The Honorable Forerunner

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

This evening we find ourselves, so to speak, in the antechamber of the feast of the Honorable Forerunner. I think it would be good to say a few words about this person, since our Church now brings him before us.

For I would like to believe that...

He too is a particular person who played a great role in the coming of our Christ into the world, yet few people know how they will regard the Honorable Forerunner on the day of Judgment. For we are somewhat superficial, without either seeking or wishing to delve deeply into the matters of our faith. Our sacred iconography depicts the Honorable Forerunner together with the Most Holy Theotokos in the icon of the Last Judgment: the Most Holy Theotokos on the right and the Forerunner on the left, just as we see here on the iconostasis. This reminds us that he belongs to the intimate circle of our Christ, and that on the day of Judgment we will need a smile from him, his consent, a nod of approval—when we stand there naked and exposed, alone, far from all our acquaintances and friends, and from all those dear to us.

It would therefore be helpful for us to know about this great person. In any case, in this small ministry of mine, I have a duty this evening to speak about the Honorable Forerunner. In another talk, I told those of you who have been journeying with me during these evenings of our stay here in this spa town that there are four persons and one symbol that have a prehistory: our Lord Jesus Christ, the Holy Spirit, the Most Holy Theotokos, the Honorable Forerunner, and the Honorable Cross. We know of them before they come, before they are presented, before they appear in the world. The Honorable Cross, if one wishes to... Forgive me.

If one wishes to examine the Honorable Forerunner, one should find him among the angels in the first circle after Christ the Pantocrator. If this church were built in the Byzantine style, with a dome and Byzantine iconography, then in that first circle after the Pantocrator we ought also to encounter the Honorable Forerunner. For he too is a person who, as we say, has a prehistory. As the Apostle and Evangelist Matthew has preserved for us in his eleventh chapter, our Christ said concerning the Forerunner: “For this is he of whom it is written.”

“It is written about him,” He says: “Behold, I send My messenger before Your face.” Christ Himself now draws upon Holy Scripture—specifically the Old Testament, as we heard in this evening’s prophecies, and in particular the prophecy of Malachi—which says that this is the one of whom it was written that he would come before Me. This proves, then, that he was included in God’s purpose and plan. And it is not only the Prophet Malachi who writes about the coming of the Honorable Forerunner. Much earlier, around eight hundred years before Christ, the Prophet Isaiah also saw him preaching in the wilderness and said at the beginning of his fortieth chapter:

“The voice of one crying in the wilderness.” This refers to the Honorable Forerunner. Thus, two prophets spoke and prophesied about the coming of the Honorable Forerunner. The history of every human being, whether the world calls that person great or small, begins at birth and ends at death. But the history of the persons I mentioned did not begin at their birth. They have existed in God’s plan since the world began. That is why these persons have a prehistory. The Honorable Forerunner has his own annunciation. His coming was promised beforehand. He came in a wondrous manner, at a time and under circumstances...

when the natural conditions for his birth did not exist. He was born of a barren mother at a very advanced age. Yet where God wills, the order of nature is overcome, for “with the Lord no word shall be impossible.” Indeed, his father was punished because, reasoning according to natural conditions, he doubted the angel. These are beautiful events, recorded by the Apostle and Evangelist Luke, who wrote about both annunciations. The annunciation of the Honorable Forerunner precedes the Annunciation to our Most Holy Theotokos. Indeed, the Annunciation to the Most Holy Theotokos is dated from the conception of the Honorable Forerunner.

“And in the sixth month Gabriel was sent,” and so forth. From what are you counting, Archangel? From what are you counting, Evangelist? From the conception of the Honorable Forerunner. There is a first annunciation, followed by the Annunciation to the Most Holy Theotokos concerning our Lord Jesus Christ.

I repeat: the Evangelist Luke records these things in his first and second chapters. The conversation between the Archangel and Zechariah is also beautiful. One evening, during a service like this evening’s Vespers, Zechariah entered the Holy Place to offer incense at the altar, and...

an angel of the Lord told him, “Your prayer has been heard.” “Which prayer of mine? What is this about? I have prayed for many things in my life.” “Your wife will conceive and bear a son. You will name him as I tell you; he will be such and such a person, great in the spirit and power of Elijah.” “How,” he asks, “can this possibly happen? I am an elderly man, and my wife is advanced in years”—she too is elderly, he says, perhaps ninety, ninety-five, or a hundred years old. “You will remain silent,” the angel tells him. “You will be unable to speak until all these things take place and are fulfilled.” For you, as a priest and a man of God, should not have doubted the almighty power of God. If God has spoken, what difficulty could prevent it? And so he was punished and remained silent until the child was born.

On the eighth day, when they went to circumcise the child and give him his name, Zechariah’s punishment was lifted and his canon of penance came to an end. For according to the Law, the child was named on the day of his circumcision. They asked what name should be given to him, and his mother said, “He shall be called John.” His relatives replied, “No one among us has that name; we have never heard it before. There is no one in our family with such a name. Let us ask the elder as well.” The elder was unable to speak—mute, as we would say. So they gave him a writing tablet, and he had to write down his will concerning the child’s name. At that moment his tongue was loosed again, and he said, “His name is John.” Not “He shall be called John.” The name had already been given by God.

The name John is God-given. God bestowed it, and it has meaning; it is not merely some name chosen so that a feast day may be celebrated. It was given by God: “His name is John.” Some mothers and fathers ought to take heed of this. In times of a difficult pregnancy or an inability to conceive, they make a vow: “Most Holy Theotokos, I will give the child your name,” or, “Saint Nektarios, I will give the child your name.” The child is born, and then the grandmother interferes. The grandmother wants her own name given. Out goes the Most Holy Theotokos, out goes the saint; the grandmother’s or grandfather’s name must be given instead. Then they pull one another’s hair, married couples separate, the name of God is blasphemed, and so forth. You lay claim to the name God Himself has given, disregarding the vow and promise made by that husband and wife, merely so that your own name may be used.

How can you make such demands of these people? Some even leave instructions before they die about which slippers they are to wear in the grave and where they are to be taken, and so forth. Do not submit to such people. Your longevity does not depend upon whether the child who survives you bears your name. It makes no difference whatsoever. I do not wish to speak boastfully, but I too found myself in a difficult situation. We were childless for seventeen years, and then Saint Nektarios of Aegina gave us a child. So we named him Nektarios. We did not name him Athanasios after my father, nor did we give him the name of his maternal grandfather. We named him Nektarios. That was our duty, if we possessed any religious honor and gratitude. The elder, then, intervened and said, “His name is John.” We are not the ones who will decide his name now. Are we going to correct God? Since the angel instructed us, and my wife tells you that his name is John, then John shall be his name.

These things can be helpful at times, because we overthink matters and create difficult situations where promises have been made and sacred obligations undertaken. In any case, this is how events unfolded. But the Honorable Forerunner was approximately the same age as our Christ, with only a small difference of six months.

He therefore fell within the terms of Herod’s decree that all the children two years old and under should be slaughtered, according to the time Herod had ascertained from the Magi. Herod imagined that in this way he would seize the King—that is, Christ—and secure his own throne. John, then, must also have been included in that reckoning. Tradition relates that his aged mother took him in her arms and fled toward the wilderness to escape Herod’s sword. But Herod’s soldiers were already overtaking her. She then offered a short prayer and said to a mountain before her, “O mountain, receive the child and his mother.” And I would like...

On the basis of the prophets, He says: “Behold, I send My messenger before Your face.” Many people fail to pay attention to what “My messenger” means. And because they often see the Honorable Forerunner depicted with wings in Byzantine iconography, they confuse matters. What exactly do they confuse? They confuse his nature with his mission. He is an angel by mission—a messenger. The word angel means a messenger, one who brings a message. His message was: “He who comes after me has come to be before me.” And: “Repent, for the Kingdom of Heaven is at hand.” In other words, he comes to prepare the way for Christ’s coming. That is why he is called the Forerunner.

The Forerunner. He is not, therefore, an angel by nature. Angels do not have bodies. Angels eat neither locusts nor wild honey, as he did. Angels are spirits. He is called “My messenger” because of the message he bore and the role he was to fulfill—just as a postman may be called a messenger because he carries messages and tidings. It means, “My man, My messenger: I shall send him ahead to speak to you and prepare you for My coming.” That is the meaning of: “Behold, I send My messenger before My face.” In our language he is called the Forerunner. The word is a compound: one who goes before on the road.

On the road. Have you ever considered how many forerunners there are? Many people think there is only one Forerunner. But there are three forerunners, because there are three momentous roads—three great journeys—for humanity.

One journey is God’s coming into the world. The second is humanity’s journey to God, into Heaven. That is a momentous matter. And the third is Christ’s return to the world. For Christ will come into the world twice: He has come once, and He will return once more. In all these great events there are forerunners. For our Christ’s first coming into the world, John is the Forerunner. For humanity’s return to Paradise, Christ is the Forerunner. For God to come into the world, John is the Forerunner. For humanity to go into Heaven, Christ is the Forerunner. Open the sixth chapter of Paul’s Epistle to the Hebrews and look at its final verses. See what it says there: “Christ has become the Forerunner for us.” He came down.

He died and rose again, just as we too shall die and rise again, and He ascended on high as a Forerunner on our behalf. And as He went, so shall we go, whether we want to or not, whether we believe it or not. He too, then, became a Forerunner on our behalf. This is precisely why Paul urges us to cast the anchor that keeps us secure—not downward, not into our wallets, our land, our apartments, our cars, or our politicians, but upward. A Christian does not cast his anchor downward, as people cast an anchor into the sea so that it may take hold somewhere. A Christian casts it upward. Paul says that we must have this anchor, sure and steadfast, in the place where Christ entered as a Forerunner on our behalf. Yet we always look to our own prestige and power, and order our lives accordingly.

How are we going to conduct our lives here? No! Before you realize it, the anchor comes loose in a fraction of a second. Just when you think you are safe and securely fastened, with nothing to fear, four hands and eight feet lift you up and carry you where you do not want to go—all in a fraction of a second. We must understand this. For God to come into the world and become man, John was the forerunner. For man to depart from here, go to God, and attain theosis, Christ was the Forerunner. And at the Second Coming, when Christ returns, Elijah will be the forerunner: the angel in the flesh, the foundation of the Prophets, the second forerunner of the Second Coming, the glorious Elijah. The prophecy itself said: “Behold, I send Elijah the Tishbite before the great and glorious day of the Lord,” to prepare the way, “lest I come and utterly strike the earth.” I have read nothing.

There are three forerunners, then. The first, John, whom we are discussing, is the forerunner of Christ’s first coming. This saintly man lived his years in the desert. After Christ in His humanity, he is the greatest of men. “Among those born of women, none is greater than John the Forerunner.” No woman, the Lord says, has given birth to a man greater than the Honourable Forerunner. For this very reason, when our Church, this Spirit-bearing mother, came to compose the Saint’s dismissal hymn, she borrowed a few words from the tenth chapter of Proverbs in the Old Testament—I do not know whether you have noticed it—where it says: “The memory of the righteous is celebrated with praises.” These words were taken from Proverbs.

From the Old Testament: “The memory of the righteous is celebrated with praises.” It is good, the hymn says, to praise you. But what can we say about you? “For you, O Forerunner, the testimony of the Lord is sufficient.” When the Lord has said that you are the greatest, anything we add will only diminish it. We would do more harm than good; we would only mar the truth. So we shall leave it as Christ said it. There is one thing to which we can add nothing: “For you, O Forerunner, the testimony of the Lord is sufficient. For you were shown to be more venerable than the prophets, since you were counted worthy to baptize in the streams the One whom you proclaimed.” What does this mean? Do you know what the kontakion of the Church says about the beheading of the Honourable Forerunner?

“It came to pass by divine providence.” Do you imagine that this happened merely because that corrupt little wretch Salome leapt and danced there, together with the other one, Herodias? It required divine consent. If Christ had not consented, the honourable head of the Forerunner would not have fallen. “It came to pass by divine providence.” Why? “That he might proclaim to those in Hades the coming of God in the flesh, who takes away the sin of the world.” You, Herod, take heads here and offer them as prizes for the dancing of those corrupt women. Very well—but at the same time you are serving My plan. You are sending him below, where I need him, because through the Forerunner Christ preached not only in the world of the living, but also in the world of the departed.

Just as the Forerunner preached here to human beings and below to souls, so later, when Christ was crucified, during the thirty-three hours He spent in Hades—from three o’clock on Great Friday afternoon until midnight on Saturday—He preached again to the spirits in prison. The Forerunner had already gone to them and preached there, just as he had preached here. He was not only a preacher of metanoia, of repentance, to people here in body and spirit; his soul also went to Hades, where he preached to the spirits in prison. Do you know that our Lord spent thirty-three hours in Hades? Do you know this? Have you studied the subject in the third and fourth chapters of Peter, where he says that the Lord went down and preached there to the spirits in prison?

