγιο, είπα και αυτό, ότι έγινε αυτό και αυτό. Μια κυρία στη συντροφιά μας, όταν πήγε εκεί πέρα και περίμενε στη σειρά της εκεί για να προσκυνήσει, θυμήθηκε αυτό που είχα πει. Και εκεί που στεκότανε παρακάλεσε τον Άγιο: «Ποιο είναι το καντήλι αυτό, Άγιέ μου, που εδάνεισες αυτόν τον άνθρωπο; Μας έλεγε ο κύριος Παναγιώτης στον δρόμο». Και άρχισε το καντήλι αυτό να κινείται.

Το έμαθα εκ των υστέρων, διότι εγώ παρακάλεσα να προσκυνήσουμε όλοι, για να φύγουμε εμείς να πάμε και στην Αγία Θεοδώρα. Άλλο λείψανο στην Κέρκυρα, τέτοια θησαυρισμένο. Έχει δύο λείψανα η Αγία Κέρκυρα. Η Θεοδώρα, η Αυγούστα, η βασίλισσα, είναι ολόσωμος στη Μητρόπολη της Κέρκυρας. Αποτέλεσμα είναι, λέω: «Περάστε να...» Δεν γίνεται αυτή η κυρία. «Περάστε», να ξέρω εγώ τι συνέβαινε, το οποίο έμαθα εκ των υστέρων. Και έτσι μας εβεβαίωσε ότι αυτό είναι αλήθεια, από ατομικό πειραματισμό δικό μας, από σύγχρονες περιπτώσεις. Ένα άλλο επίσης σοβαρό γεγονός, το οποίο έχει λάβει χώρα, είναι το εξής: ένας δικαστικός εκεί πέρα, μορφωμένος άνθρωπος, αμφισβητούσε και έλεγε ότι αυτό είναι αργυρολόγημα των παπάδων.

Διατηρούν με φάρμακα και λοιπά και δεν είναι δυνατόν αυτό να είναι λείψανο, αλλά είναι κάποια μούμια εκεί πέρα, όπως έλεγε και ένας άλλος αστυνομικός και είπε: «Πού πάτε σε αυτή τη μούμια;» Έδειξε με το χέρι του και ξεράθηκε το χέρι του. Εν πάση περιπτώσει, αυτός κατόρθωσε να βρει κάποια ημερομηνία που κάνουν αλλαγή του Αγίου. Του βγάζουν τα ρούχα, τα παπούτσια κλπ., τις παντούφλες του, τις οποίες κόβουν σε μικρά, μικρά, μικρά κομματάκια και τα φτιάχνουν μέσα σε φυλακτά και τα δίνουν στους προσκυνητές ως ευλογία.

Λοιπόν, κάποια τέτοια εορτή, μια τελετή τέτοια το χρόνο, και κατόρθωσε αυτός ο κύριος να μάθει και, σαν επίσημος εκεί του νησιού, έφτασε την ημέρα εκείνη εκεί και μπήκε κοντά στον δεσπότη, στους άλλους παπάδες, των άλλων, και έφτασε σε σημείο να του πιάσει τη γάμπα. Να ιδεί εάν ναι ή όχι είναι σαρξ ή αν είναι, τι είναι αυτό το πράγμα. Του έπιασε τη γάμπα, διεπίστωσε ότι είναι καθαρά σαρξ. Και το αποτέλεσμα είναι ότι την πλήρωσε τη νύχτα.

Όλη τη νύχτα μούγκριζε σαν το γελάδι. Η γυναίκα του να τον ξυπνήσει, τίποτα, δεν μπορούσε να τον ξυπνήσει όλη τη νύχτα. Το πρωί, όταν ξύπνησε, «Υπέφερες», του λέει, «απόψε;» «Υπέφερα», λέει. «Ήταν ο Άγιος από πάνω του και τον απειλούσε. Και του λέει: “Άπιστε, πας να μου πιάσεις τη γάμπα, ε;”» Τον εφοβέριζε όλη τη νύχτα. Αυτά είναι τωρινά που σας λέγω, δεν είναι τον καιρό εκείνο. Είναι τον καιρό ετούτο. Θα ήθελα ακόμη να σας αναφέρω πώς έφτασε αυτός ο Άγιος εκεί. Ο Μεθόδιος, ο μακαριστός, ο οποίος έχει κοιμηθεί τώρα, όπως ξέρετε, έχει γράψει και έχει κάνει ακολουθία του Αγίου. Εκεί μέσα αναφέρει μερικά πράγματα παράξενα. Επιτρέψατέ μου να σας μεταφέρω μερικά. Ακούστε τι λέγει.

