Saint Ephraim, Part 5 (Patience and Love)

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Our talk this evening will continue from the previous ones. Those of you who have been with us for our other talks will remember that we were speaking about a short prayer that is used very often in the Church. It is the prayer attributed to Saint Ephrem the Syrian: “Unto the ages. Amen.”

That is the prayer. We have already spoken about some of the virtues mentioned in it, and tonight, as I see from my notes, we must speak about patient endurance and love. We emphasized that the virtues are gifts from God. A person must, of course, ask for them, but it is God who gives them. We did not ask, and therefore we did not receive. And even when we do ask, we sometimes ask wrongly, as James the Brother of the Lord says. We ask for things that will...

serve us, but which we will use for evil rather than for good, because we are moved chiefly by egotism and not by humility. Our last talk, if I remember correctly, was about humility. Tonight the spirit of patient endurance is set before us. Patient endurance is indispensable—but where can it be found? Where does it grow? How can it be acquired? For a person to have patient endurance, he must be humble. An egotist does not have it. Humility greatly helps a person to endure patiently. “Yes, I deserve it. Tell me some more.”

“One more. Is there anything else you want to give me? What else do you want from me?” But where do we find that attitude? As the saying goes, not even a fly may land on our sword. Why not? If a fly may not land even on Christ’s sword, how could you or I stand before Him? But we do not reckon things that way. We have never placed ourselves before God to see our wretched condition, so that with patient endurance and long-suffering we might also bear the weaknesses of others. After all, this is warfare; we are living under conditions of war. Satan strikes you through one person or another. He seizes your child by the feet and uses the child to strike you; he uses the wife to strike the husband, the husband to strike the wife, or the father to strike the child. Do you have patient endurance? Do you have the humility to accept these blows and even say, “I deserve still more”? Only in this way will you be able to overcome. We lack this patient endurance because we lack humility. A humble person is always ready for whatever may happen. You see that he does not become angry, flare up, grow fierce, or allow his nous—the spiritual intellect—to become clouded, because the opposite of patient endurance is anger. We must keep this clearly in mind. People often say, “I lost my patient endurance.”

“I could not bear any more.” Why? When a battery runs down, we recharge it. But how will you yourself be recharged? If your patient endurance is exhausted, it means you are drawing strength from nowhere. This is what happens to people who are far from Christ. Those who are close to Christ will never lose control of themselves. They will always be marked by long-suffering and patient endurance. A person must become like the rocks in the sea. For years they are beaten by the fury of the waves, yet every wave is shattered against them. The rocks remain still and upright, with no conceit about themselves, receiving all those blows year after year, while the waves are broken to pieces. This is the state a Christian must attain. You were struck on one cheek, He says; do you have the courage to offer the other? If you do not, why not? What was offended? My ego was offended. The cause is egotism on the one hand and, naturally, the lack of humility on the other. Where egotism exists, humility cannot exist. The two cannot coexist. The problem is that humility is absent.

This is the point. I do not know whether, as I told you the other day, you noticed the order of the prayer. Humility comes first, and patient endurance follows. It does not ask first for patient endurance—no. It asks in the proper order: humility first, and then patient endurance. Patient endurance is a great matter. Yet people have not cultivated this virtue. It is absent from them, and instead we have impatience, which Satan continually inflames. Unbelief gives him an opening, and he torments the person through it. How, then, should a person become patient in endurance?

By trusting in God. When you hold fast to something firm, you can withstand many waves in life. When you have nothing to hold on to, nowhere to lean and no firm ground beneath your feet, you become impatient: “What will happen? What am I going to do?” This is a terrible condition. Such people do not cast their cares upon God. Since the command is, “Cast your care upon Him,” do not be impatient. He will act when the time is right for your good, both temporal and eternal. This impatience is satanic.

It keeps a person constantly agitated. His nerves break down, psychiatric hospitals fill up, he loses sleep, and he becomes unpleasant company both outside and at home. But the meek, humble person who endures patiently and trusts that God will resolve the matter does not easily fall into all these traps, and above all does not fall into the hands of Satan. Patient endurance, then, works salvation within a person. Remember how God acted in the case of John the Forerunner. When Zechariah and Elizabeth were young, they asked for a child. But who was it that did not give them one?

Was He unable to give them a child? Of course He was able. How could He give them one later, when Elizabeth was an old woman, about a hundred years old and long past childbearing, yet not have been able to give them one when she was twenty, thirty, forty, or fifty? Of course He could. But He did not. Did they blaspheme God? Did they speak against Him? No. They continued meekly and quietly, living as righteous people. God had taken this into account, and He answered them fifty years later, at an age when, according to nature, such a thing should not have happened. God desired to show them mercy not merely by giving them a child, but by giving them the child—a man who would stand above all others. It is one thing for Him simply to give you a child. But to give you the child of whom no greater had been born of woman...

John the Forerunner—that is a very great honor. Leave the matter, then, in God’s hands and have patient endurance. Whether He arranges it in this way or another, it will be for your good. We do not understand these things. We do not read, we do not pay attention, and we become impatient. Some people suffer nervous breakdowns and lose their sleep. Because their impatience contains little faith in God, if not outright unbelief, they sometimes resort to the paths of Satan. They even go to mediums to learn immediately the things they want to know. They go to fortune-tellers who read cards or coffee grounds to discover how soon the bridegroom will come.

They have daughters, and the bridegroom has still not come to take them. Then the fortune-teller gives them two or three other predictions. A person falls into Satan’s hands because he lacks the humility to bow his head beneath God’s hand and say to Him, “You take care of this for me. Is this too small a matter for You? In any case, You will take it from me after a few years, even if You take it today.” What does patient endurance mean? Do you understand the word? What does it mean to endure? It means that I remain under the burden. Though I am pressed down by cancer, poverty, tuberculosis, unemployment, hunger, insult, mockery, envy, or jealousy, I remain beneath it and endure patiently. Blessed are the people who endure. Where do they remain?

Beneath the mighty hand of God. For besides the circumstances we bring upon ourselves, God also permits many things for our good, and they press heavily upon us. When a person remains there beneath His hand with a humble mind, he says: “Is this all? I should have suffered still more. Why should I complain? Why should I become angry? Why should I demand an account from God instead of demanding one from myself? Lord, if it is not for my good, I do not ask You to take away my temptation. Give me patient endurance. Strengthen my shoulders so that I may carry it. Do not let me deny You, blaspheme You, or curse the hour in which I was born.” Yes, that is the way.