Preaching means that they could either receive Him or refuse Him. It calls for a response, and those who received Him were made alive. They were made alive, and so the words also hold true: “bestowing life upon those in the tombs.” Christ lived here for thirty-three years in body and spirit, and He spent the same number of hours in Hades, preaching to the spirits with His soul. His body was in the tomb and His soul in Hades. All this belongs to the divine economy of the Incarnation and to the ministry carried out by the Forerunner, who was fully human, whether serving in body or with his soul alone. The Forerunner, then, descended below and is one of the three forerunners. As I told you, there are three, and I have explained where and how each one serves. This man was nourished in the desert, for the reason I have already mentioned. There in the desert, we are told, he lived on locusts and wild honey.

He wore a garment of camel’s hair and had a leather belt around his waist. This is how the Evangelists describe him—both Matthew in chapter three and Mark in chapter three. Why did he wear camel’s hair rather than the skin of a sheep, a goat, or some old ox? Why camel’s hair? Because even in this way he proclaimed his mission. I do not know whether you are aware that in the Old Testament there were clean and unclean animals. The camel is neither wholly clean nor wholly unclean; it is half clean and half unclean. It chews the cud, as the ruminant animals did, but at the same time it does not have a divided hoof, whereas animals with divided hooves, such as goats, were clean.

The same is true of sheep and cattle. But any animal that chewed the cud yet did not have a divided hoof—whose hoof, whose foot, was not split—was unclean. The camel combines both qualities. It was clean because it chews the cud, but unclean because its foot is not divided. By wearing this garment of camel’s hair, the Forerunner proclaims: I stand between the clean and the unclean, between shadow and grace, between the Law and the Gospel, between darkness and light. For he is the only prophet who both prophesied about Christ and saw Christ. That is the point.

Through the Holy Spirit, the prophets foretold that Christ would come, what His work would be, where He would be crucified, what He would do, and that He would be born in Bethlehem. All these things had been marked out and written beforehand. But they did not see them with their bodily eyes; their souls saw them from below. John saw them with living eyes, with the eyes he possessed here as a man. For this reason he was, as we say, both the final prophet of the Old Testament and one who also stood within the New Testament. This man did indeed preach and say, “He who comes after me has come to rank before me,” and so forth. But he was also granted the grace, at the Jordan for example, to say to his disciples, “Behold the Lamb of God, who takes away the sin of the world.” There is the Lamb of God, who will be slain and whose blood will cleanse the sin of the world. He pointed Christ out with his own finger.

This is what I mean: even his clothing was not without purpose or without a message. The belt around his waist shows that unless a person puts the flesh to death, he cannot stand upright for the Kingdom of Heaven. I am wearing, for example, a leather belt. This was once the flesh of an animal and was of no use. But now that it has been dried and emptied of flesh and blood, it is useful. It binds my waist and enables me to walk. This teaches us that the flesh must be put to death; the flesh must be dried out. When the flesh is fed and pampered, it is like soft mud in which little pigs can wallow. But when the mud dries up, as Job says...

“Dried mud gives no comfort to a pig.” A little pig cannot go and wallow in ground that has dried hard. And if people today suffer, are swept away, and are overcome by the passions of the flesh, it is because they feed and pamper their flesh well, without realizing that they must, in a certain sense, dry it out so that they can bring it under control.

They must command the flesh and not be commanded by it; they must govern it and not let it govern them. This is what he taught. And we are told that he lived on locusts and wild honey. Some interpret “locusts” as the tips of plants. But there are none there in winter. And if you go to the desert by the Jordan, you will see that there is nothing there except a few tamarisks. There is nothing but barren land and heat of forty-eight degrees Celsius.

Jericho, where the Monastery of Saint Gerasimos stands today, and those regions along the Jordan lie about three hundred meters below the surface of the Mediterranean. The text is evidently speaking about the insects, the locusts, but this is not a matter of dogma. God is not going to ask me, “Tell Me, Panagopoulos, what did John eat? Shall I admit you into Paradise depending on whether you say it was meat?” This is simply a matter of knowledge. Some interpret it one way, others another. We understand the wild honey: it came from the wild bees that lived there. This saintly man offers a beautiful teaching through his way of life about our attitude toward the pleasures of this world. But we shall continue. We often hear discussions about all the good things God created for man. As we said, John limited himself to just those two kinds of food—the locusts and the wild honey—out of the countless kinds God created for man. And this is where people stumble and take offense.

Go into a meat market and see what you find there. What is all that meat for? For man. Go into a fish market and see the countless varieties there, suited to every budget, every state of health, and every person. Go into a fruit market or a vegetable market and see what you find. The variety will make your head spin. For whom are all these things? For man. And yet some people take offense at this.

They say, “Since God made these things for man, why should I fast from them? By refusing Your gift, am I not blaspheming You?” No, that is not so. Then why did He make them? He did make them for man. But ask me for which man, and I will answer you; that is the question you fail to ask. Do you know when God made all these good things? Before He made man. If we read the order of creation, we see that all these things were made before man. After preparing this whole variety of foods, God made man, placed him there, and told him: “All things are lawful except one. Everything is yours except this tree.”

Indeed, He warned him of death. He did not leave the matter vague, so that man might be deceived: “On the day you eat from the tree, you shall surely die.” God is not like a mother who conceals what awaits the girl who goes astray or the boy who goes astray. He tells us plainly. God makes His terms clear: “On the day you eat from the tree, you shall surely die.” You will suffer two deaths: spiritual separation from Me, and bodily death, the separation of your soul from your body. For man before the Fall, then, “all things are lawful.” But to man after the Fall—and we live after the Fall—Paul says: “All things are lawful, but not all things are beneficial.” I may eat meat every day, but it is not beneficial, because my body is a furnace; if it is continually supplied with fuel, it will seek an outlet, and that outlet will be...

to burn me and those around me. Is that not so? You sit young people down to study, and they stamp their feet like horses, listening to everything outside and waiting for the chance to bolt out—even though a teacher is standing before them and you are spending your hard-earned money so they can learn. What do they care about the teacher? All they watch for is a chance to run outside. A girl appears and passes by; a boy appears and passes by. God has made no mistake. For people after the Fall, Paul says, “All things are lawful, but not all things are beneficial.” Yes, all good things were made for man, but they are not all for man as he is now. Man soiled and spoiled them, as the saying goes, and by his own doing lost the freedom God had given him. They are not beneficial.

They are not beneficial in general, and they are not beneficial to our health. If a person eats meat every day, soon there is uric acid, then cholesterol, then heart disease, and on and on. So he is forced to turn to fruit, salads, and the rest. After he has beaten his head against the gravestone, so to speak, then he turns to these foods. God has made no mistakes. A person partakes of all these things with doxology and thanksgiving. But if he abstains from them, he has done nothing wrong; he is not blaspheming God. Behold the greatest man, after Christ, ever born of a woman. He ate almost nothing—only two kinds of food. And what foods they were! Where would someone today find locusts and wild honey to serve as a meal and nourish himself? Yet we venerate him and light candles at his feet. “O Honourable Forerunner,” we say—but as for living as he lived, nothing. “Live as you did? Are you mad, and do you expect us to go mad too?” That is our answer.

If we do not want the life of the Honourable Forerunner, then we should not claim to want the Forerunner either, because that is absurd. He attained what he did precisely because he deprived himself of everything. He deprived himself of everything in the world in which he lived, just as we would say of our own world, and so he possesses the grace that remains with him to this day. Consider who he is. Even today he stands at the Lord’s side, and at the Last Judgment he too will stand beside the Lord. Look at the throne where Christ sits in judgment and you will see John there, close by, within Christ’s intimate circle. Forgive me—he is on the Lord’s left; on His right is His Mother, the Most Holy Theotokos. Great indeed is the Forerunner, and great is the life this man has left us. He loved the One for whom he waited.

He always proclaimed Christ with simplicity and boldness. He was afraid of no one, not even the king. Many people describe John’s going up to the royal residence, to the palace, as a rebuke. But I think that, if we examine the matter carefully, it would be more accurate to call it a reminder rather than a rebuke. As the Evangelist relates quite simply, when news of what was happening in the palace reached Saint John the Forerunner down in the desert, he considered it his duty to take up his staff, make the journey, and meet Herod in Sebaste.

There he said to him, “Your Majesty, it is not lawful for you to have your brother’s wife.” Goodbye. He added nothing and took nothing away. He simply reminded him of a law. Since your brother is still alive—his brother Archelaus had not died—your sister-in-law cannot become your wife. While your brother is alive, the law of God does not permit this. I am reminding you of that; from this point on, you must settle the matter with God yourself. It was a reminder, just as we might approach a woman whom we know to be involved in an unlawful relationship. We might speak to her kindly, at home or over the telephone: “This is so-and-so speaking, if you cannot see who I am. What you are doing is not right. God does not forgive it.”

“Please forgive me.” Then you hang up the telephone. Or simply say, “Goodbye.” That is not a rebuke; it is a reminder. The Evangelist mentions nothing more. So John considered it his duty to leave his hesychia, his inner stillness, and the desert, take his staff, go up, and remind the king: “O King, it is not lawful for you to have your brother’s wife.” Goodbye. And he left. In any case, commentators and earlier preachers describe it as a rebuke. “He went up,” they say, “and rebuked him.” Some then take their cue from this, as we say, and go off to rebuke kings, prime ministers, hierarchs, and so forth. I do not know—forgive me. I understand reminding someone. But rebuking him in the sense of judging him—that I do not understand. God, Scripture says, judges no one.

He has given judgment to the Son. He Himself does not judge. So who am I to judge? I am very quick to pass judgment myself, and that is why I speak about this in this way. I do not want to make you abandon your own opinion. Hold whichever view you wish: call it a rebuke or call it a reminder. Nothing essential depends upon that. I only want to help you avoid a dangerous state into which we are easily drawn: judging others. We make ourselves judges. The feet begin judging the head—as though such a thing were possible! And when a person makes himself a judge, he is lost from the outset, because Christ said plainly, “Judge not, that ye be not judged.” Have you made yourself a judge? Then you have set out on the road to Hell. But when a person has the strength not to judge another, and instead covers him with prayer and with loving counsel, he finds great mercy in the eyes of God.

I do not know whether you have ever read any book of the Fathers, and more specifically whether you have read Macarius the Great and his fifty-two homilies. There is a beautiful account there related to what we are saying. Once, he was going down to the city with his disciple. Before reaching the city, just as sadly happens today, he came upon a young couple kissing and carrying on by the roadside—the usual shameless, animal-like behavior practiced in public today by our children and by us adults as well. They were on the right side of the road. They had sinned. Yet he said nothing. He went a little farther, knelt down, and began to weep and implore Christ, saying, “My Christ, cover these people. Charge this sin to me.”

“Do not charge it to them.” And he wept with sobs. We would have said, “Go somewhere else and carry on like that!” Ah, so they may do it somewhere else? They cannot do it here, but they may do it there? Wherever they go, they will still do it before God. The only difference now is that they are also doing it before you, who are supposedly sinless, and before me, who am supposedly sinless. What inconsistency! In any case, Macarius wept bitterly, asking God to cover that couple who were committing this unlawful act in public. A little farther on, he came upon a great threshing floor, where a mighty angel stood holding a large—what do you call it?—a great sickle, as we would say so that everyone may understand. The angel said to him, “Macarius...” Macarius rose and saw the angel. “Because of what you did, because you did not judge...”

“...that couple, but covered them with your prayer, you will find great mercy with God. Know also that this great sickle awaits everyone. It will reap those who accuse and judge others and send them to Hell.” What I am telling you is written in the accounts of Macarius, among his fifty-two homilies. But we are quick to judge. We have devoured everyone: neighbor and neighbor’s wife, in-law and child, employee and coworker, politician and priest, bishop and everyone else. We have left no one untouched. And you know, our Christ is the supreme physician. He takes a spoon in His hand, comes to each of us, and says, “Open your mouth.”

He presses down the tongue to see how many people we have devoured with it and how severely we have condemned them. Just as a physician examines the tongue to assess a person’s state of health, so Christ presses down our tongue to see how many people we have devoured. Yet we have never confessed those whom we have devoured. No one ever goes to the priest and says, “I accused that person.” But how could one even remember all these things and confess them, when the words rush away like a mighty wind as soon as they are spoken? How can you gather them back? Some people think this is nothing at all. They imagine that sin only means murder or theft. They pay no attention to the fact that they are devouring the flesh of their brother. For this reason Blessed Augustine had these words written, hoping, as far as possible, to prevent people from doing this.

On the plaster wall in the entrance hall of his house, he wrote: “Brother, if you have come here to tear apart the flesh of your absent brother, you have no place here. If you have come to discuss this man or that man and devour him while he is not present, you have no place here. Leave.” And what do we say? “Come here, I have something to tell you.” Oh, do we ever have something to say! Do you know what we have to discuss? Something serious! About whom? You speak against other people. You say nothing about yourselves, nothing about your sins, nothing about your own filth. You accuse others, and all of this passes unnoticed. Sadly, the one who is writing it all down is writing even now, and tomorrow that fellow with the little horns and tail will present it all...

