On the Theotokos, Parts 1-2

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Dear listeners in Christ, I would ask your loving permission to speak about a subject that concerns many people today: the person of the Theotokos.

One might say that the person of the Theotokos has become a sign spoken against, just as our Lord was. For this very reason, I would like to offer a few words of illumination—not with passion, but with great love—both for those who love, esteem, venerate, and honor her, and for those who reject her.

Perhaps these words may shed a little light, so that some balance may be found in this matter. I think you know that the Theotokos is a biblical person, just as our Lord Jesus Christ is, just as the Holy Spirit is, just as the Honorable Forerunner is, and just as the Precious Cross is. These persons, and the symbol of the Precious Cross, were already present beforehand in sacred history. God speaks first about her, and then about Jesus, her offspring. If we open Genesis, chapter 3, verse 15, we find there the words of God addressed to Satan.

There, for the first time, He speaks about the Theotokos. He says, as you also read in your Scriptures: “And I will put enmity between you”—that is, Satan—“and the woman,” clearly the Theotokos, “and between your offspring and her offspring,” meaning Jesus. “He”—Jesus—“shall crush your head, and you shall strike His heel.” The Old Testament also prophesies about her and, in very many places, portrays and prefigures her as a type. Yet despite the exceedingly clear teaching of Holy Scripture concerning the Theotokos,

many dispute the honor due to her person. First, they maintain that she should not be called Theotokos. Second, they claim that after giving birth to the Savior, she supposedly bore other sons by Joseph. These claims are not truths drawn from Scripture or from Holy Tradition—which, of course, they also reject—nor are they supposedly edifying teachings. I do not know by what spirit these people are driven to portray the all-pure Mother of the Word as having no exceptional

worth and as deserving no special honor, because she is supposedly no different from any other woman. Yet for the protection of those who are willing to listen—our own Orthodox faithful, as we might say—our duty, born of love for our neighbor and of our boundless reverence for the Theotokos, our Mother, commands us to strike these claims down with the word and, in some measure, dispel all these arguments and teachings, which in the final analysis are blasphemies. If we wished to look back and discover where our Most Holy Theotokos first appears...

we would have to find her, as we heard, in the first book of the Old Testament, specifically in Genesis 3:15. There we see her as the woman whose offspring will crush the serpent’s head. If we wished to follow her chronologically, we could next find her in the same book of Genesis, chapter 28, verses 12–13, where she is presented as Jacob’s ladder, by which God descended. We could then find her as the bush that burned without being consumed, in Exodus 3:1–4. Just as the bush received the fire and was not consumed, so the Theotokos received the fire of the Godhead and was not consumed. We could also find her as the jar that bore the manna. We find this in Exodus, chapter 16, verse 33, and Christ Himself invokes this image in John, chapter 6, verses 49–58. There, an earthen jar bore the heavenly manna; here, an earthly human being, another jar, likewise bore the heavenly manna, as Christ said.

We could find her in Aaron’s rod that budded, a type of our Most Holy Theotokos. Just as a dry rod there produced leaves and perhaps fruit, so here a Virgin gives birth. We find this in Numbers 17:1–10. In Judges she is spoken of as the dew-covered fleece foreseen by Gideon, in chapter 6, verse 36. Isaiah also beholds and presents her to us as the Virgin who will bear Emmanuel in her womb, in Isaiah 7:14: “Behold, the Virgin shall conceive and bear a son,” and the rest, which you also know from the Gospel according to Matthew that we hear during the days of Christmas. Isaiah also sees her as a light cloud carrying Him who is above Godhead into Egypt. In other words, he sees her flight into Egypt as she carries our Christ in her arms. This is found in Isaiah 19:1. David, in Psalm 44, verse 9, sees her as the Queen at the right hand of the Lord. Isaiah, in chapter 6, verse 6, sees her as the mystical tongs,

by which he received the coal—the coal is our Lord Jesus Christ—and his lips were cleansed. In Hebrews 9:1–5, Paul presents her as the Ark of the Covenant. In those same verses we also find her as the Tabernacle of Testimony. In Ezekiel 44:1–3, we find her as the closed gate. God passed through it and came forth, and it remained closed—a type of the perpetual virginity of the Theotokos. These are not the only types, for we are not exhausting the subject; we are simply presenting sincere seekers with passages that prefigure the Theotokos. Yet many who pretend that they cannot understand the title “Theotokos” persist very strongly. They claim that the title supposedly implies that Christ, as God, is not eternal, and therefore that we Orthodox supposedly show irreverence toward God our Savior by calling His mother Theotokos. But Greeks, at least, whatever group they may have joined today, know—or certainly ought to know—that we Orthodox

proclaim in our Creed, as they themselves once proclaimed together with us, that we believe “in one Lord Jesus Christ, the only-begotten Son of God, begotten of the Father before all ages.” Why, then, do they accuse us, when in our Creed we declare so solemnly that Christ is from the Father before all ages? Why do they accuse us when we call His mother Theotokos? Therefore, whatever they appear to insinuate against us—that Christ our God is not eternal—is false.

The Holy Spirit, speaking through Isaiah in chapter 7, verse 14, said—and the angel recalled it, as we mentioned before, while the Evangelist Matthew repeated it—“Behold, the Virgin shall conceive and bear a son, and they shall call His name Emmanuel,” which means, “God with us.” Do we not see clearly in this passage of Holy Scripture that the Virgin would give birth, as indeed she did, to God with us—to Emmanuel, that is, to God incarnate? In the religious language of Christians, what else should the woman who gave birth to God be called? Should she not be called Theotokos? But let us proceed to the direct naming of the Theotokos by the Holy Spirit.

Consider, for example, the Theotokos at her visit to Elizabeth. What do we read there? “And it came to pass, when Elizabeth heard the greeting of Mary, that the babe leaped in her womb.” It continues: “And Elizabeth was filled with the Holy Spirit, and she cried out with a loud voice and said: ‘Blessed are you among women, and blessed is the fruit of your womb. But why is this granted to me, that the mother of my Lord should come to me?’” See how the Holy Spirit, through Elizabeth, calls Mary the mother of her Lord—her Lord, meaning her God. And you ask: who else is this Lord?

God. Do we not read in the Prophets, “Thus says the Lord,” and, “The word of the Lord came to Jeremiah”? Therefore, Elizabeth’s phrase “the mother of my Lord” means, I believe, “the mother of my God.” And since the Virgin is the mother of God, she is Theotokos. Whoever denies this title, whether foreign or local, unknowingly fights against the Holy Spirit, by whose illumination other passages of the New Testament were also written. For example, in Luke 1:35 we read: “The power of the Most High will overshadow you; therefore, the Holy One who is to be born will be called the Son

of God.” And I ask you: since the One to be born is the Son of God, what should the woman who gave birth to the Son of God be called? Should she not be called Theotokos? Second, in Romans 1:3 we read: “Concerning His Son, who was born of the seed of David according to the flesh, and declared to be the Son of God with power according to the Spirit of holiness, by the Resurrection from the dead.” But if the One born of the seed of David is the Son of God and God blessed forever, what should the woman who bore the blessed Son of God be called? Should she not be called Theotokos? Here is another passage. What does Romans 9:5 say?

“Of whom are the fathers, and from whom, according to the flesh, Christ came, who is over all, God blessed forever.” What should the woman who bore the Son of God, blessed forever, be called? Theotokos, of course. Again, Galatians 4:4 says: “When the fullness of time had come, God sent forth His Son, born of a woman, born under the law, to redeem those who were under the law,” and so forth. If the One sent by God to be born of a woman is His Son, what should the woman who bore His Son—that is, the Son of God—be called?

She must be called Theotokos. Moreover, beloved, the title Theotokos expresses another great teaching. Through this title, briefly yet richly, even the simplest Christian confesses the great teaching of the Incarnation: “And the Word became flesh and dwelt among us.” How did He become flesh? Who gave flesh to the Word, as we read in John 1:14? By calling the Virgin Mary Theotokos, we say and do nothing other than confess that Jesus Christ has come in the flesh.

“Every spirit that confesses that Jesus Christ has come in the flesh is of God; and every spirit that does not confess that Jesus Christ has come in the flesh is not of God. And this is the spirit of the Antichrist.” Is this not found in our Scripture, in 1 John 4:2–3? How, then, could we Orthodox fail to use the word Theotokos, which so wonderfully expresses both the letter and the spirit of Holy Scripture and proclaims the great Mystery of godliness—“God was manifested in the flesh”—that is, the Incarnation of the Lord?

As you will have heard, when such questions are raised, various opponents and certain self-appointed fellow travelers, unlearned in these matters, change their ground and, clothing themselves as it were in sheep’s clothing, say: “How can we confess Mary as Theotokos, when the title Theotokos was not in use in the Church from the beginning? The Fathers of the first centuries, they say, do not mention it in their writings, and it was wrongly established in the fifth century by the Third Ecumenical Council at Ephesus.” This, of course, is insincere, because these people do not accept the Holy Fathers, nor do they accept the Ecumenical Councils.

They do not accept them. How, then, can they call them as witnesses in defense of their case? Their reasoning may sound valid, but what they say is untrue. The facts are entirely the opposite. They appeal, for example, to Basil the Great, Saint Epiphanios, John Chrysostom, and others. More specifically, they say that it is universally known from Church history that all the important Fathers of the Church—but which Church, theirs or ours? Our Church certainly has Fathers—confessed the Theotokos as Theotokos even before the Third Ecumenical Council, which took place in the fifth century.

They claim that for four hundred years after Christ none of these Fathers called Mary Theotokos. That is false; it is not true, for the facts are very different. Let us hear, for example, an ancient, almost apostolic Father: Origen, who lived before the Third Ecumenical Council and flourished around AD 238. He uses the title Theotokos, saying: “He calls the woman who was already betrothed a wife; so too was it said concerning Joseph and the Theotokos.” This is found in his Commentary on Deuteronomy, volume two, page 331. Another Father, Dionysius of Alexandria, writing to Paul of Samosata around AD 250, says: “He who was incarnate of the Holy Virgin and Theotokos Mary.” Another Father, Gregory of Neocaesarea, around AD 275, says: “The Holy Theotokos raised the song of this prophecy,” in his Homily on the Annunciation. Another Father, Methodius, Bishop of Patara, around AD 300, says: “And through the tongs—the Theotokos—the life-giving and ineffable coal, incarnate from her immaculate and all-blameless altar, was offered; and the righteous man, standing there as with tongs, spoke typologically of the Mother of God who ministered God to mankind.”

“O most glorious and sacred Mother of God, I beseech you. What prayer shall we offer, O Virgin Mother and Mother who remained a Virgin, you who have been revealed as higher than all the noble and more honorable than every visible and invisible creature? For through you the Lord God of hosts became God with us. Hail, hail, Mother of God and handmaid!” This is from his homily On Symeon, Saint Anna, and the Holy Theotokos, on pages 406–411 and 417–421. Eusebius also, in his Ecclesiastical History, refutes all those who claim that the Fathers do not speak of the Theotokos.

He says, “The most devout Queen”—clearly meaning Saint Helen—“adorned with a wondrous monument in Bethlehem the place where the Theotokos gave birth.” In other words, Saint Helen built the sacred church in Bethlehem, where the Theotokos gave birth. This is found in the Ecclesiastical History, in the Life of Constantine, chapter 43. So what ecclesiastical history are they speaking of, and which ecclesiastical history are they using? Athanasius the Great, in AD 296, also says: “And the angel himself who appeared confessed that he had been sent by the Master, just as Gabriel was sent to Zacharias and, in the case of Mary the Theotokos, he himself declared it.”