I must remain here beneath the burden with a humble mind. I must remain. “Give me strength; arm me for the struggle.” This is a gift from God, and a person must ask for it. God does not give His gifts unless a person humbles himself and asks for them. In this way he will always know that they did not belong to him, but came from Another—from Heaven—and he will always remain humble. He will say: “I was irritable, impatient, and harsh. I used to do such things, but today I do the exact opposite. How am I able to do this? His grace has helped me.” So the person remains humble beneath the mighty hand of God. Patient endurance is a serious matter. We say, “He has the patient endurance of Job.” Why should you not have it too? Why should I not have it?

We have egotism, and that is precisely why God does not give us this grace. Do you remember what Job suffered? Do you remember how he spoke? Do you remember when his wife told him to blaspheme God? Do you remember his answer? “You have spoken as one of the foolish women speaks. The Lord gave,” he said. “Shall we receive only good things and not also the bad?” That is what he said. “Blessed be the name of the Lord.” We have taken up these words today and say them in Church at the conclusion. They are the words of Job. And we speak of “the patient endurance of Job.” You too should have it, brother; I should have it, and all of us should have it. Christ is not sparing with His gifts.

Humble yourself before Him; let me humble myself; let all of us humble ourselves and ask Him. Then you will see the waves of life, foaming and threatening you one after another, break apart and become a fine, gentle rain that merely refreshes you. Unfortunately, our egotism does not allow us to humble ourselves and ask Christ. Whatever happens, then, have patient endurance. “When will I get up? What did the doctor say? When will I recover?” When will you not get up? Who told you that you would get up at all? When you lie down at night, how do you know you will rise in the morning? When you rise in the morning, how do you know you will lie down again that evening? And yet you keep wondering when you will get up and recover, or when the tribulation will depart. It will depart when it has completed its mission.

“When will I take off the bandage?” When your hand has healed. As long as it has not healed, you will keep the bandage on. You will keep the plaster or whatever else is needed. Each of us must reflect deeply on this, as that holy man did when he asked God, “My God, give this to me as well.” For an impatient person becomes a tyrant to everyone else. One person may be gravely ill at home, yet you would hardly know there was a sick person in the house. Another is told that his temperature is thirty-seven point one degrees, and he makes you feel as though you have an entire hospital on your hands. He is impatient and fearful. This virtue is lacking. The other person remains beneath the mighty hand of the Lord and accepts whatever may happen.

When a person reflects that he will die and says, “What worse thing can happen to me than death?” he realizes there is nothing worse. At once the storm subsides and everything becomes calm. Yet we do not truly believe even this, nor do we strive to understand it deeply and possess it as a virtue. Allow me to share with you some thoughts of holy people on this subject of patient endurance. We lose our patient endurance amid so many tribulations—in sickness and in times of need. “I cannot bear any more. My patient endurance is exhausted.” What, then, will such a person do? When someone falls into despair and loses patient endurance, our educated people describe it by saying, “He lost control of himself.”

That is not the true explanation. The truth is that you ceased to place your hope in God. As a result, Satan will get you into his grasp, and you may strike someone, kill someone, or blow your own brains out. Long-suffering, patient endurance, and humility are needed in every circumstance, whatever it may be. A man named Symeon Metaphrastes says here—as those who read such works will know: “Do not be disheartened or scowl amid tribulations and the calamities that befall you. Rather, endure with thanksgiving, even when you have lost glory and wealth.”

“Reflect on this: even if you had not lost these things now, you would certainly have lost them later.” I repeat: Do not be disheartened, he says, by whatever happens to you. Suppose you are upset because you lost money, property, or something else. You were going to lose these things eventually. You would have lost them later, because you could not take them with you. They would have remained here. So consider that they were simply taken away sooner. Why are you distressed? “For the glory, wealth, and outward splendor of this life will not descend with you into Hades.” Neither the position you once held and then lost nor the riches you once possessed and then lost will descend with you into Hades. Nothing goes down there with you.

“What, then, will you inherit at that time?” You will take none of these things with you, he says, “except a grave, and in the grave decay and worms.” That is the reality. When a person sees things in this way and understands that whatever happens is not so grave, he immediately becomes calm. “Very well, my God. Give me patient endurance. Give me eyes; give me spectacles so that I may see as I ought to see—that what is happening to me at this moment is for my good, and that You, who are acting on my behalf, are acting rightly at this very hour. Give me strength.” Many people do not do this and do not possess this outlook, and so they suffer. “For patient endurance is a great and truly good thing. It is a tree...”

“good fruits.” Patient endurance is a tree that bears good fruit, “and its fruit is the remembrance of God.” It compels you to think of God, to take God into account, to reckon with God, and to ask God for strength. When a person finally becomes unstuck from the place where he has been trapped and unable to escape, and he calls upon God and cries out to Him, will God forget him? You know, David, who had reflected deeply on the many needs of man, both spiritual and bodily, says in one of the Psalms, “Lord, in my tribulation I remembered You.” It is then, he says, in my tribulations, that I remember You. Once the tribulations are gone, out goes the Most Holy Theotokos! But when troubles come—

an incurable illness, some crisis at home or at work—then we cry, “Come, Most Holy Theotokos!” But once it has passed, once the sick person is out of bed, the matter is settled, and we have won the court case, then out goes our Lady, the Most Holy Theotokos. “Will you now give me men’s trousers to mend? Out you go, our Lady, the Most Holy Theotokos!” That is what we are like. And often the tribulation or burden does not depart or lift, precisely so that it may keep us down there and teach us always to depend upon Him. “It bears fear and love”—that is, fear of God, reverence for God, and love for God. Many people experienced in these matters say the same thing—people who suffered in their lives, who endured hardship and poverty, who lived through wars,

occupations, persecutions, and so on, and who saw the hand of God. They always hoped in Him, and God brought them through with their lives. He did not let them starve completely or collapse in the street. He never abandoned them. He may not have made them princes or given them food in extravagant abundance. Yet He preserved them, and if they are honest, they have many stories to tell of things done invisibly by a certain hand—the hand of God—regardless of whether our pride allows us to acknowledge it. The conclusion is that a person must place his trust in God. That is why he concludes by saying, “For patient endurance is a great and truly good thing. It is a tree bearing good fruits, and its fruit is the remembrance of God, fear, and love”—reverence for God and love for God. Many people, of course, are impatient and try to correct things that cannot

be corrected. It has happened. Why flare up now? Why become angry? Be patient and meek. What can you do? What has happened has happened. Pray to God and humble yourself so that it will not happen again, if what happened was evil. Otherwise, it creates impatience and anxiety, and a person loses his health and often even loses his mind. A wise man once said, “Do not demand that events happen as you wish”—as you want them to happen rather than as they actually happened—“but desire events as they occur, and you will be at peace.” Accept things as they have come, with patient endurance and meekness.