For, as I have told you, when a person sins, three witnesses record it; when he does good, two record it. When a person sins, his angel, his devil, and his conscience record it. When a person does or says something good, his conscience and his angel record it. Out of hatred, the devil does not record the good things, but he always keeps a record of the evil. How will you wipe them away? “So-and-so went to confession, I heard.” Glory to God. But did he confess that he had accused others? Did he say that he had devoured everyone with his tongue? He did not. Then what are we expecting? So, taking my cue from this, I repeat that I hesitate to say John went up and rebuked Herod. A rebuke would have been something like: “Take care, or I will shake your throne. Take care, or this will happen to you.” That would be a threat; that would be a rebuke. But if someone says to me, “Panagopoulos, you steal; Panagopoulos, you lie; Panagopoulos, you commit fornication...”

“...you preach, yet you do not fast; you fail to do this and that—this is not good,” that is a reminder, and giving such a reminder is the work and duty of every person. But it must be given with love, with inward pain, with tears and prayer, so that it may reach the person. Dry, egotistical words—“What you are doing is wrong,” and so forth—do not reach anyone. You can see this yourselves: wherever such barren rebukes have been given merely out of pride, they have produced no result and never will. The position of anyone who assumes this role and tries to play the doctor is also dangerous. That is what I wished to say about John’s going up there. How Herod received it, what followed, and so forth is another matter. Those events can be discussed tomorrow, since they form the main subject of tomorrow’s Gospel reading. In any case, the subject of Saint John the Forerunner is subtle and worthy, and everyone should have some understanding of it.

Take care, and let me tell you this: he is a compassionate Saint, but also a strict Saint. Never set yourself against Saint John the Forerunner. Show him reverence on his feast tomorrow. If possible, eat nothing at all. Tomorrow is a solemn day. Eat some fruit. What could be better? The world will not end because you fast for one day. Have some tea, a few rusks, or any of a thousand simple things. God has given us so much here that, when you step outside, you think you are in Paradise. Honor the Saint’s day, and you will receive a great blessing. Stop the usual lies. Stop the irreverence, or the Saint may give you such a fright that you will not recover easily. I shall tell you two incidents involving the Saint that I experienced myself. I once went to speak in the village of Dara in Trifylia. I also had a spiritual father with me.

I would speak while he heard confessions, and together we traveled around that region. It was around this same season, and one evening I had spoken about fasting in the Church of Saint George. At the end, a man said, “Sir, what you have described happened to me. It was the Feast of the Cross, and my wife was away from home. I went out and killed some fig-peckers, birds rather like wild roosters, with their own distinctive coloring. Since there was no one at home to cook for me, I said to myself, ‘I may as well roast them. Saint John will not hold it against me. I shall roast them and eat them. If my wife were here, I would fast.’” But how would your wife have cooked for you? Clearly, you would not have fasted. Fasting means going without food. It does not mean merely changing foods—eating five plates of beans, half an oka of something else, and a whole loaf of bread.

That is not fasting. You would be better off eating ten steaks than all that. The word fasting means abstinence from food: no food, or perhaps something simple—a piece of fruit, some tea, something of that sort. “So I ate the birds,” the man continued. “I had shot two of them, ate them, and then went out to the coffeehouse. The moment I stepped outside, the house seemed to catch fire! Whoosh—the whole house! I turned back, shouting, wondering what had happened. Had I left a flame burning inside? How had the fire begun? I went in and saw that the place where I had eaten was burning, with the little bones and scraps I had left behind. The table was aflame without being consumed, like the bush that burned yet was not consumed. From then on,” he said, “the whole village came running, because there were haylofts nearby and they feared a great fire. I stood there bewildered. The flames were rising from the table, yet nothing was being consumed. It was meant to teach me a great lesson.”

In Agia near Volos, a young fellow, one of those fashionable, long-haired types, had such an experience on the feast of Saint John the Forerunner. He had come home at three in the morning after reveling all night. His mother, a little old woman, went to Church in the morning. He got up around nine or ten and demanded, “What am I going to eat?” There was milk in a bowl on a wooden table in their poor little house. There was no proper ceiling overhead; the roof was made of reeds and tiles. He took some dry bread, pulled half a loaf from a reed basket, and set it there. Then he sat down, surly and disheveled—the young people of our age, you see—and began breaking the bread into the milk. Suddenly an enormous snake hung down from the roof. It descended almost two meters, reached over the bowl, and sucked up all the milk. The young man froze. He turned yellow, stiffened, and remained rooted to the spot. He should still be alive today, since he was only twenty-two or twenty-three, and this happened seven or eight years ago. He must still be there, telling the story and remembering Saint John. I experienced another case outside Delphi during the Christmas season, involving an old woman.

The old woman lived in the village of Kyriaki. Once again, I had gone there to speak while the priest heard confessions. That evening the priest came and said to me, “Listen to a strange thing Saint John the Forerunner did here.” He did not tell me the woman’s identity, only what had happened, so that we might recount it for the edification of others. “There is an old woman here,” he said, “who has just made her first confession at the age of eighty-five, perhaps eighty-eight or ninety. For fifty years, every evening, she would leave the village of Kyriaki, climb the path, and walk six or seven hundred meters beyond the village to a secluded chapel of Saint John the Forerunner, where she would light the oil lamps before his icon.

Around the eve of Saint Nicholas’s feast, when we were there—I do not remember the exact date—she went again. Whenever she wished to receive Holy Communion, she would stand before Saint John and say, ‘My master Saint John, you know what I have done. Forgive me, so that I may go and receive Holy Communion.’ In this way, for fifty-five years, she went and made her confession to her master Saint John.

Did her master Saint John ever say anything to her? Did he hear her confession? Yet she would go and receive Holy Communion. A few days earlier, on the sixth or seventh of the month, as Christmas approached, she had once again gone to confess to her master Saint John. Standing before his icon after lighting the little oil lamp, she said, ‘My master Saint John, you know what I have done. Forgive me, as you always do, so that I may go and receive Holy Communion.’ At that very moment...

Two hands came out from the icon. One struck her hard on one side of the head and the other struck her on the other side, and a voice said, “You have tormented me for fifty-five years! Did our Christ send me to hear confessions and forgive sins, or did He send the priests? Are there no priests at Saint Luke’s?” The monastery of Saint Luke the Steiriote lies farther down—a great monastery whose feast is celebrated on January 11.

It is on January 11—or perhaps I am confusing it with another date; I do not remember. “Did He send me?” The old woman fell to the floor. Struck by terror, by the slaps she had received, and by the voice she had heard in the twilight, she collapsed there. Her family waited below for her to come down, but she did not return. They searched here and there for her. Had she gone to visit her children? Had she gone to her niece’s house? Had she gone to her granddaughter? “Grandmother! Where are you?”

By then it was already dusk, so they thought, “She must have fallen somewhere on the road as she was coming back.” Two strong young men, her grandsons, set off up the path. They looked this way and that, wondering whether they might find her lying in some ditch. At last, when they reached the chapel, they saw the door standing open. They went quietly inside. “Grandmother! Grandmother!” No answer. They realized something was wrong, lit a candle from the Saint’s vigil lamp, and saw their grandmother lying on the floor, her face dark and bruised-looking. “She must have had a heart attack! What are we going to do?” They took the door off the little chapel and laid her on it. These were sturdy lads: one carried the front and the other the back, and they brought her down to the village. There was a fireplace there, because it gets cold at an altitude of a thousand metres. They placed her near it, wrapped her up, warmed her, gave her a little brandy, and did whatever else they could. The grandmother began to revive; she came round and warmed up. Then the questions began.

“What happened? How did it happen?” She needed no further prompting. So she told them: “My children, this is what I had been doing. For fifty-five years I had been confessing to my master, Saint John. Tonight my master, Saint John, struck me over the head, my children.” Her cheeks were black and blue, and the marks did not disappear for two or three months. “He slapped me hard, and he told me this and that.” The grandmother remained ill. When we arrived after the twelfth of December, after the feast of Saint Spyridon, she had recovered enough to get up. She came to the Church and, for the first time in her eighty or ninety years, made her confession to a priest. She told him about the fright that her master, Saint John, had given her. My beloved, however much one may say about this great person, his stature is so immense that much more would still be needed. I have merely sketched him for you and given you a small picture of this person whom we honor.

Απόψε το βράδυ ευρισκόμεθα στον προθάλαμο, όπως θα λέγαμε, της εορτής του Τιμίου Προδρόμου. Καλό θα ήταν, νομίζω, να λέγαμε λίγα λόγια γύρω από το πρόσωπο αυτό, μια και η Εκκλησία μας το φέρει επί σκηνής.

Διότι θέλω να πιστεύω ότι...

Είναι και αυτό ένα συγκεκριμένο πρόσωπο, γύρω από τον μεγάλο ρόλο τον οποίον έχει παίξει αναφορικώς με τον ερχομό του Χριστού μας εις τον κόσμο, και ακόμη λίγοι άνθρωποι γνωρίζουν πώς θα αντιμετωπίσουν τον Τίμιο Πρόδρομο κατά την ημέρα της Κρίσεως. Διότι μέσα επιπόλαιοι κατά κάποιον τρόπον, χωρίς να έχουμε ή να θέλουμε να εμβαθύνουμε στα θέματα της πίστεώς μας. Η Αγία μας Αγιογραφία παρουσιάζει τον Τίμιο Πρόδρομο μαζί με την Υπεραγία Θεοτόκο στην εικόνα της Γενικής Κρίσεως. Η Παναγία δεξιά και ο Πρόδρομος αριστερά, όπως ακριβώς συμβαίνει και εδώ στο τέμπλο, και μας υπενθυμίζει ότι είναι ένα πρόσωπο από το στενό περιβάλλον του Χριστού μας και θα είχαμε ανάγκη ένα χαμόγελό του, μια συγκατάθεση, μια συγκατάνευση εν τη ημέρα της Κρίσεως, που θα είμεθα γυμνοί και τετραχηλισμένοι, μόνοι εκεί, μακριά από όλους τους γνωστούς και από τους φίλους, από όλους τους προσφιλείς.

Ότι θα ήτο χρήσιμο στον άνθρωπο να γνώριζε για το μεγάλο αυτό πρόσωπο. Εγώ, εν πάση περιπτώσει, στη μικρή διακονία αυτή που κάνω, έχω υποχρέωση απόψε το βράδυ να μιλήσω για τον Τίμιο Πρόδρομο. Σε μια άλλη μας ομιλία, όσοι ταξιδεύουμε μαζί τα βράδια αυτά της παραμονής μας εδώ στη Λουτρόπολη αυτή, εμήνυσα ότι υπάρχουν τέσσερα πρόσωπα και ένα σύμβολο τα οποία έχουν προϊστορία: ο Κύριος ημών Ιησούς Χριστός, το Πνεύμα το Άγιο, η Υπεραγία Θεοτόκος, ο Τίμιος Πρόδρομος και ο Τίμιος Σταυρός. Τα γνωρίζουμε πριν έρθουν, πριν παρουσιαστούν, πριν εμφανιστούν εις τον κόσμο. Ο Τίμιος Σταυρός, εάν θελήσει κανείς... συγγνώμη.

Ο Τίμιος Πρόδρομος, εάν θελήσει κανείς να εξετάσει, θα πρέπει να τον βρει και αυτόν μέσα εις τον πρώτον κύκλον μετά τον Παντοκράτορα, των Αγγέλων. Αν η Εκκλησία αυτή ήταν βυζαντινού ρυθμού και είχε τρούλο και είχε αγιογραφία βυζαντινή, έπρεπε μετά τον Παντοκράτορα, στον πρώτο κύκλο, να συναντήσουμε και τον Τίμιο Πρόδρομο. Γιατί κι αυτός είναι ένα πρόσωπο το οποίο, όπως λέμε στη γλώσσα, έχει προϊστορία. Ο Χριστός μας, όπως μας έχει περισώσει ο Απόστολος και Ευαγγελιστής Ματθαίος στο 11ο κεφάλαιό του, είπε περί του Προδρόμου: «Περί αυτού γαρ γέγραπται».

