Saint Ephraim, Part 6 (To See My Own Faults)

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

This evening we shall continue with the little prayer we began earlier, as those of you who were with us may remember—apart from the talk we gave the day before yesterday concerning the Annunciation. This prayer says: “Give me not a spirit of idleness, meddling, lust for power, and idle talk, but a spirit of chastity, humility, patient endurance, and love,” and so forth. We now come to the next-to-last petition of this little prayer of Saint Ephrem the Syrian: “Yes, O Lord and King, grant me to see my own faults.”

“And not to condemn my brother, for blessed are You unto the ages of ages. Amen.” Grant me to see my own faults and not to condemn my brother.

Our Christ is the One who gives us, as it were, special lenses—special eyeglasses suited to each person—if we are willing to look at our own condition as well. For most of the time, a person is always looking at the faults of others and does not want to turn

the telescope inward, toward himself, his own affairs, his own home, and his own relatives. He always stands looking outward. Man is outward-looking, and it is necessary, at least during this great season of Great Lent—a season of spiritual formation—that he sometimes look within himself. And this is a gift. A person does not do it by himself. He is so egotistical, so ready to justify himself and conceal both his own faults and those of his people, that he does not want to see them. Although

he ought first to examine himself, first to look at his family and his children, to attend to his own work and everything connected with him. Indeed, I would say it would be good if he never looked into other people’s affairs at all. But unless Christ—who is, so to speak, an optician—gives us these special glasses with which to see our inner world, our own concerns, and our own condition, we shall never even become human beings, let alone Christians. Many of us are not even truly human; we are wrongly called human beings. A human being must possess certain qualities.

If he does not possess these qualities, he is less than human; he is not truly a human being. You cannot even call him an animal. Some people insult others by calling them animals. No—the animal never falls beneath the purpose for which it was made, whereas man does. In fact, you insult the animal when you call a man an animal. An animal never departs from its natural qualities, but man departs from his proper destiny. In his egotism and his supposed attempt to become superhuman, he ends up less than human. These are subtle thoughts, but they help us define what a human being truly is.

If you wish, read the descriptions given by Saint Anthony the Great in the Philokalia, in the first chapter. There you will find many things: who deserves to be called a human being, who deserves to be called free, and who truly possesses freedom of choice. Unfortunately, we do not have this awareness. We do not see our own faults; we discuss outsiders. But is that right? How can you discuss your neighbor, or your neighbor’s daughter, son, or husband, or somebody else’s work, when you yourself have faults in your own home, in yourself, in your family, and in so many other places? Today we have no truly successful people, either individually or collectively. Yet even if we admit that someone is

successful and stands properly in his place, still, out of Christian dignity, he should not occupy himself with labeling another person, examining that person’s mistakes, and discussing them. For anyone who speaks about another person’s faults and failings—whatever position that person may hold among the people, in the academic world, among the clergy, in the government, or anywhere else—does so to present himself as upright and to conceal his own faults. But one of our wise men used to say long ago, “Who takes upon himself the faults of…”

We listen to accusations against monks and nuns. What a serious thing! Accusations against priests, and against this person and that person. How sweet it seems! Why is it sweet? Why do we enjoy it so much? Are we like flies that delight in licking wounds? Are we like those dogs that licked the wounds of Lazarus outside the rich man’s gate? When you dwell on such things, it is as though you were licking another person’s wrongdoings. He has nothing good at all? How can you take these things into your mouth? Why do you discuss them? Why do you treat him this way? Why do you spend hours talking about such things? And yet most of us are guilty on this very point. We do not see our own faults; we look at the other person. My brother, who appointed you judge? You are a servant—and an unprofitable one at that—stained, filthy, indebted, and destined to die. Who gave you this right? Who appointed you prosecutor, so that you sit there discussing,

judging, and condemning your brother behind his back? “But I am not lying. What I am saying, I read. What I am saying, I heard. What I am saying was shown on television. The things I am saying are true.” Yes—but do you know what John Chrysostom says? If the things you say were not true, you would be a slanderer. Yet do you have the right to pass judgment even on the truth? Who are you? If so, then tomorrow Christ ought to take you along when the person whom you accuse today dies—the person you discuss in the sitting room, in the café, in the town square, on the street, or wherever else—

and appoint you as judge, ask your opinion, and inquire where that person should be placed.

Once a monk judged another monk who did not hurry to the Church when the bell rang, but was always a little late. He continually accused him and judged him with bitterness. Then that monk died. An angel of the Lord came to the man who had accused him and said, “The Lord has sent me to ask where you would be pleased to have us send this man.” The accuser was struck with terror. Did you not consider him worthy of Hell? Then tell us in which room you want us to put him. How did you come to exercise authority over the things of Heaven?

If a person knew, whenever he opened his mouth to speak about someone else—whether what he was about to say was true or merely an accusation—how much harm he was doing, he would beg Christ to take away his tongue. He would rather have no tongue and no power of speech, so that, even if he still had malice within him, he would at least be unable to pass it on to another. Suppose I have a funeral in my own home, while there is another funeral farther down the road. Will I leave my own dead person at home—my mother, my wife, my child, my brother, or my father—and go to conduct somebody else’s funeral? This is precisely what a person does when he occupies himself with the affairs of others, especially with their ugly deeds, which are often slanders and not even true.

It is as though he abandons his own affairs, which urgently need his attention, instead of putting himself in order. He acts as though only the other person has mistakes, faults, and imperfections, while he himself is perfectly all right. For when a person assumes the place of a judge, it means that he has excluded himself from judgment. He considers himself upright and therefore qualified to judge others and put them in their place. But do you possess the standard by which another person can be measured? Do you possess the scales on which another person can be weighed? Who knows how God measures and how God weighs a person?

Our Christ was sitting opposite the treasury, while the scribes, the Pharisees, and various others came and put coins and money into it. Because they saw Christ watching, they gave even more, to show that they were generous and gave freely to the temple. But Christ did not look at how much they gave; He looked at how they gave it. When the poor widow came, took two small coins from her little bundle, and put them in, Christ said that this widow, this woman, had given more than all the others. All of them together may have put in millions. Yet in the eyes of Christ,

according to the standard Christ uses and the way He weighs things, all their money was nothing compared with the widow’s two small coins. How, then, can you judge another person? Who are you to judge him while failing to look at your own wretched condition? I am speaking to you now from my own experience, from my own life. Many times, in the flow of conversation, while speaking with someone on the telephone or elsewhere, I may notice certain faults that deserve correction and feel tempted to speak harshly. But I hold my tongue and do not speak harshly to him. Why? Because I remember that I have done the same things—and things even worse than he has.

How, then, can I be harsh with him? How can I make him the subject of discussion? Of course, I did not act this way in earlier years. But little by little, since entering upon this path, I have come to see that we must be lenient toward others and, if possible, cover their faults rather than expose them publicly or spread some piece of gossip, opinion, announcement, or whatever it may be. Most of the time, we are not eyewitnesses. We merely heard it, read it, or were told it. We did not see it with our own eyes. Years ago, I had a conversation with my wife, when the matter concerning Iakovos, who was then Archbishop of Athens, was in the news.

I said to my wife, “How can you speak like that? Do you know the man?” “No.” “If he appeared before you, would you recognize him?” “No.” “Then how do you know what is happening? By what right do you speak about a man whom you would not even recognize by sight?” “But that is what they write. Do you not see what they are writing?” Is that how you think? Whatever they write must be true—especially whatever they write about the clergy? Lord have mercy! This reminds me of something that happened up here at the Ascension. The dependency of the Ascension is here; I do not know whether you know it. An ascetic lived there, Father Jerome, an elder filled with the Spirit of God. One afternoon, a journalist from the newspaper Athinaiki went to interview and photograph him, as was customary. The elder came out of his little cell, and the man introduced himself: “I am such-and-such a journalist,” and so forth.

The elder had been reading. He lowered his glasses and said, “An instrument of Satan, eh?” The man replied, “Did you hear what I said, Father? I am such-and-such a journalist.” “Yes,” the elder said. “Yes—an instrument of Satan.” “What have I said that makes you speak to me this way?” “Sit down,” the elder told him. “I adjure you in the name of Jesus Christ Crucified to tell me the truth: what percentage of your articles is true?” The man froze. “I am asking you,” the elder said, “what percentage of your articles is true?” Trembling, the journalist finally opened his mouth and said, “Five percent.” “Then are you an instrument of Satan or are you not?” the elder replied. “Gather your things and leave.” Do you understand?

Do I mean that there are no accusations to be made in this world? No. But we are forbidden to discuss them. We want to know who entered our neighbor’s room and what time her daughter came home. We watch from the rooftop or the window so that we can gather evidence and discuss it the next morning on the telephone, at the market, or wherever else. Look at your own wretched state. Look at where your children are. Look at where your brothers and sisters are. Look—not at where they stand according to the world, but at where they stand before God. According to the world, perhaps you married your daughter off and considered the matter settled.

Someone else may have put things in order by worldly standards. But where does he stand before God? When you try to discover what your own condition is before God, and the condition of those who depend on you—your children and the others—you will swallow your tongue. You will have no room to speak about anyone else. But we do not see our own faults. It is like the saying we learned in the old school reader: every person carries two sacks, one behind and one in front. In front of him he carries all the faults of everyone else, while behind him he carries his own, so that he cannot see them. And so he sees only the other person. Yes, but other people can see what is in his sack. If you accuse others, discuss them, and notice their faults and weaknesses, remember that they also see yours. So where does that leave us?

It becomes a vicious circle, leading us all toward the one outside, as some people say. So take care, if you will. Turn back to yourself. Look at your own weaknesses. Why should I accuse that man when, if I look at my own faults, at my family, and at where my children and my brothers and sisters stand, I have enough of my own to weep over? I pray that God will cover him and cover her as well. That is what Christians do. This is why this holy man says here: “Help me to see my own faults—my own.” Do you remember that beautiful story about Saint Kosmas? A hardened criminal, burdened with many sins, came to him and made his confession. Another man also came, one who did not have many sins and had performed good works.

The saint allowed the man with many sins to receive Holy Communion, but he did not allow the other man to do so. The second man became angry and demanded an explanation from his spiritual father. “I brought that man here to confess,” he said, “and I know how heavily burdened he is. How can you allow him to receive Holy Communion? Either he did not tell you everything and deceived you, while you will not allow me!” The spiritual father said, “Is that what grieves you? Is that what you have come to tell me?” “Yes, because you have scandalized me.” “Let me explain, my child. When you came in here to confess, you began telling me that you fast, that you give to others, that you come from a priestly family, that you are this and that, that you give alms, and so forth. I regarded all these things as a kneading trough filled with fine flour. I only wanted to knead that flour into dough.”

“I needed you to give me some leaven, some yeast, so I asked you, ‘Do you have enemies?’ You answered, ‘I do.’ ‘Do you forgive your enemies?’ You said, ‘No.’ I told you that you must forgive them, and you replied, ‘Father, if you were in my place, you would not forgive them either, after what they have done to me.’ Since you would not forgive another person’s fault, I took that as your leaven—but it was bitter leaven. When I mixed it into the dough, it spoiled the whole loaf. That is why I did not allow you to receive Holy Communion. The other man truly had many sins. You saw that he sat here for an hour. He told me of crimes and of everything he had done from childhood onward. I regarded all those sins as charred logs.”

“They were black and burned. I piled together all the evil things he had done. But at the end I asked him the same question I asked you: ‘Tell me, do you have enemies?’ ‘I do.’ ‘Do you forgive them?’ ‘Of course I forgive them. If I do not forgive my enemies, Father, how will God forgive me? If my own sins are so many, how can they be forgiven if I demand justice from someone else? I forgive them with all my heart.’ I regarded his answer as though he had given me a box of matches. I set fire to those charred logs, and nothing remained. So I told him to go and receive Holy Communion.” Unfortunately, we do not believe this. We ask God, “Forgive us our debts.”