Elsewhere he says: “And afterward, for our sake, having taken flesh from the Virgin Mary the Theotokos, He became man.” And elsewhere: “Therefore, since the flesh came from Mary the Theotokos, He Himself is said to have undergone this other birth and to have come into being through it.” And John leapt with gladness. Let us read Against the Arians, volume one, pages 563, 579, and 583, and volume two, pages 824, 875, and 1271. Let us continue. Cyril of Jerusalem calls the Mother of the Lord Theotokos in his letter to Nestorius, volume one of the conciliar documents, page 436.

Julian the Apostate, around AD 360—that impious apostate—also mentions her as Theotokos while rebuking the Christians who used this title. He says: “Why do you call the mother of the Galilean Theotokos?” And again: “You never cease calling Mary Theotokos.” This is found in Julian, pages 262–276. Would you like another witness? Basil the Great, whom they claim says nothing about this, explicitly refutes all these assertions around AD 370. He says: “Because the ears of those who love Christ cannot bear to hear that the Theotokos ever ceased to be a Virgin, we shall remain silent about those matters, since these testimonies are sufficient.”

Gregory the Theologian says something else that is deeply striking, sternly condemning this blasphemy. He says: “Anyone who does not regard Mary as Theotokos is separated from the Godhead.” We cannot say that Christ is God if we refuse to confess that His mother is Theotokos. And you understand what this means for all those who claim such zeal for Christ while rejecting His mother, the Theotokos. Would you like another witness? Amphilochius of Iconium, around AD 370, says: “Through hearing, the Virgin Mary conceived the living God.” And again: “If anyone thinks himself a Christian, yet rails against the Theotokos, the divinely inspired Virgin, he also rages against sound doctrine.”

This is from Amphilochius, On the Holy Theotokos, pages 38, 41, and 45. The divinely inspired Epiphanius, around AD 380, whom they slander by claiming that he says nothing, writes: “And in these things He is also man, and He shall be known as having been formed without the seed of man from Mary the Theotokos, taking from her flesh worthy of Himself, according to the saying, ‘born of a woman.’” John Chrysostom, whose authority they have tried and continue trying to erase, says: “There is nothing in this life like Mary the Theotokos.” He says that nothing in life can compare with Mary the Theotokos. “O man, pass through the whole creation in your contemplation.”

“See whether anything is equal to or greater than the Holy Virgin Theotokos. Travel across the earth, look over the sea, search the air, examine the heavens with your understanding, call to mind all the invisible powers, and see whether there is any other such wonder in all creation.” This comes from a homily On the Holy Virgin and is found in volume five, page 879. Elsewhere he says: “If, then, they claim that Melchizedek belongs to the heavenly realm or to some other place, let them hear that he too came after Christ, who was incarnate from Mary the Theotokos.” Yes, that is all for today. God willing, and by her grace, we shall say something more on another day. Rejoice in the Lord. My beloved listeners in Christ, rejoice in the Lord.

In our previous talk, we spoke about the person of the Theotokos, always with the aim of shedding light, because there is great misunderstanding concerning her. You will remember that we examined the testimony of the Holy Fathers: whether, and to what extent, they called our Mary Theotokos before the Third Ecumenical Council, which took place in AD 431. For all the opponents of Orthodoxy claim that the Theotokos should not be called Theotokos,

and that supposedly none of the Fathers ever called her by this title. We brought forward many Fathers: Athanasius the Great, Saint Cyril of Jerusalem, Basil the Great, Saint Gregory, the divinely inspired Epiphanius, John Chrysostom, Saint Methodius, Saint Gregory of Neocaesarea, Dionysius of Alexandria, Origen, and many others. They refute this claim and testify that the Theotokos was called Theotokos even before the Third Ecumenical Council. Let us now cite a few more who also called her Theotokos before that Council, confirming the teaching of the Church and the Holy Fathers that she is Theotokos, not merely Christotokos, the bearer of Christ. Saint Proclus, for example, a disciple of John Chrysostom, calls the Virgin both Theotokos and a sacred treasure. He says: “The Holy Theotokos and Virgin Mary has called us together here: the undefiled treasure of Ever-Virginity, the spiritual Paradise of the Second Adam, the workshop in which the two natures”—the human and the divine—“were united, the feast of the saving exchange, the bridal chamber in which the Word (Logos) espoused the flesh, and the living burning bush of human nature.”

“The fire of the divine birth pangs did not consume her: the handmaid and Mother, the Virgin and heaven, the only bridge from God to mankind, the loom of the awesome dispensation, upon which the robe of union was woven ineffably.” This comes from one of his homilies, a praise of the Theotokos, on page 60. Theodoret also says that calling the Virgin Theotokos is an Apostolic Tradition. In a dialogue against Pelagius, he writes: “The ancient heralds of the Orthodox Faith, following the Apostolic Tradition, taught that the Mother of the Lord must be called and confessed as Theotokos.”

Thus, the testimony of these fifteen holy men came first. Then, gentlemen, came the Third Ecumenical Council, held at Ephesus in AD 431, to anathematize Nestorius and his followers, who disputed the title Theotokos for Mary the Ever-Virgin, and to confirm the teaching of those Fathers. Yet despite these decisive answers, we are prepared to set aside this good and noble title for the Virgin—Theotokos—if those who argue against us can truly convince us that the principal source, Holy Scripture itself, forbids the title Theotokos. Then we shall believe them and accept their position.

Furthermore, in trying to justify their war against the title Theotokos, they fall into the most extreme blasphemy, saying that the Virgin did not give birth to God. Their argument is: since she did not bear God, she is not Theotokos; therefore, she did not give birth to God. What, then, did she give birth to? The followers of Nestorius answer: a mere man. Then why do you say that you believe in the divinity of Christ? Take care that you are not, in reality, genuine followers of the anathematized heretic Nestorius rather than true Christians, for you do not believe the truths of the Gospel, which says: “The Word (Logos) became flesh and dwelt among us.” Some people say: “Listen to those Orthodox Christians—they believe

that God was born from a woman.” But I ask: which Orthodox Christians call the Mother of the Lord Theotokos while believing that she gave personal or hypostatic origin to the beginningless Word (Logos) of God? Such an understanding of the title Theotokos is entirely unknown to genuine Orthodoxy. It is unknown. We demonstrate this through our Holy Father Cyril of Jerusalem, who says: “Thus the Holy Fathers confidently called the Holy Virgin Theotokos, not because the nature of the Word (Logos)—that is, His divinity—received the beginning of its existence from the Holy Virgin, but because His holy body, endowed with a rational soul, was born from her; and since the Word (Logos) was united to it according to hypostasis, He is said to have been born according to the flesh.”

What could be clearer than this? What could be more reasonable or more Orthodox? The title Theotokos was given most rightly, for it shows that the One who became incarnate is perfect God and perfect man. Saint John of Damascus expresses this clearly when he says: “The title Theotokos contains the whole Mystery”—that is, the whole mystery of the Incarnation. “For if she who gave birth is Theotokos, then He who was born from her is certainly God, and certainly also man. For how could God, whose existence is before all ages, be born from a woman unless He had become man?” Thus this Holy Father says with perfect clarity: How could God, who exists before all ages, be born from a woman unless He became man? This is precisely what Orthodoxy teaches, and not what those outside the Orthodox Faith claim.

We know, then, that those who distort and slander Holy Scripture and the devout teaching handed down by Christ’s Church through the Holy Fathers show contempt for the Word (Logos) of God and, consequently, for God Himself. But, as you know, the matter concerning the Theotokos does not end here. Our Orthodox Church of Christ devoutly believes, as we have said, that she who, because of her purity and holiness, was counted worthy to be addressed by the angel as full of grace and blessed among women did not become the bride of Joseph, but remained Ever-Virgin.

Unfortunately, the heterodox reject this teaching with their usual stubbornness. The passage on which they chiefly rely is what the angel said to Joseph in a dream: “Joseph, son of David, do not be afraid to take Mary your wife.” They also rely on the other passage: “Then Joseph, rising from sleep, did as the angel of the Lord commanded him and took his wife, and did not know her until she had borne her firstborn Son.” We read these words in Matthew 1:20 and 25. First, they say that the phrases “do not be afraid to take Mary your wife” and “he took his wife”

clearly mean that Joseph took the Virgin as his spouse. Second, they maintain that the words “he did not know her until she had borne her firstborn Son” imply that he knew her afterward. Third, they claim that the word “firstborn” shows that other children were born afterward, making them second-born. But let us examine each argument separately. First, the phrases “do not be afraid to take Mary your wife” and “he took his wife” should not lead us to think that Joseph took the Theotokos as his spouse. Rather, he took her under his protection, because later, when Herod sought to kill the Child,

the Theotokos would otherwise have been left alone, without Joseph’s protection, and would not easily have been able to protect Him. Furthermore, if our Most Holy Theotokos had appeared pregnant without a man beside her, she would have been regarded as an adulteress and, according to the law, would have had to be stoned. For this very reason, God’s providence appointed Joseph as her protector, so to speak, to shelter her, so that the whole divine dispensation might be fulfilled. It would be rather absurd and even blasphemous, I would say, to conclude that an angel came down from heaven to arrange a marriage, especially in the midst of the supreme and ineffable event of the Savior’s Nativity. But the opponents of Orthodoxy do not pay attention to the fact that

even before the angel appeared, Holy Scripture called Joseph her husband in these words: “Then Joseph her husband, being a righteous man and not wanting to make her a public example.” This is Matthew 1:19. Although he was still only betrothed to her, Scripture calls him her husband, for the immediately preceding verse says: “After His mother Mary was betrothed to Joseph,” as we read in Matthew 1:18. Moreover, even after the angel appeared, Mary is still described in Holy Scripture as betrothed. If the interpretation offered by these people were true, she would have been called Joseph’s wife, not his betrothed. According to the heterodox argument, all this matchmaking and marriage supposedly took place at the beginning of her pregnancy.

Yet when the time came for Mary to give birth, Holy Scripture still described her as betrothed. Let us hear what Luke says: “Joseph also went up from Galilee, out of the city of Nazareth, into Judea.” Why did he go up? To be registered by himself? No, but with Mary. Who was she? His wife? No: “with Mary, who was betrothed to him and was with child.” This is Luke 2:4–5. Why does it not say “with his wife,” but rather “with Mary, who was betrothed to him”? That is the point. And if you opponents insist on interpreting the Gospel literally in this matter, then tell us: the angel calls Joseph “son of David”—“Joseph, son of David, do not be afraid,” and so forth. Was he literally David’s son? Certainly, you will say no. Why, then, do you not interpret that phrase literally, while interpreting the matter of Mary literally? And why do you not reject the whole passage, since it was also a dream? You could easily say, “We do not believe in dreams, so we reject it.” I think you would be more honest if you rejected the entire Gospel than you are now, when you distort it. Another proof that Mary never became Joseph’s wife is that nowhere is she called the wife of Joseph, but always the Mother of the Child or the Mother of Jesus. For example, what does Matthew 2:11 say? “The Child”

“The Child with Mary His mother.” What does Matthew 2:13 say? “Arise, take the Child and His mother.” What does Matthew 2:14 say? “And he arose, took the Child and His mother by night.” What does Matthew 2:20 say? “And he arose, took the Child and His mother, and came into the land of Israel.” Nowhere, then, does it say, “his wife.” And in Luke 2:43 we read: “Joseph and His mother did not know it.” What does it say in 2:48? “And His mother said to Him.” And in 2:51? “And His mother kept all these sayings in her heart.” But it is not only Matthew and Luke. What about John? What does John say? He does not call Mary the wife of Joseph, but the mother of Jesus.