Γι’ αυτόν, λέει, είναι γραμμένο: «Ιδού εγώ αποστέλλω τον Άγγελό μου προ προσώπου σου». Έρχεται ο ίδιος ο Χριστός να αξιοποιήσει την Αγία Γραφή, συγκεκριμένα την Παλαιά Διαθήκη, όπως ακούσαμε απόψε στις προφητείες, και συγκεκριμένα την προφητεία του Μαλαχίου, που λέγει ότι αυτός είναι για τον οποίο είναι γραμμένο ότι θα έρθει μπροστά από μένα. Απόδειξη, λοιπόν, είναι ότι ήταν μέσα στο πρόγραμμα, μέσα στο σχέδιο του Θεού. Και δεν είναι μόνο ο προφήτης Μαλαχίας ο οποίος γράφει για τον ερχομό του Τιμίου Προδρόμου. Είναι και ο προφήτης Ησαΐας, πολύ γρηγορότερα, 800 περίπου χρόνια π.Χ., ο οποίος τον βλέπει να κηρύττει στην έρημο και λέγει στην αρχή του 40ού κεφαλαίου του:

«Φωνή βοώντος εν τη ερήμω». Πρόκειται περί του Τιμίου Προδρόμου. Δύο, λοιπόν, προφήτες έχουν ομιλήσει και έχουν προφητεύσει για την έλευση του Τιμίου Προδρόμου. Όλων των ανθρώπων, είτε μεγάλων είτε μικρών λεγομένων εις τον κόσμο, η ιστορία τους αρχίζει άμα τη γεννήσει τους και τελειώνει άμα τω θανάτω τους. Όμως αυτών των προσώπων που σας είπα δεν άρχισε άμα τη γεννήσει, αλλά από τότε που υπάρχει κόσμος, μέσα στο σχέδιο του Θεού υπάρχουν. Γι’ αυτό έχουν προϊστορία αυτά τα πρόσωπα. Ο Τίμιος Πρόδρομος έχει Ευαγγελισμό. Έχει έρθει η κατόπιν επαγγελία. Έχει έρθει κατά παράξενον τρόπον, σε χρόνον και περιστατικά

που οι φυσικοί όροι δεν υπήρχον. Γεννήθηκε από στείρα μητέρα, σε ηλικία πολύ προχωρημένη, αλλά όπου Θεός βούλεται, νικάται φύσεως τάξις, ότι ουκ αδυνατήσει παρά τω Κυρίω παν ρήμα. Τιμωρήθηκε, μάλιστα, ο πατέρας του, ο οποίος αμφισβήτησε, με βάση τους φυσικούς όρους, τον Άγγελον. Είναι ωραία τα περιστατικά αυτά τα οποία αναφέρει ο Απόστολος και Ευαγγελιστής Λουκάς, ως συγγραφεύς των δύο Ευαγγελισμών. Ο Ευαγγελισμός του Τιμίου Προδρόμου προηγείται του Ευαγγελισμού της Παναγίας μας. Αριθμεί, μάλιστα, από τη σύλληψη του Τιμίου Προδρόμου ο Ευαγγελισμός της Παναγίας μας.

«Εν δε τω μηνί τω έκτω απεστάλη Γαβριήλ» και λοιπά. Από πού μετράς, Αρχάγγελε; Από πού μετράς, Ευαγγελιστά; Από τη σύλληψη του Τιμίου Προδρόμου. Υπάρχει πρώτος Ευαγγελισμός και κατόπιν έρχεται ο Ευαγγελισμός της Παναγίας Θεοτόκου για τον Κύριο ημών Ιησού Χριστόν.

Σας επαναλαμβάνω, τα γράφει στο πρώτο και στο δεύτερο κεφάλαιό του ο Ευαγγελιστής Λουκάς. Είναι ωραία δε η συζήτηση η οποία έγινε μεταξύ του Αρχαγγέλου και του Ζαχαρίου, που σε ένα βράδυ, σε ένα εσπερινό, καλή ώρα, καθ’ ην ώραν εισήλθε να θυμιάσει στα Άγια, μέσα

στο θυσιαστήριο, Άγγελος Κυρίου τού είπε ότι εισακούστηκε η προσευχή σου. Ποια προσευχή μου; Τίνος πρόκειται; Για πολλά πράγματα έχω προσευχηθεί στη ζωή μου. Θα συλλάβει η γυναίκα σου και θα γεννήσει υιόν. Θα το βάλεις έτσι, έτσι, έτσι, θα είναι τέτοιος, μεγάλος εν πνεύματι και δυνάμει Ηλιού και, Πώς, λέει, είναι δυνατόν αυτό να γίνει; Εγώ είμαι γέρων και η σύζυγός μου προβεβηκυία εν ταις ημέραις αυτής, και αυτή γερόντισσα, λέει, 90-95, 100 ετών. Θα είσαι, του λέει, σιωπών, θα μείνεις άλαλος, μέχρι που θα λάβουν πάντα ταύτα χώραν και αξίαν. Διότι δεν έπρεπε να αμφισβητείς εσύ, σαν ιερεύς, σαν άνθρωπος του Θεού, την παντοδυναμία του Θεού. Εφόσον το λέει ο Θεός, τι μπορεί να δυσκολεύσει αυτό το θέμα; Και ετιμωρήθη και έμεινε σιωπών, μέχρι που εγεννήθη το παιδί.

Την ημέρα που επήγανε να το περιτέμουν, την ογδόη ημέρα, να του βάλουν το όνομά του, εκεί ελύθη ξανά η τιμωρία του, ετελείωσε ο κανόνας του. Διότι κατά την ημέρα της περιτομής, σύμφωνα με τον νόμο, εδίδετο και το όνομα στο παιδί. Και ερώτησαν τι όνομα να βάλουν και η μητέρα είπε: «Θα μπει Ιωάννης». Οι συγγενείς είπαν ότι δεν έχουμε κανένα όνομα τέτοιο, πρώτη φορά το ακούμε. Στη γενιά μας δεν έχει τέτοιο όνομα. Ας ρωτηθεί και ο Γέρων. Ο Γέρων είναι άλαλος, μουγκός που λέμε. Όμως του εδόθη ένα αβάκιον, δηλαδή μια πλάκα που θα λέγαμε, και αναγκάζεται να γράψει την επιθυμία του, πώς πρέπει να μπει το όνομά του. Και τότε ελύθη η γλώσσα του και είπε: «Ιωάννης εστί το όνομα αυτού». Όχι «θα μπει»· είναι από τον Θεό δοσμένο.

Όνομα Ιωάννης είναι Θεόδοτον, το έδωσε ο Θεός, έχει περιεχόμενον, δεν είναι απλώς κάποιο όνομα για να εορτάζεται· είναι δοσμένο από τον Θεό. «Ιωάννης εστί το όνομα αυτού». Αυτό να το προσέχανε μερικές μανάδες και μερικοί γονείς, οι οποίοι σε δύσκολες στιγμές εγκυμοσύνης ή μη συλλήψεως τάζουν: «Παναγία μου, και θα βγάλω το όνομά σου», «Άγιέ μου Νεκτάριε, και θα βγάλω το όνομά σου». Γεννιόνται, έπειτα μπαίνει στη μέση η γιαγιά, η γιαγιά θέλει το όνομά της, έξω η Παναγία, έξω ο Άγιος, θα μπει της γιαγιάς, θα μπει του παππού το όνομα, και γίνεται ο μαλλιοτράβας, χωρίζουν τα ανδρόγυνα, βλασφημείται το όνομα του Θεού κ.λπ. Παίρνεις το όνομα του Θεού και αδιαφορείς για το τάμα και για την υπόσχεση που έδωσε αυτό το ανδρόγυνο, για να μπει το όνομα το δικό σου.

Πώς μπορεί να ζητάς από τους ανθρώπους αυτούς, οι οποίοι αφήνουν παραγγελίες στον θάνατό τους, τι παντούφλες να τους βάλουν και πού να τους πάνε κ.λπ.; Πηγαίνετε πίσω από τους ανθρώπους αυτούς. Δεν εξαρτάται η μακροζωία σου από το όνομα του παιδιού το οποίο θα μείνει πίσω. Δεν παίζει κανένα ρόλο. Δεν θέλω να περιαυτολογήσω. Και εγώ σε δύσκολη θέση ευρέθηκα. Δεκαεπτά χρόνια ατεκνία είχαμε και έπειτα ο Άγιος Νεκτάριος μας έδωσε παιδί. Βγάλαμε το όνομα Νεκτάριος, όμως· δεν βγάλαμε το όνομα Αθανάσιος, που ήταν του πατέρα μου, ούτε το όνομα του πατρός της μητρός του. Βγάλαμε το όνομα Νεκτάριος. Έτσι ήταν υποχρέωση, αν έχουμε φιλότιμο θρησκευτικό κ.λπ. Ο Γέρων, λοιπόν, μπαίνει στη μέση και λέει: «Ιωάννης εστί το όνομά του». Δεν θα το βάλουμε εμείς τώρα· θα διορθώσουμε εμείς τον Θεό; Αφού ο Άγγελος μας το παρήγγειλε και σας το λέει η γυναίκα μου, ότι είναι Ιωάννης, Ιωάννης θα μπει το όνομά του.

Και αυτά που μπορούν να βοηθήσουν μερικές στιγμές, που εμείς πολλά σκεπτόμενοι μπαίνουμε και δημιουργούμε καταστάσεις, εκεί που υπάρχουν υποσχέσεις, εκεί που υπάρχουν δεσμεύσεις στα θέματα τα θρησκευτικά. Εν πάση περιπτώσει, έτσι εξελίχθηκαν τα πράγματα. Όμως, διότι ο Τίμιος Πρόδρομος είναι, πώς να το πούμε, της ίδιας περίπου ηλικίας με τον Χριστό μας, με μια μικρή διαφορά έξι μηνών.

Είναι μέσα στο σχέδιο του νόμου εκείνου που εξέδωσε ο Ηρώδης, να σφαγούν τα παιδιά από διετούς και κατωτέρω, κατά τον χρόνον ον ηκρίβωσε παρά των μάγων, με τη σκέψη ότι θα συνελάμβανε τον βασιλέα, δηλαδή τον Χριστό, και έτσι θα εστερεώνετο ο θρόνος του. Μέσα, λοιπόν, στον λογαριασμό έπρεπε να είναι και ο Ιωάννης. Και αναφέρει η παράδοση ότι η γραία μητέρα πήρε και αυτόν στην αγκαλιά και έτρεξε προς την έρημο, για να φύγει από προσώπου μαχαίρας Ηρώδου. Όμως οι στρατιώτες του Ηρώδου την έφταναν ήδη και τότε έκαμε μία σύντομο προσευχή και είπε σε ένα όρος, σε ένα βουνό που ήταν μπροστά: «Όρος, δέξου τέκνον και τη μητέρα αυτού», και θα ήθελα...

Βάσει των προφητών λέγει: «Ιδού αποστέλλω τον Άγγελό μου προ προσώπου σου». Πολλοί, μη προσέχοντας τι θέλει να πει «τον Άγγελό μου» και βλέποντας ακόμη πολλές φορές τη βυζαντινή αγιογραφία να έχει με φτερούγες τον Άγγελο, τον Τίμιο Πρόδρομο, συγχέουν, λοιπόν, τα πράγματα. Δηλαδή τι συγχέουν; Τη φύση. Άγγελος με την αποστολήν, άγγελος. Άγγελος πάει να πει αγγελιοφόρος, που έφερε μια αγγελία. Η αγγελία ήτο: «Οπίσω μου ερχόμενος έμπροσθέν μου γέγονεν». «Μετανοείτε· ήγγικεν η Βασιλεία των Ουρανών». Δηλαδή έρχεται να προετοιμάσει για να έρθει ο Χριστός. Γι’ αυτό και λέγεται Πρόδρομος.

Πρόγραμμος Δεν είναι, λοιπόν, άγγελος ως προς τη φύση. Οι άγγελοι δεν έχουν σώμα. Οι άγγελοι δεν τρώνε ούτε ακρίδες ούτε μέλι άγριο, που έτρωγε αυτός. Οι άγγελοι είναι πνεύματα. Για την αγγελία του, λοιπόν, για τον ρόλο που θα έπαιζε, όπως ο ταχυδρόμος λέγεται άγγελος, αγγελιοφόρος, μεταφέρει μηνύματα, μεταφέρει αγγελίες, γι’ αυτό τον λέει «τον Άγγελό μου», τον άνθρωπό μου δηλαδή, τον αγγελιοφόρο μου· θα τον στείλω μπροστά να σας μιλήσει και να ετοιμαστείτε που θα έρθω. Αυτό πάει να πει: «Ιδού αποστέλλω τον Άγγελό μου προ προσώπου μου». Πρόδρομος λέγεται παρ’ ημίν. Είναι σύνθετος: προ του δρόμου.

Του δρόμου. Έχετε ποτέ εξετάσει πόσοι πρόδρομοι υπάρχουν; Πολλοί νομίζουν ότι είναι ένας Πρόδρομος. Τρεις Πρόδρομοι υπάρχουν, διότι τρεις δρόμοι σοβαροί, μεγάλοι για την ανθρωπότητα, υπάρχουν.