Have things turned out this way? Then keep going. As the popular saying has it, “Dance to the tune they play for you.” A person will become calm, meek, and peaceful, because all these things help him to place his trust in God. But the person who does not trust God—and he does not trust God because he is proud, placing his trust in himself, his money, his knowledge, his youth, his learning, or who knows what else—that person will suffer.

An ascetic says, “To be fainthearted and unwilling to endure misfortunes”—to lack the patient endurance needed to bear hardships and to shrink from suffering, saying, “I refuse”—is not good. “It is great and dangerous foolishness.” It is sheer folly, he says. But will I have patient endurance? Cultivate it. Humble yourself, because it is for your benefit to endure this hardship, whether it happens in your home, your health, your own person, your family, or anywhere else. It is for your benefit to endure patiently and wait with trust in God. But we do not trust God. We do not cast our cares upon Him, including the very thing that is happening to us.

We imagine that we can manage by ourselves, and then the answer does not come immediately; the help does not come immediately. God’s clock keeps the old time: to us it never seems to run properly but always appears to be slow. So a person suffers and feels compelled to leave because he has no patient endurance. When you ask God rightly, know that He will give it to you when the proper time comes. He will raise you from your sickbed, resolve your difficulty, put you where you need to be, bring you the bridegroom, the bride, the husband, or the companion. But He Himself waits patiently.

Your patient endurance and your faith in Him are being tested. Someone else will come and say to you, “Where is your God? Your house is becoming desolate; there will be no children running through it. Look at your daughters—they will remain unmarried.” Then he will suggest other ways. “Are you still waiting there with the Cross in your hand? God has other things to do; He has no time for you. God has grown old and senile. Do you really expect Him to concern Himself with your problems?” Yet the faithful person endures, for Christ Himself says, “By your patient endurance possess your souls.” Do not think that what I am telling you is a joke. If you do not wish to take it seriously for the life to come, at least take it seriously for this present life. You will suffer throughout your life if you lack the strength to endure the evil of the world,

your own mistakes and the consequences that follow them, which afterward require patient endurance, and the whole condition of life in general. You will lose your sleep and your health; you will take sedatives, and so on. Especially today, in this age of noise and turmoil, a person needs nerves of iron and must remain serene, with an inner calm like a windless sea. Do you understand? Only then will he succeed both in this world and in the next. Symeon says again, “Do not be troubled amid tribulations and the calamities that befall you, but endure them with thanksgiving.” Through patient endurance, a person can accomplish great things.

Through impatience, a person can lose many things. In my homeland there is a well 240 meters deep. Surely, when they began drilling, they expected a well ten, fifteen, or twenty meters deep. Now imagine reaching fifty meters. Do you still have the patience to keep drilling? Then sixty, seventy, eighty, ninety, one hundred, one hundred and fifty, two hundred. “Where are you going?” you might ask. But they continued with patient endurance and perseverance. “I have already held on this long and drilled this far. What if the water is only half a meter farther down? I have reached two hundred meters, and it may be half a meter away. What should I do?” With this hope, this patient endurance, and this perseverance, they reached 240 meters and found water.

Now they irrigate the whole village. Yes—but perseverance and patient endurance were necessary. The person who endures patiently will receive many things; the person who has no patient endurance loses many. It is said that one summer, during a spell of scorching heat, a man was walking along with his throat parched. He came to a vineyard, but it was fenced in. He stood outside looking at the grapes, but his hand could not reach far enough to cut even one bunch and refresh himself. Just then, the owner of the vineyard appeared. “Hey!” he said. “Move away from there. What are you doing? What are you looking at?” “I’m just looking,” the man replied. “Looking at what?”

“At the grapes,” he said. “Would you like a bunch?” the owner asked. “I would,” he replied. “My throat is parched; that is why I am looking at them.” “Wait here,” the owner said. “The vineyard is mine.” He took out his keys, opened the iron gate, and went inside. “Wait,” he repeated. So the other man waited outside. He waited and waited, but the owner did not come out. The man outside began to grumble: “He never intended to give me anything. He meant to deceive me and make a fool of me. At least he could have let me continue slowly on my way. How am I supposed to cover that road now in this heat?” Losing his patient endurance, he set off. He had gone perhaps five hundred meters down the road when the vineyard keeper finally came out. He looked one way and then the other, but could not see him.

Then he spotted him and called out loudly. The man turned around. “Why did you leave? Come back!” he shouted. What could he do? Embarrassed, the traveler slowly returned. “Why did you leave?” the owner asked. “Didn’t I tell you to wait?” “You were taking so long,” the man replied, “and I thought…” “You thought I had deceived you, didn’t you? I was looking for a little basket so I could fill it with some good grapes for you to take on your journey.” The man was ashamed and lowered his head. Many such things happen to us. “I did not have the patient endurance to remain in that job. If I had endured, by now I would have…” There are a thousand such examples. Patient endurance is a great virtue, yet it is absent from people. Why? Because they are not meek, they are not humble, and they have no relationship with Christ, who endured

violence at the hands of His own creature. Think of that servant raising his hand and striking our Christ. The earth should have opened and swallowed him, leaving nothing of him behind. Yet Christ, as though nothing had happened, said to him, “If I have spoken wrongly, bear witness to the wrong; but if rightly, why do you strike Me?” Where did He find such patient endurance? He is the source of patient endurance because He is also the source of humility. We lack humility, and so we do not have its fruit, patient endurance. That is the heart of the matter. If you think you have patient endurance, then good for you—may you rejoice in it. Ask Christ to

preserve it in you and increase it. But if you have no patient endurance and within seconds you smash everything to pieces, the sky grows dark, doors are slammed, windows are broken, harsh words are hurled, and you lose your peace and your self-control, as educated people put it, then ask God for help. You are not in a sound state, because this is exactly what Satan wants: to extinguish the peaceful spirit within a person. And when a person lacks inner peace—the calm of a windless sea, hesychia, patient endurance, and long-suffering, all of which are intertwined—you do not know which passion will rear its head first. Nepsis, watchfulness, cannot function properly. The person cannot see deeply. Go to a lake, if you wish.