“As we also forgive our debtors.” But have you forgiven? If Christ were to take a tongue depressor, as doctors do, place it on our tongues, and say, “Open your mouth so that I may examine your tongue,” you would see how many widows and orphans, how many daughters-in-law and mothers-in-law, how many priests and bishops, how many monks we have devoured with our words. How shall we appear before Him? We see everyone else’s faults. The governments are to blame; England is to blame; Russia is to blame; the Turks are to blame—everyone is to blame. Our father is to blame, our mother is to blame, the priests are to blame, the Bishop of Preveza is to blame, this person is to blame, that person is to blame. And we are innocent doves, are we? If a person would only stop and look at himself, he would have no room to look at anyone else. This is what Christ desires from us: that we turn and look at ourselves.

We must attend to ourselves and to the unworked state of our souls. The Fathers used to say, “Grant me more time, that I may make a beginning of metanoia, of repentance.” Saint Arsenios said this at the age of ninety-four, even though among his deeds was the raising of someone from the dead. Others would say, “Illuminate my darkness”—cast Your light upon me so that I may see the darkness within me. Do you understand? And yet, I repeat, there are people who do not want to attend to their own affairs. They are always occupied with other people, while their own souls remain neglected. If we attend to ourselves, we will discover that there is much work to be done within us. A person is like a block of unworked marble. Have you ever visited the First Cemetery of Athens?

Have you seen Chalepas’s sculpture, The Sleeping Girl? What a work of art it is! But how much labor he devoted to it in order to create such a masterpiece. Did it look like that when it came out of the quarry? No. He worked on it for years and produced what we see, and today it is admired by people everywhere. In the same way, a person must labor upon his own soul and upon himself first, and only afterward upon others. Not upon others first, but upon himself. For other people pay far more attention to what we do than to what we say. When it comes to words and admonitions, of course, we are excellent.

“I’ll cut off your hands, little George, if I ever see you with a cigarette again. But go and buy me a packet.” So much for that advice! The child thinks, “As long as you control me, Father, very well. But when I grow up and earn my own wages, I will buy my own cigarettes. Because if smoking were truly bad, Father, as you tell me it is, you would have to give it up first.” Go to a drunkard who has a daughter and suggest a drunken man as her bridegroom. The drunkard will not accept him. Why? “He is a drunkard,” he says. “Would I give her to a drunkard?” Since you have taken up such an excellent occupation yourself, why not accept another drunkard and form a partnership? Do you understand this? Do you grasp it? That is how things are. Unfortunately, we do not reform ourselves. We do not attend to ourselves. We say, “Finish what you are doing and go to Church.”

“On your way, buy me a newspaper, and then go to Church.” So the father sits at home reading his newspaper while sending little George and little Katina to Church. How long will they continue going when they see that you do not go, but remain home reading the paper? Do they not notice? Of course they do. Some say that man is an imitative creature. We have a great deal of work to do upon ourselves. From the moment we choose to bend over and examine our own soul, we have no time left for other people’s affairs. Leave me in peace. In a moment I shall read you something about condemnation. For as soon as we see another person’s faults, we immediately pass judgment on them. We immediately give them a grade. We want them in Hell, or who knows where else. We do this at once. But I shall speak about that shortly. After this thought...

“Grant me to see my own faults”—to see my own mistakes and shortcomings, not those of others. Then he says, “and not to condemn my brother,” meaning my fellow human being. Let me not condemn him; let me not rush to label him, give him a grade, and say that he did this or that, that it was wrong, and that he will go to Hell, or whatever else I may say. Do not condemn. Close your mouth, and you will be benefited. I told you earlier that the sweetest thing is to condemn another person. And if that person wears a cassock, it is sweeter still. The devil adds a special sauce in such cases. Saint Gregory of Nyssa says, “Nothing is so sweet”—nothing gives people such pleasure—“as condemning the faults of others.”

We speak against someone, whether a politician, a clergyman, a neighbor, a colleague, or anyone else. There is nothing sweeter than this, he says. But if a person remembered something Christ said, perhaps he would not do it. Perhaps he would be more careful. In the twelfth chapter of Matthew, Christ says: “By your words you will be justified, and by your words you will be condemned.” It is like the saying, “You wicked servant, by your own words I will judge you.” He does not say, “By your deeds,” but, “By your words.” For a person may give a great deal in alms, yet his tongue may still work like a typewriter, pouring out poison.

James, the brother of the Lord, says the same thing in his epistle when describing the perfect man: “A perfect man is one who does not stumble in what he says.” Unfortunately, that little tongue keeps working, and the poison pours out. Speech comes easily, even though Christ has placed the tongue behind our teeth so that we may often bite it, preventing it from opening, speaking, and setting both us and others on fire. And Paul, writing to the Romans, reminds everyone who sets himself up as a judge: “Who are you to judge another man’s servant?” You are judging someone else’s servant. He is a servant of Jesus.

Who are you? Who invited you to offer your opinion about another person’s life and actions? What opinion? Who asked for it? And does your opinion carry any authority? If you judge and condemn that person, can you send him to Hell or to Paradise? You are speaking into empty air and merely satisfying your own malice. You are doing nothing else. Your opinion and the grade you give him, whether good or bad, have no authority anywhere. Your signature is valid nowhere. Your opinion is requested nowhere. It is absurd for a person to occupy himself with judgments against other people.

For one reason or another, the devil has gained a hold over them, and they do something evil, something shameful, which affects either individuals or society more broadly. Restrain yourself! There is another way, if you truly love them and want to correct them, as some people claim they do. But that claim is false. They are not moved by a desire to correct; they are moved by malice. There is no love in them, because this is not the way correction is accomplished. Farther on there is a saying that I shall find and read to you. In our Church, John Chrysostom says: “Let us not become harsh judges of others, lest we ourselves be required to give a strict account.” For with the measure you use to measure another, God will measure you.

With the scales on which you weigh another person, God will weigh you. If you weigh him mercifully, God will weigh you mercifully. If you measure him strictly, God will measure you strictly. Exactly as you give, so shall you reap on that day. Listen now to a subtle definition of condemnation from a Father of nepsis, of watchfulness—Saint John Climacus. Listen, my brothers, to his diagnosis of this spiritual disease: “Condemnation is the offspring of hatred.” The tree that produces condemnation is called hatred. “It is a subtle disease”—so subtle that a person does not discern it—“yet it is a thick, hidden, and unnoticed leech.”

It is a hidden leech that sucks the blood of love from a person. No one who loves another will judge him, uncover his faults, or expose him. When you love your close friend, your child, your mother, or someone else, do you go about speaking of their misdeeds? You cover them. You are long-suffering and show patient endurance. “For God’s sake, no! Who said such a thing?” But what do you do in other cases? Why do you rejoice and prick up your ears when you hear something about a man or woman with whom you do not eat, celebrate, or sin? Why are you ready to pour out the poison? It is a subtle disease that cannot easily be discerned, “yet a thick, hidden, and unnoticed leech.” Condemnation is a leech concealed beneath the surface, “draining and destroying the blood of love.” It drinks away the blood of love, leaving hatred behind, and then that hatred reveals itself. Of course, on top of it all we spread a layer of whipped cream—supposed concern, rather than condemnation. “I am not condemning him, God forbid!” Then why did you say it? If you are informing me of something I did not know, how will that benefit you?

Or how will you edify me by telling me? What do you gain from it? Your purpose is to ruin that person’s reputation, name, and standing. That is your purpose; there is no other. This is not how another person’s fall is healed. Saint John Climacus calls condemnation “a pretense of love, a cause of defilement and heaviness of heart, and the destruction of purity.” He says that this behavior is an act of hypocrisy. It darkens the heart of the one who condemns, fills it with filth, and weighs it down. He also gives us another beautiful saying: “It once happened that I plainly saw someone...”

“...commit sin, but he secretly practiced metanoia, repentance. The man whom I had condemned as a fornicator, I later found that God regarded as chaste.” I saw him sin, Saint John Climacus says, but I did not see him repent. I expected to find him guilty before God, but instead I found him justified. How often do we accuse people, perhaps even saying far less than all they have actually done? Yet while we go on discussing the matter for one, two, five, ten, twenty, or a hundred years—“He did this then, and that, and something else”—the person may meanwhile have practiced metanoia, made his confession, and received God’s forgiveness. Then I die today or tomorrow, expecting to find that fornicator in Hell, only to discover that he is justified in the eyes of God. How do you know what has happened between yesterday and today? Yes, he did it; you saw it, and your eyes took a malicious delight in seeing it. But he repented afterward, and he did not come to inform you. You continue to judge and condemn him, using him as an example through your malice and hatred, while he has already set his affairs right with God. And is there not something else that often happens to us? Do you know what Saint Basil the Great says, my dear friends?

Would there be people making such accusations if there were no one willing to listen? Have you ever heard anyone cut a hole in a wall, speak to the wall, and accuse someone before it? No. An accuser needs someone; he needs a human listener. He pins you down on the telephone while you listen to his accusations. He stops you in the street while you are burdened with shopping baskets, making you listen when you may find it difficult to get away. You cannot escape him, and so you stand there listening. In such cases, Saint Basil says, I would contradict and stop the accuser. Why, you may ask? Because we enjoy it. We sit and listen to every man and woman telling us countless things about certain people—on the telephone, in the street, or wherever else—heaping accusation upon accusation. We enjoy it and remain there listening. Otherwise, we would put an end to the conversation.

So he says: “Never be ashamed or show deference to anyone who speaks to you against his neighbor,” anyone who comes telling you about someone else. Do not sit there listening to him, whoever he may be. “But I feel embarrassed.” There is no reason to be embarrassed. Hang up the telephone. Say, “The phone company cut us off.” Put an end to it. Say, “I do not want to listen to you.” In this way you help both him and yourself. For when he is rebuffed once, twice, three times—when you listen to whatever good he has to say but refuse to hear whatever evil he says—you may help him. But when we lend a willing ear to everyone’s accusations, we encourage that person in his sin,

in his weakness and in his fall, and we become accomplices. The sin is shared not only by those who speak, but also by those who listen. “Never show deference,” he says, “to anyone who speaks to you against his neighbor,” who slanders someone in your hearing. “Rather, say to him,” in order to stop him: “Enough, brother. Stop speaking to me about this. Every day I fall into faults worse than these. I have more faults than the man you are telling me about. Leave me in peace.” But who condemns himself? No one does. A person is willing to listen to accusations against others, yet he does not accuse himself. “How, then, can I condemn that man?” I cannot listen to you; I cannot accept this. And then, he says, two good things are accomplished.

“For both are healed with a single plaster.” By one means, with a single remedy, you heal two people: the speaker and his neighbor. You also save the other man, because you stop him and give him no opportunity to say more and sin further. This too is a method, though for the most part it is not followed. We, in fact, arrange an appointment far in advance: “I have something to tell you. But we must meet—we really must. I will come over one day, and we can have coffee while I tell you.” Tell you what? Accusations against someone else: what he saw, what he heard, what this woman did, what that man did, what they are doing, and so on. Of course, as I told you earlier, some people claim they say these things out of love. But that is a lie. Listen to what the same Father says: “If you truly love someone,”

if you say that you love him, then listen: “Pray for him secretly, and do not mock the man or hold his fault against him.” If you love him and have learned, heard, or seen something about him, pray secretly to God to shelter that person. Do not go around the neighborhood telling everyone. Do not discuss it with anyone; let it rest. But how can we bury it? Our stomachs feel as though they will burst until we find someone to tell. It is the devil himself within us, like a cobbler piercing us with his awl, prodding us until we find someone to tell. And if only we told it exactly as it happened! We add the sauces and pile whipped cream on top. Of course, we arrange everything nicely before serving it, so that our story will sound more convincing.