Ένας δρόμος είναι ο ερχομός του Θεού στον κόσμο. Ο δεύτερος δρόμος είναι ο πηγαιμός του ανθρώπου στον Θεό, στον Ουρανό. Σοβαρό θέμα αυτό. Και η τρίτη περίπτωση είναι που θα ξανάρθει ο Χριστός στον κόσμο. Γιατί θα έρθει δύο φορές ο Χριστός στον κόσμο· μία ήρθε και μία ακόμη θα ξανάρθει. Και σε όλες αυτές τις μεγάλες καταστάσεις υπάρχουν πρόδρομοι. Στον πρώτον ερχομό του Χριστού μας στον κόσμο, Ιωάννης Πρόδρομος. Στον ερχομό του ανθρώπου ξανά στον Παράδεισο, Χριστός Πρόδρομος. Για να έρθει ο Θεός στον κόσμο, Ιωάννης Πρόδρομος. Για να πάει ο άνθρωπος στον Ουρανό, Χριστός Πρόδρομος. Για ανοίξετε το έκτο κεφάλαιο της προς Εβραίους του Παύλου, στα τελευταία του εδάφια, να δείτε τι λέει εκεί: «Πρόδρομος υπέρ ημών γενόμενος Χριστός». Ήρθε κάτω.

Απέθανε, ανέστη, όπως και εμείς θα πεθάνουμε και θα αναστηθούμε, και πήγε επάνω, Πρόδρομος υπέρ ημών. Και όπως πήγε αυτός, θα πάμε κι εμείς, είτε το θέλουμε είτε όχι, είτε το πιστεύουμε είτε όχι. Πρόδρομος και αυτός, λοιπόν, υπέρ ημών γενόμενος. Γι’ αυτό και ακριβώς προτρέπει ο Παύλος τον άνθρωπο την άγκυρά του, για να ασφαλίζεται, να Μην τη ρίχνει κάτω, ούτε στο πορτοφόλι του, ούτε στη γη, ούτε στα διαμερίσματά του, στα αυτοκίνητά του, στους πολιτικούς του. Να τη ρίχνει επάνω. Ο Χριστιανός την άγκυρα δεν τη ρίχνει, όπως τη ρίχνουν οι άνθρωποι κάτω, μέσα στη θάλασσα, μέσα κάπου να πιάσει. Ο Χριστιανός τη ρίχνει επάνω. Την άγκυρα, λέει, να έχουμε ασφαλή τε και βεβαία, εκεί που αυτός, πρόδρομος υπέρ ημών, πήγε. Αλλά εμείς πάντοτε κοιτάμε την ακτινοβολία τη δικιά μας, τη δυναμικότητά μας, και από εκεί κανονίζουμε.

Πώς θα πολιτευτούμε εδώ; Όχι! Ξεγαντζώνει χωρίς να το καταλάβεις, μέσα σε κλάσμα δευτερολέπτου. Εκεί που νομίζεις ότι είσαι ασφαλής και δεμένος και δεν έχεις φόβον κανένα, εκεί σε ξεσηκώνουν τέσσερα, οχτώ χέρια και οχτώ πόδια, και σε πηγαίνουν εκεί που δεν θέλεις, μέσα σε κλάσμα δευτερολέπτου. Γι' αυτό πρέπει να το ξέρουμε. Για να έρθει ο Θεός στον κόσμο να γίνει άνθρωπος, πρόδρομος Ιωάννης· για να φύγει ο άνθρωπος, να πάει να γίνει Θεός, Πρόδρομος Χριστός· και στη Δευτέρα Παρουσία, που θα ξανάρθει ο Χριστός, Πρόδρομος Ηλίας. Ο ένσαρκος Άγγελος, των Προφητών η κρηπίς, ο δεύτερος Πρόδρομος της Παρουσίας, Ηλίας ο ένδοξος. Και το είπε αυτό η προφητεία: «Ιδού αποστέλλω Ηλίαν τον Θεσβίτην πριν τη μεγάλη ημέρα του Κυρίου και επιφανή», για να ετοιμάσει, ή να μην έρθω και πατάξω την γην άρδην. Δεν έχω διαβάσει τίποτα.

Τρεις πρόδρομοι, λοιπόν. Ο ένας, ο Ιωάννης, περί ου ο λόγος, είναι ο πρόδρομος της πρώτης παρουσίας του Χριστού μας. Έζησε τα χρόνια του ο Άγιος αυτός άνθρωπος στην έρημο. Είναι ο μεγαλύτερος άνθρωπος μετά το Χριστό μας ως άνθρωπο. «Ουδείς μείζων εν γεννητοίς γυναικών Ιωάννου του Προδρόμου». Δεν έχει γεννήσει γυναίκα, λέγει, μεγαλύτερον άνθρωπο από τον Τίμιο Πρόδρομο. Γι' αυτό και ακριβώς, όταν η Εκκλησία μας, αυτή η πνευματοφόρος μητέρα, ήρθε στο σημείο για να φτιάξει το απολυτίκιο του Αγίου, δεν ξέρω αν το έχετε προσέξει, έχει δανειστεί λίγα λόγια από το 10ο κεφάλαιο των Παροιμιών, στην Παλαιά Διαθήκη, εκεί που λέγει: «Μνήμη δικαίου μετ' εγκωμίων». Αυτό είναι παρμένο, το έχουνε δανειστεί από τις Παροιμίες.

Διαθήκη. «Μνήμη δικαίου μετ' εγκωμίων». Τώρα, είναι καλά, λέει, να σε εγκωμιάσουμε. Αλλά τι να πούμε τώρα για σένα; «Σοι δε αρκέσει η μαρτυρία του Κυρίου, Πρόδρομε». Όταν ο Κύριος είπε ότι εσύ είσαι ο μεγαλύτερος, ό,τι να πούμε εμείς θα γκρεμίσουμε. Μάλλον κακό θα κάμουμε, θα μουτζουρώσουμε το γεγονός. Θα το αφήσουμε, λοιπόν, όπως το είπε ο Χριστός. Σε ένα δεν μπορούμε να σου πούμε τίποτα. «Σοι δε αρκέσει η μαρτυρία του Κυρίου, Πρόδρομε. Ανεδείχθης γαρ και προφητών σεβασμιώτερος, ότι και εν ρείθροις βαπτίσαι κατηξιώθης τον κηρυττόμενον». Τι είναι αυτό; Ξέρετε, ξέρετε τι λέγει εκεί μέσα το κοντάκιο της Εκκλησίας; Ότι η αποτομή της τιμίας κεφαλής του Προδρόμου...

«Οικονομία γέγονέ τις θεϊκή». Έχετε τη γνώμη ότι πήδησε αυτό το στουρνάρι εκεί πέρα, αυτό το διεφθαρμένο, η Σαλώμη και η άλλη, η Ηρωδιάς, γι' αυτό; Πήρε υπογραφή. Αν ο Χριστός δεν συνηγορούσε, η τιμία κεφαλή του Προδρόμου δεν έπεφτε. «Οικονομία γέγονέ τις θεϊκή». Γιατί; «Ίνα και τοις εν Άδη ευαγγελίση Θεόν φανερωθέντα εν σαρκί, τον αίροντα την αμαρτίαν του κόσμου». Εσύ, Ηρώδη, παίρνεις τα κεφάλια από εδώ και τα δίνεις έπαθλα στο χορό αυτών των διεφθαρμένων. Καλώς, αλλά εξυπηρετείς ταυτόχρονα το σχέδιο το δικό μου. Τον στέλνεις κάτω, που μου χρειάζεται, γιατί ο Χριστός δεν εκήρυξε μόνον στον κόσμο τούτων διά του Προδρόμου. Εκήρυξε και στον κόσμο εκείνων.

Όπως ο Πρόδρομος κήρυξε εδώ σε ανθρώπους και κάτω σε ψυχές, έπειτα, όταν ο Χριστός μας εσταυρώθη, τις 33 ώρες που επήγε στον Άδη, από τις 3 το απόγευμα της Μεγάλης Παρασκευής μέχρι τις 12 τη νύχτα του Σαββάτου, εκήρυξε πάλι στα εν φυλακή πνεύματα, στα οποία είχε πάει ο Πρόδρομος και είχε κηρύξει, όπως εκήρυξε και εδώ. Δεν είναι μόνον κήρυξ μετανοίας στους ανθρώπους εδώ, με σάρκα και με πνεύμα, αλλά επήγε και με την ψυχή του στον Άδη και εκήρυξε στα εν φυλακή πνεύματα. Γνωρίζετε ότι ο Κύριός μας επήγε 33 ώρες στον Άδη; Το ξέρετε; Έχετε μελετήσει το θέμα από τον Πέτρο, στο τρίτο και στο τέταρτο κεφάλαιό του, που αναφέρει ότι επήγε και εκήρυξε κάτω εκεί, στα εν φυλακή πνεύματα;

Κήρυγμα πάει να πει να τον δεχτούν ή να μην τον δεχτούν. Προϋποθέτει αποδοχή, και όσοι τον δέχτηκαν ζωοποιήθηκαν. Ζωοποιήθηκαν, και έτσι ισχύει και το «τοις εν τοις μνήμασι ζωήν χαρισάμενος». Ο Χριστός μας τόσα χρόνια έζησε εδώ, 33 χρόνια, με σάρκα και με πνεύμα· τόσες ώρες επήγε στον Άδη και κήρυξε στα πνεύματα με την ψυχή του. Το σώμα στον τάφο, η ψυχή του στον Άδη. Αυτά είναι συνδεδεμένα μέσα στην ένσαρκο οικονομία και στη διακονία την οποία έκαμε ο Πρόδρομος, άνθρωπος σαν άνθρωπος, είτε εν σαρκί είτε εν πνεύματι μόνο. Εκατέβη, λοιπόν, ο Πρόδρομος κάτω και είναι ένας από τους τρεις προδρόμους. Και υπάρχουν, όπως σας είπα, τρεις πρόδρομοι, και σας χαρακτήρισα πού και πώς είναι. Ετράφη στην έρημο αυτός ο άνθρωπος, όπως σας είπα, για τον λόγο τον οποίο ετράφη στην έρημο. Στην έρημο εκεί αναφέρεται ότι ετρέφετο από ακρίδες και από μέλι άγριο.

Είχε ένδυμα καμήλου και είχε δερματίνη ζώνην περί την οσφύν. Έτσι τον παρουσιάζουν οι Ευαγγελιστές, τόσο ο Ματθαίος στο Γάμα όσο και ο Μάρκος στο Γάμα. Έτσι τον παρουσιάζουν. Γιατί φορούσε καμήλου και δεν φορούσε από ένα πρόβατο, από μία αίγα, από ξεροβοΐ; Γιατί φορούσε από κάμηλον; Και δι' αυτού του τρόπου ακόμη να κηρύττει την αποστολή του. Δεν ξέρω αν γνωρίζετε ότι στην Παλαιά Διαθήκη υπήρχαν καθαρά και ακάθαρτα ζώα. Η κάμηλος δεν είναι ούτε καθαρά ούτε ακάθαρτος· είναι κατά το ήμισυ καθαρά και κατά το ήμισυ ακάθαρτος. Μηρυκάζει, όπως όσα ήσαν μηρυκαστικά ζώα, αλλά ταυτόχρονα δεν ήταν δίχηλη, και δίχηλα ήσαν τα καθαρά ζώα, όπως είναι οι αίγες.

Είναι το πρόβατο, όπως είναι η αγελάδα. Όποιο όμως ζώο, έστω μηρυκαστικόν, δεν ήταν όμως δίχηλον, η οπλή του, το πόδι του, δεν ήταν σκιστό, αυτό ήταν ακάθαρτον. Η κάμηλος συνδυάζει και τα δύο. Ήτο καθαρά διότι μηρυκάζει, μηρυκαστικόν ζώο, αλλά ήτο ακάθαρτος διότι ήτο το πόδι της όχι σκιστό. Φορώντας, λοιπόν, αυτό το φόρεμα, όπως θα λέγαμε, της καμήλου, κηρύττει και λέγει ότι εγώ είμαι μεταξύ καθαρού και ακαθάρτου, είμαι μεταξύ σκιάς και χάριτος, μεταξύ νόμου και Ευαγγελίου, μεταξύ σκότους και φωτός. Γιατί είναι ο μόνος προφήτης ο οποίος και προφήτευσε για τον Χριστό αλλά και τον είδε τον Χριστό. Αυτό είναι το γεγονός.

Προφήτευσαν διά Πνεύματος Αγίου ότι θα έρθει ο Χριστός και τι ρόλο θα παίξει, πού θα σταυρωθεί, τι θα κάνει, θα γεννηθεί στη Βηθλεέμ. Όλα αυτά τα πράγματα είναι χαρακτηρισμένα και προγραμμένα. Αλλά δεν τα είδανε· η ψυχή τους τα είδε από κάτω εκεί. Αυτός τα είδε με τα ζωντανά μάτια, με εκείνα τα οποία είχε εδώ ως άνθρωπος. Γι' αυτό ήταν ακριβώς, όπως λέγεται, και ο τελευταίος προφήτης της Παλαιάς Διαθήκης, ο οποίος πατούσε και στην Καινή Διαθήκη. Δηλαδή, ο άνθρωπος αυτός ναι μεν εκήρυξε και είπε ότι «οπίσω μου ερχόμενος έμπροσθέν μου γέγονεν» κλπ., αλλά του δόθηκε ευκαιρία, στον Ιορδάνη παραδείγματι, να πει: «Τοις μαθηταίς, ίδε ο αμνός του Θεού, ο αίρων την αμαρτίαν του κόσμου». Ορίστε το αρνί του Θεού, το οποίο θα σφαγεί και το αίμα του θα καθαρίσει την αμαρτία του κόσμου. Εδακτυλοδείκτησε τον Χριστό.