The slightest breeze rippling across the surface will prevent you from seeing below. But go when there is no wind at all, and you will certainly see the bottom. There you will see the discarded cartons, the old wreaths, and all the filth lying at the bottom of the soul. Afterward, we repent like a beaten dog. We even go to our spiritual father and say, “You know, Father, I lost my temper,” and so on. What did they tread on? They tread on your ego. That is where the whole trouble came from. I was unwilling to humble myself. “But humble myself before him?” Yes, of course. God humbled Himself before the man who struck Him across the face. Who are you, then, my friend, that you refuse to humble yourself? “But it is my child!” Will striking your child on the head put sense into him? It will achieve nothing. Be careful. Humble yourself and say, “Even more, my God, if only our souls are not lost.” But we lack the foundation upon which this virtue can stand—

the virtue called patient endurance—and most of us do not possess it. “I am so impatient! The train still has not arrived; this still has not come; it should have arrived by now.” What if there has been an accident? Should you not say, “Let them arrive safely, even if they come later”? Why are you not at peace? Why do you not take life as it comes? Because you are proud, and so you suffer and torment yourself. Many times, none of the things Satan puts into your mind have happened at all, yet he makes your head swell with anxiety. Nothing has happened, but you suffer and torment yourself, lose your health, do foolish things, and fill the psychiatric hospitals. Why? I choose to believe, then, that this man was not mistaken when he held up this virtue before us. Let us now say a few words about what follows. The next phrase is, “Grant me, Your servant, a spirit of love.”

You see, here too love is presented as a gift of grace. It is not easy for a person to possess love unless he has been grafted with the shoot of love. As I have said before, man is like a wild olive tree. No matter how much manure or fertilizer you give it, and no matter how carefully you cultivate it, it will still produce wild olives. But if you graft onto it a shoot from a cultivated olive tree, it will produce fine Kalamata or Amphissa olives, beautiful and fit to eat. Man is also like a bitter-orange tree. No matter how carefully you tend it,

it produces bitter oranges. But once you graft it, it produces sweet oranges. If you remove the graft, it will produce bitter oranges again. The sap rises bitter from the root, but the graft transforms it. Christ is that graft. Christ is love. Whoever does not have Christ does not have love. And when we speak about love, I want to make a distinction. One kind of love drives a person to the Acropolis and makes him throw himself to his death, while another kind leads a person to Heaven. One love differs from another. There is a love of the devil, and there is the love of Christ.

We are speaking, then, about the love of Christ. You cannot have tender mercy, love, and compassion toward your fellow man unless you have Christ within you. Christ is the One who moves a person to think with love for humanity and for all living creatures, always seeking what truly benefits the human soul. Only Christ can do this. Therefore, love is something we must ask from God: “My God, give me the strength to love this person who troubles me. Give me the strength to love this neighbor who is a daily thorn in my side. Give me the strength to love my enemy, the one who harmed me and treated me unjustly.” We, of course, love those who love us.

We love those we eat with, celebrate with, and sin with—and, as I told you, we even leap from the Acropolis together. So that is not love. Love is what remains active when my interests are harmed, when my ego is wounded, when, in general, I must accept humiliation and bear my share, provided that love may remain. Basil the Great says, “Love is the bond of perfection and the creator of every virtue.” A person cannot become perfect according to God without love, no matter what else he may do. Let me read to you from Holy Scripture, specifically from Paul’s First Epistle to the Corinthians.

In chapter thirteen it says: “Though I speak with the tongues of men and of angels, but have not love, I have become sounding brass or a clanging cymbal.” In other words, even if I possess every tongue of all angels and all people, but have no love, I am like an empty tin: strike it, and it makes a great noise. “And though I have prophecy, and understand all Mysteries and all knowledge”—that is, even if I possess the gift of prophecy and know how to interpret all the Mysteries. Yet first of all, Mysteries, precisely because they are Mysteries, are not interpreted; they are believed.

Even if I possess this power, all knowledge, and all faith, so that I can move mountains—so that I can tell this mountain to go into the sea and it goes—“but have not love, I am nothing.” “And though I give away all my possessions as food”—though I am merciful, giving the other person even the last thing I have, while I myself remain hungry and barefoot—“and though I give my body to be burned,” offering myself to be cast into the fire for love of my fellow human being, “but have not love, I gain nothing.” “Love is long-suffering”; it does not seek revenge. “Love is kind; love does not envy.”

“Love does not boast, is not puffed up, does not behave shamefully, does not seek its own, is not provoked, keeps no account of evil, does not rejoice in injustice, but rejoices with the truth. It bears all things, believes all things, hopes all things, and patiently endures all things. Love never fails.” Who has ever put even one word of this into practice? We remain exactly where we are. If Holy Unction is ever served in our home, we hear the Apostle read this passage. Yet we have never opened it ourselves and, above all, have never tried to put it into practice. As soon as someone harms our interests, wounds our ego, or steps on our sore spot, love is pushed aside. We will accept nothing at all. It is said, “Love is born of sincere faith.”

When a person rightly believes in God, that faith cannot remain barren; it will give birth to love for God’s commandments in general and for other people. “For whoever truly believes in God would never choose to abandon love.” The person who believes in God never abandons love. He always keeps it close and puts it into action, even if his ego is wounded, even if his interests are harmed, and no matter what loss he may suffer. Another confessor, Maximus the Confessor, says: “A loving disposition is known not only by sharing money”—for many say, “I have love; I give and deprive myself”—“but much more by sharing words and offering bodily service.”

By sharing words and offering bodily service. Basil the Great would personally go and change the leper’s clothes, washing his undershirts and undergarments. We may throw some money his way, but we will not humble ourselves to serve him. Yet what matters is not so much what we give as whether we also offer personal service.

We may send a packet of cigarettes to someone in prison, but we will not kneel down beside him. We may send him something, but we do not go and counsel him so that he will not return to prison and so that his imprisonment may work for his good. This is because we do not love his soul. We stop at loving his body. We make his confinement more comfortable, but we do not love his soul.

Thank you. What matters is what you give, how you give it, and how you minister through it. Some people have no words to offer; others have no money to give. Yet they have strength, they can offer service, and in this way they show love for another person. Some years ago, a deputy prosecutor from Athens named Tsepetakis was living. He had left everything here and gone to live in Penteli. During the summer he would go down to the bus stop where the buses for Agios Syllas arrived. If he saw a woman carrying a child and luggage, or an elder and so forth, he would take their bags upon himself and carry them to the shack or house where they were staying for the summer. “This is what I can do for now,” he would say. “I cannot help in another way. This is what I can...”},{

“...offer as love to my fellow human being, whom I see arriving exhausted in the midday heat, with a little child in her arms, or to the elderly person who cannot manage the walk.” Who among us has thought of doing that? We will not even give up our seat for five minutes on a bus. Where is love in us? “Whoever does not cherish and love his brother, even if he spends his wealth and even if he shines in martyrdom, gains nothing.” A person may even go so far as to suffer martyrdom for Christ. Yet if he has no love for his fellow human being—if he harbors bitterness, has not forgiven him, and has not loved him—even his martyrdom is not taken into account. Love is so great a thing.