Το ιερόν και σεβάσμιον λείψανον του Αγίου Σπυρίδωνος δεν μετεκομίσθη εις Κέρκυραν παρά του ιερέως Γεωργίου Καλοχαιρέτη, γιατί έτσι έχει επικρατήσει, ως ανακριβώς, ίσως δε και εκ λόγων σκοπιμότητος, ανεγράφη. Αλλά, ως εξάγεται εκ δουκικού διατάγματος του Συμβουλίου των Δέκα της Βενετικής Δημοκρατίας, εκδοθέντος την 14 Μαΐου 1489, το ιερό λείψανο του Αγίου, παραλαβών αυτό εκ της Κωνσταντινουπόλεως, κατ’ εφαρμογή του ρητού «δρυός πεσούσης, πας ανήρ ξυλεύεται», μετεκόμισεν εις Παραμυθίαν της Ηπείρου, ένθα και παρέμεινε εκεί χρονικόν τι διάστημα, ο ιερεύς Γρηγόριος Πολύευκτος.

Αυτός δε εκείθεν, κατά το έτος 1456, μετεκόμισεν αυτό εις Κέρκυραν. Ο αυτός δε Γρηγόριος Πολύευκτος, ευρών εις Κέρκυραν τον ιερέα Γεώργιον Καλοχαιρέτην, πρόσφυγα δε και τούτον και συμπολίτη του, εκληροδότησεν —πώς έχει περάσει το Άγιο Λείψανο— εκληροδότησε εις αυτόν το ιερό λείψανο του Αγίου Σπυρίδωνος. Ο δε Λουκάς Καλοχαιρέτης, εις εκ των κληρονόμων και υιός του ιερέως Γεωργίου Καλοχαιρέτη, εδωρήσατο —το κάνανε δώρο και προίκα εδόθη ο Άγιος, έχει δοθεί και προίκα— εδωρήσατο τη ιδία ανεψιά Ασημίνη το επί του λειψάνου μερίδιόν του. Είχαν μερίδιο τώρα αυτοί και το μερίδιό του το έδωσε στην ανιψιά του.

Ξέρετε, και μέχρι σήμερα συγγενείς, κληρονόμοι αυτοί, εισπράττουν από τα χρήματα εκεί πέρα. Δεν εισπράττει η Εκκλησία, εισπράττουν αυτοί. Ούτω πως το ιερόν και σεβάσμιον του Αγίου λείψανον, εξ υφαρπαγής, κρίμασιν οις οίδε Κύριος, εγένετο υπό Λουκά Καλοχαιρέτη, διά δωρητηρίου συμβολαίου συνταχθέντος εν Άρτη κατά το έτος 1512, αντικείμενον προικοδοτήσεως. Διά των δε των λόγων, διά των αυτών των λόγων, γράφει: «Έτι πάλιν ομολογώ το λείψανον του Αγίου Σπυρίδωνος», γράφει μέσα στο συμβόλαιο, «όπερ ευρίσκεται εις τους Κορφούς» —Κορφοί λέγεται η Κέρκυρα— «και κατά κληρονομίαν ευρέθη εις ημάς και είχαμεν εξουσίαν επιτροπής εις εκείνο το Άγιο Λείψανο».

«Εκείνην την επιτροπήν και εξουσίαν πάλιν χαρίζομαι της άνωθεν ειρημένης Ασημίνης, της ανιψιάς μου». Το μερίδιό μου, λέει, το δίδω, το παραχωρώ στην ανιψιά μου. Η δε Ασημίνα, θυγάτηρ του Φιλίππου, υιού του Γεωργίου Καλοχαιρέτη, έχουσα προικονομίαν επί του λειψάνου, του ιερού λειψάνου του Αγίου Σπυρίδωνος, ενυμφεύθη τον Σταμάτιον Βούλγαρη. Διά διαθήκης δε χρονολογουμένης από την 25η Νοεμβρίου 1571, όρισε ίνα το ιερόν λείψανον του Αγίου διαμένει ως κληρονομία εις τους υιούς της και τους εκ τούτων απογόνους. Άλλως είναι γνωστόν, τα ιερά λείψανα και οι ιεροί ναοί είναι δηλαδή αντικείμενα εκτός συναλλαγής και εκμεταλλεύσεως.

Καταρχάς, η συνέχεια της ιστορίας του λειψάνου. Καταρχάς, το ιερότατον του Αγίου λείψανον κατετέθη εν τω ναώ του Αγίου Αθανασίου, κειμένω παρά τους ομωνύμους προμαχώνας της πόλεως και κατόπιν, το 1808, υπό των Γάλλων κατεδαφισθέντι. Το κατεδάφισαν εκείνο που ήταν το λείψανο του Αγίου πρώτα μέσα. Εκεί εναπέκειτο και το της Αγίας Θεοδώρας λείψανον. Εντεύθεν μετετέθη στον ναό του Αγίου Λαζάρου, από εκεί τον πήγαν στον Άγιο Λάζαρο, κείμενον παρά το προάστειον του Αγίου Ρώκου. Όταν δε κατεδαφίσθησαν οι εκτός της πόλεως οικισμοί και εκκλησίες, όπως έγινε εκεί, τείχη...