Αυτό λέγω, και αυτό το ένδυμά του δεν είναι έξω κάποιας σκέψεως και κάποιου κηρύγματος. Η ζώνη του περί την οσφύν δείχνει ότι ο άνθρωπος, εάν δεν νεκρώσει τη σάρκα του, δεν μπορεί να είναι ευθυτενής για τη Βασιλεία των Ουρανών. Εγώ φορώ, παραδείγματι, μια δερματίνη ζώνη. Αυτή ήταν σαρξ κάποτε από ένα ζώο, και ήταν κάτι άχρηστο. Τώρα όμως που εξηράνθη από τη σάρκα και από τα αίματα είναι εύχρηστος. Δένει τη μέση μου και μπορώ να περιπατήσω. Αυτό διδάσκει, ότι η σαρξ πρέπει να νεκρωθεί, η σαρξ πρέπει να στεγνώσει. Όταν τρέφεται και θάλπεται μία σαρξ, είναι σαν ένας βόρβορος μαλακός, που μπορούν τα γουρουνάκια να κυλιούνται μέσα. Όταν ξηραίνεται ο βόρβορος, όπως λέει ο Ιώβ...

«Βόρβορος ξηρανθείς, χοίρον ου θεραπεύει». Δεν μπορεί να πάει το γουρουνάκι μέσα στο ξερό να κυλιστεί. Και αν σήμερα οι άνθρωποι πάσχουν, παρασύρονται και νικώνται από τα σαρκικά τους πάθη, είναι διότι τρέφουν και θάλπουν τη σάρκα τους καλά, χωρίς να προσέξουν ότι πρέπει να τη στεγνώσουν κατά κάποιον τρόπο, ώστε να μπορούνε να την δαμάσουν.

Να τη διατάσσουν και όχι να διατάσσονται, να την κυβερνούν και όχι να κυβερνά. Αυτό εδίδασκε. Και ετρέφετο, λέγει, από ακρίδες και από μέλι άγριο. Ακρίδες, ορισμένοι θέλουνε τις άκρες των φυτών. Μα το χειμώνα δεν υπάρχουν εκεί πέρα. Και η έρημος, αν πάτε εκεί στον Ιορδάνη, δεν έχει τίποτα. Κάτι αλμυρίκια έχει. Δεν υπάρχει τίποτα εκεί πέρα, όμως υπάρχει ξέρα και 48 βαθμούς ζέστη.

30 μέτρα από την επιφάνεια της Μεσογείου είναι εκεί, στην Ιεριχώ, που είναι ο Άγιος Γεράσιμος σήμερα, και μέσα στα μέρη αυτά του Ιορδάνου. Προφανώς πρόκειται για τα ζωύφια αυτά, τις ακρίδες, αλλά δεν είναι θέμα δογματικό. Δεν θα με ρωτήσει: «Πες μου, Παναγόπουλε, τι έτρωγε ο Ιωάννης; Θες να κρέας σε βάλω στον Παράδεισο;» Αυτό είναι θέμα γνώσεως. Λέγω, άλλοι το λένε έτσι, άλλοι το λένε αλλιώς. Το αγριόμελο το καταλαβαίνουμε, αυτό το πράγμα, από τα αγριομέλισσα τα οποία υπήρχαν εκεί πέρα. Έχει μια πολύ ωραία διδασκαλία ο Άγιος άνθρωπος αυτός γύρω στη συμπεριφορά του αυτή, αναφορικά στις απολαύσεις του κόσμου τούτου. Θα το συνεχίσουμε όμως. Ακούμε πολλές φορές να γίνεται συζήτηση αναφορικά με αυτά τα οποία έχει φτιάξει ως αγαθά για τον άνθρωπο ο Θεός. Όπως είπαμε, ο Ιωάννης, τα ζωύφια αυτά, δεν τα πάει...

με δυο είδη μόνο, από τα μύρια είδη τα οποία έχει φτιάξει ο Θεός για τον άνθρωπο. Και εδώ σκοντάφτει ο άνθρωπος, σκανδαλίζεται ο άνθρωπος. Πηγαίνετε σε μια κρεαταγορά να ιδείτε τι θα ιδείτε μέσα εκεί. Τι είναι τα κρέατα; Για ποιον; Για τον άνθρωπο. Λοιπόν, πηγαίνετε σε μια ιχθυαγορά να δείτε τι μύρια είδη υπάρχουν εκεί πέρα μέσα, για κάθε βαλάντιο, για κάθε υγεία, για κάθε άνθρωπο. Πηγαίνετε σε μια οπωραγορά, σε μια λαχαναγορά, να δείτε τι θα δείτε. Θα ζαλιστείτε από την ποικιλία. Για ποιον όλα αυτά; Για τον άνθρωπο. Αυτό όμως σκανδαλίζει ορισμένους ανθρώπους.

Λέγουν: «Εφόσον τα έφτιαξε για τον άνθρωπο, για ποιο λόγο εγώ να τα νηστεύω; Μήπως τον βλασφημώ έτσι, αυτή η περίπτωση, ότι εγώ δεν καταδέχομαι τη δωρεά σου;» Δεν είναι έτσι. Τότε γιατί τα έφτιαξε; Για τον άνθρωπο τα έφτιαξε. Τότε να με ρωτήσεις για ποιον άνθρωπο και να σου απαντήσω, αλλά δεν με ρωτάς για ποιον άνθρωπο. Τα έφτιαξε τα αγαθά του ο Θεός όλα αυτά, γνωρίζεις πότε; Πριν φτιάξει τον άνθρωπο. Εάν διαβάσουμε τη σειρά της δημιουργίας, θα δούμε ότι αυτά όλα είναι φτιαγμένα πριν φτιάξει τον άνθρωπο. Και όταν του έφτιαξε όλη αυτή την ποικιλία των εδεσμάτων, έφτιαξε και τον άνθρωπο και τον έβαλε και του λέει: «Πάντα έξεστι πλην ενός. Όλα δικά σου πλην αυτού του δέντρου».

Μάλιστα, θανάτου. Δεν στο αφήνω έτσι, μην ξεγελαστείς. «Η δ' αν ημέρα φάγεις από του ξύλου, θανάτω αποθανεί». Δεν είναι σαν τη μάνα που τα κρύβει και δεν λέει τι το περιμένει το κορίτσι το οποίο ξεβγαίνει, τι το περιμένει το αγόρι το οποίο ξεβγαίνει. Το λέει. Ξεκαθαρίζει τις δουλειές του ο Θεός. «Η δ' αν ημέρα φάγεις από του ξύλου, θανάτω αποθανεί». Δυο θανάτους θα πεθάνετε: και πνευματικό χωρισμό θα έχετε από μένα και σωματικό θα έχετε, αυτήν την ψυχή σας. Για τον άνθρωπο, λοιπόν, προ της πτώσεως, «πάντα έξεστι», αλλά για τον άνθρωπο μετά την πτώση — εμείς είμαστε μετά την πτώση — ο Παύλος λέγει: «Πάντα έξεστιν, αλλ' ου πάντα συμφέρει». Μπορώ να τρώω κρέας κάθε μέρα, δεν συμφέρει όμως, διότι ο οργανισμός μου είναι μια κάμινος και, εφόσον εφοδιάζεται με καύσιμα, θα...

ζητήσει διέξοδον, και η διέξοδος θα είναι να κάψει εμένα τον ίδιο και τους πέριξ από μένα. Κι έτσι δεν είναι; Ε, και τα βάζετε να διαβάσουν, χτυπάνε τα πόδια τους κάτω σαν τα άλογα και ακούνε έξω τι γίνεται και πότε να πεταχτούν έξω, και όχι δασκάλα να έχουν μπροστά και να πληρώνεις εσύ το αίμα σου για να το μάθεις γράμματα. Όχι δάσκαλο· τι θέλεις να κάνεις; Αυτό κοιτάει, πού να πεταχτεί έξω. Εφάνηκε κάποια, πέρασε· εφάνηκε κάποιος, πέρασε. Δεν έχει κάνει λάθος ο Θεός. Για τους ανθρώπους μετά την πτώση είναι «πάντα έξεστιν, αλλ' ου πάντα συμφέρει», λέει ο Παύλος. Γι' αυτό, ναι μεν όλα τα αγαθά για τον άνθρωπο, αλλά όχι τώρα για τον άνθρωπο. Διότι ο άνθρωπος τα λέρωσε, τα μούσκεψε, κατά το λεγόμενον, και μόνος του έχασε αυτή την ευχέρεια που του είχε δώσει ο Θεός. Δεν συμφέρει.

Δεν συμφέρει και γενικότερα, και από υγεία δεν συμφέρει. Τρώει ο άνθρωπος κάθε μέρα κρέας; Να σου το ουρικό οξύ, να σου η χοληστερίνη, να σου τα καρδιακά νοσήματα, να σου, να σου, να σου. Αναγκάζεται, λοιπόν, να γυρίσει να φάει φρούτα, να φάει σαλάτες, λοιπά. Όταν φάει το κεφάλι του από κει, στο νεκροταφείο, έπειτα γυρίζει να φάει από εδώ. Ο Θεός δεν έχει κάνει λάθη. Όλα αυτά τα μεταλαμβάνει ο άνθρωπος μετά δοξολογίας. Αλλά και αν τα στερηθεί, δεν έκαμε τίποτα, δεν βλασφημεί τον Θεό. Να ο μεγαλύτερος άνθρωπος που εγέννησε ποτέ, μετά Χριστόν, γυναίκα. Δεν έφαγε τίποτα. Δυο είδη έφαγε. Και τι είδη αυτά! Πού να βγουν τώρα οι ακρίδες και το αγριόμελο για φαγητό και για τροφή, να περιποιηθεί ο άνθρωπος; Και εντούτοις εμείς τον προσκυνάμε, κεράκια στα ποδαράκια του και λοιπά. «Τίμιε Πρόδρομε», ναι, αλλά τη ζωή μου, περί της ζωής μου τίποτα. «Τη ζωή σου, τρελάθηκες εσύ και εμείς θα τρελαθούμε κι εμείς;» Αυτή είναι η απάντηση.

Εφόσον δεν τη θέλουμε τη ζωή του Τιμίου Προδρόμου, δεν πρέπει να θέλουμε και τον Πρόδρομο, γιατί είναι αστείο. Γιατί, αν επέτυχε ό,τι επέτυχε, επέτυχε επειδή εστερήθη πάντα. Και εστερήθη πάντα στον κόσμο εκείνων, στον κόσμο τούτων, όπως θα λέγαμε — εκείνων λέω που ζούσε αυτός τότε — και έχει τη χάρη αυτή την οποία έχει μέχρι της σήμερον. Σκεφτείτε τον ποιος είναι. Και σήμερα είναι στα δεξιά του Κυρίου και κατά τη Γενική Κρίση και αυτός θα είναι στα δεξιά του Κυρίου. Κοιτάξτε τον θρόνο που κάθεται ο Χριστός για να κρίνει και θα δείτε πού θα τον δείτε, κοντά εκεί, στο στενό περιβάλλον. Με συγχωρείτε, στα αριστερά του Κυρίου, στα αριστερά· στα δεξιά είναι η Παναγία Μητέρα. Μεγάλε Πρόδρομε, μεγάλη ζωή έχει αφήσει ο άνθρωπος αυτός. Είχε αγάπη προς εκείνον τον οποίον περίμενε.

Πάντοτε τον εκήρυττε με απλότητα και με παρρησία. Δεν ορρωδούσε πουθενά, μηδέ σ' αυτόν τον βασιλιά ακόμη. Πολλοί έχουν ως έλεγχον το ανέβασμα του Ιωάννου στο ανάκτορο, στο παλάτι. Αν όμως, νομίζω, καλοεξεταστεί αυτό το πράγμα, θα μπορούσε πιο σωστά να πήγαινε ως υπενθύμιση και όχι ως έλεγχο. Διότι, όπως αναφέρει πολύ απλά ο Ευαγγελιστής, ο Τίμιος Πρόδρομος, όταν έφτασε και στο αυτί του εκεί κάτω στην έρημο το τι γίνεται στο παλάτι, τότε εθεώρησε καθήκον του να πάρει το ραβδάκι του και να ανηφορήσει, να έρθει να συναντήσει τον Ηρώδη στη Σεβάστεια.