Here is another beautiful teaching: two things are needed—the body and the soul, faith and love. It cannot be one-sided: “Take this and leave me alone.” Give something, yes, but I also want a good morning from you. The two must be brought together. Basil the Great says: “Just as a soul without a body...” For example, when I die—though you may not be free to attend—if I die now and my soul is separated from my body, my body is no longer the man Panagopoulos. It is the relics of Panagopoulos. The soul is the spirit of Panagopoulos. The two together constitute Panagopoulos.

So the Saint takes up this image and says: “A soul without a body is not called a human being.” Neither a body without a soul nor a soul without a body is the human being. The human being is both together. “Likewise, there can be no love for God unless it is accompanied by love for one’s neighbor.” You cannot say, “I love God; you know, I go to Vespers, light candles, and do this and that,” while you harbor bitterness toward your fellow human being. These things are inseparably bound together. Just as you cannot call a dead body without a soul a human being, or call a soul not united to a body a human being...

...so, he says, you cannot claim truly to have love for your neighbor if you are not there for him in his need, if you do not weep when he weeps and rejoice when he rejoices, and if you do not forgive him when he troubles you, and so on. Nor can you say that you love God and believe in God. This is what he teaches. We should therefore have paid attention to these things and put them into practice, knowing that they will matter in our passage from this life and in the final examination on that Day. It is hard to love your enemy. It is hard. Nevertheless, it must be done. “I cannot do it, Lord.” And who said that you could?

Did I say that you could? I told you, “Without Me you can do nothing.” But you do not believe it. Ask Me. Have you humbled yourself enough to ask Me? You should say: “Lord, You have said that if I do not love my enemy... I love my friend because we sin together. But if I do not love my enemy, I am lost. What will become of me? I cannot do this.” Have you ever said that to God? No, you have not. If you say it, take care: He will answer you. He will ask, “Do you want to love him?” That is the secret. We have caught the thief now. We will ask for twenty-four hours to decide whether we want to love him.

We do not want to love him, and that is where everything stops. We do not want to forgive, and that is where matters come to a halt. It is not that I cannot; I do not want to, and that is why I cannot. From the moment I begin to want it, everything changes immediately. The Second Coming, the Annunciation, the Annunciation, the Annunciation. I will take two passages. The first is found in the fifth chapter of John.

Verse 39 says: “You search the Scriptures.” In other words, He says, “You read and study the Scriptures.” This is not an exhortation—“Search the Scriptures”—as some foolish people claim. Rather, He says: “You are reading the Scriptures; I see you searching through them, because you think that in them you have eternal life.” That is, you believe eternal life is found there, and you search for it. “And these are they which testify of Me.” These Scriptures, He says, write about Me. “But you are not willing to come to Me that you may have eternal life.” I am eternal life. Yet you are unwilling to come to Me so that you may have eternal life, because I am eternal life. The Scriptures speak about Me; they write about Me; and I am eternal life.

You are unwilling to come to Me!

On the evening of Great Tuesday, we Orthodox Christians will hear, in the twenty-third chapter of Matthew, the passage about a hen: “Jerusalem, Jerusalem, who kills the prophets, how often I wanted to gather your children together, as a hen gathers her chicks under her wings, but you were not willing.” Many times, He says, I sought to gather you, as a hen gathers her chicks beneath her wings. But you were unwilling to come and shelter there. This is the secret. Let us not deceive ourselves: we are proud. We want satisfaction; we want our own way. And I ask you: what if Christ were to say the same? What if He too became angry and proud and said, “I will not forgive”?

Where would you go, since you do not forgive? You say to Christ, “Forgive me, my Christ.” He has forgiven you. Have you forgiven? Of course, did you not hear what you said in the Lord’s Prayer? “Forgive us our debts, as we forgive our debtors.” What else do you need—a chair broken over your head? You recited the Lord’s Prayer to Me, and I believed you? Do I not see what you do and that you are lying to Me? Some of us should not even say the Lord’s Prayer; when the Church recites it, we ought to go outside, because we have no connection with its words. We are telling lies to Heaven. And God still endures us mocking Him to His face. We tell Him: “Forgive us, as we forgive.” Look at how we have forgiven, how we have pardoned, how we have loved! We are telling God how He should act. People ask for miracles, my beloved.

Someone says, “If only I had been in Capernaum, so that I could see miracles and believe.” But is there any miracle more constant and more evident than what takes place between us and God? Is there any greater miracle than His forbearance? God’s enduring us while we mock Him is the greatest miracle—the miracle of today and of every age. What other miracle do you want? Yet we remain unwilling. God is not to blame; we are. We do not want to love. “But we are evil within.” That is precisely the point. Can we not say to Him, “Lord, You command this, but I cannot do it”? I did not say that you could. But do you want to? From the moment you truly want it, I will take the tools...

...and turn both your mind and his toward what is good, and I will reconcile you. I will give you the strength to do from now on what you cannot do now. And the person who once looked upon you as a beast will begin to see you differently and will also seek a way toward reconciliation. God is the One who calms things, softens them, brings them into stillness, and makes them holy, so that they may reach the Holy God. But we do not want this. Therefore, my beloved, if you are willing, ask God for both patient endurance and love, because these are indispensable qualities and marks of a Christian. Unless a person does this, nothing else will help him toward his salvation. In closing, I offer, like fragrant incense...

In closing, I offer, like fragrant incense, a saying of one of the desert fathers, Abba Poemen: “If we love our brother, let us cover his sin, and God will cover our own.” If we love our fellow human being and cover his faults and sins, then we should know that God will cover ours as well.

Μας απόψε το βράδυ θα είναι η συνέχεια των προηγουμένων. Όσοι είμαστε μαζί στις άλλες μας ομιλίες, θα ενθυμείσθε ότι μιλούσαμε από μια μικρή προσευχή, η οποία κατά κόρον υπάρχει στην Εκκλησία. Είναι η προσευχή αυτή η οποία αποδίδεται στον Όσιο Εφραίμ τον Σύρο: «Των αιώνων. Αμήν».