“On the third day there was a wedding in Cana of Galilee, and the mother of Jesus was there.” Not the wife of Joseph, but the mother of Jesus. John 2:1. “And when the wine ran out,” it says, “the mother of Jesus said to Him,” in 2:3; and, “His mother said to the servants,” in 2:5. We read the same thing in Acts 1:14. This, then, is the true designation of our Most Holy Theotokos: the mother of the Child and the mother of Jesus, not the wife of Joseph, because she was never his spouse, but only betrothed to him. This was so that she might remain under his protection, shelter, and guardianship, as

we said earlier. Yet despite all these clear testimonies, as you know, the so-called Roman Church, unfortunately, through a mistaken interpretation of these passages, has even established, as they say, a feast on January 23 commemorating the marriage of the Theotokos to Joseph. Unfortunately, it failed to understand the meaning of Matthew 1:19–20 and 24, because Matthew, as we know, was a Hebrew and knew Greek only through practical use, and his Gospel is full of Hebraisms. Luke, however, knew Greek well, clarifies the matter, and relates that when...

Joseph went up to Bethlehem for the census, he went “with Mary, his betrothed, who was with child,” and not “with his wife,” as we said before. This passage proves that the teaching of the so-called Roman Church—that a marriage supposedly took place between Mary and Joseph—and its establishment of a special feast on January 23 are not true. In general, if we wish to understand this matter, although Joseph was instructed in a vision, in Matthew 1:20, to assume the role of the supposed father, as Luke states very clearly in 3:23, “being, as was supposed, the son of Joseph,”

it does not follow that he also contracted a marriage with Mary, or that he necessarily took her into his home as his wife. For Luke says that even on the eve of the birth, as we heard, she was still betrothed to Joseph. And when she returned from Elizabeth, where did she go? She went to her own house, not to his. “And Mary remained with her about three months and returned to her own house”—not his. Luke 1:56. Nevertheless, some of the Holy Fathers teach that “Mary was given by God, certainly not in marriage, but for companionship under one roof.”

John Chrysostom, for example, says this in his fourth homily on Matthew. Yet “dwelling together” does not always have the meaning given to it by the various opponents of Orthodoxy, namely marital union between Joseph and Mary. For besides living together or sharing one’s life, the expression can also mean being associated with someone, being connected, residing in the same large dwelling, and other related meanings. Thus, beloved, Mary was under Joseph’s direct supervision, guardianship, and protection, but not under the same roof, as Holy Scripture itself clearly states. This is shown by Matthew’s words in 1:18: “before they came together.”

It is also shown by the words, “Do not be afraid to take her”—that is, to receive her—or, in other words, “do not hesitate to receive her.” These expressions prove that until the vision, that is, until the fourth month of the pregnancy, the betrothed couple had not lived together. And since they had not lived together up to that point, it follows most reasonably that after the Angel’s revelation of the incomprehensible Mystery, they did not live together either. Now, of course, there are other stumbling blocks in these texts. One is found in those two words, “until she had.” Here our opponents tell us that they see something. “Do you not see,” they say, “that Scripture says he did not know her until she gave birth, before they came together? Therefore, he knew her afterward.” If, then, you say this about the Ever-Virgin Mary...

Let us take this case from the beginning of Scripture, beloved, and interpret it by means of Scripture itself. First, I would like to say this: in the language of Holy Scripture, the expressions “until,” “until such time as,” and “until when” do not always bear the meaning assigned to them by every kind of opponent. They do not refer only to a period of time after which the opposite occurs. They can also mean “always” and “eternally.” Let us see. In this case, “until” was not used to tell us that Joseph knew her afterward, but to exclude any previous childbirth.

This is also demonstrated by other passages of Scripture. The text means that this was her first childbirth: until then, she had never given birth. We may cite the following parallel examples. First, in Psalm 71:7 we read: “In His days righteousness shall flourish, and abundance of peace, until the moon is taken away.” If “until” has the meaning our opponents—the Jehovah’s Witnesses and others—give it, then after the moon is removed, God’s righteousness must turn into unrighteousness. Such a conclusion is reckless, irrational, and indefensible. Second:

In John 9:18 we read: “The Jews did not believe concerning him that he had been blind and received his sight, until they called the parents of the man and questioned them.” In this passage, the word “until” indicates the continuation of the same state: the Jews still did not believe even after the blind man’s parents had been summoned, as the divinely inspired Evangelist himself relates in verses 24–41. Third, in Psalm 109:1, together with Matthew 22:44 and Acts 2:35, we read: “The Lord said to my Lord, ‘Sit at My right hand, until I make Your enemies a footstool for Your feet.’” Here too, “until”

has the sense of something permanent and everlasting. Otherwise, we would have to believe that a time will come when the Lord will cease to be beside God, with God, if “until” has only a temporal meaning and not an eternal one.

There is another classic verse in Genesis which says: “The waters of the flood continued to decrease until the tenth month.” Here too, “until” indicates permanence and continuation, not a reversal. For if we accepted the interpretation some people give—that the waters decreased until the tenth month and then ceased decreasing—neither they nor any of us would be here today. Fifth, there is another verse which says the following:

Genesis 8:7: “And he sent out the raven; and it went out and did not return until the waters had dried up from the earth.” So we ask: since the raven did not return while there was water, did it perhaps return once the earth had dried? According to their interpretation, it would have had to return afterward. Sixth, in 2 Samuel 6:23, also called 2 Kingdoms, we read: “And Michal the daughter of Saul had no child until the day of her death.” We ask all these opponents, these interpreters of every kind who twist the text: since Michal did not give birth until she died, how can they maintain that she did not give birth after her death? For according to the way they interpret “until,” she

would have had to give birth after death. You see, then, how matters stand. There is yet another verse, Matthew 28:20: “And behold, I am with you always, until the end of the age.” Will He perhaps cease to be with them after the end? That too would be absurd. Let us not be deceived. The Theotokos bore other children after the birth of the Lord no more than the floodwaters stopped receding, the raven returned to the ark after the earth had dried, or Michal gave birth after her death. John Chrysostom himself gives us the correct—the most correct—interpretation of “until,” saying:

“He said this here, certainly not so that you might suspect that afterward Joseph knew her, but so that you might understand that before the birth the Virgin was entirely untouched.” This is from his fifth homily on Matthew. These points have been added in love and out of a sense of duty, as a continuation of our talks concerning the Theotokos. Perhaps, by her grace and with your love, we shall be able to continue in our next talk. Once again, rejoice in the Lord.

Εν Χριστώ ακροαταί, θα ήθελα να μου επιτρέψει η αγάπη σας να μιλήσω για ένα θέμα που απασχολεί πολλούς ανθρώπους σήμερα, που έχει σχέση με το πρόσωπο της Θεοτόκου.

Θα μπορούσε να πει κανείς, το πρόσωπο της Θεοτόκου έχει καταντήσει σημείον αντιλεγόμενον, όπως και ο Κύριός μας. Γι' αυτό ακριβώς, μία ομιλία φωτιστική, όχι με πάθος, αλλά με πολλή αγάπη και γι' αυτούς που την αγαπούν, την εκτιμούν, τη σέβονται, την προσκυνούν, αλλά και γι' αυτούς που την απορρίπτουν, να έλεγα δύο λόγια.

Θα μπορούσαν να ρίξουν λίγο φως ίσως, ώστε να βρεθεί κατά κάποιον τρόπο η ισορροπία του θέματος. Νομίζω ότι θα ξέρετε ότι η Θεοτόκος είναι βιβλικόν πρόσωπον, όπως ο Κύριος ημών Ιησούς Χριστός, όπως το Πνεύμα το Άγιον, όπως ο Τίμιος Πρόδρομος, όπως ο Τίμιος Σταυρός. Αυτά τα πρόσωπα και το σύμβολον του Τιμίου Σταυρού προϋπήρχον εις την ιστορίαν. Περί αυτής κάμνει πρώτον λόγον ο Θεός και κατόπιν περί του Ιησού, του σπέρματος αυτής. Εάν ανοίξουμε στη Γένεση, γάμα 15 περίπτωση, θα βρούμε εκεί τα λόγια του Θεού προς τον σατανά.

Εκεί το πρώτον ομιλεί περί της Θεοτόκου. Λέγει εκεί, όπως θα διαβάζετε και εσείς στας Γραφάς σας: «Καὶ ἔχθραν θήσω ἀνὰ μέσον σου», δηλαδή του σατανά, «καὶ ἀνὰ μέσον τῆς γυναικός», προφανώς της Θεοτόκου, «καὶ ἀνὰ μέσον τοῦ σπέρματός σου καὶ ἀνὰ μέσον τοῦ σπέρματος αὐτῆς», του Ιησού δηλαδή. «Αὐτός», ο Ιησούς, «σου τηρήσει κεφαλήν», θα σου συντρίψει, λέει, την κεφαλήν, «καὶ σὺ τηρήσεις αὐτοῦ πτέρναν». Ακόμη η Παλαιά Διαθήκη προφητεύει περί αυτής και προτυπώνει και προσυμβολίζει αυτήν σε πλείστα όσα μέρη. Παρά όμως τη σαφεστάτην διδασκαλία της Αγίας Γραφής περί της Θεοτόκου,

πολλοί αμφισβητούν την τιμή του προσώπου αυτού. Πρώτον, διατείνονται ότι δεν πρέπει να ονομάζεται Θεοτόκος. Και δεύτερον, ότι μετά τη γέννηση του Σωτήρος έτεκε δήθεν και άλλους υιούς μετά του Ιωσήφ. Αυτά όμως, όχι ότι είναι αλήθειες εξηγμένες από τη Γραφή ή της Ιεράς Παραδόσεως, την οποία και αυτήν βέβαια απορρίπτουν, ή ότι είναι εποικοδομητικές δήθεν γνώσεις, αλλά δεν ξέρω από τι πνεύμα ελαύνονται οι άνθρωποι αυτοί για να παραστήσουν ότι η υπεράγνος του Λόγου Μητέρα δεν έχει καμιά εξαιρετική

αξία δηλαδή, ουδέ οφείλεται σε αυτή κάποια τιμή, διότι είναι δήθεν σαν μια από τις άλλες γυναίκες. Προς προφύλαξη όμως των θελόντων, όπως θα λέγαμε, των ημετέρων, των Ορθοδόξων, μας επιτάσσει το καθήκον από την προς τον πλησίον αγάπη και ο άπειρος προς τη Θεοτόκο Μητέρα μας σεβασμός, εν τω λόγω πατάξαντες, διαλύσωμεν κατά κάποιον τρόπο όλες αυτές τις συζητήσεις, όλες αυτές τις διδασκαλίες που είναι, κατά κάποιον τρόπο, στην τελευταία ανάλυση βλασφημίες. Αν θα θέλαμε να ανατρέξουμε να βρούμε την Παναγία μας...