Να του πει εκεί πέρα: «Μεγαλειότατε, ουκ έξεστίν σοι έχειν την γυναίκα του αδελφού σου». Χαίρε. Ούτε του πρόσθεσε ούτε του αφαίρεσε. Του υπενθύμισε ένα νόμο. Εφόσον ο αδελφός σου ζει ακόμα — δεν είχε πεθάνει ο Αρχέλαος, δεν είχε πεθάνει ο αδελφός του — η νύφη σου αυτή δεν μπορεί να γίνει η γυναίκα δική σου. Ζώντος του αδελφού σου, δεν υπάρχει ο νόμος αυτός του Θεού. Εγώ στον υπενθυμίζω· από κει και κάτω βγάλ' τα εσύ πέρα με το Θεό. Έγινε μία υπενθύμιση, όπως μπορούμε να συναντήσουμε μία που ξέρουμε ότι έχει ένα παράνομο δεσμό με κάποιον. Μπορούμε φιλικά, ή στο σπίτι, στο τηλέφωνο: «Είμαι η τάδε, είμαι ο τάδε, αν δεν με βλέπετε. Αυτό που κάνετε δεν είναι σωστό. Ο Θεός δεν το συγχωρεί».

Συγχωρείτε πάρα πολύ. Σε κλείσιμο το τηλέφωνο. Ή: «Χαίρετε». Αυτό δεν είναι έλεγχος, είναι υπενθύμιση. Δεν αναφέρει τίποτα άλλο ο Ευαγγελιστής. Εθεώρησε, λοιπόν, καθήκον του να εγκαταλείψει την ησυχία του και την έρημο και να πάρει το ραβδί και να ανεβεί και να υπενθυμίσει στον βασιλέα: «Βασιλεύ, ουκ έξεστί σοι έχειν τη γυναίκα του αδελφού σου». Χαίρετε. Έφυγε. Εν πάση περιπτώσει, από τους συνοδούς, από τους άλλους και από προηγουμένους ομιλητάς, χαρακτηρίζεται έλεγχος. Ανέβηκε, λέει, και έλεγξε. Και από εκεί παίρνουνε ορισμένοι αμπάριζα, που λέμε, και ανεβαίνουνε να ελέγξουν βασιλείς, πρωθυπουργούς, αρχιερείς και ούτω καθεξής. Δεν ξέρω, σχωρέστε με. Το να υπενθυμίσεις το καταλαβαίνω. Το να ελέγξεις, το να κρίνεις δηλαδή, αυτό δεν το καταλαβαίνω. Ο Θεός, λέει, δεν κρίνει κανένα.

την κρίσην δεύτερο και το ιό. Δεν κρίνει. Εγώ ποιος είμαι που θα κρίνω; Διότι είμαι πολύ εύκολος σε κρίση. Γι' αυτό το λέγω έτσι αυτό το πράγμα. Δεν θέλω να σας βγάλω από τη γνώμη σας. Έχετε όποια γνώμη θέλετε, είτε έλεγχος είτε υπενθύμιση. Δεν βγαίνει τίποτα από αυτό. Θέλω μόνο να σας βγάλω από μια δύσκολη κατάσταση, που εύκολα παρασυρόμεθα να κρίνουμε. Γινόμεθα δικαστές εμείς. Τα πόδια δικάζουνε το κεφάλι, αν είναι δυνατόν αυτό το πράγμα. Και όταν ο άνθρωπος γίνεται δικαστής, χάθηκε εκ προοιμίου, διότι έχει πει σαφώς: «Μη κρίνετε, ίνα μη κριθήτε». Έγινες δικαστής; Πέρασες για την κόλαση. Όταν ο άνθρωπος έχει τη δύναμη να μην κρίνει τον άλλον, να τον σκεπάσει με την προσευχή του, να τον σκεπάσει με τη νουθεσία του, έχει μεγάλο έλεος στα μάτια του Θεού.

Δεν ξέρω αν έχετε διαβάσει ποτέ σας κανένα πατερικό βιβλίο και αν, πιο συγκεκριμένα, έχετε διαβάσει τον Μακάριο τον Αιγύπτιο, εκεί που έχει τις 52 του ομιλίες. Και εκεί μέσα υπάρχει ένα ωραίο που έχει σχέση με αυτά τα λόγια που λέμε. Κατέβαινε κάποτε με τον υποτακτικό του στην πόλη. Προ της πόλεως, όπως και σήμερα δυστυχώς, βρήκε ένα ζευγαράκι να σαλιάζεται εκεί πέρα, τα συνηθισμένα, τα σκυλίσια πράγματα αυτά που γίνονται στον δρόμο σήμερα από τα παιδιά μας και από εμάς τους ίδιους. Δεξιά του δρόμου. Αμάρτησαν. Δεύτερον, δεν είπε τίποτα. Προχωρεί παρακάτω και γονατίζει και αρχίζει, κλαίγοντας, και παρακαλούσε το Χριστό και του έλεγε: «Χριστέ μου, σκέπασε αυτούς τους ανθρώπους. Εμένα να μου γράψεις την αμαρτία αυτή».

«Μην τη γράψεις σε αυτούς τους ανθρώπους». Και να κλαίει με αναφιλητά. Εμείς θα λέγαμε: «Πάτε πιο πέρα, βγάζετε τα μάτια σας». Α, πιο πέρα μπορούν να τα βγάλουν τα μάτια τους; Εδώ δεν μπορούν να τα βγάλουνε; Και εκεί θα τα βγάλουν ενώπιον του Θεού. Τώρα είναι ότι τα βγάζουν και ενώπιον εσού, που είσαι ο αναμάρτητος, και ενώπιον εμού, που είμαι τάχα αναμάρτητος. Είμαι, θαρρείς, ανακόλουθος. Εν πάση περιπτώσει, αυτός έκλαψε με αναφιλητά, ζητώντας να το σκεπάσει αυτό το ζευγάρι το παράνομο, που έκανε αυτά τα πράγματα εκεί έξω. Σε λίγο πιο κάτω συναντά ένα μεγάλο αλώνι, με έναν άγγελο μεγάλο, με μια μεγάλη, τι λένε, δρεπάνη, να το πω για να το καταλάβουμε όλοι, με ένα μεγάλο δρεπάνι. Και του λέει: «Μακάριε...» Εγείρεται αυτός και βλέπει τον Άγγελο. «Γι' αυτό το οποίο έκανες, που δεν έκρινες...»

Το ζευγάρι εκεί και το σκέπασες με την προσευχή σου, μεγάλο έλεος θα βρεις στον Θεό. Γνώριζε δε ότι αυτό το δρέπανο το μεγάλο περιμένει όλους, να θερίσει εκείνους οι οποίοι κατηγορούν και κρίνουν τους άλλους και να τους στείλει στην κόλαση. Υπάρχει γραμμένο στις διηγήσεις του Μακαρίου, στους 52 λόγους του, αυτό που σας λέγω. Εγώ, είμαστε εύκολοι, δεν έχουμε αφήσει αφάγωτον κανέναν, ούτε γείτονα, ούτε γειτόνισσα, ούτε συμπεθέρα, ούτε κόρο, ούτε δεν ξέρω τι, ούτε υπάλληλο, ούτε συνάδελφο, ούτε πολιτικόν, ούτε παπά, ούτε δεσπότη, ούτε τίποτα· δεν έχουμε αφήσει αφάγωτον. Και ξέρετε, ο Χριστός μας είναι παθολόγος κατ’ εξοχήν. Παίρνει ένα κουτάλι στο χέρι, στον καθέναν, και του λέει: «Άνοιξε το στόμα σου».

Του πατάει τη γλώσσα κάτω να δει πόσους έχει φάει με τη γλώσσα του, πώς έχει κατακρίνει. Όπως ο παθολόγος κοιτάει τη γλώσσα για να δει, κατά αναλογία, την κατάσταση της υγείας του ανθρώπου, έτσι ακριβώς και ο Χριστός πατάει τη γλώσσα κάτω να δει πόσους έχουμε φαγωμένους. Για αυτούς που έχουμε φάει δεν έχουμε εξομολογηθεί ποτέ. Δεν πήγε κανείς ποτέ στον ιερέα να του πει ότι έχω κατηγορήσει εκείνον, Αλλά πού να τα θυμηθεί να τα πει, που όταν αυτά λέγονται φεύγουν σαν τεράστιος άνεμος; Πού να τα μαζέψεις; Και ορισμένοι νομίζουν ότι δεν είναι τίποτα. Πρέπει να σκοτώσουν και να κλέψουν. Εδώ που τρώνε σάρκες ανθρώπινες από τον αδελφόν, αυτό δεν το λαμβάνουν υπόψη. Γι’ αυτό και ο Ιερός Αυγουστίνος είχε γράψει, για να προλαμβάνει τους ανθρώπους όσο ήταν δυνατόν από αυτό.

Στο χολ του σπιτιού, επάνω στο κονίαμα, έγραφε: «Αδελφέ, ει ήρθες ώδε, εάν ήρθες εδώ, για να κατασπαράξεις σάρκας απόντος αδελφού σου, ουκ έχεις θέσιν ώδε. Αν ήρθες εδώ να συζητήσεις για τον Α και για τον Β, να τον κατασπαράξεις...» Τη στιγμή που δεν είναι μπροστά, δεν έχεις θέση εδώ, να φύγεις». Και εμείς τι λέμε; «Έλα, έχω να σου πω». Πω, έχουμε καιρό! Ξέρεις τι έχουμε να πούμε; Σοβαρά. Για ποιον να πείτε; Κατηγορήστε τους άλλους. Για τον εαυτό σας δεν λέτε, ούτε για τις αμαρτίες σας λέτε, ούτε για τις βρωμιές σας λέτε. Κατηγορείτε τους άλλους και αυτά περνάνε απαρατήρητα. Δυστυχώς, που γράφει τώρα, γράφει και θα τα παρουσιάσει όλα ο λεγάμενος με...

τα κερατάκια και με την ουρά αύριο. Γιατί σας έχω πει: όταν ο άνθρωπος αμαρτάνει, γράφουν τρεις, και όταν ο άνθρωπος αγαθοποιεί, γράφουν δύο. Όταν ο άνθρωπος αμαρτάνει, γράφει ο άγγελός του, ο διάβολός του και η συνείδηση. Όταν ο άνθρωπος κάνει το καλό ή λέει το καλό, γράφει η συνείδηση και ο άγγελος. Ο διάβολος από μίσος δεν τα γράφει αυτά τα καλά. Τα άσχημα όμως τα κρατάει πάντοτε. Πώς θα τα καθαρίσεις; Κοσμάκης σε πήγε και εξομολογήθηκε, έμαθα. Δόξα στον Θεό. Είπε ότι έχει κατηγορήσει; Ότι έχει φάει τους πάντας με τη γλώσσα του, το είπε; Δεν το είπε. Πώς λοιπόν ζητάμε εμείς; Εγώ λοιπόν, λαβών αφορμήν εξ αυτού, επαναλαμβάνω, φοβάμαι να το βάλω ότι ανέβηκε, τον ήλεγξε, γιατί θα μπορούσε να του πει: «Πρόσεξε, γιατί θα σου σείσω τον θρόνο. Πρόσεξε, γιατί θα πάθεις αυτό». Αυτό πάει να πει απειλή, αυτό πάει να πει έλεγχος. Στο να πω, να μου πεις: «Παναγόπουλε, που κλέβεις, Παναγόπουλε, που ψεύδεσαι, Παναγόπουλε, που πορνεύεις...»

που κηρύττεις, δεν νηστεύεις, εσύ που δεν κάνεις κλπ., αυτό δεν είναι καλό». Αυτό είναι υπενθύμιση και είναι έργον και υποχρέωση του κάθε ανθρώπου. Αλλά με αγάπη όμως, με πόνο από μέσα, με δάκρυα, με προσευχή, για να πιάσει. Όχι ξερά εγωιστικά λόγια: «Αυτό που κάνεις δεν είναι σωστό» και λοιπά. Δεν πιάνουνε. Και αυτό βλέπετε: όπου έγιναν έλεγχοι τέτοιοι, στείροι έλεγχοι, απλώς από εγωισμό, δεν είχανε κανένα αποτέλεσμα, ούτε πρόκειται να έχουν. Και είναι και επισφαλής η θέση εκείνου που παίρνει τον ρόλο αυτό, να κάνει τον γιατρό. Αυτό αναφορικώς με το ανέβασμα εκείνου εκεί επάνω. Τώρα το πώς το πήρε αυτός, το τι έγινε κλπ., δεύτερο πράγμα. Είναι γεγονότα τα οποία μπορεί να συζητηθούν αυτά αύριο, που είναι κυρίως και το Ευαγγέλιο αυτό. Εν πάση περιπτώσει, το θέμα του Τιμίου Προδρόμου είναι ένα λεπτό θέμα και άξιο θέμα, που πρέπει να έχουν γνώμη όλοι οι άνθρωποι.