Αυτή είναι η προσευχή και εμείς έχουμε ορισμένες εξ αυτής αρετές ομιλήσει και απόψε βλέπω από τα χαρτιά μου ότι πρέπει να μιλήσουμε περί της υπομονής και της αγάπης. Εκείνο που τονίσαμε: οι αρετές είναι χαρίσματα από τον Θεόν. Θα ζητήσει βέβαια ο άνθρωπος, αλλά θα τις δώσει ο Θεός. Δεν ζητήσαμε, γι' αυτό δεν ελάβαμε. Και αν καμιά φορά ζητούμε, κακώς ζητούμε, λέγει ο Αδελφόθεος Ιάκωβος. Ζητάμε πράγματα τα οποία θα μας...

χρησιμεύσουν, θα τα διαθέσουμε δηλαδή μάλλον σε κακό και όχι σε καλό, από εγωισμό επί το πλείστον, όχι από ταπείνωση κινούμενοι. Τελευταία μας ομιλία ήταν περί ταπεινοφροσύνης, αν καλώς ενθυμούμαι. Εδώ απόψε προβάλλεται το πνεύμα της υπομονής. Απαραίτητο στοιχείο η υπομονή, αλλά πού να τη βρει κανείς; Πού φυτρώνει αυτή η υπομονή; Πώς μπορεί να αποκτηθεί η υπομονή; Για να έχει ο άνθρωπος υπομονή πρέπει να είναι ταπεινός. Ο εγωιστής δεν έχει. Η ταπείνωση είναι εκείνη η οποία βοηθάει πολύ τον άνθρωπο να είναι υπομονητικός. Ναι, αξίζω, πες μου κι άλλα.

Άλλη μία. Θέλεις τίποτα άλλο να σου δώσω; Τι άλλο θέλεις από μένα; Αλλά πού! Στο σπαθί το δικό μας, λέγει, μύγα δεν κάθεται. Γιατί να μην κάθεται; Αν και στο σπαθί του Χριστού δεν κάτσει μύγα, πού θα σταθείς, πού θα σταθώ; Αλλά δεν τα υπολογίζουμε έτσι. Δεν βάλαμε ποτέ τον εαυτό μας απέναντι του Θεού εμείς, να δούμε ποια είναι η κατάντια μας, ώστε να ανεχθούμε εν υπομονή και μακροθυμία και τις αδυναμίες των άλλων. Άλλωστε πόλεμος είναι, οι καταστάσεις είναι εμπόλεμες. Ο σατανάς σε χτυπάει με τον Α ή τον Β. Έπιασε το παιδί σου από τα πόδια και σε χτυπάει εσένα, τη σύζυγο και σε χτυπάει, τον σύζυγο και σε χτυπάει, τον πατέρα και χτυπάει το παιδί. Έχεις υπομονή; Έχεις ταπείνωση να δεχτείς τα χτυπήματα αυτά, για να πεις ότι ακόμη περισσότερα; Έτσι μόνο θα μπορέσεις να νικήσεις. Δεν υπάρχει αυτή η υπομονή σε εμάς, διότι δεν υπάρχει η ταπείνωση. Ο άνθρωπος ο ταπεινός είναι έτοιμος για πάντα και οτιδήποτε να συμβεί. Τον βλέπεις και δεν οργίζεται, δεν φουντώνει, δεν αγριεύει, δεν θολώνει ο νους του, διότι αντίκρισμα από την υπομονή στο άλλο μέρος είναι η οργή. Καθαρά να το έχουμε υπόψη αυτό το πράγμα. Οι άνθρωποι λένε πολλές φορές: «Έχασα την υπομονή μου».

Δεν μπόρεσα πλέον. Γιατί; Όταν μια μπαταρία καταναλωθεί, πάμε και τη φορτίζουμε. Μα ξανά, αν θες, πώς θα γίνει; Εσύ, για να εξαντλείσαι από υπομονή, πάει να πει ότι δεν αντλείς από πουθενά. Αυτά τα παθαίνουν οι άνθρωποι οι μακριά του Χριστού. Οι άνθρωποι που είναι κοντά στον Χριστό ουδέποτε θα χάσουν τον έλεγχό τους. Πάντοτε μακροθυμία και υπομονή θα τους διακρίνει. Διότι θα πρέπει να κάνει τον εαυτόν του σαν αυτά τα βράχια που είναι στη θάλασσα, που δέρνονται χρόνια από την κακία των κυμάτων, όμως συντρίβονται όλα. Αυτά ήσυχα, αγέρωχα, χωρίς καμία φαντασία των εαυτών τους, δέχονται όλα τα χτυπήματα αυτά χρόνια, κι όμως συντρίβονται όλα. Έτσι πρέπει να φτάσει ο Χριστιανός. Σε έδειραν, λέει, από εδώ· έχεις κουράγιο να δώσεις και το άλλο σου μάγουλο; Δεν έχεις κουράγιο; Γιατί δεν έχεις κουράγιο; Τι σου θίξανε; Το εγώ μου θίξανε. Η αιτία είναι ο εγωισμός, το ένα μέρος, και η έλλειψη της ταπεινώσεως, που είναι φυσικό. Όταν υπάρχει ο εγωισμός, το ένα θα υπάρχει και τα δύο δεν μπορεί να υπάρχουν· δεν θα υπάρχει ταπείνωση. Είναι ότι δεν υπάρχει ταπείνωση.

Αυτό... Δεν ξέρω αν, όπως σας είπα και προχθές, προσέξετε τη σειρά που έχει. Προηγείται η ταπεινοφροσύνη και έπεται η υπομονή. Δεν ζητάει πρώτα υπομονή, όχι· ζητάει με τη σειρά. Πρώτα ταπεινοφροσύνη και έπειτα υπομονή. Μεγάλο πράγμα η υπόθεση της υπομονής. Όμως δεν έχει εκ μέρους των ανθρώπων καλλιεργηθεί αυτή η αρετή, δεν υπάρχει στους ανθρώπους και έχουμε ανυπομονησία, την οποίαν υποδαυλίζει ο σατανάς. Η απιστία τού δίδει λαβή αυτού και τον άνθρωπο τον βασανίζει. Πώς ο άνθρωπος πρέπει να είναι υπομονητικός;

Έχοντας εμπιστοσύνη στον Θεό. Όταν κρατιέσαι από ένα γερό μέρος, αντέχεις σε πολλά κύματα της ζωής. Όταν δεν κρατιέσαι από πουθενά, δεν ακουμπάς κάπου, δεν πατάς κάπου στερεά, έχεις μια ανυπομονησία. Τι θα γίνει; Τι θα κάνω; Αυτό είναι άσχημο πράγμα. Είναι άνθρωποι οι οποίοι δεν επιρρίπτουν τη μέριμνα επί τον Θεόν. Εφόσον η εντολή είναι «επιρρίψατε επ' Αυτόν», μην ανυπομονείς. Θα ενεργήσει Αυτός όταν θα είναι η ώρα για το συμφέρον σου, το πρόσκαιρο και το αιώνιο. Αυτή η ανυπομονησία είναι σατανική.