πότε πρωτοεμφανίζεται, θα πρέπει να τη βρούμε, όπως ακούσαμε, στο πρώτο βιβλίο της Παλαιάς Διαθήκης και συγκεκριμένως στη Γένεση, στο γάμα 15. Εκεί τη βλέπουμε, όπως ακούσαμε, ως τη γυναίκα αυτή που το σπέρμα της θα συντρίψει την κεφαλή του όφεως. Αν θα θέλαμε χρονολογικώς να την παρακολουθήσουμε, θα μπορούσαμε να τη βρούμε έπειτα στο ίδιο βιβλίο της Γενέσεως, στο κεφάλαιο κάπα ήτα, το 28 δηλαδή, στον στίχο 12-13, που εκεί την παρουσιάζει ως κλίμακα του Ιακώβ, δι' ἧς κατέβη ο Θεός. Στη συνέχεια θα μπορούσαμε να τη βρούμε βάτον φλεγομένην και μη κατακαιομένην, στην Έξοδο γάμα 1-4. Δηλαδή, όπως η βάτος δέχεται το πυρ και δεν καταφλέγεται, έτσι και η Θεοτόκος δέχεται το πυρ της θεότητος και δεν καταφλέγεται. Ακόμη θα μπορούσαμε να τη βρούμε ως στάμνον τὸ μάννα φέρουσαν. Στην Έξοδο το βρίσκουμε αυτό, το 16ο κεφάλαιο, στίχος 33, και το επικαλείται και ο Χριστός μας αυτό στον Ιωάννη, στο 6ο κεφάλαιο, 49-58. Εκεί μία στάμνη χωματένια έφερε το μάννα το ουράνιο και εδώ ένας χωματένιος άνθρωπος, μια άλλη στάμνα, έφερε επίσης το μάννα το ουράνιο, όπως είπε ο Χριστός.

Θα μπορούσαμε να τη βρούμε ως ράβδον βλαστήσασαν του Ααρών, ένας τύπος της Παναγίας μας. Όπως εκεί ένα ραβδί ξηρό μάς δίδει φύλλα, ίσως και καρπούς, έτσι και εδώ μια παρθένος γεννά. Ακόμη θα μπορούσαμε να το βρούμε αυτό στους Αριθμούς 17, 1-10. Στους Κριτάς αναφέρεται ως πόκος ο ένδροσος, ὃν Γεδεὼν προεθεάσατο, στο 6ο κεφάλαιο, 36 εδάφιο. Ακόμη, ως Παρθένον που θα φέρει τον Εμμανουήλ στην κοιλία της, μας τη βλέπει και μας την παρουσιάζει ο Ησαΐας, το ζήτα 14: «Ἰδοὺ ἡ Παρθένος ἐν γαστρὶ ἕξει καὶ τέξεται υἱόν» και λοιπά, τα οποία γνωρίζετε κι εσείς και από το Ευαγγέλιο το κατά Ματθαίον, που ακούμε τις μέρες των Χριστουγέννων. Ακόμη ο Ησαΐας τη βλέπει ως νεφέλην κούφην, που φέρνει τον υπέρθεον στην Αίγυπτο. Βλέπει τη φυγή της δηλαδή, που κρατά τον Χριστό μας στην αγκαλιά της και φεύγει στην Αίγυπτο. Είναι το 19ο κεφάλαιό του, στίχος 1, που αναφέρει αυτά. Ο Δαβίδ, στον 44ο Ψαλμό, στίχος 9, τη βλέπει ως βασίλισσα εκ δεξιών του Κυρίου. Ο Ησαΐας, στο έκτο κεφάλαιό του, στίχος 6, τη βλέπει ως λαβίδα μυστικήν,

που διά της λαβίδος πήρε τον άνθρακα — ο άνθραξ είναι ο Κύριος ημών Ιησούς Χριστός — και εκαθάρισε τα χείλη του Ησαΐου. Προς Εβραίους τη βρίσκουμε στο θήτα 1-5, υπό του Παύλου, ως κιβωτόν της Διαθήκης. Επίσης, στα ίδια εδάφια τη βρίσκουμε ως σκηνήν του μαρτυρίου. Στον Ιεζεκιήλ, στο τεσσαρακοστό τέταρτο κεφάλαιό του, στίχος 1-3, τη βρίσκουμε ως πύλην κεκλεισμένην. Διήλθε ο Θεός και εξήλθε και έμεινε κεκλεισμένη, τύπος της Αειπαρθενίας της Θεοτόκου. Και δεν είναι μόνο αυτοί οι τύποι, διότι δεν εξαντλούμε το θέμα, αλλά απλώς στους καλούς συζητητάς παραθέτουμε μέρη τα οποία προτυπώνουν τη Θεοτόκον. Είναι όμως ζωηρά η επιμονή, θα λέγαμε, πολλών προσποιουμένων ότι δεν δύνανται να εννοήσουν την ονομασία «Θεοτόκος». Ισχυρίζονται ότι η ονομασία Θεοτόκος παρέχει δήθεν την έννοια ότι ο Χριστός ως Θεός δεν είναι αιώνιος και επομένως δήθεν εμείς οι Ορθόδοξοι ασεβούμεν εις τον Σωτήρα Θεόν, αποκαλούντες τη μητέρα αυτού Θεοτόκον. Αλλά τουλάχιστον οι Έλληνες, σε οποιαδήποτε κατηγορία αν έχουν προσχωρήσει σήμερα, γνωρίζουν, θα πρέπει άλλωστε να γνωρίζουν, ότι εμείς οι Ορθόδοξοι

στο Σύμβολο της Πίστεώς μας διακηρύττουμε, ως και αυτοί μαζί μας κάποτε διεκήρυτταν, ότι πιστεύομεν «καὶ εἰς ἕνα Κύριον Ἰησοῦν Χριστόν, τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ τὸν Μονογενῆ, τὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς γεννηθέντα πρὸ πάντων τῶν αἰώνων». Λοιπόν, γιατί μας κατηγορούν, εφόσον στο Σύμβολο της Πίστεώς μας τόσο επίσημα ομιλούμε ότι ο Χριστός είναι από τον Πατέρα προ πάντων των αιώνων; Γιατί μας κατηγορούν όταν αποκαλούμε τη μητέρα του Θεοτόκον; Λοιπόν, όσα δείχνουν να υπονοούν εις βάρος μας, ότι ο Χριστός ο Θεός δεν είναι αιώνιος, είναι λάθος.

Τότε το Άγιον Πνεύμα, διά του Ησαΐου στο ζήτα 14, είπε, και ο άγγελος υπενθύμισε, όπως προείπαμε, και ο Ευαγγελιστής Ματθαίος επανέλαβε το: «Ἰδοὺ ἡ Παρθένος ἐν γαστρὶ ἕξει καὶ τέξεται υἱόν, καὶ καλέσουσι τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἐμμανουήλ, ὅ ἐστι μεθερμηνευόμενον, μεθ' ἡμῶν ὁ Θεός». Εν τω ρητώ τούτω της Αγίας Γραφής δεν βλέπουμε καθαρά ότι η Παρθένος θα γεννήσει, όπως και γέννησε, τον μεθ' ημών Θεόν, τον Εμμανουήλ δηλαδή, τον ενανθρωπήσαντα Θεόν; Πώς άλλως θα έπρεπε να ονομαστεί στη θρησκευτική γλώσσα των Χριστιανών αυτή που έτεκε τον Θεόν; Δεν έπρεπε να ονομαστεί Θεοτόκος; Αλλά ας προχωρήσουμε στην κατευθείαν ονομασία της Θεοτόκου εκ του Αγίου Πνεύματος.

Παραδείγματι, η Θεοτόκος στην επίσκεψη της Ελισάβετ. Τι διαβάζουμε εκεί; «Καὶ ἐγένετο ὡς ἤκουσεν ἡ Ἐλισάβετ τὸν ἀσπασμὸν τῆς Μαρίας, ἐσκίρτησε τὸ βρέφος ἐν τῇ κοιλίᾳ αὐτῆς». «Καὶ ἐπλήσθη», συνεχίζει, «Πνεύματος Ἁγίου ἡ Ἐλισάβετ, καὶ ἀνεφώνησε φωνῇ μεγάλῃ καὶ εἶπεν· Εὐλογημένη σὺ ἐν γυναιξί, καὶ εὐλογημένος ὁ καρπὸς τῆς κοιλίας σου. Καὶ πόθεν μοι τοῦτο, ἵνα ἔλθῃ ἡ μήτηρ τοῦ Κυρίου μου πρός με;» Ιδού, το Πνεύμα το Άγιον διά της Ελισάβετ αποκαλεί τη Μαριάμ μητέρα του Κυρίου της, του Κυρίου της, του Θεού της δηλαδή, μητέρα. Και ρωτάτε: ποιος άλλος είναι αυτός ο Κύριος;

Ο Θεός. Δεν διαβάζουμε άλλωστε εις τους Προφήτας «Τάδε λέγει Κύριος», «Ἐγένετο λόγος Κυρίου πρὸς Ἱερεμίαν»; Άρα, η φράση «μήτηρ τοῦ Κυρίου μου» της Ελισάβετ σημαίνει «μήτηρ τοῦ Θεοῦ μου», νομίζω. Και αφού η Παρθένος είναι μήτηρ του Θεού, είναι Θεοτόκος. Και ο αρνούμενος την ονομασίαν αυτήν, είτε ξένος είτε εντόπιος, αντιμάχεται το Άγιον Πνεύμα χωρίς να το καταλαβαίνει, που διά του φωτισμού αυτού εγράφησαν και άλλα χωρία στην Καινή Διαθήκη. Επί παραδείγματι, στο Λουκά α΄ 35 διαβάζουμε: «Δύναμις Ὑψίστου ἐπισκιάσει σοι, διὸ καὶ τὸ γεννώμενον ἅγιον κληθήσεται Υἱὸς

Θεοῦ». Και ρωτάτε, εφόσον το γεννώμενο είναι Υιός Θεού, πώς πρέπει να ονομαστεί αυτή που έτεκε τον Υιό του Θεού; Δεν πρέπει να ονομαστεί Θεοτόκος; Δεύτερον, στους Ρωμαίους α΄ 3, διαβάζουμε: «Τοῦ γενομένου ἐκ σπέρματος Δαβὶδ κατὰ σάρκα, τοῦ ὁρισθέντος Υἱοῦ Θεοῦ ἐν δυνάμει κατὰ Πνεῦμα ἁγιωσύνης ἐξ ἀναστάσεως νεκρῶν». Αλλά εάν ο εκ σπέρματος Δαβίδ είναι Υιός του Θεού και Θεός ευλογητός, πώς πρέπει να ονομαστεί αυτή που έτεκε τον Υιόν του Θεού, τον ευλογητόν; Δεν πρέπει να ονομαστεί Θεοτόκος; Άλλο εδάφιο. Στους Ρωμαίους θήτα 5. Τι λέει εκεί;

«Ὧν οἱ πατέρες, καὶ ἐξ ὧν ὁ Χριστὸς τὸ κατὰ σάρκα· ὁ ὢν ἐπὶ πάντων Θεὸς εὐλογητὸς εἰς τοὺς αἰῶνας». Πώς πρέπει να ονομαστεί αυτή που έτεκε τον Υιόν του Θεού, τον ευλογητόν εις τους αιώνας; Βεβαίως Θεοτόκος. Ακόμη, στους Γαλάτας δέλτα 4 λέει: «Ὅτε ἦλθε τὸ πλήρωμα τοῦ χρόνου, ἐξαπέστειλεν ὁ Θεὸς τὸν Υἱὸν αὐτοῦ, γενόμενον ἐκ γυναικός, γενόμενον ὑπὸ νόμον, ἵνα τοὺς ὑπὸ νόμον ἐξαγοράσῃ» και λοιπά. Και ακόμη, εάν ο αποσταλείς εκ Θεού για να γεννηθεί εκ γυναικός είναι Υιός αυτού, πώς πρέπει να ονομαστεί, εφόσον απέστειλε τον Υιόν αυτού, αυτή που έτεκε τον Υιόν αυτού, του Θεού δηλαδή;

Πρέπει να ονομαστεί Θεοτόκος. Άλλωστε, αγαπητοί, η ονομασία Θεοτόκος εκφράζει ακόμη άλλη μεγάλη διδασκαλία. Διότι διά της ονομασίας αυτής, συντόμως αλλά και πλουσίως, και ο πλέον απλούστερος Χριστιανός εκφράζει τη μεγάλη διδασκαλία της ενανθρωπήσεως, το «Καὶ ὁ Λόγος σὰρξ ἐγένετο καὶ ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν». Πώς έγινε σαρξ; Ποιος εδάνεισε στον Λόγο σάρκα, που διαβάζουμε στον Ιωάννη α΄ 14; Διότι, λέγοντες την Παρθένον Μαρία Θεοτόκον, δεν λέμε τίποτα άλλο, ούτε πράττουμε τίποτα άλλο, ειμή ομολογούμε Ιησούν Χριστόν εν σαρκί εληλυθότα.