“Do not speak evil of the man,” he says. “For this is the way of love that is acceptable to the Lord.” This is love—not going out and discussing the matter, but withdrawing somewhere, bowing your head, and praying. For whom? “My Christ, shelter this person.” That is what I do. Have you ever read the homilies of Macarius the Great? If you have not, the books are not very expensive—fifty or sixty drachmas. Buy one. You will be greatly edified. There he relates that once, as he was coming down from his hermitage into the city, he reached the outskirts and found a couple behaving like the shameless dogs we commonly see, sinning together in the road.

Life today has become a spectacle. Human modesty has fallen away; shame has reached this point, and we see it every day. When he saw what was happening, he turned his face away, began to weep, and prayed to Christ: “Lord, do not charge the sin of these children against them. Charge it to me, I beg You. Let this sin be mine; let it fall upon me.” And he sobbed over the fall of others. Before he had gone much farther, a tall figure stopped him. In his hand was a great sickle, like the large cutters used in villages to cut clover, only enormous: a blade extending ten meters in front of him, fixed to a long wooden handle.

“Macarius, stop. The Lord has sent me to tell you what awaits those who judge others. He has also sent me with this to teach you, because you did not condemn that man. You did not say, ‘You filthy dogs! Have you no shame? Why does a stone not fall upon you? Go hide somewhere if you are going to behave so disgracefully,’ as we would say. Because you did not condemn them, but instead took their sin upon yourself, you found great grace before God that day. But know this: this sickle is destined to reap all those who condemn their fellow human beings when they sin.” That was the answer he received.

God answered him through the angel. Now listen to another thought, a bold one, certainly, but it has been set down in writing, and I pass it on to you: “Even if, at the very moment of his departure from this life, you see someone committing a fault, do not condemn him even then.” Even then, do not condemn him. “But he has no time left to repent and set the matter right. Can I not say that he did this?” Not even then, he says, should you say anything. “For God’s judgment has been made hidden from men.” You do not know how God will judge the man who spoke that word, made that insulting gesture, or did whatever else he may have done. You do not know, because we judge by outward appearances.

The Lord will take the circumstances into account. Why did he sin? Suppose one man steals. Why does he steal? Does he steal because his wages are not enough, his children are starving, and his wife is suffering? Or does he steal because his mistress wants a new dress for a dance they plan to attend? Or does he steal because he is a gambler and spends the money on cards? God sees why you steal; He does not merely see that you steal, but why. Circumstances often sweep a person along, and God will judge him differently. Do you remember what Solomon said to God? “I ask two things of You: do not let me become rich and say”—what did he say?—“There is no God.”

“And do not let me become poor, so that I am driven to steal and Your name is blasphemed.” So you do not know why that man said it or what state he was in when he said it. Keep your mouth shut, he says, because God’s judgments are very different from ours. “They are hidden from men”; a person does not know the judgments of God. Some have committed great sins—great and obvious evils, plainly visible to everyone—yet they have secretly performed even greater good deeds. You know only the ugly things they have done; you do not know the hidden good they may have done at the same time. God knows these things, and God will judge accordingly. So keep your mouth shut; your opinion has no place here.

We seize upon what we can see, and so, instead of grasping the sun, we grasp smoke.

Does a person wish to escape this habit of condemnation? Then he must mourn for himself. “Blessed are those who mourn”—that is, he must attain the second Beatitude within himself. But we do not mourn for ourselves, for our sin, for our wretched condition, or for our own people. That is why we have time to judge others. The Saint says: “I examined penthos, mourning for sin, and found in it no trace of slander or condemnation.” A person who mourns keeps his eyes fixed there, upon his own sorrow and wretched condition, and does not concern himself with another person’s affairs. And there is more.

Let me add one thing: do not trust even your own eyes in the things you see. “Do not condemn even when you have seen with your own eyes, for they too have often been deceived.” Your own eyes, he says, have often told you the very opposite of the truth. I remember incidents from my own life. I will tell you two of them to confirm what I am saying. It was Holy Week, and I had gone to the Sotiria Hospital. I was speaking while a priest heard confessions. We arrived in the morning and left at four in the afternoon. When we came down by car to the Academy in the Ellinoroson district, we were fasting—without even water, nothing at all.

I said, “What are we going to do now?” He replied, “I know what I have to do. I must go to the Church now. More confessions are waiting for me there, then the Bridegroom service, and Holy Unction—it is Holy Wednesday, with Holy Unction and everything else.” I said to him, “I have to go speak at Saint George’s. Shall we find something to eat here? At four in the afternoon, who will still have food for us? Even if they made bean soup—not because they believe in fasting, but for business—it will all be gone by now. Still, let us try.” So we turned onto Hippokratous Street, on the right as you go uphill. The restaurant is still there, a long, narrow place. I went in and asked the waiter. One man was eating at the back. “Do you have any food cooked with oil, suitable for the fast?” “I have two portions of beans,” he said. “Good, bring us those two portions. Do you have a tomato?” “Yes.” “Bring us a tomato too. Any olives?” “Yes.” “Bring us some, and a little bread as well.” Very well.

We sat just inside the door, on the left as you entered. I was facing the street, while the priest was facing the back of the restaurant. As we talked and waited for the beans and olives, I heard the priest say, “Look at that fellow! Look at him! This is why we are perishing. This is what people see from us; this is what they see from men in cassocks.” I asked, “What is it? Who are you talking about?” He said, “Turn around and look down there, at the back,” which was the direction he was facing. “There is a priest eating a sheep’s head and lamb chops.” I said, “Perhaps he has no choice.” “Then let the Christian take them home and eat them there,” he replied. “Perhaps he is a stranger,” I said, “a traveler who has nowhere else to eat.” He said, “He still should not eat them here. What will people say?”

“Calm down,” I told him. “What has happened has happened. We do not know who this man is or what circumstances he may have. Perhaps he is ill or a stranger; I do not know.” In any case, the priest kept muttering. Our food came, and we sat and ate. Meanwhile, the monk spoke to the waiter, who brought him his bill. Then he passed in front of us and left. I turned to see who he was, but I did not know him. “Do you know him?” I asked. “No, I do not know him either. He is a monk.” Soon we were alone. The waiter was sitting at a table, resting. I motioned for him to come over. He came and sat at our table. Trying to sound casual, I asked him, “Is that monk a regular customer of yours?” “I have seen him many times since I began working here.” “Can you tell me exactly what he ate?”

“A plate of beans cooked without oil and a few olives. But I noticed,” he said, “that he had a coconut and several bananas in his bag.” My priest had mistaken the coconut for a sheep’s head and the banana peels for lamb chops.

Would that priest place his hand on the Gospel and swear to what he had seen, or would he not? He would—and it would have been false. I am sorry there is not enough time to tell you another example, which would show clearly how perfectly the popular saying applies: “Believe half of what you see, and none of what you hear.”

In any case, I have one thing to say: let us attend to our own faults, if we do not wish to find ourselves in confusion on that day. This is what I wish for one another and for everyone. Amen.

Το βράδυ θα κάνουμε τη συνέχεια αυτής της μικρής προσευχής που είχαμε αρχίσει, αν ενθυμείστε όσοι ήσασταν μαζί, εκτός της προχθεσινής που εκάναμε αναφορικώς με τον Ευαγγελισμό. Στην προσευχή αυτή: «Μη μοι δως πνεύμα αργίας, περιεργίας, φιλαρχίας, αργολογίας· σωφροσύνης, ταπεινοφροσύνης, υπομονής, αγάπης» κλπ. Τώρα η προτελευταία στροφή αυτής της προσευχής, της μικρής προσευχής του Οσίου Εφραίμ του Σύρου, που λέγει: «Ναι, Κύριε Βασιλεύ, δώρησέ μοι του οράν τα εμά πταίσματα».

«και μη κατακρίνειν τον αδελφόν μου, ότι ευλογητός ει εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν». Δώρησέ μοι του οράν τα εμά πταίσματα και μη κατακρίνειν τον αδελφόν μου.

Ο Χριστός μας, αυτός ο οποίος δωρίζει, χαρίζει οπτικά είδη, ματογυάλια θα λέγαμε, ειδικά σε κάθε άνθρωπο, εάν θέλει να βλέπει και τη δικιά του κατάσταση. Διότι ο άνθρωπος, ως επί το πλείστον, βλέπει πάντοτε των άλλων τα ελαττώματα, δεν θέλει να γυρίσει

το τηλεσκόπιο και μέσα, στον δικό του τον εαυτό, στη δικιά του τη δουλειά, στο δικό του το σπίτι, στη δικιά του τη συγγένεια· στέκεται πάντοτε βλέποντας προς τα έξω. Είναι εξωστρεφής ο άνθρωπος και είναι ανάγκη, τουλάχιστον κατά τη μεγάλη αυτήν περίοδον της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, που είναι πνευματική περίοδος και καταρτισμού του ανθρώπου, ο άνθρωπος να κοιτάζει και καμιά φορά μέσα του. Είναι δώρον δε αυτό. Αφ’ εαυτού του ο άνθρωπος δεν το βάζει. Είναι τόσο εγωιστής και αυτοδικαιώνεται και καλύπτει τα σφάλματά του και τα σφάλματα των δικών του κατά τέτοιο τρόπο, που δεν θέλει να τα δει. Εφόσον

έπρεπε να εξετάζει πρώτα τον εαυτόν του, να βλέπει πρώτα την οικογένειά του, πρώτα τα παιδιά του, να βλέπει τη δουλειά του αυτός, να βλέπει ό,τι έχει σχέση με αυτόν, και αν θα έλεγα ποτέ να μη βλέπει τα του άλλου, θα ήταν καλό. Εάν όμως ο Χριστός, ο οποίος είναι, όπως θα λέγαμε, έμπορος οπτικών ειδών, δεν μας χαρίσει αυτά τα ειδικά γυαλιά να δούμε τον εσωτερικό μας κόσμο και τις δικές μας απασχολήσεις και τη δικιά μας κατάσταση, ούτε ποτέ πρόκειται να γίνουμε άνθρωποι· όχι χριστιανοί, άνθρωποι. Διότι πολλοί μας δεν είμεθα ούτε άνθρωποι, κακώς λεγόμεθα άνθρωποι. Ο άνθρωπος πρέπει να έχει και ορισμένες ιδιότητες.

Αν δεν πληροί αυτές τις ιδιότητες, είναι υπάνθρωπος, δεν είναι άνθρωπος. Ούτε ζώον μπορείς να τον πεις, γιατί το ζώο... Ορισμένοι βρίζουν δήθεν ορισμένους και τους λένε ζώα. Όχι, το ζώο ποτέ δεν κατεβαίνει παρακάτω από την αποστολή του. Ο άνθρωπος κατεβαίνει παρακάτω από την αποστολή του. Ή βρίζεις το ζώο όταν λες έναν άνθρωπο ζώο. Το ζώο ουδέποτε ξεφεύγει από τις φυσικές του ιδιότητες. Ο άνθρωπος ξεφεύγει από τον προορισμό του, εν τω εγωισμώ του και την προσπάθειά του να γίνει δήθεν υπεράνθρωπος, βρίσκεται υπάνθρωπος. Είναι λεπτές σκέψεις αυτές, για να δώσεις έναν ορισμό ποιος είναι άνθρωπος.