Τον άνθρωπο τον κρατάει σε εκνευρισμό, σπάνε τα νεύρα του, γεμίζει τα τρελάδικα, χάνει τον ύπνο του, είναι δυσάρεστος στη συντροφιά, στο σπίτι. Ενώ ο άνθρωπος ο πράος, ο υπομονητικός, ο ταπεινός, που έχει εμπιστοσύνη στον Θεό, που θα του λύσει το θέμα, δεν πέφτει εύκολα σε όλες αυτές τις παγίδες, ούτε κατ' εξοχήν στα χέρια του σατανά. Η υπομονή λοιπόν κατεργάζεται στον άνθρωπο σωτηρία. Διότι θυμόσαστε πώς ενήργησε ο Θεός στην περίπτωση του Ιωάννου του Προδρόμου. Ζητούσαν οι άνθρωποι ένα παιδί όταν ήσαν νέοι, ο Ζαχαρίας και η Ελισάβετ. Ποιος όμως δεν τους έδινε;

Δεν μπορούσε να τους δώσει; Πώς δεν μπορούσε να τους δώσει; Πώς τους το έδωσε έπειτα, που δεν είχε καν τα γυναικεία της η γιαγιά, εκατό ετών, και δεν μπορούσε να τους το δώσει στα σαράντα, τριάντα, πενήντα ή είκοσι; Πώς δεν μπορούσε να τους το δώσει; Όμως δεν το έδωσε. Τον βλαστήμησαν τον Θεόν; Του είπαν τίποτα; Όχι. Έφυγαν πράοι, ήσυχοι, δίκαιοι κλπ. Ο Θεός το είχε λάβει υπόψη του και απήντησε έπειτα από πενήντα χρόνια. Και σε μια εποχή που κατά φύση δεν έπρεπε να επιφέρει το ίδιο. Αλλά διότι ο Θεός ήθελε να τους ελεήσει όχι απλώς με ένα παιδί, αλλά με το παιδί, με άνθρωπο μπροστά. Το να σου δώσει ένα παιδί, το δίδει. Αλλά να σου δώσει το παιδί, που δεν έχει γεννήσει γυναίκα μεγαλύτερο από αυτόν,

Ιωάννη τον Πρόδρομο, αυτό είναι τιμητικό πολύ. Άσ' το λοιπόν στα χέρια του Θεού και έχε υπομονή. Όπως Αυτός το κανονίσει, έτσι το κανονίσει, αλλιώς το κανονίσει, προς το συμφέρον σου θα είναι. Αυτά δεν τα αντιλαμβανόμεθα εμείς, δεν διαβάζουμε, δεν προσέχουμε και είμεθα ανυπόμονοι. Και ορισμένοι έχουν γίνει νευρασθενικοί, χάνουν τον ύπνο τους και πολλές φορές καταφεύγουν, δι' αυτήν την ανυπομονησίαν των, η οποία εμπεριέχει ολιγοπιστίαν, αν όχι απιστίαν, προς τον Θεό, καταφεύγουν και σε μονοπάτια του σατανά. Φτάνουν μέχρι τα μέντιουμ για να πληροφορηθούν πράγματα που τα θέλουν αμέσως. Φτάνουν στις χαρτούδες, στις καφετζούδες, να ιδούν σε πόσα τέρμενα θα έρθει ο γαμπρός.

Έχουν κορίτσια και ακόμη δεν ήρθε ο γαμπρός να τα πάρει. Και εκεί λέει δύο άλλες περιπτώσεις. Πέφτει ο άνθρωπος στου σατανά τα χέρια, γιατί δεν έχει ταπείνωση να βάλει το κεφάλι του κάτω από τον Θεό και να του πει: «Εσύ να μου το πάρεις. Αυτό μικρό σου είναι; Αλλιώς θα το πάρεις με λίγα χρόνια, αν το πάρεις σήμερα». Τι θα πει υπομονή; Ξέρετε τη λέξη, την έχετε πιάσει; Τι θα πει υπομένω; Μένω υπό, παρότι πιέζομαι από καρκίνο, από ανέχεια, από φυματίωση, από ανεργία, από πείνα, από ύβριν, από χλεύην, από φθόνον, από ζήλια, εγώ υπομένω. Χαρά στους ανθρώπους που υπομένουν. Πού μένουν;

Κάτω από το κραταιό χέρι του Θεού. Γιατί πολλές φορές τα περιστατικά, εκτός από αυτά τα οποία φτιάχνουμε εμείς, επιτρέπει και ο Θεός για το δικό μας το συμφέρον. Και μας πιέζει. Όταν ο άνθρωπος μένει κάτω εκεί με ταπεινό φρόνημα: «Αυτά μόνον; Και άλλα έπρεπε να έχω υποστεί εγώ. Γιατί να δυσανασχετήσω; Γιατί να οργιστώ; Γιατί να ζητήσω από τον Θεό ευθύνη και να μην ζητήσω από τον εαυτό μου; Δεν θέλω, Κύριε, άμα δεν είναι προς το συμφέρον μου, να μου πάρεις τον πειρασμό. Να μου δώσεις υπομονή, να μου στερεώσεις τις πλάτες μου να τον κρατήσω. Να μην Σε αρνηθώ, να μην Σε βλαστημήσω, να μην καταραστώ την ώρα που γεννήθηκα». Ναι, αυτό.