«Πᾶν πνεῦμα ὃ ὁμολογεῖ Ἰησοῦν Χριστὸν ἐν σαρκὶ ἐληλυθότα ἐκ τοῦ Θεοῦ ἐστι· καὶ πᾶν πνεῦμα ὃ μὴ ὁμολογεῖ τὸν Ἰησοῦν Χριστὸν ἐν σαρκὶ ἐληλυθότα ἐκ τοῦ Θεοῦ οὐκ ἔστι, καὶ τοῦτό ἐστι τὸ τοῦ Ἀντιχρίστου». Δεν υπάρχει αυτό στη Γραφή μας; Α΄ Ιωάννου δέλτα 2-3. Πώς λοιπόν να μη μεταχειριστούμε εμείς οι Ορθόδοξοι τη λέξη Θεοτόκος, την εκφράζουσα θαυμασίως το γράμμα και το πνεύμα της Αγίας Γραφής και αποδίδουσα το μέγα της ευσεβείας μυστήριον, «Θεὸς ἐφανερώθη ἐν σαρκί», την ενανθρώπηση δηλαδή του Κυρίου;

Όπως θα έχετε ακούσει, όταν αυτά τα ερωτήματα, οι διάφοροι, οι αντίθετοι και οι ειδικοί μας συνοδοιπόροι, ακατήχητοι στα θέματα αυτά, μεταπηδούν και, ενδυόμενοι κατά κάποιον τρόπο ένδυμα προβάτου, λένε: «Πώς να ομολογήσουμε εμείς τη Μαριάμ Θεοτόκον, καθ' ην στιγμή το όνομα Θεοτόκος δεν ήρθε στην Εκκλησία εν χρήσει εξ αρχής, καθότι οι Πατέρες των πρώτων αιώνων δεν αναφέρουν, λέει, στα συγγράμματά τους αυτό, και κακώς τον πέμπτον αιώνα εθεσπίσθη υπό της εν Εφέσω Τρίτης Οικουμενικής Συνόδου;» Αυτό βέβαια είναι ανειλικρίνεια, διότι οι άνθρωποι αυτοί δεν παραδέχονται τους Αγίους Πατέρες, δεν παραδέχονται Οικουμενικάς Συνόδους.

Δεν παραδέχονται. Πώς τώρα μπορεί να ζητούν ως μάρτυρας υπερασπίσεως της υποθέσεώς τους; Λένε σωστό. Όμως δεν είναι αλήθεια αυτό που λένε. Είναι τελείως αντίθετα τα πράγματα. Χρησιμοποιούν, φερ' ειπείν, τον Μέγα Βασίλειο, χρησιμοποιούν τον Θείο Επιφάνιο, τον Ιερό Χρυσόστομο και άλλους. Συγκεκριμένως λέγουν ότι εκ της εκκλησιαστικής ιστορίας είναι πασίγνωστο ότι όλοι οι σημαντικοί Πατέρες της Εκκλησίας — ποιας Εκκλησίας, της δικής των ή της δικής μας; Η δική μας Εκκλησία έχει Πατέρες βέβαια — οι οποίοι ομολογούν τη Θεοτόκον Θεοτόκον και προ της Τρίτης Οικουμενικής Συνόδου, που έγινε τον 5ο αιώνα.

Λέει, εξ αυτών, επί 400 έτη μετά Χριστόν δεν ονόμασαν τη Μαριάμ Θεοτόκον. Είναι ψεύδος αυτό, δεν είναι αλήθεια, διότι είναι πολύ διαφορετικά τα πράγματα. Ας ακούσουμε, παραδείγματι, έναν αρχαίο, σχεδόν αποστολικό Πατέρα, τον Ωριγένη, προ της Τρίτης Οικουμενικής Συνόδου. Αυτός ήκμασε περίπου το 238 μετά Χριστόν. Μνημονεύει το όνομα Θεοτόκος, λέγων το εξής: «Τὴν ἤδη μεμνηστευμένην γυναῖκα καλεῖ, οὕτω καὶ ἐπὶ Ἰωσὴφ καὶ τῆς Θεοτόκου ἐλέχθη». Ερμηνεία στο Δευτερονόμιο, τόμος δεύτερος, σελίδα 331. Άλλος Πατέρας, ο Αλεξανδρείας Διονύσιος, 250 μετά Χριστόν, προς Παύλον Σαμοσατέα γράφει: «Τὸν σαρκωθέντα ἐκ τῆς Ἁγίας Παρθένου καὶ Θεοτόκου Μαρίας». Άλλος Πατήρ, ο Νεοκαισαρείας Γρηγόριος, το 275 μετά Χριστόν, λέγει: «Ταύτης τῆς προφητείας τὴν ᾠδὴν ἡ Ἁγία Θεοτόκος ἀνέπεμπε», λόγος των Ευαγγελισμών. Άλλος Πατήρ, το 300, ο Επίσκοπος Πατάρων Μεθόδιος, λέει: «Καὶ διὰ λαβίδος ἡ Θεοτόκος τὸν ἐκ τοῦ ἀχράντου καὶ πανάμωμου αὐτῆς θυσιαστηρίου σαρκωθέντα ζωοποιὸν ἀνέκφραστον ἄνθρακα ὡς λαβίδι ἐπὶ τούτοις παριστάμενος ὁ δίκαιος καὶ τυποτροπῇ ἔφη τῆς διακονησαμένης Θεὸν πρὸς ἀνθρώπους Θεομήτορος.

Περιφανῶς ἱερὰ Θεομῆτορ, ἐξαιτέομαι. Τί προσευξόμεθα, ὦ Μῆτερ Παρθένε καὶ Παρθένε Μῆτερ, ὦ πασῶν γενναίων ὑψηλοτέρα καὶ πάντων ὁρατῶν καὶ ἀοράτων δημιουργημάτων τιμιωτέρα φανεῖσα, ὅτι διὰ σοῦ γέγονε Κύριος ὁ Θεὸς τῶν δυνάμεων μεθ' ἡμῶν. Εὖγε, εὖγε, Μῆτερ Θεοῦ καὶ δούλη». Είναι ο λόγος του εις Συμεών και Αγίαν Άνναν και Αγίαν Θεοτόκον, στη σελίδα 406 έως 411 και 417 έως 421. Ο Ευσέβιος ακόμη, στην Εκκλησιαστική Ιστορία, διαψεύδει όλους αυτούς που λέγουν ότι οι Πατέρες δεν ομιλούν για τη Θεοτόκο.

λέγει «Βασίλισσα, η θεοσεβεστάτη», προφανώς η Αγία Ελένη. «Θεοτόκου τὴν κύησιν εἰς τὴν Βηθλεὲμ μνήματι θαυμαστῷ κατεκόσμει», δηλαδή που έφτιαξε το ιερό ναό στη Βηθλεέμ η Αγία Ελένη, εκεί που η Θεοτόκος γέννησε. Υπάρχει στην Εκκλησιαστική Ιστορία, στο Βίο του Κωνσταντίνου, κεφάλαιον 43. Για ποια λοιπόν εκκλησιαστική ιστορία ομιλούν και ποιαν εκκλησιαστική ιστορία χρησιμοποιούν; Ο Μέγας Αθανάσιος, το 296 μετά Χριστόν, λέει και αυτός: «Καὶ αὐτὸς δὲ ὁ ἄγγελος ὁ Ῥώμενος ὁμολογεῖ ἀπεστάλθαι παρὰ τοῦ Δεσπότου, ὡς ἐπὶ Ζαχαρίου ὁ Γαβριὴλ καὶ ἐπὶ τῆς Θεοτόκου Μαρίας αὐτὸς ὡμολόγησε».

Σε άλλο μέρος λέγει: «Και ότι ύστερον δι’ ἡμᾶς σάρκα λαβών εκ Παρθένου της Θεοτόκου Μαρίας, άνθρωπος γέγονε». Κι αλλού λέγει: «Όθεν και γενομένης της σαρκός εκ της Θεοτόκου Μαρίας, αυτός λέγεται ταύτης άλλης γεννήσεως εις το είναι παρελθών». Κι ο Ιωάννης εσκίρτησεν εν αγαλλιάσει. Ας διαβάσουμε: Κατά Αρειανών, τόμος πρώτος, σελίδες 563, 579, 583 και τόμος δεύτερος, σελίδες 824, 875 και 1271. Και προχωρούμε. Ο Κύριλλος Ιεροσολύμων Θεοτόκον ονομάζει την του Κυρίου Μητέρα, στην επιστολή του προς Νεστόριον, τόμος πρώτος των συνοδικών, σελίδα 436.

Ιουλιανός ο Παραβάτης, το 360 μετά Χριστόν, ο ασεβής αυτός αποστάτης, Θεοτόκον αυτήν μνημονεύει, μεμφόμενος των χρωμένων αυτή χριστιανών, λέγων: «Τι δε Θεοτόκον καλείτε τη μητέρα του Γαλιλαίου;» Και πάλιν: «Θεοτόκον δε υμείς ου παύεσθε τη Μαρίαν καλούντες». Ιουλιανού, σελίδες 262-276. Θέλετε και άλλον; Ο Μέγας Βασίλειος, τον οποίον λέγουν ότι δεν λέει τίποτα, 370 μετά Χριστόν, διαρρήδην διαψεύδει όλα αυτά τα οποία λέγονται. «Δια το μη καταδέχεσθαι των φιλοχρίστων την ακοήν», λέγει, «ότι ποτέ επαύσατο Παρθένος είναι η Θεοτόκος, εκείνα σιγώμεν τας μαρτυρίας αυτάρκεις».