Μετετέθη το μεν λείψανο του Αγίου Σπυρίδωνος στον ναό των Ταξιαρχών, Ταξιάρχου Μιχαήλ, το 1489, το δε της Αγίας Θεοδώρας στον ναό του Αγίου Νικολάου. Δεν είχε γίνει ακόμη ούτε ο ναός του Αγίου ούτε της Δημοσιάνας, που είναι της Αγίας Θεοδώρας. Εκεί το της Αγίας Θεοδώρας έμεινε μέχρι το 1740, ότε μετετέθη εις τον της κοινότητος ναόν των Ταξιαρχών. Το 1841, ανοικοδομηθείσης της Εκκλησίας Θεοτόκου Σπηλαιωτίσσης και ορισθείσης Μητροπολιτικής Εκκλησίας, μετετέθη εκεί και το λείψανον, όπου νυν απόκειται, της Αγίας Θεοδώρας. Ο Σταμάτιος Βούλγαρης, δύο έτη μετά των γάμων του, το 1527, έλαβε άδειαν παρά του βαΐλου της Κερκύρας Νικολάου Βραγαδίνου...

να χτίσει ίδιον ναόν του Αγίου εν τω προαστείω της πόλεως, παρά τον ναόν του Αγίου Λαζάρου, ουχί μακράν του νυν σωζομένου προς το Νέον Φρούριον προμαχώνος της πόλεως. Το λείψανο μετετέθη εν τω νεοδμήτω ναώ το 1531, μετά μακρόν δικαστικόν αγώνα προς τους συνδίκους της πόλεως, προτιμώντας να μένει τούτο εν τω της συντεχνίας ναώ των Ταξιαρχών. Κατά την εν έτει 1537 επίθεσιν κατά της νήσου του Σουλτάν Σουλεϊμάν, μετεφέρθη το λείψανο προσωρινώς, όπως εξασφαλιστεί, εις το Παλαιό Φρούριο, παρεκκλήσιον του Αγίου Κοσμά και Δαμιανού, ένθα προσεύχετο και η οικογένεια Βούλγαρη. Πήγαν εκεί και το πήραν και το λείψανο μαζί τους σαν περιουσία τους. Το 1557 οι Αρτέμιος και Νικόλαος Βούλγαρης ηναγκάσθησαν να μεταφέρουσιν αυτό και τα σκεύη του Ναού του...

Αγίου Σπυρίδωνος εις τον εν προαστείω Γαρίτσης ναόν του Αγίου Νικολάου, διότι η ενετική αρχή κατεδάφισε τους ναούς εκείνους προς οικοδομήν των οχυρωμάτων της πόλεως. Εις αντάλλαγμα παρεχωρήθησαν αυτοίς έτερα γήπεδα, εφ’ ων κατόπιν ανηγέρθη ο νυν υπάρχων του Αγίου ναός, όστις εγκαινιασθείς το 1569 συνεπληρώθη εξ ολοκλήρου το 1594, όπου είναι κατεθειμένον το Άγιο Λείψανο. Πέρασε όλη αυτή τη διαδικασία για να φτάσει εκεί που είναι σήμερα το Άγιο Λείψανο. Το λείψανο δις κατ’ έτος εκτίθεται εις κοινήν προσκύνησιν εν τω ναώ, επί τρεις μεν ημέρας κατά την εορτή, 11 έως 13 Δεκεμβρίου, τέσσερις δε το...

Πάσχα, Μέγα Σάββατο μέχρι της Τρίτης της Διακαινησίμου, και πανταχόθεν οι Χριστιανοί μετά ζήλου και πολλών πλουσίων αναθημάτων προστρέχουσι, ημέρας και νυκτός τελουμένων αγρυπνιών. Τέλος, μίαν ημέρα που εθέριζε με τους εργάτες στο χωράφι του, αισθάνθη δροσιά εις την κεφαλή του σαν να έβρεξε, εν πλήρει μεσημβρία του θέρους, και ανεφύησαν τρίχες ξανθές και μαύρες στην κεφαλή του. Και οι μεν εργάτες δεν εννόησαν περί τίνος πρόκειται, αλλά αυτός είπε ότι εις ολίγον πρόκειται να χωριστεί η ψυχή εκ του σώματος, πράγμα το οποίο και έγινε. Αυτά αναφορικώς με τον μεγάλο αυτόν Άγιο της Ορθοδοξίας, τον Άγιο Σπυρίδωνα, που εύχομαι οι ευχές του να είναι με όλο τον κόσμο και με μας. Αμήν.