Αν θέλετε, τους χαρακτηρισμούς του Μεγάλου Αντωνίου, που αναφέρονται στη Φιλοκαλία, στο πρώτο κεφάλαιο. Εκεί μέσα θα βρείτε πολλά πράγματα: ποιος πρέπει να λέγεται άνθρωπος, ποιος πρέπει να λέγεται ελεύθερος, ποιος πρέπει να λέγεται αυτεξούσιος. Δυστυχώς αυτό δεν το έχουμε εμείς, δεν βλέπουμε τα δικά μας. Συζητούμε για τους έξω. Μα είναι σωστό; Πώς μπορείς να συζητήσεις για τη διπλανή σου ή για την κόρη της διπλανής σου ή για το γιο ή για το σύζυγο ή για του άλλου τη δουλειά, ξέρω εγώ, καθ’ ην στιγμήν εσύ έχεις ψεγάδια στο σπίτι το δικό σου ή στον εαυτόν σου ή στην οικογένειά σου ή, ή, ή, ή; Διότι δεν έχουμε σήμερα επιτυχημένους ανθρώπους ούτε ατομικά ούτε ομαδικά. Αλλά και αν παραδεχτούμε ότι είναι

επιτυχημένος, στέκεται σωστά στη θέση του ο άνθρωπος, και πάλι δεν θα πρέπει αυτός, από αξιοπρέπεια χριστιανική, να καταπιάνεται και να χαρακτηρίζει τον άλλον και να βλέπει τα λάθη του άλλου και να συζητεί. Διότι ο άνθρωπος ο οποίος ομιλεί για τα σφάλματα του άλλου, για τα πταίσματα του άλλου, οποιασδήποτε θέσεως αν είναι ο άνθρωπος ο άλλος, μες στο λαό, μες στην επιστήμη, μες στον κλήρο, μες στην κυβέρνηση, δεν ξέρω πού, και ομιλεί για τα σφάλματά του, ομιλεί για να βγάλει τον εαυτόν του ότι είναι εντάξει, να καλύψει τα δικά του. Αλλά ένας σοφός δικός μας έλεγε παλιά πως τις λαμβάνει τα σφάλματα των

Γραφή, Ανάσταση, Ανάσταση, Αποκάλυψη, Αποκάλυψη, Ανάσταση, Αποκάλυψη, Αποκάλυψη, Ανάσταση, Αποκάλυψη, Ανάσταση, Αποκάλυψη, Ανάσταση, Ανάσταση, Ανάσταση, Ανάσταση, πλήρου. Να ακούμε κατηγορίες κατά των μοναχών και των μοναζουσών. Μεγάλο πράγμα. Κατά των ιερέων. Κατά, κατά. Πόσο γλυκό πράγμα είναι! Γιατί είναι γλυκό; Γιατί μας αρέσει τόσο; Μήπως είμαστε σαν τις μύγες που τους αρέσει να γλείφουν τας πληγάς; Μήπως είμαστε σαν τους σκύλους εκείνους που έγλειφον τας πληγάς του Λαζάρου εκεί έξω; Διότι όταν καταπιάνεσαι, είναι σαν αλήθεια να γλείφεις, δηλαδή, τα άδικα του άλλου. Δεν έχει τίποτα καλό. Πώς το καταπιάνεις στο στόμα σου; Γιατί το συζητείς; Γιατί τον έχεις έτσι; Γιατί κάνεις ώρες να μιλάς γι’ αυτά τα πράγματα; Και εντούτοις οι περισσότεροί μας είμεθα ένοχοι στο σημείο αυτό. Δεν βλέπουμε τα δικά μας, βλέπουμε τον άλλον. Ποιος, αδελφέ μου, σε έκαμε κριτή; Καθ’ ην στιγμήν είσαι δούλος και μάλιστα αχρείος και μάλιστα λερωμένος και μάλιστα βρώμικος και μάλιστα χρεωμένος και μελλοθάνατος. Ποιος σου έδωσε το δικαίωμα αυτό; Ποιος σε έκανε εισαγγελέα, που κάθεσαι και συζητείς,

κρίνεις και κατακρίνεις κατ’ απόντος τον αδελφό σου; «Μα δεν λέω ψέματα. Αυτό που λέγω το διάβασα, αυτό που λέγω το ήκουσα, αυτό που λέγω το πρόβαλε η τηλεόραση, είναι αλήθεια αυτά τα πράγματα που λέγω». Ναι. Ξέρετε τι λέει ο Χρυσόστομος όμως; Αν δεν ήσαν αλήθεια αυτά που λες, θα ήσουν συκοφάντης. Έχεις δικαίωμα να κρίνεις περί της αληθείας; Ποιος είσαι εσύ; Τότε, δι’ αυτήν την περίπτωση, αύριο πρέπει να σε πάρει ο Χριστός, όταν πεθάνει εκείνος που κατηγορείς σήμερα και τον συζητείς στο σαλόνι, τον συζητείς στο καφενείο, τον συζητείς στην πλατεία, τον συζητείς στον δρόμο, δεν ξέρω πού,

να σε πάρει ως κριτήν και να σου πάρει τη γνώμη, να σε ρωτήσει πού πρέπει να τον βάλουν.

Έκρινε ένας κάποτε καλόγερος κάποιον άλλον, ο οποίος, όταν χτυπούσε η καμπάνα, δεν πήγαινε γρήγορα στην εκκλησία ή το λίγο του παλιού, πήγαινε λίγο πίσω πάντοτε, και τον κατηγορούσε πάντοτε, έκρινε με δηλητηριότητα. Όταν πέθανε, ήρθε η ώρα λοιπόν να πεθάνει αυτός. Και όταν πέθανε, πηγαίνει άγγελος Κυρίου σε αυτόν που τον κατηγορούσε και του λέει: «Με έστειλε ο Κύριος να σου πω πού έχετε την καλοσύνη να στείλουμε τον άνθρωπο αυτόν». Του κόπηκε η χολή. Δεν τον είχες για την κόλαση; Πες μας σε ποιο δωμάτιο, πού θέλεις να τον βάλουμε, πόσον έφτασες εσύ να διοικήσεις τα πράγματα που είναι στον ουρανό.

Ήξερε ο άνθρωπος, όταν ανοίγει το στόμα του να μιλήσει για κάποιον άλλο, είτε αλήθεια πρόκειται να πει είτε κατηγορία, αν ήξερε το τι ζημιά κάνει, θα παρακαλούσε τον Χριστό να του αφαιρέσει τη γλώσσα, να μην την έχει τη γλώσσα, να μην έχει λαλιά, τουλάχιστον να έχει την κακία μέσα του αυτός, αλλά να μην μπορεί να τη μεταφέρει και σε άλλον. Αν παραδεχτούμε ότι εγώ τώρα έχω κηδεία σπίτι μου, τι θα κάνω; Έχουν και παρακάτω κηδεία. Θα αφήσω τον νεκρό τον δικό μου στο σπίτι μου, τη μάνα μου, τη γυναίκα μου, το παιδί μου, τον αδελφό μου, τον πατέρα μου, τη μάνα μου, και θα πάω να βγάλω του άλλου μου την κηδεία; Ο άνθρωπος που καταπιάνεται με τα πράγματα των άλλων, και μάλιστα τα άσχημα, που πολλάκις είναι και συκοφαντίες, δεν είναι αλήθεια, κάνει αυτό το πράγμα.

Σαν να αφήνει τα δικά του, που έχουν αμέσως ανάγκη και πρέπει να επιληφθεί αυτών, να τακτοποιήσει τον εαυτόν του. Και ότι μόνον ο άλλος είναι με λάθη, με σφάλματα, με ατέλειες, αυτός είναι εντάξει. Γιατί, για να παίρνει ο άνθρωπος τη θέση του δικαστού, πάει να πει ότι τον εαυτόν του τον βγάζει απ’ έξω. Είναι εντάξει. Και σαν εντάξει μπορεί να κρίνει τους άλλους και να τους τοποθετεί στη θέση τους. Αλλά έχεις τα μέτρα που μπορείς να μετρήσεις τον άλλον; Έχεις τη ζυγαριά που μπορείς να μετρήσεις τον άλλον, να ζυγίσεις τον άλλον; Ποιος γνωρίζει κατά ποιον τρόπο μετράει ο Θεός και κατά ποιον τρόπο ζυγίζει ο Θεός;

Ο Χριστός μας εκάθητο απέναντι από το γαζοφυλάκιο και έμπαιναν μέσα οι γραμματείς και οι Φαρισαίοι και οι διάφοροι και έβαζαν χαλκόν, χρήματα μέσα. Διότι έβλεπαν τον Χριστό, έβαζαν περισσότερα για να δείξουν ότι είναι κουβαρντάδες και δίνουν στον ναό. Όμως ο Χριστός, ο οποίος δεν έβλεπε πόσα βάλουν, αλλά πώς βάλουν, όταν ήρθε η χηρούλα και έβγαλε το δίλεπτο από το κομπόδεμα και έβαλε, είπε ο Χριστός ότι αυτή η χήρα, η γυναίκα αυτή, πλείον τούτων έβαλε. Όλοι μαζί αυτοί μπορεί να έχουν βάλει εκατομμύρια. Όμως στα μάτια του Χριστού,

με τα μέτρα που μετράει ο Χριστός, με τον τρόπο το δικό Του, τον τρόπο που ζυγίζει ο Χριστός, όλων αυτών το χρήμα δεν είναι τίποτα μπροστά στο δίλεπτο της χήρας. Πώς λοιπόν κρίνεις εσύ τον άλλον; Ποιος είσαι εσύ που κρίνεις τον άλλον και δεν κοιτάζεις τη δικιά σου την κατάντια; Σας ομιλώ αυτή τη στιγμή από ατομικό πειραματισμό, από δική μου ζωή. Πολλές φορές έρχεται εν τη ρύμη του λόγου ή σε μια συζήτηση με κάποιον ή στο τηλέφωνο ή κάπου, που έχει σφάλματα ορισμένα που μπορούν να ψεχθούν, να μιλήσω σκληρά. Όμως αναδιπλώνω τη γλώσσα μου και δεν του μιλώ σκληρά. Γιατί; Διότι εγώ σκέπτομαι ότι αυτά τα έκανα και χειρότερα έκανα από αυτόν.

πάνω σκληρός αυτόν! Πώς θα τον συζητήσω; Βέβαια δεν το έκανα αυτό γρηγορότερα. Όμως σιγά σιγά, από τότε που μπήκα μέσα σε αυτόν τον τροχό, βλέπω ότι θα πρέπει να είμεθα επιεικείς προς τους έξω και, ει δυνατόν, να τους σκεπάζουμε και όχι να τους διαπομπεύουμε και να πολλαπλασιάζουμε κάποια συζήτηση, κάποια γνώμη, μη κάποια αγγελία, δεν ξέρω τι. Γιατί, ως επί το πλείστον, δεν είμεθα αυτόπτες μάρτυρες· καθώς ηκούσαμεν, καθώς αναγνώσαμεν, καθώς μας είπανε. Δεν ήταν τα μάτια μας, εμείς οι ίδιοι. Έτυχε μια συζήτηση με τη γυναίκα μου προ ετών, όταν ήτο επίκαιρο το θέμα του Ιακώβου, του Αρχιεπισκόπου τότε Αθηνών.

Της λέγω της γυναικός μου: «Πώς μιλείς έτσι; Τον ξέρεις τον άνθρωπο;» «Όχι». «Αν παρουσιαστεί, τον ξέρεις;» «Όχι». «Πού ξέρεις εσύ τι γίνεται; Με ποιο δικαίωμα μιλείς για έναν άνθρωπο που δεν τον ξέρεις ούτε στην όψη;» «Μα γράφουνε, δεν βλέπεις τι γράφουνε;» Εσύ τέτοιος; Ώστε ό,τι γράφουν είναι και σωστά; Και ό,τι γράφουνε, και μάλιστα για τον κλήρο; Κύριε... Εδώ επάνω ενθυμούμαι, στην Ανάληψη — είναι εδώ, δεν ξέρω αν ξέρετε το μετόχι της Αναλήψεως — ήταν ασκητής, πατήρ Ιερώνυμος λεγόμενος, ένας γέροντας με πολύ πνεύμα Θεού. Και πήγαινε απόγευμα ένας δημοσιογράφος της «Αθηναϊκής» τότε να του πάρει συνέντευξη του γέροντα, να τον φωτογραφίσει· ήταν συνηθισμένα. Βγήκε στο κελάκι του και του συστήθηκε: «Δημοσιογράφος τάδε» κλπ.