Γρηγόριος ο Θεολόγος λέγει κάτι άλλο πολύ συγκλονιστικό, ελέγχοντας δριμύτατα, όπως θα λέγαμε, αυτή τη βλασφημία. Ούτω λέγει: «Όποιος ου Θεοτόκον την Μαρίαν υπολαμβάνει, χωρίς εστί της θεότητος». Δεν μπορούμε να λέμε ότι ο Χριστός είναι Θεός, αν δεν παραδεχόμεθα ότι η μητέρα του είναι Θεοτόκος. Και αντιλαμβάνεστε τι αντίκτυπο έχει αυτό σε όλους αυτούς οι οποίοι κόπτονται δι’ αυτόν τον Χριστό, αλλά απορρίπτουν τη μητέρα του, τη Θεοτόκον. Θέλετε άλλον; Ο Αμφιλόχιος Ικονίου, το 370 μετά Χριστόν, λέει: «Δι’ ακοής συνέλαβεν η Μαρία Παρθένος Θεόν ζώντα». «Ή δε τις Χριστιανός χρηματίζειν δοκεί και προς την Θεοτόκον, την ένθεον Παρθένον, εσχάλλει και προς συλλογία».

Αμφιλόχιος, εις την Αγία Θεοτόκον, σελίδες 38, 41, 45. Ο θείος Επιφάνιος, του 380 μετά Χριστόν, τον οποίον συκοφαντούν ότι δεν λέγει τίποτα: «Και εν τούτοις και άνθρωπος», λέγει, «εστί και τι γνώσεται αυτούς χωρίς σπέρματος ανδρός από της Θεοτόκου Μαρίας σαν επλάστη και με αυτού αξίαν σάρκα, κατά το ειρημένον, γενόμενον εκ γυναικός». Ο θείος Χρυσόστομος, του οποίου το κύρος ηθέλησαν και επιμένουν να απαλείψουν, λέγει: «Ουδέν τοιούτον εν τω βίω οίον η Θεοτόκος Μαρία». Δεν υπάρχει, λέει, τίποτα στη ζωή σαν τη Θεοτόκο Μαρία. «Περίελθε, ω άνθρωπε, πάσαν την κτίσιν τω λογισμώ».

«Βλέπε ει έστιν ίσον ή μείζον της Αγίας Θεοτόκου Παρθένου. Περιόδευσον την γην, περίβλεψον την θάλασσαν, πολυπραγμόνησον τον αέρα, τους ουρανούς τη διανοία ερεύνησον, τας αοράτους πάσας δυνάμεις ενθυμήθητι και βλέπε ει έστιν άλλο τι τοιούτον θαύμα εν τη κτίσει». Είναι λόγος στην Αγία Παρθένο και τον βρίσκουμε στον 5ο τόμο, στη σελίδα 879. Και αλλού λέγει: «Εάν ουν είπωσι ότι των ουρανίων εστί ο Μελχισεδέκ ή άλλου τινός χωρίου, ακουσάτωσαν ότι και αυτός γέγονε μετά Χριστού του σαρκωθέντος εκ της Θεοτόκου Μαρίας». Ναι, αυτά για σήμερα και, Θεού θέλοντος, με τη χάρη της, σε μια άλλη μέρα κάτι τι άλλο. Χαίρετε εν Κυρίω. Αγαπητοί μου εν Χριστώ ακροαταί, χαίρετε εν Κυρίω.

Στην περασμένη μας ομιλία μιλήσαμε αναφορικώς με το πρόσωπο της Θεοτόκου, διαφωτιστικώς βέβαια πάντοτε, διότι υπάρχει μεγάλη παρεξήγηση αναφορικώς με το πρόσωπο αυτό. Θα θυμάστε ότι σταθήκαμε στις γνώμες των Αγίων Πατέρων, εάν και κατά πόσον οι Άγιοι Πατέρες επωνόμαζαν τη Μαρία μας Θεοτόκον προ της Τρίτης Οικουμενικής Συνόδου, που έγινε το 431 μετά Χριστόν. Διότι έτσι διατείνονται όλοι οι αντίθετοι της Ορθοδοξίας, ότι η Θεοτόκος δεν πρέπει να λέγεται Θεοτόκος,

ότι δήθεν ουδείς των Πατέρων την ονόμασε ούτω. Φέραμε πολλούς Πατέρες υπόψη: τον Μέγα Αθανάσιο, τον Άγιο Κύριλλο Ιεροσολύμων, τον Μέγα Βασίλειο, τον Άγιο Γρηγόριο, τον θείο Επιφάνιο, τον Άγιο Χρυσόστομο, τον Άγιο Μεθόδιο, τον Άγιο Γρηγόριο Νεοκαισαρείας, τον Αλεξανδρείας Διονύσιο, τον Ωριγένη και τόσους άλλους, οι οποίοι διαψεύδουν και λέγουν ότι ελέγετο η Θεοτόκος Θεοτόκος και προ της Τρίτης Οικουμενικής Συνόδου. Στη συνέχεια, να παραθέσουμε και μερικούς ακόμη, οι οποίοι κι αυτοί ονομάζουν την Θεοτόκον Θεοτόκον προ της Τρίτης Οικουμενικής Συνόδου, κατά συνέπεια τη γνώμη της Εκκλησίας και των Αγίων Πατέρων, ότι πρόκειται περί Θεοτόκου και όχι περί Χριστοτόκου. Ο Άγιος Πρόκλος, επί παραδείγματι, ο μαθητής του Ιερού Χρυσοστόμου, Θεοτόκον και ακόμη κειμήλιον την Παρθένον ονομάζει. «Συνεκάλεσεν», λέει, «ημάς μεν ενταύθα η Αγία Θεοτόκος και Παρθένος Μαρία, το αμόλυντον της αειπαρθενίας κειμήλιον, ο λογικός του Δευτέρου Αδάμ Παράδεισος, το εργαστήριον της ενώσεως των φύσεων», δηλαδή ανθρωπίνης και θείας, «η πανήγυρις του σωτηρίου συναλλάγματος, παστάς εν η ο Λόγος ενυμφεύσατο την σάρκα, και έμψυχος της φύσεως βάτος».

«Θείας οδύνης πυρ ου κατέκαυσε, η δούλη και μήτηρ, η Παρθένος και ουρανός, η μόνη Θεού προς ανθρώπους γέφυρα, ο φρικτής οικονομίας ιστός, εν ω αρρήτως υφάνθη ο της ενώσεως χιτών». Είναι από έναν του λόγο που είναι εγκώμιον εις Θεοτόκον, στη σελίδα 60. Ακόμη ο Θεοδώρητος λέγει ότι το να ονομάζει την Παρθένον Θεοτόκον είναι αποστολική παράδοση. Ως εξής, σε έναν διάλογό του κατά Πελαγίου, γράφει: «Των πάλαι και προπάλαι της Ορθοδόξου Πίστεως κηρύκων, κατά την Αποστολική Παράδοση, Θεοτόκον διδαξάντων ονομάζειν και πιστεύειν την του Κυρίου Μητέρα».

Προηγούνται λοιπόν αι γνώμαι των δεκαπέντε αυτών Αγίων ανδρών και κατόπιν έρχεται, κύριοι, η Τρίτη Οικουμενική Σύνοδος, το 431 μετά Χριστόν, εν Εφέσω, για να αναθεματίσει τον Νεστόριο και τους οπαδούς αυτού, οι οποίοι αμφισβητούν το όνομα Θεοτόκος εις την Αειπάρθενον Μαρία, και επικυρώνει τας γνώμας αυτών. Αλλά παρά τας αποστοματικάς ταύτας απαντήσεις, εμείς είμαστε έτοιμοι να αποβάλουμε ταύτην την καλήν, δηλαδή την Παρθένον, Θεοτόκον, εάν οι ερίζοντες πραγματικώς μας πείσουν ότι η κυρία πηγή, η Αγία Γραφή δηλαδή, απαγορεύει το όνομα Θεοτόκος. Τότε θα πιστέψουμε και θα τους παραδεχτούμε.

Περαιτέρω, θέλοντες να αιτιολογήσωσι τον κατά του ονόματος Θεοτόκος πόλεμον αυτών, περιπίπτουσι εις την εσχάτην των βλασφημιών, λέγοντες ότι η Παρθένος δεν εγέννησε Θεόν. Εφόσον δεν έτεκε, δεν είναι Θεοτόκος, άρα δεν εγέννησε Θεόν. Αλλά τι είναι λοιπόν; Οι οπαδοί Νεστορίου: εγέννησε ψιλόν άνθρωπον. Τότε διατί λέγετε ότι πιστεύετε εις τη Θεότητα του Χριστού; Προσέξατε λοιπόν μήπως είστε όχι πραγματικοί Χριστιανοί, γνήσιοι οπαδοί του αναθεματισθέντος αιρετικού Νεστορίου, μη πιστεύοντες στας αληθείας του Ευαγγελίου, όπου λέγει: «Ο Λόγος σαρξ εγένετο και εσκήνωσεν εν ημίν». Λέγουν ορισμένοι: «Ακούς οι Ορθόδοξοι να πιστεύουν

ότι από μια γυναίκα εγεννήθη ο Θεός». Αλλά ερωτώ: Ποιοι εκ των Ορθοδόξων ονομάζουν τη μητέρα του Κυρίου Θεοτόκον, νοούσαν ότι έδωκεν αυτή αρχήν υποστατικώς στον άναρχο Λόγο του Θεού; Η αυτή έννοια του ονόματος Θεοτόκος είναι άγνωστος στην πραγματική Ορθοδοξία. Είναι άγνωστος. Και αποδεικνύουμε τούτο διά του Αγίου Πατρός ημών Κυρίλλου Ιεροσολύμων, όστις λέει: «Ούτω τεθαρρήκασιν οι Άγιοι Πατέρες Θεοτόκον ειπείν την Αγίαν Παρθένον, ουχ ως του Λόγου φύσεως ήτοι της Θεότητος αυτού αρχήν του είναι λαβούσης εκ της Αγίας Παρθένου, αλλ’ ως γεννηθέντος εξ αυτής του Αγίου Σώματος, ψυχωθέντος τε λογικώς,

και καθ’ υπόστασιν ενωθείς ο Λόγος γεννηθήναι λέγεται κατά σάρκα». Τι λοιπόν τούτου σαφέστερον; Τι τούτου λογικότερον και ορθοδοξότερον; Το όνομα Θεοτόκος πολύ ορθώς ετέθη και δι’ αυτού αποδεικνύεται ότι ο σαρκωθείς είναι τέλειος Θεός και τέλειος άνθρωπος, όπως και ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός σαφώς εκφράζει, λέγων: «Το όνομα Θεοτόκος συνίστησι άπαν το μυστήριον», δηλαδή της ενσάρκου οικονομίας. «Ει γαρ Θεοτόκος η γεννήσασα, πάντως Θεός ο εξ αυτής γεννηθείς. Πάντως δε και άνθρωπος. Πώς γαρ αν εκ γυναικός γεννηθείη Θεός προαιώνιον έχων την ύπαρξιν, ει μη άνθρωπος γέγονεν;» Ο Άγιος λοιπόν αυτός Πατήρ καθαρότατα λέγει ότι πώς είναι δυνατό να γεννηθεί εκ γυναικός ο προαιώνιον έχων την ύπαρξη Θεός, εάν μη γίνεται άνθρωπος. Αυτό ακριβώς διδάσκει η Ορθοδοξία και όχι ό,τι οι ετερόδοξοι λέγουν.