Προσέξτε δε να σας πω ότι είναι συμπαθής Άγιος, αλλά είναι και αυστηρός Άγιος. Με τον Τίμιο Πρόδρομο να μην τα βάλετε ποτέ σας. Να τον σεβαστείτε αύριο την ημέρα. Ει δυνατόν, να μην φάτε τίποτα. Είναι επίσημος η ημέρα αύριο. Φάτε φρούτα. Υπάρχει καλύτερο πράγμα; Μια μέρα, δεν χάθηκε ο κόσμος. Ένα τσάι, λίγα, ξέρω εγώ, παξιμαδάκια, χίλια πράγματα. Τόσα πράγματα έχει εδώ ο Θεός. Βγαίνεις εδώ πέρα και νομίζεις ότι είσαι στον Παράδεισο. Τιμήστε την ημέρα του Αγίου, μεγάλη ευλογία θα έχετε. Σύστε τα ψέματα εκείνα εκεί τα συνηθισμένα. Σύστε τις ασέβειες, διότι θα σας κάνει λαχτάρα ο Άγιος που δεν θα κρατιέστε ποτέ σας. Θα σας πω δύο περιστατικά που τα έζησα εγώ από τον Άγιο. Σε ένα χωριό, Ντάρα της Τριφυλίας, είχα πάει να μιλήσω εκεί πέρα. Είχα και πνευματικό μαζί μου.

Εγώ ομιλούσα και αυτός εκεί, και γυρίζαμε την περιοχή εκεί. Εκεί λοιπόν ήταν τέτοιες ημέρες και είχα μιλήσει ένα βράδυ περί νηστείας στην εκκλησία· του Αγίου Γεωργίου ήταν. Στο τέλος: «Αυτά που είπατε», λέει, «κύριε, μου συνέβησαν εμένα. Εγώ», λέει, «ήταν του Σταυρού και έλειπε η γυναίκα μου από το σπίτι, και πήγα και σκότωσα», λέει, «κάτι συκοφάγους, σαν αγριοκόκοροι, έχει ένα χρώμα. Και εφόσον δεν είχα κανέναν σπίτι να μου μαγειρεύσει, λοιπόν, είπα», λέει, «ας τα ψήσω αυτά. Δεν με παρεξηγεί ο Αγιάννης. Ας τα ψήσω αυτά τα πράγματα και ας τα φάω. Αν ήταν η γυναίκα εδώ, θα νήστευα». Πώς θα σου μαγείρευε η γυναίκα; Άρα δεν θα νήστευες. Νηστεία πάει να πει ασιτία. Δεν πάει να πει αλλαγή τροφής: πέντε πιάτα φασόλια, μισή οκά και...

μια φραντζόλα ψωμί. Αυτό δεν είναι νηστεία. Καλύτερα να φας δέκα μπριζόλες παρά να φας αυτά. Νηστεία πάει να πει —είναι σύνθετος η λέξη— πάει να πει ασιτία. Νηστεία, όχι φαγητό. Ή κάτι το απλό: ένα φρούτο, ένα τσάι, κάτι τι, τέτοιο πράγμα λοιπόν. «Τα έφαγα λοιπόν», λέει. «Είχα χτυπήσει δύο τέτοια, τα έφαγα και βγήκα», λέει, «να πάω στο καφενείο. Μόλις βγαίνω», λέει, «πυρκαγιά στο σπίτι! Μπουφ το σπίτι επάνω. Γυρίζω, φωνάζω, πράγματα, θάματα, τι έγινε; Άφησα φωτιά μέσα; Πώς είναι η φωτιά; Και πάω», λέει, «και εκαιγότανε επάνω εκεί που είχα φάει», λέει, «αυτά, και είχα αφήσει μάλιστα και το κοκαλάκι και κάτι πραγματάκια εκεί. Εκαιγότανε το τραπέζι χωρίς να καίγεται, σαν τη βάτο την καιομένη και μη καταφλεγομένη. Από τότε», λέει, «η Παχαλάκη μου πρόεδρο με πρόφτασε» και λοιπά. «Αλλά καιγόταν, ήταν όλο το χωριό, γιατί εκεί είχαν αχυρώνες», είπαν τέτοια πράγματα. «Και εγώ σαν τα κόνου. Και καιγόταν», λέει, «αυτό το πράγμα, πυρκαγιά επάνω, και δεν καιγόταν τίποτα. Ήταν», λέει, «για να μου κάνει μάθημα», λέει, «μεγάλο».

Στην Αγιά του Βόλου, ένας νεαρός από αυτούς τους δικούς μας, τους κουνάκηδες και λοιπά, ήταν του Τιμίου Προδρόμου. Είχε έρθει στις τρεις η ώρα αυτός από το βράδυ, από το γλέντι και λοιπά και λοιπά και λοιπά. Η μάνα του το πρωί, μια γριούλα, πήγε στην εκκλησία. Σηκώνεται αυτός λοιπόν κατά τις 9-10 η ώρα. «Τι θα φάω;» Βασιλεία των Ουρανών, Γέννηση της Θεοτόκου, Ευαγγελισμός, Σε ένα ξύλινο τραπέζι, σε ένα φτωχό σπιτάκι —από πάνω δεν υπήρχαν ταβάνια κλπ., με καλάμια ήτανε από πάνω η σκεπή και τα κεραμίδια— πήγε αυτός και πήρε ξερό ψωμί και από ένα ξύλινο —όχι ξύλινο— από καλαμένιο καλάθι του έβγαλε μισό καρβέλι ψωμί και του βάζει εκεί πέρα. Λοιπόν, κάθεται αυτός αγριωμένος, προσκοτενισμένος κλπ. εκεί επάνω. Βλέπετε, είναι οι νέοι της εποχής. Ναι, και κόβει λοιπόν να ρίξει μέσα το ψωμάκι. Κρεμιέται από πάνω ένα φίδι τόσο χοντρό, κατεβαίνει δύο μέτρα φίδι και έρχεται επάνω στην καβάθα. Και του το τραβάει όλο το γάλα και του το παίρνει. Κόκαλο! Κιτρίνισε, ξύλιασε, έμεινε. Τώρα πρέπει να ζει ακόμη, γιατί ήταν νεαρός 22-23 ετών και είναι μια υπόθεση τώρα 7-8 ετών. Πρέπει να ζει εκεί πέρα και να το διηγείται αυτό και να τον θυμάται τον Αγιάννη. Μία άλλη περίπτωση, την οποία έζησα έξω από τους Δελφούς τις ημέρες των Χριστουγέννων, με μια γιαγιά.

Η γιαγιά στο χωριό Κυριάκι. Είχα πάει πάλι, εγώ μιλούσα και ο ιερεύς εξομολογούσε. Έρχεται λοιπόν το βράδυ και μου λέει: «Άκουσε ένα παράξενο που έκανε», μου λέει, «ο Τίμιος Πρόδρομος εδώ». Δεν μου είπε ποιο πρόσωπο, απλώς το γεγονός, για να το διηγούμεθα, να ωφελούνται οι άνθρωποι. «Εδώ», μου λέει, «υπάρχει μια γιαγιά, η οποία πήγε, η γιαγιά αυτή, και εξομολογήθηκε για πρώτη φορά 85 ετών, 88-90. Αυτή επί 50 χρόνια κάθε βράδυ έφευγε από το Κυριάκι, το χωριό, και ανέβαινε στην άκρη το μονοπάτι και πήγαινε έξω από το χωριό, 700 μέτρα, 600 μέτρα, που ήταν ένα ερημοκλήσι του Τιμίου Προδρόμου, και άναβε τα καντήλια του Τιμίου Προδρόμου.

Πάει και παραμονές τότε που πήγαμε, του Αγίου Νικολάου, δεν ξέρω πότε. Κάθε φορά που ήθελε να κοινωνήσει, πήγαινε μπροστά στον Άγιο Ιωάννη και του λέγει: “Αφέντη μου Αγιάννη, εσύ ξέρεις τι έχω κάνει εγώ. Σχόρεσέ με να πάω να κοινωνήσω”. Και κατ’ αυτή την έννοια, επί 55 χρόνια πήγαινε και εξομολογείτο στον αφέντη τον Αγιάννη.

Να της λέει τίποτα ο αφέντης ο Αγιάννης αν την εξομολογήθηκε; Και πήγαινε και κοινωνούσε. Προ ημερών, στις 6-7 του μηνός, επί τη προόψει των Χριστουγέννων, πήγε και εξομολογήθηκε πάλι στον αφέντη τον Αγιάννη. “Αφέντη Αγιάννη, εσύ ξέρεις”, μπροστά στην εικόνα του, εφόσον του άναβε το καντηλάκι, “εσύ ξέρεις τι έχω κάνει” κλπ., “να με σχορέσεις, όπως πάντα, να πάω να κοινωνήσω”. Εκείνη τη στιγμή λοιπόν...

Βγαίνουν δυο χέρια από την εικόνα. Της τραβάει ένα κατακέφαλο το ένα μέρος και ένα κατακέφαλο το άλλο μέρος και της λέει: «Με έσκασες 55 χρόνια! Εμένα έστειλε ο Χριστός μας να εξομολογώ και να συγχωρώ αμαρτίες ή τους παπάδες έστειλε; Δεν υπάρχουν στον Άγιο Λουκά παπάδες;» Γιατί πιο κάτω είναι το μοναστήρι του Οσίου Λουκά, Στειριώτης, μεγάλο μοναστήρι, που εορτάζεται στις 11 Ιανουαρίου.

Στις 11 Ιανουαρίου, 11, αλλά κάποιους άλλους, δεν το θυμάμαι. «Εμένα έστειλε;» Η γιαγιά έπεσε κάτω, σηκώθηκε η γιαγιά. Από την τρομάρα της, από τα σκαμπίλια που έφαγε, από τη φωνή που άκουσε μέσα στο σούρουπο κλπ., σηκώθηκε η γιαγιά κάτω. Περιμένουνε οι άλλοι κάτω τη γιαγιά να κατηφορήσει. Η γιαγιά δεν κατηφορεί. Η γιαγιά εδώ, η γιαγιά εκεί. Μήπως πήγε από κάτω στα παιδιά; Μήπως πήγε από εκεί στην ανιψιά της; Μήπως πήγε στην εγγονή της; Γιαγιάννε, βρε!

Καλά, σούρουπο πλέον, θα έπεσε στον δρόμο που ερχόταν. Δυο παλικάρια, εγγόνια της, λοιπόν, ξεκινούνε το μονοπάτι και προχωρούνε προς τα επάνω. Κοιτάζανε από εδώ και από εκεί, κοιτάζανε μήπως τη δούνε πουθενά πεσμένη σε καμιά φώσα μέσα. Αποτέλεσμα, όταν φτάσανε πάνω, βλέπουν την πόρτα ανοιχτή. Μπαίνουν σιγά-σιγά μέσα. «Γιαγιά, γιαγιά», καμία γιαγιά. Καταλάβανε λοιπόν, ανάβουν ένα κερί εκεί από το καντήλι του Αγίου, βλέπουν τη γιαγιά πεσμένη κάτω, το πρόσωπό της σαν μελανωμένο, σαν ξέρω εγώ τι. Συγκοπή θα πάθει η γιαγιά. Τι να κάνουμε; Βγάλανε την πόρτα από το εκκλησάκι, τη βάζουν απάνω τη γιαγιά. Ο ένας —γερά παιδιά αυτά— το ένα μπροστά, ο άλλος πίσω, τη φέρνουν κάτω. Τζάκι εκεί πέρα, γιατί κάνει κρύο, έχει χίλια υψόμετρο. Τη βάλαν κοντά εκεί, τη μαζέψανε, τη θερμάνανε, της βάλαν λίγο κονιάκ, αυτό, ξέρω εγώ, σου μου ξου που. Πήρε μπρος η γιαγιά, πήρε μπρος η γιαγιά, θερμάνθηκε, ξέρω εγώ. Άρχισαν οι ανακρίσεις τώρα.

«Τι έγινε; Πώς έγινε;» Περιττής προκλήσεως. Και διηγείται λοιπόν τώρα ότι: «Εγώ, παιδιά μου, αυτό και αυτό έκανα. 55 χρόνια εξομολογούμουν στον αφέντη τον Αγιάννη. Ο αφέντης ο Αγιάννης απόψε με κατακεφάλισε, παιδιά μου». Μαύρα τα μαγουλά της εδώ, δεν έβγαιναν δυο-τρεις μήνες. «Έφαγα σκαμπίλα γερά. Και μου είπε αυτό και αυτό». Και έμεινε η γιαγιά άρρωστη. Και όταν πήγαμε εμείς μετά τις 12 του Δεκεμβρίου, του Αγίου Σπυρίδωνος και έπειτα, είχε ανασηκωθεί και ήρθε στην εκκλησία και εξομολογήθηκε για πρώτη φορά, 80-90 χρονών, και είπε τη λαχτάρα αυτή που της έκανε ο αφέντης ο Αγιάννης. Αγαπητοί μου, όσα να πει κανείς για το μεγάλο πρόσωπο αυτό, είναι τόσο μεγάλο ώστε χρειάζεται τόσα πολλά. Εγώ απλώς σας τον σκιαγράφησα, σας έδωσα μια μικρή εικόνα γύρω από το τιμώμενο αυτό πρόσωπο και εύχομαι στον Άγιο Θεό...