Ο γέροντας διάβαζε, κάνει τα γυαλιά του έτσι: «Όργανον του σατανά, ε;» Λέει λοιπόν, λέει αυτός: «Ακούσατε τι σας είπα, πάτερ; Δημοσιογράφος τάδε» κλπ. «Ναι», λέει, «ναι. Όργανον του σατανά». «Και τι λέω, μιλείτε έτσι;» «Κάθισε», του λέει. «Σε εξορκίζω εν ονόματι Ιησού Χριστού Εσταυρωμένου να μου πεις την αλήθεια: πόσο τοις εκατό έχουν αλήθεια τα άρθρα σου;» Κόκαλο αυτός. «Σε ρωτώ», του λέει, «πόσο τοις εκατό έχουν αλήθεια τα άρθρα σου;» Άνοιξε λοιπόν, τρέμοντας αυτός, και λέει: «5%». «Είσαι», του λέει, «όργανο του σατανά ή δεν είσαι; Τα μάζεψε και φύγε». Καταλάβατε;

Θέλω να πω ότι δεν υπάρχουν κατηγορίες στον κόσμο; Εμείς όμως απαγορεύεται να το συζητούμε. Εμείς ζητούμε ποιος μπήκε στη διπλανή στο δωμάτιο, τι ώρα ήρθε η κόρη της· είμαστε από την ταράτσα, από το παράθυρο, να ιδούμε, για να έχουμε ντοκουμέντα, να συζητούμε το πρωί στο τηλέφωνο ή δεν ξέρω πού, στην αγορά. Κοίταξε τα δικά σου τα χάλια, κοίταξε πού είναι τα παιδιά σου, κοίταξε πού είναι τα αδέρφια σου, κοίταξε. Και όχι πού είναι κατά κόσμον· πού είναι κατά Θεό. Διότι κατά κόσμον μπορεί να την πάντρεψες και την έκλεισες την τρύπα.

Μπορεί άλλος να το τακτοποιήσει κατά κόσμον. Κατά Θεόν όμως πού είναι; Όταν αναζητήσεις να βρεις κατά Θεόν ποια η κατάστασή σου έναντι του Θεού, ποια των ανθρώπων οι οποίοι εξαρτώνται από σένα, ποια των παιδιών σου, των άλλων κλπ., θα καταπιείς τη γλώσσα σου. Δεν έχεις περιθώριο να μιλήσεις για τον άλλον. Αλλά εμείς τα δικά μας δεν τα βλέπουμε. Είναι εκείνο που μαθαίναμε στο σχολαρχείο, στη Χρηστομάθεια, που έλεγε ότι ο άνθρωπος δύο πήρας φέρει, μία όπισθεν και μία έμπροσθεν. Έμπροσθεν έχει όλο τον κόσμο των άλλων και όπισθεν έχει τον εαυτό του, να μην τον βλέπει. Και βλέπει τον άλλον. Ναι, αλλά τον βλέπουν οι άλλοι τον δικό του τον εαυτό. Αν εσύ κατηγορείς, αν συζητείς και βλέπεις τα σφάλματα, τις αδυναμίες των άλλων, γνώριζε ότι και οι άλλοι βλέπουν τα δικά σας. Και τότε τι κάνουμε;

Ένας φαύλος κύκλος, που πάμε όλοι για τον έξω από εδώ, όπως λένε ορισμένοι. Προσέξετέ το λοιπόν, αν θέλετε. Γυρίστε στον εαυτό σας. Κοιτάξτε τις αδυναμίες του εαυτού σας. Τι να τον κατηγορήσω εγώ αυτόν, που εγώ έχω, αν κοιτάξω τα δικά μου, αν κοιτάξω της οικογενείας μου, αν κοιτάξω πού βρίσκονται τα παιδιά μου, πού βρίσκονται τα αδέρφια μου κλπ.; Έχω να κλάψω τα δικά μου. Εύχομαι στον Θεό να τον σκεπάσει και αυτόν, να τη σκεπάσει και την άλλη. Έτσι κάνουν οι χριστιανοί. Γι’ αυτό αυτός ο άγιος άνθρωπος εδώ λέγει: «Βοήθησέ με», λέει, «να βλέπω τα δικά μου τα πταίσματα, τα δικά μου». Θυμόσαστε εκείνο το ωραίο που έχει ο Άγιος Κοσμάς, που πήγε ένας βαρυποινίτης, πολύ με αμαρτήματα,

εξομολογήθηκε, και πήγε κι ένας άλλος, ο οποίος δεν είχε πολλά αμαρτήματα, είχε καλά έργα, και εκείνον που είχε πολλά αμαρτήματα του επέτρεψε να κοινωνήσει. Του άλλου δεν του επέτρεψε και θύμωσε ο άλλος και πάει και ζητάει το λόγο του πνευματικού. «Εγώ», λέει, «τον έφερα εδώ πέρα να εξομολογηθεί και ξέρω ότι είναι πολύ φορτωμένος. Πώς αυτού του επιτρέπεις να κοινωνήσει; Ή δεν σου τα είπε όλα, σε γέλασε, και εμένα δεν μου επιτρέπεις;» Λέει: «Αυτό σε πικραίνει; Αυτό θα μου πεις;» Λέει: «Γιατί με σκανδάλισες». «Να σου πω», του λέει, «παιδί μου. Όταν ήρθες μέσα εδώ», λέει, «να εξομολογηθείς, άρχισες να μου λες ότι νηστεύεις, ότι δίδεις, ότι είσαι από παπαδόσογο, ότι είσαι, ότι είσαι, ότι είσαι, κάνεις ελεημοσύνη και λοιπά. Όλα», λέει, «αυτά εγώ τα θεώρησα ότι είναι ένα σκαφίδι γεμάτο ωραίο αλεύρι. Ήθελα», λέει, «μόνο να το ζυμώσω αυτό το αλεύρι».

«Ήθελα ζυμάρι, να μου δώσεις ζύμη, προζύμι, και σε ερώτησα: “Έχεις εχθρούς;” Και μου είπες: “Έχω”. “Τους συγχωρείς τους εχθρούς σου;” Είπες: “Όχι”. Σου είπα ότι πρέπει να τους συγχωρήσεις και μου απήντησες: “Και εσύ, πάτερ, αν ήσουνα, δεν θα τους συγχωρούσες, αυτό που μου έχουν κάνει”. Όταν λοιπόν δεν συγχωρείς το σφάλμα του άλλου, αυτό εγώ το εξέλαβα ως προζύμι, αλλά πικρό προζύμι. Και το έβαλα», λέει, «να ζυμώσω το ζυμάρι αυτό και χάλασε», λέει, «όλο το ψωμί. Γι’ αυτό», λέει, «δεν σ’ άφησα να πας να κοινωνήσεις. Το άλλο πράγματι είχε πολλά αμαρτήματα. Είδες, μία ώρα κάθισε εδώ, μου είπε κακουργήματα, μου είπε, μου είπε, μου είπε από μικρό παιδί. Όλα», λέει, «αυτά τα εξέλαβα σαν κούτσουρα καμένα».

«Μαύρα και λοιπά. Τα έβαλα», λέει, «μια ντάνα όλα επάνω, αυτά τα άσχημα που είχε κάνει αυτός. Στο τέλος όμως τον ερώτησα, όπως ερώτησα και σένα, και του είπα: “Πες μου, έχεις εχθρούς;” Λέει: “Έχω”. “Τους συγχωρείς;” “Και βέβαια τους συγχωρώ. Εάν δεν τους συγχωρήσω”, λέει, “τους εχθρούς, πώς θα με συγχωρήσει”, λέει, “εμένα ο Θεός, πάτερ μου; Αν τα δικά μου τα αμαρτήματα είναι τόσα, πώς θα συγχωρεθούν, αν εγώ ζητάω δικαιοσύνη”, λέει, “από τον άλλον; Με την καρδιά μου”, λέει, “συγχωρώ”. Αυτουνού», λέει, «το εξέλαβα ότι μου έδωσε», λέει, «ένα κουτί σπίρτα και βάνω φωτιά», λέει, «στα ξύλα τα καμένα και δεν έμεινε τίποτα, και του είπα να πάει να κοινωνήσει». Εμείς δυστυχώς δεν το πιστεύουμε αυτό. Ζητούμε από τον Θεό: «Άφες ημίν τα οφειλήματα ημών».

«Ὡς καὶ ἡμεῖς ἀφίεμεν». Εσύ άφησες; Αν πάρει ο Χριστός μας ένα κουτάλι, όπως παίρνουν οι γιατροί, και μας το βάλει στη γλώσσα και πει: «Άνοιξε το στόμα σου να ιδώ τη γλώσσα σου», εκεί θα δείτε πόσες χήρες, πόσα ορφανά, πόσες νυφάδες, πόσες πεθερές, πόσους παπάδες, πόσους δεσποτάδες, πόσους καλογέρους, πόσους δεν έχουμε φάγει. Πού θα παρουσιαστούμε; Βλέπουμε όλων των άλλων τα σφάλματα. Φταίνε οι κυβερνήσεις, φταίει η Αγγλία, φταίει η Ρωσία, φταίνε οι Τούρκοι, φταίνε, φταίνε, φταίνε. Φταίει ο πατέρας, φταίει η μητέρα, φταίνε οι παπάδες, φταίει ο Πρεβέζης, φταίει τούτο, τ' άλλο. Εμείς είμαστε περιστέρια, πουλιά, ε; Αν, λοιπόν, ο άνθρωπος ήθελε να σταθεί να ιδεί τον εαυτόν του, δεν είχε περιθώριο να ιδεί τον άλλον. Και ο Χριστός το θέλει από τον άνθρωπο αυτό: να γυρίσει να ιδεί τον εαυτόν του.

Να καταπιαστεί με τον εαυτόν του, το ακατέργαστον της ψυχής του. Πατέρες ελέγανε: «Πρόσθες μοι χρόνον να βάλω αρχή μετανοίας». Και το έλεγε ο Άγιος Αρσένιος, 94 ετών, στο ενεργητικό του είχε και νεκρανάσταση ακόμη. Και άλλοι λέγανε: «Φώτισόν μου το σκότος», ρίξε μου φως να δω το σκοτάδι που έχω μέσα μου. Καταλάβατε; Επίσης, υπάρχουν, επαναλαμβάνω, άνθρωποι οι οποίοι δεν θέλουν να καταπιαστούν με τα δικά τους. Καταπιάνονται πάντοτε με τον έξω και μένουν τα δικά τους. Αν καταπιαστούμε με τα δικά μας, θα βρούμε ότι έχουμε πολλή δουλειά επάνω μας. Ο άνθρωπος είναι σαν ένα μάρμαρο ακατέργαστο. Έχετε πάει ποτέ στο Πρώτο Νεκροταφείο;

Να ιδείτε τη Χαλεπά, «Κοιμωμένη» του Χαλεπά; Τι καλλιτέχνημα είναι αυτό! Αλλά πόσο εργάστηκε επάνω σ' αυτό για να φτιάξει αυτό το καλλιτέχνημα. Έτσι ήταν όταν βγήκε από το νταμάρι; Δεν ήταν έτσι. Εργάστηκε επάνω χρόνια και απέδωσε αυτό που απέδωσε. Και το θαυμάζει η ανθρωπότητα σήμερα. Έτσι ο άνθρωπος πρέπει να εργαστεί επάνω στην ψυχή του, πάνω στον δικό του εαυτό πρώτα και έπειτα στους άλλους. Όχι στους άλλους, στον εαυτό του πρώτα. Διότι οι άλλοι περισσότερο βλέπουν τι κάνουμε και λιγότερο ακούνε τι λέγουμε. Διότι εμείς για λόγια και για νουθεσίες είμαστε εντάξει.