Γνωρίζουμε λοιπόν ότι οι διαστρεβλώνοντες και διαβάλλοντες την Αγία Γραφή και την κατ’ ευσέβειαν διδασκαλία της του Χριστού Εκκλησίας διά των Αγίων Πατέρων εξουθενούν τον Λόγο του Θεού και, κατά συνέπεια, αυτόν τον ίδιο Θεό. Αλλά, όπως ξέρετε, η υπόθεση δεν σταματάει εδώ γύρω από το πρόσωπο της Θεοτόκου. Η Ορθόδοξος, ημών του Χριστού Εκκλησία, ευσεβοφρόνως, όπως τα λέγαμε, πιστεύει ότι η καταξιωθείσα, διά την καθαρότητα και αγιότητα αυτής, να προσαγορευτεί υπό του Αγγέλου και κεχαριτωμένη και ευλογημένη εν γυναιξί, δεν έγινε και νύμφη του Ιωσήφ, αλλά έμεινε Αειπάρθενος.

Οι παροιμίες, δυστυχώς, ετερόδοξοι αποκρούουν τη διδασκαλίαν ταύτην, μετά του συνήθους βέβαια πείσματος. Το χωρίον που κατ’ εξοχήν στηρίζονται είναι εκείνο που είπε ο Άγγελος εις τον Ιωσήφ κατ’ όναρ: «Ιωσήφ, υιέ Δαβίδ, μη φοβηθείς παραλαβείν Μαριάμ τη γυναίκα σου». Και εκείνο το άλλο που λέγει: «Και διεγερθείς δε ο Ιωσήφ από του ύπνου, εποίησεν ως προσέταξεν αυτώ ο άγγελος Κυρίου και παρέλαβε την γυναίκα αυτού και ουκ εγίνωσκεν αυτήν έως ου έτεκε τον υιόν αυτής τον πρωτότοκον». Όπως διαβάζουμε στο Ματθαίο Α΄ 20 και 25. Και λέγουν πρώτον ότι «διά των φράσεων “μη φοβηθείς παραλαβείν Μαριάμ τη γυναίκα σου” και “παρέλαβε τη γυναίκα αυτού”»

καθαρά ότι ο Ιωσήφ έλαβεν ως σύζυγον την Παρθένον. Δεύτερον, υποστηρίζουν ότι εκ της φράσεως «και ουκ εγίνωσκεν αυτήν έως ου έτεκεν τον υιόν αυτής τον πρωτότοκον» εξάγεται το συμπέρασμα ότι μετά ταύτα εγνώρισεν αυτήν. Και ακόμη, τρίτον, ότι εκ της λέξεως «πρωτότοκος» καταφαίνεται ότι εγεννήθησαν και άλλα παιδιά, υπήρξαν δηλαδή και δευτερότοκοι. Αλλά ας παρακολουθήσουμε το καθένα ξεχωριστά. Πρώτον, διά των φράσεων «μη φοβηθείς παραλαβείν Μαριάμ τη γυναίκα σου» και «παρέλαβε τη γυναίκα αυτού», δεν πρέπει να νομίζουμε ότι ο Ιωσήφ έλαβε ως σύζυγο τη Θεοτόκο, αλλά ότι παρέλαβε υπό την προστασία του, διότι βραδύτερον, όταν ο Ηρώδης ζητεί να φονεύσει το παιδί,

θα έμενε η Θεοτόκος μόνη, άνευ της προστασίας του Ιωσήφ, να προστατεύσει αυτό ευκόλως. Ακόμη, όταν η Παναγία μας θα παρουσιάζετο, άνευ ανδρός, έγκυος, θα εθεωρείτο μοιχαλίς και, με βάση των νόμων, θα έπρεπε να την λιθοβολήσουν. Γι’ αυτό ακριβώς προέβλεψε η πρόνοια του Θεού να τοποθετηθεί αυτός σαν ένας προστάτης, ούτως ειπείν να την αντισκεπάσει, ώστε να γίνει όλη αυτή η οικονομία. Διότι είναι κάπως άτοπο και βλάσφημο, θα μπορούσα να πω, το συμπέρασμα το να πιστεύουμε ότι κατέβαινε άγγελος από τον ουρανό για να επιτελέσει συνοικέσια, και μάλιστα εν μέσω του υπερτάτου και απορρήτου γεγονότος της Γεννήσεως του Σωτήρος. Αλλά οι αντίθετοι της Ορθοδοξίας δεν προσέχουν σε ό,τι

προ της εμφανίσεως του Αγγέλου η Αγία Γραφή ονομάζει τον Ιωσήφ άνδρα αυτής, διά των εξής: «Ιωσήφ δε ο ανήρ αυτής, δίκαιος ων και μη θέλων αυτήν παραδειγματίσαι». Ματθαίος Α΄ 19. Ενώ ακόμη ήτο μνηστήρ αυτής, η Γραφή τον λέει άνδρα αυτής. Διότι εις τον αμέσως προηγούμενο στίχο αναφέρεται το εξής: «Της μνηστευθείσης γαρ της μητρός αυτού Μαρίας τω Ιωσήφ», όπως διαβάζουμε στο Ματθαίο Α΄ 18. Αλλά και ακόμη η Μαριάμ και μετά την εμφάνιση του Αγγέλου ονομάζεται εν τη Αγία Γραφή μεμνηστευμένη. Ενώ, αν ήταν αληθής η ερμηνεία που δίδουν οι διάφοροι, θα έπρεπε να ονομάζεται γυνή του Ιωσήφ και όχι μνηστή. Αυτά των συνοικεσίων και γάμων των ετεροδόξων έλαβαν χώραν εις τας αρχάς της κυήσεως.

Εμείς βλέπουμε ότι ήρθε η ώρα να γεννήσει η Μαριάμ και αναφέρεται από την Αγία Γραφή ακόμη μνηστή. Ας παρακολουθήσουμε τον Λουκά τι λέγει περί τούτου: «Ανέβη δε και Ιωσήφ από της Γαλιλαίας, εκ πόλεως Ναζαρέτ, στην Ιουδαία». Γιατί ανέβη; Απογράψασθαι μόνος του; Όχι. Συν Μαριάμ. Ποια; Τη γυναίκα του; Όχι. «Τη μεμνηστευμένη αυτώ γυναικί, ούση εγκύω». Λουκάς Β΄ 4-5. Διατί δεν λέγει «συν τη γυναικί αυτού», αλλά λέγει «συν Μαριάμ τη μεμνηστευμένη αυτώ»; Αυτό είναι το θέμα. Και αν, κύριοι αντίθετοι, ερμηνεύετε κατά γράμμα το Ευαγγέλιο στο θέμα αυτό, για πείτε μας: Ο άγγελος λέγει τον Ιωσήφ «Υιόν Δαβίδ», «Ιωσήφ, υιός Δαβίδ, μη φοβηθείς» και λοιπά. Ήτο υιός του Δαβίδ; Ασφαλώς θα πείτε όχι. Διατί λοιπόν αυτό δεν το ερμηνεύετε κατά γράμμα και το ζήτημα της Μαριάμ το ερμηνεύετε κατά γράμμα; Και γιατί δεν το απορρίπτετε όλο αυτό, μια και ήτο και όνειρο; Εύκολο να πείτε ότι εμείς δεν πιστεύουμε στα όνειρα και τα απορρίπτουμε. Νομίζω θα είσαστε πιο ειλικρινείς για να απορρίπτετε όλο το Ευαγγέλιο, παρά τώρα που το διαστρέφετε. Άλλο αποδεικτικό, το ότι η Μαριάμ δεν έγινε ποτέ γυναίκα του Ιωσήφ, είναι ότι ουδαμού αναφέρεται ως γυνή του Ιωσήφ, αλλά ως μήτηρ του παιδίου ή μήτηρ του Ιησού. Στο Β΄ 11, παραδείγματι, του Ματθαίου τι λέει; «Το παιδίον

μετά Μαρίας της μητρός αυτού». Στο Β΄ 13 τι λέει; «Εγερθείς παράλαβε το παιδίον και τη μητέρα αυτού». Στο Β΄ 14 τι λέει; «Ο δε εγερθείς παρέλαβε το παιδίον και τη μητέρα αυτού νυκτός». Στο Β΄ 20 τι λέει; «Ο δε εγερθείς παράλαβε το παιδίον και τη μητέρα αυτού και ήλθεν εις γην Ισραήλ». Ουδαμού λοιπόν αναφέρει «την γυναίκα αυτού». Εις δε το Λουκά Β΄ 43 διαβάζουμε το εξής: «Και ουκ έγνω ο Ιωσήφ και η μήτηρ αυτού». Στο Β΄ 48 τι λέει; «Και προς αυτόν η μήτηρ αυτού είπε». Και στο Β΄ 51 τι λέει; «Και η μήτηρ αυτού διετήρει πάντα τα ρήματα ταύτα εν τη καρδία αυτής». Αλλά δεν είναι μόνο ο Ματθαίος και ο Λουκάς. Ο Ιωάννης; Τι λέει ο Ιωάννης; Δεν ονομάζει τη Μαριάμ γυναίκα του Ιωσήφ, αλλά μητέρα του Ιησού.

«Τη ημέρα τη τρίτη γάμος εγένετο εν Κανά της Γαλιλαίας και ην η μήτηρ του Ιησού εκεί». Όχι η γυναίκα του Ιωσήφ εκεί· η μήτηρ του Ιησού εκεί. Ιωάννης Β΄ 1. «Και υστερήσαντος οίνου», λέγει, «η μήτηρ του Ιησού προς αυτόν», στο Β΄ 3, και «λέγει η μήτηρ αυτού τοις διακόνοις», Β΄ 5. Όπως στις Πράξεις Α΄ 14 διαβάζουμε παράλληλα τα ίδια. Αυτή λοιπόν είναι και η πραγματική ονομασία της Παναγίας μας: μήτηρ του παιδίου και μήτηρ του Ιησού και όχι γυνή του Ιωσήφ, καθότι ουδέποτε υπήρξε σύζυγος αυτού, αλλά μόνο μνηστή αυτού. Και τούτο, ίνα ευρίσκεται υπό την προφύλαξη, υπό την σκέπη, υπό την κηδεμονία, όπως

είπαμε προηγουμένως. Παρ’ όλας όμως, όπως ξέρετε, τας σαφείς ταύτας μαρτυρίας, η ρωμαϊκή, δυστυχώς, λεγόμενη Εκκλησία, εξ εσφαλμένης ερμηνείας των χωρίων αυτών, έχει και καθορίσει, ως λέγεται, και εορτήν, καθ’ ην εορτάζει την επέτειον των γάμων της Θεοτόκου μετά του Ιωσήφ, την 23η Ιανουαρίου. Δεν κατόρθωσε, δυστυχώς, να εννοήσει την ερμηνεία των χωρίων αυτών του Ματθαίου Α΄ 19-20, 24, καθότι ο Ματθαίος, όπως ξέρουμε, ήταν Εβραίος και την ελληνική γλώσσα την εγνώριζε μόνο εμπειρικώς και αυτό το Ευαγγέλιό του βρίθει Εβραϊσμών. Ενώ ο Λουκάς, γνωρίζων καλώς την ελληνική γλώσσα, τακτοποιεί το ζήτημα και διηγείται ότι όταν...