«Θα σου κόψω τα χέρια, Γεωργάκη, άμα σε δω ξανά με τσιγάρο. Πήγαινε όμως πάρε μου ένα πακέτο εμένα». Χαιρετίσματα! Χαιρετίσματα και κόντρα χαιρετίσματα! «Όσο μ' έχεις, πατέρα, στο χέρι, καλώς. Άμα μεγαλώσω και κάνω το μεροκάματο το δικό μου, θα τα πάρω εγώ τα τσιγάρα. Γιατί, αν ήταν κακό αυτό, πατέρα, που με συμβουλεύεις, θα πρέπει να το κόψεις πρώτα εσύ». Πηγαίνετε σε ένα μέθυσο που έχει μια κόρη και συστήστε ένα γαμπρό μέθυσο. Δεν τον παίρνει το μέθυσο ο μέθυσος. Γιατί; «Είναι κακό», λέει, «μέθυσο θα πάρω;» Αφού επεχείρησες άριστον, γιατί να μην πάρεις έναν, να κάνετε και συνεταιρισμό; Νιώθετε αυτά; Τα πιάνετε; Έτσι είναι. Εμείς, δυστυχώς, δεν φτιάχνουμε τον εαυτό μας. Δεν καταπιανόμαστε με τον εαυτό μας. «Να σχολάσεις, να πας στην εκκλησία».

«Πάρε μου εν τω μεταξύ μια εφημερίδα από το αυτό και να πας στην εκκλησία». Και διαβάζει ο πατέρας την εφημερίδα στο σπίτι και στέλνει τον Γεωργάκη και την Κατινούλα στην εκκλησία. Μέχρι πότε θα πάνε αυτά, όσο βλέπουν εσένα ότι δεν πας και διαβάζεις από το σπίτι την εφημερίδα; Δεν τα βλέπουνε; Τα βλέπουνε. Και είναι μιμητικόν ζώον ο άνθρωπος, λέγουν ορισμένοι. Έχουμε πολλή δουλειά επάνω μας. Και από τη στιγμή που θα θελήσουμε να εγκύψουμε στη δική μας την ψυχή, δεν προλαμβάνουμε για τους έξω. Άφησέ με ήσυχο. Θα σας διαβάσω κάτι στη συνέχεια που έχει σχέση με την κατάκριση. Διότι αυτομάτως, από τη στιγμή που βλέπουμε του άλλου τα σφάλματα, αμέσως τα χαρακτηρίζουμε. Αμέσως τους βάζουμε το βαθμό. Τους θέλουμε στην κόλαση, δεν ξέρω πού τους θέλουμε. Αμέσως το κάνουμε αυτό το πράγμα. Όμως θα σας πω στη συνέχεια. Μετά τη σκέψη του αυτή...

«Δώρησαί μοι τοῦ ὁρᾶν τὰ ἐμὰ πταίσματα», να βλέπω τα δικά μου τα λάθη και τις δικές μου τις ατέλειες και όχι των άλλων. Λέγει: «καὶ μὴ κατακρίνειν τὸν ἀδελφόν μου», τον συνάνθρωπό μου δηλαδή. Μην τον κατακρίνω εγώ, μη σπεύδω εγώ να τον χαρακτηρίζω, να του βάζω το βαθμό, να λέγω ότι αυτός έκανε εκείνο, έτσι, το άλλο και δεν ήταν καλό και θα κολαστεί ή ξέρω εγώ τι άλλο. Μην κατακρίνεις. Κλείσε το στόμα σου. Έχεις να ωφεληθείς. Σας είπα γρηγορότερα ότι το γλυκότερο πράγμα είναι να κατακρίνεις τον άλλον. Και μάλιστα αν πρόκειται περί ράσου κλπ., είναι ακόμη πιο γλυκό. Βάζει ειδική σάλτσα ο διάβολος μέσα στο σημείο αυτό. Ο Άγιος Γρηγόριος Νύσσης λέγει: «Οὐδὲν οὕτως ἡδὺ», γλυκό, δεν υπάρχει τόσο γλυκό τοις ανθρώποις «ὡς τὸ κατακρίνειν τὰ ἀλλότρια».

Συζητούμε εις βάρος κάποιου, μα πολιτικού, μα κληρικού, μα γείτονος, μα συναδέλφου, μα, μα, μα. Δεν υπάρχει γλυκότερο πράγμα, λέει, από αυτό. Αν ο άνθρωπος όμως γνώριζε κάτι που έχει πει ο Χριστός, ίσως να μην το έκανε αυτό το πράγμα. Να πρόσεχε. Αναφέρει στο Ματθαίο, στο 12ο κεφάλαιο, το εξής: «Ἐκ τῶν λόγων σου δικαιωθήσῃ καὶ ἐκ τῶν λόγων σου κατακριθήσῃ». Εκείνο που λέμε: «Δοῦλε πονηρέ, ἐκ τῶν λόγων σου κρινῶ σε». Δεν λέει εκ των έργων σου, εκ των λόγων σου. Διότι ένας μπορεί να κάνει ελεημοσύνες, δεν ξέρω πόσες, αλλά και η γλώσσα του να είναι γραφομηχανή, δηλητήριο.

Αυτό και ο αδελφόθεος Ιάκωβος, γράφοντας στην επιστολή του, χαρακτηρίζοντας ποιος είναι τέλειος άνθρωπος, λέγει: «Ἀνὴρ τέλειός ἐστιν, ὁ μὴ πταίων ἐν λόγῳ». Η γλωσσούλα δουλεύει, δυστυχώς, το δηλητήριο χύνεται. Είναι εύκολο πράγμα, παρότι ο Χριστός μας την έχει βάλει από μέσα από τα δόντια, ώστε να τη δαγκώνουμε πολλές φορές, να μην ανοιχτεί και μιλήσει και κάψει και εμάς και κάψει και τους έξω. Και ο Παύλος, γράφοντας στους Ρωμαίους, υπενθυμίζει σε κάθε άνθρωπο που κάνει τον κριτή και του λέγει: «Σὺ τίς εἶ, ὁ κρίνων ἀλλότριον οἰκέτην;» Που κρίνεις δούλον άλλου. Αυτός είναι δούλος Ιησού.

Ποιος είσαι εσύ; Ποιος σε κάλεσε εσένα να έχεις γνώμη επάνω στη ζωή του άλλου, στις πράξεις του άλλου; Τι γνώμη; Ποιος σε κάλεσε να έχεις γνώμη; Άλλωστε, περνάει πουθενά η γνώμη σου; Μπορείς αυτόν, αν τον κρίνεις και τον κατακρίνεις, να τον στείλεις εσύ στην κόλαση ή μπορείς να τον στείλεις στον παράδεισο; Στο κενό ομιλείς, την κακία σου ικανοποιείς, τίποτα άλλο δεν κάνεις. Η γνώμη σου, ο βαθμός που βάζεις, είτε καλός είτε όχι, δεν περνάει πουθενά. Η υπογραφή σου δεν περνάει πουθενά. Η γνώμη σου δεν ζητιέται πουθενά. Είναι αστείο ο άνθρωπος να καταπιάνεται και να έχει γνώμη για πράγματα εις βάρος ορισμένων ανθρώπων.

Για τον άλφα ή βήτα λόγο τους έβαλε ο διάβολος στο χέρι και κάνουν κάτι το κακό, κάνουν κάτι το άσχημο, που επηρεάζει είτε μεμονωμένα είτε γενικότερα. Μαζέψου! Υπάρχει άλλος τρόπος, αν αγαπάς και θέλεις να διορθώσεις, γιατί ορισμένοι λέγουν ότι θέλουν να διορθώσουν. Είναι ψέματα αυτά. Δεν ξεκινάνε από τη διόρθωση, ξεκινάνε από την κακία. Δεν υπάρχει αγάπη, διότι ο τρόπος διορθώσεως δεν είναι αυτός. Υπάρχει παρακάτω μια γνώμη, την οποία θα την ανασύρω και θα σας την πω. Στην εκκλησία μας, και μάλιστα ο θείος Χρυσόστομος, λέγει: «Μὴ γινώμεθα ἑτέρων πικροὶ δικασταί, ἵνα μὴ καὶ ἡμεῖς ἀκριβῶς ἀπαιτηθῶμεν εὐθύνας». Διότι με το μέτρο που μετράς τον άλλον, μ' αυτό θα σε μετρήσει ο Θεός.

Με ό,τι μέτρο ζυγίζεις τον άλλον, μ' αυτό θα σε ζυγίσει ο Θεός. Τον ζυγίζεις με επιείκεια, θα σε ζυγίσει και ο Θεός με επιείκεια. Τον μετράς με αυστηρότητα, θα σε μετρήσει και ο Θεός με αυστηρότητα. Ακριβώς όπως παίρνεις, έτσι ακριβώς θα θερίσεις εν τη ημέρα εκείνη. Ακούστε από έναν νηπτικό πατέρα, τον Άγιο Ιωάννη της Κλίμακος, λεπτόν, τον ορισμό της κατακρίσεως, το μικρόβιο, αδελφοί μου, τον ορισμό της κατακρίσεως. «Κατάκρισίς ἐστιν», η κατάκριση είναι «ἀπόγονος μίσους». Το δέντρο που βγάζει την κατάκριση λέγεται μίσος. «Λεπτὴ νόσος», είναι τόσο δε λεπτή νόσος η αρρώστια αυτή της κατακρίσεως,

δεν τη διακρίνει ο άνθρωπος, όμως «παχεῖα καὶ κεκρυμμένη καὶ λανθάνουσα βδέλλα». Είναι μια βδέλλα κρυμμένη, η οποία απομυζά το αίμα της αγάπης από τον άνθρωπο. Κανένας άνθρωπος, όταν αγαπά, δεν κρίνει, δεν ξεσκεπάζει, δεν αποκαλύπτει. Όταν αγαπάς τη φιλενάδα σου ή το φίλο σου ή το παιδί σου ή τη μητέρα σου κλπ., βγαίνεις να μιλήσεις τις ατασθαλίες των; Τις σκεπάζεις. Μακροθυμείς, υπομένεις. «Προς Θεού, όχι, ποιος το είπε αυτό;» Πώς στις άλλες περιπτώσεις βγαίνεις; Πώς χαίρεσαι και τεντώνεις τ' αυτί σου όταν ακούσεις κάτι για κάποια ή για κάποιον που δεν τα τρώτε μαζί και δεν γλεντάτε μαζί και δεν αμαρτάνετε μαζί, και είσαι έτοιμος να το χύσεις το δηλητήριο; Είναι λεπτή νόσος που δεν διακρίνεται, «παχεῖα δὲ καὶ κεκρυμμένη καὶ λανθάνουσα βδέλλα». Όμως είναι μια βδέλλα από κάτω κρυμμένη αυτή η κατάκριση, «ἀγάπης ἐκδαπανῶσα καὶ ἐξαφανίζουσα αἷμα», που πίνει το αίμα της αγάπης και αφήνει το μίσος και εκδηλώνεσαι. Βέβαια, από πάνω υπάρχει ένα σαντιγί δήθεν ενδιαφέροντος, όχι κατακρίσεως. «Δεν τον κατακρίνω, προς Θεού». Γιατί το είπες; Αν μου το πληροφορείς εμένα που δεν το ξέρω, τι θα σε ωφελήσω;