ο Ιωσήφ ανέβη στην Βηθλεέμ για απογραφή, ανέβη «συν Μαριάμ τη μεμνηστευμένη αυτώ γυναικί» και ουχί «συν τη γυναικί αυτού», ως προαναφέραμεν. Εξ αυτού του χωρίου αποδεικνύεται ότι η διδασκαλία της ρωμαϊκής λεγομένης Εκκλησίας, ότι δήθεν ετελέσθη γάμος μεταξύ Μαριάμ και Ιωσήφ, και ο καθορισμός υπ’ αυτής ειδικής εορτής την 23η Ιανουαρίου, δεν είναι αληθής. Πάντως, εν γενικές γραμμές, αν θέλουμε να γνωρίζομεν περί τούτου, ότι παρότι ο Ιωσήφ ειδοποιήθη δι’ οράματος, Ματθαίος Α΄ 20, να παίξει το ρόλο του νομιζομένου πατρός, όπως γράφει ο Λουκάς καθαρότατα στο Γ΄ 23, «ως ενομίζετο υιός Ιωσήφ»,

δεν προκύπτει ταυτοχρόνως ότι συνήψε και γάμον μετά της Μαριάμ ή ότι οπωσδήποτε παρέλαβε αυτήν στον οίκον αυτού ως γυναίκα του, διότι ο Λουκάς λέγει την παραμονή ακόμη της γεννήσεως, όπως ακούσαμε, ότι ήταν μεμνηστευμένη τω Ιωσήφ. Αλλά και όταν επέστρεψε από την Ελισάβετ, πού μετέβη; Μετέβη εις τον οίκον αυτής και όχι εις τον οίκον αυτού. «Έμεινε», λέει, «δε Μαριάμ συν αυτή ωσεί μήνας τρεις και υπέστρεψεν εις τον οίκον αυτής» και όχι αυτού. Λουκάς Α΄ 56. Παρ’ όλα όμως αυτά, είναι ορισμένοι των Αγίων Πατέρων που κηρύττουν ότι «εδόθη παρά του Θεού η Μαριάμ, ουχί βεβαίως εις γάμον, αλλ’ εις συνοικίαν».

Χρυσόστομος, φερ’ ειπείν, στη σειρά, στην ομιλία Δ΄ στο Κατά Ματθαίον. Έτσι λέγει. Πάντως, το «συνοικείν» δεν έχει την ερμηνεία πάντοτε που δίδουν οι διάφοροι αντίθετοι της Ορθοδοξίας: η συμπερίπτωση Ιωσήφ και Μαρίας. Διότι το «συνοικώ», εκτός του κατοικώ ομού ή συνδέομαι ή συζώ, σημαίνει και το συνδέω με, είμαι συνδεδεμένος, συγκατοικώ σε ένα οικητήριο μεγάλο και άλλες σχετικές ερμηνείες. Την είχε λοιπόν, αγαπητοί, υπό την άμεσον επίβλεψή του και κηδεμονία του, προστασία του Ιωσήφ, τη Μαριάμ, και όχι υπό την αυτήν στέγην, ως σαφώς και η Αγία Γραφή αναφέρει. Τούτο δε αποδεικνύεται εκ των φράσεων του Ματθαίου, στο Α΄ 18, όστις λέγει: «πριν ή συνελθείν αυτούς».

Εκ του «μη φοβηθείς παραλαβείν», να δεχθείς, και λοιπά, ήτοι μη διστάσεις να δεχτείς. Εκ των φράσεων λοιπόν αυτών αποδεικνύεται ότι μέχρι της οπτασίας, δηλαδή μέχρι των τεσσάρων μηνών της εγκυμοσύνης, δεν είχαν συγκατοικήσει οι εν λόγω μεμνηστευμένοι. Και εφόσον μέχρι εκείνη την ώρα δεν είχαν συγκατοικήσει, ασφαλώς, όπως βγαίνει λογικότατα, και μετά την αποκάλυψη του Αγγέλου περί του απερινοήτου μυστηρίου δεν συνεκατοίκησαν. Τώρα βέβαια υπάρχουν και άλλοι πειρασμοί μέσα σε αυτά τα κείμενα. Είναι πειρασμός εκείνες οι δύο λέξεις, το «έως ου». Και εδώ μας λέγουν οι αντίθετοι ότι κάτι βλέπουν. «Δεν βλέπετε ότι η Γραφή», λέγουν, «αναφέρει ότι δεν εγνώρισεν αυτήν έως ου εγέννησε, πριν να συγκατοικήσωσιν; Άρα κατόπιν εγνώρισεν αυτήν». Πολύ λοιπόν, αν λέτε ότι η Αειπάρθενος, η Μαριάμ...

περίπτωση στην αρχή της Γραφής, ας φροντίσουμε, αγαπητοί, να την ερμηνεύσουμε διά της Γραφής. Πάντως, θα ήθελα προκαταβολικώς να πω το εξής: ότι το «έως», το «έως ου» και το «έως αν», εις τη γλώσσα της Αγίας Γραφής, δεν έχουν πάντοτε την ερμηνεία που δίδουν οι πάσης φύσεως αντίθετοι. Δηλαδή να σημαίνουσι μόνον διάστημα καιρού, το οποίο αφού συμπληρωθεί να γίνεται το εναντίον. Αλλά σημαίνουσι και το πάντοτε, σημαίνουσι και το αιώνιο. Ας δούμε. Το «έως ου» εις την περίπτωση αυτή δεν ετέθη για να πληροφορηθούμε ότι μετά ταύτα εγνώρισεν αυτήν ο Ιωσήφ, αλλά για να αποκλείσει προηγούμενον τόκον.

Αποδεικνύεται και από άλλα χωρία, άλλα χωρία της Γραφής. Θέλει να μας πει ότι είναι ο πρώτος τόκος· μέχρι τότε δεν είχε ξαναγεννήσει. Παραδείγματα παράλληλα μπορούμε να φέρουμε τα εξής εδάφια. Πρώτον, διαβάζουμε στον Ψαλμό 71, 7 να λέει το εξής: «Ανατελεί εν ταις ημέραις αυτού δικαιοσύνη και πλήθος ειρήνης, έως ου ανταναιρεθή η σελήνη». Αν λοιπόν έχει η ερμηνεία του «έως ου» όση λέγουν οι υπεναντίοι, οι Ιεχωβίτες και λοιποί, τότε μετά την εξάλειψη της σελήνης πρέπει η δικαιοσύνη του Θεού να μετατραπεί σε αδικία. Πράγμα παράτολμο, παράλογο, αναπόλογο. Δεύτερον.

Ιωάννη θ΄ 18 διαβάζουμε: «Οὐκ ἐπίστευον οὖν οι Ιουδαίοι περί αυτού, ότι τυφλός ήν και ανέβλεψεν, έως ότου εφώνησαν τους γονείς αυτού και ηρώτησαν αυτούς». Και εν τω χωρίω αυτό το επίρρημα «έως» σημαίνει συνέχεια της αυτής καταστάσεως, ότι δηλαδή οι Ιουδαίοι ουδόλως επίστευσαν και μετά την πρόσκληση των γονέων του τυφλού, όπως αναφέρει ο ίδιος θεόπνευστος Ευαγγελιστής, στα εδάφια 24-41. Τρίτον, στον Ψαλμό ΡΘ΄ 1, με παράλληλα το Ματθαίο ΚΒ΄ 44 και τις Πράξεις Β΄ 35, διαβάζουμε: «Είπεν ο Κύριος τω Κυρίω μου, κάθου εκ δεξιών μου, έως αν θω τους εχθρούς σου υποπόδιον των ποδών σου». Και εδώ το «έως αν»

έχει την έννοια του μονίμου, του παντοτινού, διότι εν εναντία περιπτώσει πρέπει να πιστεύουμε ότι θα έλθει καιρός που ο Κύριος θα πάψει να βρίσκεται κοντά στο Θεό, παρά τω Θεώ, αν το «έως» έχει χρονολογική ισχύν και όχι αιωνία.

χαρτώ. Υπάρχει στη Γένεση ένα άλλο κλασικό εδάφιο που λέγει: «Το δε ύδωρ του κατακλυσμού ηλαττονούτο έως του δεκάτου μηνός»· και εδώ το «έως» έχει την έννοια του μονίμου, του παντοτινού και όχι της αλλαγής. Διότι, αν δώσουμε την ερμηνεία που δίδουν οι διάφοροι, ότι έως του δεκάτου μηνός ηλαττονούτο το ύδωρ και έπειτα έπαυσε να ελαττώνεται, τότε δεν θα υπήρχε κανείς από αυτούς σήμερα ούτε από εμάς. Πέμπτον, υπάρχει άλλο εδάφιο που λέγει το εξής.

Γένεση η΄ 7: «Και απέστειλε τον κόρακα και εξελθών ουκ επέστρεψεν, έως του ξηρανθήναι το ύδωρ από της γης». Και ρωτάτε: αφού δεν επέστρεψε ο κόραξ έως που υπήρχε νερό, μήπως επέστρεψε όταν εξηράνθη η γη; Διότι, κατά την ερμηνεία που δίδουν αυτοί, θα πρέπει να επέστρεψε κατόπιν. Έκτον, στη Β΄ Σαμουήλ, 6, εδάφιο 23, ή στη Β΄ Βασιλέων, διαβάζουμε το εξής: «Και τη Μελχόλ τη θυγατρί Σαούλ ουκ εγένετο παιδίον έως της ημέρας του αποθανείν αυτήν». Και ρωτώνται όλοι αυτοί οι αντίθετοι, οι πάσης φύσεως κακοί ερμηνευτές: αφού δεν εγέννησε η Μελχόλ έως που πέθανε, πώς παραδέχονται ότι δεν γέννησε μετά το θάνατό της; Διότι, όπως ερμηνεύουν το «έως», θα

πρέπει να εγέννησε μετά το θάνατο. Αντιλαμβάνεσθε δηλαδή πώς έχουν τα πράγματα. Ακόμη υπάρχει ένα άλλο εδάφιο στο Ματθαίο, στο ΚΗ΄ 20. Λέγει: «Και ιδού εγώ μεθ’ υμών ειμι πάσας τας ημέρας έως της συντελείας των αιώνων». Μήπως μετά τη συντέλεια θα πάψει να είναι μετ’ αυτών; Είναι και αυτό πολύ αστείο να λέγει αυτό. Αλλά μη πλανώμεθα, διότι όσον έπαψε το ύδωρ του κατακλυσμού να ολιγοστεύει, όσον ο κόραξ επέστρεψεν στην κιβωτόν όταν εξηράνθη η γη και όσον εγέννησε η Μελχόλ μετά το θάνατό της, άλλο τόσο εγέννησε και η Θεοτόκος άλλα παιδιά μετά την γέννηση του Κυρίου. Την ορθήν δε, την ορθοτάτην ερμηνείαν του «έως» μας τη δίδει ο ίδιος ο Χρυσόστομος, λέγων:

«Βεβαίως εν... ενταύθα εἴρηκεν, οὐχ ἵνα ὑποπτεύσῃς ότι μετά ταύτα αυτήν έγνω, αλλά ἵνα μάθῃς ότι προ των ωδίνων πάντως ανέπαφος ήν η Παρθένος». Είναι από την ομιλία του την πέμπτη εις το Κατά Ματθαίον. Αυτά προσετέθησαν εν αγάπη και από υποχρέωση στη συνέχεια των ομιλιών μας αυτών περί Θεοτόκου. Ίσως επιτρέψει η χάρη της και η αγάπη σας να συνεχίσουμε στην άλλη μας ομιλία. Και πάλι χαίρετε εν Κυρίω.