Ή θα με ωφελήσεις εσύ που μου το λες; Τι κέρδος έχεις εσύ που μου το λες; Σκοπό έχεις να διασύρεις την υπόληψη, το όνομα, τον τίτλο γενικότερα. Αυτός είναι ο σκοπός σου, δεν είναι άλλος σκοπός. Δεν είναι ο τρόπος αυτός που θεραπεύει την πτώση του άλλου. «Ἀγάπης οὖν ὑπόκρισις, καρδίας ῥύπου καὶ βάρους πρόξενος, ἁγνείας ἀφανισμός». Αυτή η δουλειά, λέγει, είναι υποκρισίας υπόθεσις και αμαυρεί την καρδιά, δημιουργεί ρύπο και την κάνει βαριά, του κατακριτού, αυτός που κατακρίνει τον άλλον άνθρωπο. Άλλωστε, έχει μια άλλη ωραία γνώμη και λέει το εξής: «Ἐγώ», λέει, «μοι τύχει καὶ εἶδον προφανῶς»

«ἁμαρτήσαντα», τον είδα, λέγει, χειροπιαστώς που ημάρτησε, εγώ έχω ιδία γνώμη, «καὶ λεληθότως μετανοήσαντα, καὶ ὃν κατέκρινα ὡς πόρνον, ὡς σώφρονα εὗρον παρὰ τῷ Θεῷ λελογισμένον». Εγώ, λέει, τον είδα που ημάρτησε, αλλά δεν είδα, λέει, που μετανόησε. Και αυτόν που περίμενα εγώ, λέω, ότι θα βρεθεί στο Θεό ένοχος, ευρέθη δε δικαιωμένος. Πόσες φορές δεν κατηγορούμε ανθρώπους, οι οποίοι ίσως αυτά που λέμε να είναι λίγα εν σχέσει με εκείνα που έχουν κάνει, να είναι λίγα. Όμως, καθ' ην στιγμή εμείς το συζητούμε ένα, δύο, πέντε, δέκα, είκοσι, εκατό χρόνια, «τότε τούτο έγινε, εκείνο, τ' άλλο», έχει μετανοήσει εν τω μεταξύ, έχει εξομολογηθεί, ο Θεός τον έχει συγχωρήσει. Και εγώ, λέει, πεθαίνω τώρα, αύριο, και πάω να δω ότι είναι πόρνος στην κόλαση και τον βρίσκω, λέει, δικαιωμένο στα μάτια του Θεού. Πού ξέρεις εσύ τι έγινε από τα χτες μέχρι τα σήμερα; Ναι, το έκανε αυτό το πράγμα, το είδες, έχεις αλήθεια και χαρά στα μάτια σου που το είδες. Αλλά αυτός μετενόησε εν τω μεταξύ, δεν σου έδωσε το χέρι. Εσύ εξακολουθείς να κρίνεις και να κατακρίνεις και να τον φέρνεις ως παράδειγμα πάνω στην κακία σου και στο μίσος σου, συζητώντας. Και αυτός έχει τακτοποιηθεί με το θέμα του Θεού. Μήπως δε είναι και κάτι άλλο εδώ που το παθαίνουμε εμείς πολλές φορές; Διότι ο Μέγας Βασίλειος ξέρετε τι λέει, αγαπητοί μου;

Θα υπήρχαν τέτοιοι κατήγοροι εάν δεν υπήρχαν άνθρωποι να τους ακούουν; Άκουσες κανέναν να ανοίξει τον τοίχο, να πάει να μιλάει με τον τοίχο και να κατηγορεί κανέναν; Όχι, θέλει κάποιον, θέλει άνθρωπο. Τον καθηλώνεις στο τηλέφωνο να ακούς τις κατηγορίες. Τον κρατάεις στον δρόμο φορτωμένο με τα ζεμπίλια να ακούσει να κατηγορεί και δεν μπορεί να ξεφύγει πολλές φορές. Δεν μπορεί να του ξεφύγει και κάθεσαι εκεί και τον ακούς. Σε αυτές, λέει, τις περιπτώσεις εγώ, αν ήμουν, θα τον διέψευδα. Γιατί, θα μου πείτε; Διότι μας αρέσει και καθόμαστε και τον ακούμε, τον καθέναν και την καθεμιά, και δεν ξέρω πόσα μας λέει, ένα κάρο, για ορισμένους ανθρώπους, ή στο τηλέφωνο ή στον δρόμο, δεν ξέρω πού, κατηγορίες. Μας αρέσει και καθήμεθα. Διαφορετικά θα την κόβαμε τη συζήτηση.

Λοιπόν, λέγει το εξής: «Μηδέποτε αἰδεσθῇς, μὴ σεβασθῇς», λέει, «κανέναν τῶν πρὸς σὲ τοῦ πλησίον καταλαλούντα», που ομιλεί εναντίον κάποιου και σε πληροφορεί. Μη δηλαδή καθίσεις και τον ακούσεις, όχι να τον σεβαστείς, οποιοσδήποτε και να είναι. «Ντρέπομαι». Δεν έχει ντροπή. Κλείσε το τηλέφωνο. «Το έκοψε η ΟΤΕ». Σταμάτησέ το. «Δεν θέλω να σ' ακούσω». Και αυτόν τον βοηθάς και τον εαυτό σου βοηθάς. Διότι και αυτός, όταν προσβληθεί μια, δύο, τρεις, παρότι τον ακούς για ό,τι καλό λέει, αλλά δεν δέχεσαι να τον ακούσεις για ό,τι κακό λέγει, μπορεί να τον βοηθήσεις. Όταν, λοιπόν, εμείς τείνομεν οὖς εὐήκοους να ακούσουμε τις κατηγορίες του καθενός, βοηθάμε αυτόν στην αμαρτία του,

στην αδυναμία του, στην πτώση του, και είμεθα συνένοχοι. Δεν είναι εκείνοι που λένε μόνον, αλλά και εκείνοι που ακούουν μοιράζονται την αμαρτία. «Μηδέποτε», λέει, «αἰδεσθῇς», μη σεβαστείς ποτέ τον προς σε του πλησίον καταλαλούντα, που σου καταλαλεί για κάποιον. «Μᾶλλον δὲ λέγε πρὸς αὐτόν», για να τον σταματήσεις: «Παῦσαι, ἀδελφέ, σταμάτησε να μου μιλάς γι' αυτό το πράγμα. Ἐγὼ καθ' ἡμέραν ἐν χαλεπωτέροις πταίω. Αυτά που μου λες γι' αυτόν, έχω εγώ περισσότερα από αυτόν. Άφησέ με ήσυχον». Αλλά ποιος κατηγορεί τον εαυτό του; Δεν κατηγορεί. Δέχεται να ακούσει τις κατηγορίες των άλλων, δεν κατηγορεί κανέναν τον εαυτό του. «Καὶ πῶς ἐκεῖνον κατακρῖναι δύναμαι;» Δεν μπορώ να σ' ακούσω, δεν μπορώ να το δεχτώ. Και τότε, λέει, επιτυγχάνονται δύο καλά.

«Ἰᾶται γὰρ ἄμφω», κερδάνεις «ἑνὶ ἐμπλάστρῳ», με έναν τρόπο, με ένα έμπλαστρο, θεραπεύεις δύο: και σε αυτόν και τον πλησίον. Και αυτόν τον άλλον τον γλιτώνεις, διότι τον σταματάς, δεν έχει να πει άλλα, να αμαρτήσει περισσότερο. Είναι και αυτή μια μέθοδος, αλλά η οποία δεν ακολουθείται ως επί το πλείστον. Εμείς μάλιστα κλείνουμε ραντεβού από πολύ καιρό. «Έχω να σου πω. Πρέπει να βρεθούμε όμως, πρέπει να βρεθούμε. Θα έρθω καμιά μέρα να πιούμε έναν καφέ και να σου πω». Τι να πει; Να κατηγορήσει τον άλλον. Τι είδε, τι άκουσε, τι έφτιαξε η άλλη, τι έφτιαξε ο άλλος, τι κάνει κλπ. Τώρα βέβαια, όπως σας είπα γρηγορότερα, ορισμένοι λέγουν ότι αυτά τα λένε από αγάπη. Λένε ψέματα, όμως. Ακούστε τι λέγει ο ίδιος πατήρ: «Αν», λέει, «πράγματι αγαπάς κάποιον»,

λέγεις αγαπάν, εύκου! «Λεληθότως», προσεύχου μυστικώς «καὶ μὴ σκῶπτε», μην καταλογίσεις τον άντρα. Αν τον αγαπάς και έμαθες κάτι και άκουσες κάτι και είδες κάτι για κάποιον ή σε κάποιον, προσεύχου κρυφά στο Θεό να τον σκεπάσει τον άνθρωπο. Μη βγαίνεις στη γειτονιά να το πεις. Μη συζητήσεις με κανέναν, άφησέ το. Αλλά πού να το θάψεις; Τρυπάει η κοιλιά μας μέχρι να βρούμε άνθρωπο να το πούμε. Είναι ο ίδιος ο διάβολος μέσα, τσαγκάρης, και τον κεντάει και κάνει έτσι, μέχρι που να βρούμε άνθρωπο να το πούμε. Και να το λέγαμε ακριβώς όπως έγινε. Βάζουμε και τις σάλτσες. Προσθέτουμε και το σαντιγί από πάνω. Βέβαια, όλα τα τακτοποιούμε για να το σερβίρουμε, να το δώσουμε πιο πειστικό.

«Μὴ κακολόγει», λέει, τον άντρα. «Οὗτος γὰρ ὁ τρόπος τῆς ἀγάπης δεκτὸς παρὰ Κυρίῳ». Αυτή είναι η αγάπη, λέει, όχι να βγεις να το συζητήσεις. Να πας να κρυφτείς και να βάλεις το κεφάλι σου κάτω και να προσευχηθείς. Για ποιον; «Χριστέ μου, σκέπασε αυτόν τον άνθρωπο». Εγώ το κάνω αυτό. Έχετε διαβάσει ποτέ σας του Αγίου Μακαρίου του Αιγυπτίου τις ομιλίες; Αν δεν τις έχετε, δεν είναι πολύ ακριβά βιβλία αυτά, είναι 50-60 δραχμών βιβλία, να το πάρετε. Πολλά έχετε να ωφεληθείτε. Λέγει εκεί το εξής, ότι κάποτε κατέβαινε από το ασκηταριό του στην πόλη και, όταν έφτασε απ' έξω από την πόλη, βρήκε ένα ζευγαράκι, σαν τα συνηθισμένα τα δικά μας τα σκυλάκια, στον δρόμο και αμάρτανε.

Σήμερα η ζωή είναι στυλίστικη. Ανθρωπίνη, έπεσε η αιδώς, έφτασε η ντροπή και το βλέπουμε καθημερινώς. Όταν είδε αυτό το πράγμα, γύρισε από το άλλο μέρος και άρχισε να κλαίει και να προσεύχεται στον Χριστό και να του λέει: «Κύριε, μην τη γράψεις την αμαρτία αυτών των παιδιών. Καταλόγισέ την σε μένα, σε παρακαλώ. Εμένα η αμαρτία αυτή, επάνω σε μένα να πέσει η αμαρτία αυτή», και να κλαίει με αναφιλητά για την πτώση των άλλων. Δεν πρόλαβε να πάει πιο κάτω, τον σταματάει ένας ψηλός, ο οποίος είχε στο χέρι του ένα δρεπάνι μεγάλο, σαν αυτές τις κόφτρες που έχουν στα χωριά που κόβουν τα τριφύλλια, αλλά μεγάλης διαστάσεως, δηλαδή δέκα μέτρα μπροστά είχε σίδερο που έκοβε και ένα μεγάλο ξύλο.

«Μακάριε, στάσου. Μ' έστειλε ο Κύριος να σου πω τι περιμένει τους ανθρώπους που κρίνουνε τους άλλους. Και τούτο με έστειλε να σε διδάξω, διότι εσύ δεν κατέκρινες αυτόν. Δεν του είπες: “Αχ, παλιόσκυλα, από εδώ, δεν ντρεπόσαστε; Δεν έρχεται επάνω σας πέτρα; Μπα, να κρυφτείτε πουθενά να βγάζετε τα μάτια σας”, όπως λέμε εμείς. Επειδή δεν κατέκρινες, αλλά πήρες και επάνω σου την αμαρτία, βρήκες μεγάλη χάρη ενώπιον του Θεού εν τη ημέρα εκείνη. Αλλά μάθετε αυτό: ότι αυτό το δρεπάνι μέλλει να θερίσει όλους αυτούς οι οποίοι κατακρίνουν τους συνανθρώπους που αμαρτάνουν». Έτσι απήντησε.

Του αγγέλου ο Θεός. Ακούστε δε μια άλλη, τολμηρή βέβαια, σκέψη. Αυτή όμως είναι διατυπωμένη και σας τη μεταφέρω: «Κἂν ἐν αὐτῇ τῇ ἐξόδῳ θεάσῃ τινὰ πταίοντα». Την ώρα που πεθαίνει, λέει, αν δεις έναν ότι έφταιξε, έκανε κάποιο αμάρτημα, «μηδὲ τότε αὐτὸν κατάκρινε». Ούτε τότε να τον κατακρίνεις. «Μα αυτός δεν προλαμβάνει να μετανοήσει, να το τακτοποιήσει αυτό. Δεν μπορώ να πω ότι έκαμε αυτό;» Ούτε τότε, λέει, δεν πρέπει να πεις τίποτα. «Ἄδηλον γὰρ ἀνθρώποις τὸ τοῦ Θεοῦ κρῖμα καθέστηκε». Δεν ξέρεις εσύ πώς θα τον κρίνει αυτόν που είπε τον λόγον αυτόν, που εμούτζωσε, που έκανε, δεν ξέρω τι έκανε. Δεν ξέρεις εσύ. Διότι εμείς κρίνουμε κατ' όψιν.

Ο Κύριος θα δει τα περιστατικά. Γιατί αμάρτησε; Κλέβει ο Α έτσι. Γιατί κλέβει; Κλέβει διότι δεν τον φτάνει το μεροκάματο και τα παιδιά του λιμοκτονούν και η γυναίκα του υποφέρει, ή κλέβει διότι η φιλενάδα του θέλει καινούργια τουαλέτα, γιατί έχουν υπόψη να πάνε στον χορό, ή κλέβει διότι αυτός είναι χαρτοπαίκτης και τα πηγαίνει προς τα εκεί. Ο Θεός βλέπει γιατί κλέβεις, δεν βλέπει ότι κλέβεις· γιατί κλέβεις. Διότι οι περιστάσεις τον άνθρωπο πολλές φορές τον παρασύρουν. Ο Θεός θα κρίνει διαφορετικά. Θυμόσαστε τι είπε ο Σολομών στον Θεό; Δύο πράγματα, του λέει, σου ζητώ: να μην επιτρέψεις να γίνω πλούσιος και πω, «Τι είπα; Να πει Θεός».

Να μην επιτρέψεις να γίνω πτωχός και αναγκαστώ και κλέψω και βλασφημηθεί το όνομά σου. Δεν ξέρει λοιπόν αυτός γιατί το είπε και πώς το είπε εκείνη την ώρα. Εσύ, λέει, κλείσε το στόμα σου. Διότι, λέγει, του Θεού τα κρίματα είναι πολύ διαφορετικά. Άδηλον γαρ τοις ανθρώποις· δεν ξέρει ο άνθρωπος, λέγει, τα κρίματα του Θεού. Έπταισάν τινες μεγάλα, έκαμαν, λέει, μεγάλα, προφανώς, στην επιφάνεια, όπως ξέρουν οι άνθρωποι, πολλά κακά· ειργάσαντο δε μείζονα κρυπτώς. Το τι άλλο καλό έχουν κάνει αυτοί κρυφά, συ ξέρεις μόνο τα άσχημα, τα κρυφά δεν τα ξέρεις, τι έκανε αυτός ταυτόχρονα. Αυτά τα ξέρει ο Θεός και ο Θεός θα κρίνει κατά αναλογία. Εσύ κλείσ' το, δεν έχεις γνώμη.

Πιανόμαστε από αυτά που βλέπουμε και έτσι, αντί να κρατάμε ήλιο, κρατάμε καπνό.

Θέλει, λέει, ο άνθρωπος να αποφύγει από αυτή την κατάκριση; Θα πρέπει να πενθεί για τον εαυτόν του. «Μακάριοι οι πενθούντες», δηλαδή να επιτύχει για τον εαυτόν του τον δεύτερο μακαρισμό. Αλλά εμείς δεν πενθούμε για τον εαυτό μας, για την αμαρτία μας, για την κατάντια μας, για τους δικούς μας, γι' αυτό έχουμε το περιθώριο εκείνο και κρίνουμε τους άλλους. Ο Άγιος λέγει: «Περιεργασάμην το πένθος και ουχ εύρον εν αυτώ ίχνος καταλαλιάς ή κατακρίσεως». Ο άνθρωπος που πενθεί κοιτάζει επάνω εκεί, στη λύπη του, στην κατάντια του, και δεν καταπιάνεται με του άλλου την υπόθεση. Ακόμη δε!

Λέγω ένα. Και σε αυτά τα μάτια σας ακόμη, για πράγματα που θα δείτε, να μην έχετε εμπιστοσύνη. «Μηδέ τοις σοις οφθαλμοίς ορών κατάκρινε· πολλάκις γαρ και αυτοί πεπλάνηνται». Και αυτοί οι οφθαλμοί σας, λέει, πολλές φορές σας είπαν το αντίθετο. Ενθυμούμαι περιστατικά από τη ζωή μου. Θα σας πω δύο, εις επίρρωσιν των λόγων μου. Ήτο Μεγάλη Εβδομάδα και είχα πάει στη Σωτηρία. Εγώ ομιλούσα και ένας ιερεύς εξομολογούσε. Πήγαμε από το πρωί και φύγαμε στις τέσσερις το απόγευμα. Όταν κατεβήκαμε στην Ακαδημία με το αυτοκίνητο, Ελληνορώσων, είμαστε νηστικοί, ούτε νερό, τίποτα.

Λέω, «Τι θα γίνει τώρα;» Λέγει, «Ξέρω εγώ», μου λέει. «Εγώ θα πάω τώρα στην εκκλησία, εκεί με περιμένει άλλη εξομολόγηση, στη συνέχεια ο Νυμφίος και ευχέλαιο», μου λέει, «Μεγάλη Τετάρτη και ευχέλαιο», μου λέει, «κλπ.». «Εγώ», του λέω, «πρέπει να πάω να μιλήσω στον Αϊ-Γιώργη. Να φάμε τίποτα», του λέω, «εδώ; Αυτή την ώρα, τέσσερις η ώρα, ποιος θα έχει να φάμε εμείς; Και αν είχε κανένα φασολάδα φτιάξει, αυτοί, όχι διότι το πιστεύουν αλλά για το συμφέρον τους οι άνθρωποι, θα έχει τελειώσει. Αλλά πάμε», του λέω. Και μπαίνουμε Ιπποκράτους, δεξιά όπως ανεβαίνουμε πάνω. Είναι ακόμη το εστιατόριο αυτό, ένα στενόμακρο εστιατόριο. Μπήκα μέσα και ρώτησα το γκαρσόν. Ένας έτρωγε στο βάθος. «Έχεις τίποτα λαδερό;» «Δυο μερίδες φασόλια», λέει, «έχω». «Εντάξει, φέρε μας δυο μερίδες τα φασόλια αυτά. Έχεις καμιά ντομάτα;» «Έχω». «Φέρε και μια ντομάτα. Έχεις καμιά ελίτσα;» «Έχω». «Φέρε και για εμάς και λίγο ψωμί». Εντάξει.

Καθήμεθα από μέσα από την πόρτα. Όπως μπήκα μέσα, σταθήκαμε αριστερά. Εγώ βλέπω έξω προς τον δρόμο, ο παπάς βλέπει προς τα μέσα. Εκεί που συζητούσαμε και περιμέναμε να μας σερβίρει τα φασόλια και τις ελιές, ακούω τον παπά και λέει: «Βρε τον ευλογημένο, βρε τον ευλογημένο! Γι' αυτό χανόμαστε, γι' αυτό ο κόσμος αυτά βλέπει από εμάς. Αυτά βλέπει από το ράσο και λοιπά». «Τι είναι;» του λέω. «Σε ποιον τα λες αυτά;» Να μου λέει: «Γύρνα πίσω να δεις, εκεί κάτω», μου λέει, «στο βάθος», όπως έβλεπε αυτός. «Είναι», μου λέει, «ένας παπάς ο οποίος», μου λέει, «τρώει κεφαλάκι και παϊδάκια». «Μπορεί να κάνει αλλιώς αυτός», του λέω. «Άντε να τα πάρει», μου λέει, «ο χριστιανός και να πάει να τα φάει σπίτι». «Μπορεί να είναι ξένος», του λέω, «ταξιδιάρης, να τα φάει κάπου». Μου λέει: «Να μην τα φάει εδώ πέρα. Τι θα πει αυτός ο κόσμος;»

«Κάτσε», του λέω, «τώρα ό,τι έγινε έγινε. Δεν ξέρουμε ποιος είναι ο άνθρωπος, τι μπορεί να έχει· άρρωστος είναι, ξένος είναι, τι, δεν ξέρω». Εν πάση περιπτώσει, αυτός μουρμούριζε. Μας έφερε το αυτό, καθίσαμε, φάγαμε. Εν τω μεταξύ, μίλησε στον γκαρσόν, πήγε, του έκαμε τον λογαριασμό και πέρασε μπροστά μας και έφυγε. Γύρισα εγώ να δω ποιος είναι, δεν τον γνώριζα. «Συ τον γνωρίζεις;» λέω. «Ούτε εγώ τον γνωρίζω. Είναι ο καλόγερος». Σε λίγο είμαστε τώρα μόνοι μας. Το γκαρσόν καθόταν σε ένα τραπέζι και ξεκουραζόταν. Του κάνω νόημα να έρθει εδώ. Έρχεται και κάθεται στο δικό μας. Τον ρωτάω λοιπόν σε πλάγιο, τάχα, έτσι, ύφος, του λέω: «Πελάτης σας», του λέω, «είναι αυτός ο καλόγερος;» «Εγώ όσο είμαι εδώ, πολλές φορές τον είδα». «Μπορείς να μου πεις», του λέω, «τι και τι έφαγε;»

«Ένα πιάτο φασόλια αλάδωτα και μερικές ελιές. Όμως είδα», λέει, «ότι είχε στο σακούλι του μια καρύδα και μερικές μπανάνες». Την καρύδα την έβλεπε ο δικός μου ο παπάς ως κεφαλάκι. Τις δε φλούδες από την μπανάνα τις έβλεπε ως παϊδάκια.

Πού τώρα έβαζε το χέρι του ο παπάς στο Ευαγγέλιο ή δεν το έβαζε; Το έβαζε και ήταν ψέματα. Λυπούμαι που δεν με παίρνει ο χρόνος να σας πω και ένα άλλο παράδειγμα, που θα βλέπατε καθαρά ότι βρίσκει απόλυτα εφαρμογή εκείνο που λέγει ο κόσμος: «Από όσα βλέπεις τα μισά και από όσα ακούς καθόλου».

Πάντως, ένα έχω να πω: ας περιοριστούμε στα δικά μας, εάν θέλουμε να μην βρεθούμε μπερδεμένοι εν εκείνη τη ημέρα, πράγμα το οποίο εύχομαι εις αλλήλους και εις πάντας. Αμήν.