Πρέπει να μείνω εδώ από κάτω με ταπεινό φρόνημα, να μείνω. Δώσε μου, όπλισέ με. Είναι χάρισμα του Θεού αυτό και πρέπει να το ζητήσει ο άνθρωπος. Δεν δίδει ο Θεός τα χαρίσματά του εάν ο άνθρωπος δεν ταπεινωθεί να τα ζητήσει, για να γνωρίζει πάντοτε ότι δεν ήταν δικά του, αλλά ήσανε του αλλουνού, από τον ουρανό, και να είναι πάντοτε ταπεινόφρων. Ότι εγώ ήμουν οργίλος, εγώ ήμουν ανυπόμονος, εγώ ήμουν απότομος, εγώ έκανα εκείνο. Και σήμερα κάνω το τελείως αντίθετο. Πώς το κάνω; Με βοήθησε η χάρη Του. Και μένει ο άνθρωπος ταπεινός κάτω εκεί από την κραταιά χείρα του Θεού. Υπομονή είναι κάτι σοβαρό θέμα. Λέμε εμείς: «Έχει, λέει, Ιώβειον υπομονή». Γιατί να μην έχεις και εσύ; Γιατί να μην έχω και εγώ;

Εγωισμό έχουμε, γι' αυτό ακριβώς δεν τη δίδει αυτή τη χάρη ο Θεός. Θυμόσαστε τι υπέφερε αυτός ο Ιώβ; Θυμόσαστε πώς μίλησε; Θυμόσαστε όταν η γυναίκα του τού είπε να βλαστημήσει τον Θεό; Το θυμόσαστε πώς απήντησε; «Ελάλησας ως μία των αφρόνων γυναικών. Κύριος έδωσε», λέει. «Μόνο τα καλά και τα άσχημα δεν πρέπει να δεχτούμε;» Έτσι είπε. «Είη το όνομα του Κυρίου ευλογημένον». Και το έχουμε επιστρατεύσει εμείς σήμερα και το λέμε στην εκκλησία στο τέλος. Είναι λόγια που είπε ο Ιώβ. Και ομιλούμε: «Ιώβειον, λέει, υπομονή να έχει». Και εσύ να την έχεις, αδελφέ, και εγώ να την έχω και όλοι μας να την έχουμε. Δεν είναι φειδωλός ο Χριστός.

Να Του ταπεινωθείς, να ταπεινωθώ, να ταπεινωθούμε, να Του ζητήσουμε, και τότε θα δεις τα κύματα της ζωής που αφρίζουν και σε απειλούν, το ένα κατόπιν του άλλου, να συντρίβονται και να γίνονται ψιλή, ψιλή βροχή που θα σε δροσίζει απλώς. Αλλά δυστυχώς ο εγωισμός μας δεν μας αφήνει για να ταπεινωθούμε και να ζητήσουμε από τον Χριστό. Ό,τι λοιπόν κι αν συμβεί, έχε υπομονή. Πότε θα σηκωθώ; Τι είπε ο γιατρός; Πότε θα κάνω; Πότε δεν θα σηκωθείς; Ποιος είπε ότι θα σηκωθείς; Πώς ξέρεις ότι θα σηκωθείς το πρωί, που πέφτεις το βράδυ; Πώς ξέρεις ότι θα πέσεις το βράδυ, που εσηκώθης το πρωί; Και θα αναρωτιέσαι πώς θα σηκωθείς και πώς θα γίνεις καλά; Ή πότε θα φύγει η θλίψη; Όταν τελειώσει η αποστολή της.

Πότε θα βγάλω τον επίδεσμο; Όταν γίνει το χέρι καλά. Όσο δεν γίνεται καλά, θα έχεις τον επίδεσμο. Θα έχεις το έμπλαστρο, θα έχεις ξέρω εγώ τι. Αυτό πρέπει ο καθένας να το φιλοσοφήσει, όπως αυτός ο άγιος άνθρωπος, και το ζητούσε από τον Θεό: «Θεέ μου, δώσ' μου και μένα». Διότι ο άνθρωπος ο ανυπόμονος γίνεται ένας τύραννος και των άλλων ανθρώπων. Μπορεί ένας άνθρωπος να είναι βαριά άρρωστος στο σπίτι και να νομίζεις δεν έχεις άρρωστο. Και άλλον να του πει «τριάντα επτά και ένα πυρετός» και να νομίζεις ότι έχεις ολόκληρο νοσοκομείο στο κεφάλι σου. Ανυπόμονος, φοβιτσιάρης. Λείπει αυτή η αρετή. Ο άλλος κάθεται εκεί κάτω από την κραταιάν χείρα του Κυρίου και δέχεται ό,τι κι αν συμβεί.

Όταν ο άνθρωπος σκεφτεί ότι θα πεθάνει και πει ότι «ποιο χειρότερο από το να πεθάνω υπάρχει άλλο;», δεν υπάρχει. Αμέσως βουνατσάρουν τα πράγματα, ηρεμούν τα πράγματα. Αλλά ούτε αυτό το πιστεύουμε εμείς, ούτε περί αυτού σπουδάζουμε εμείς να το χωνέψουμε και να το έχουμε ως αρετή. Να μου επιτρέψετε να σας μεταφέρω μερικές σκέψεις αγίων ανθρώπων επάνω σε αυτό το θέμα της υπομονής. Εμείς την υπομονή τη χάνουμε σε πλείστες των θλίψεών μας, εκεί, στις αρρώστιες μας, στις ανάγκες μας. «Δεν μπορώ πλέον. Εξαντλήθη η υπομονή μου». Τι θα κάνει λοιπόν; Γιατί, όταν ο άνθρωπος έρθει εις απόγνωσιν, χάσει την υπομονή του, είναι εκείνο που λένε έτσι οι λόγιοί μας: «Έχασε τον έλεγχό του».

Δεν είναι αυτός ο λόγος. Είναι ότι εσταμάτησες να έχεις την ελπίδα σου στον Θεό. Και κατά συνέπεια ο σατανάς θα σε βάλει στο χέρι και μπορεί ή να χειροδικήσεις ή να φονεύσεις κάποιον ή να τινάξεις τα μυαλά σου. Χρειάζεται μακροθυμία, υπομονή και ταπείνωση σε όλες τις περιπτώσεις, οποιαδήποτε και αν είναι. Λέγει λοιπόν εδώ ένας ονόματι Συμεών Μεταφραστής, όπως τον λέγανε — θα γνωρίζουν αυτοί όσοι διαβάζουν: «Μη δυσφόρει, μην κακομουτσουνιάζεις, εν ταις θλίψεσι και εν ταις επελθούσαις συμφοραίς, αλλ' υπόμεινον εν ευχαριστία, δόξαν και πλούτον απολέσας».

«Συ μελέτα· ταύτα γαρ, καν μη νυν απώλεσας, ύστερον πάντως απολέσαι έμελλες». Ξανά το λέγω: μη δυσφορείς, λέγει, σε ό,τι θα σου συμβεί. Αν παραδεχτούμε ότι δυσφορείς διότι απώλεσες χρήματα, απώλεσες κάποια περιουσία, απώλεσες κάτι τι, αυτά, λέει, πρόκειτο να τα απολέσεις. Αργότερα θα τα έχανες, δεν θα τα έπαιρνες μαζί σου. Εδώ θα έμεναν. Σκέψου λοιπόν που τα πήρανε γρηγορότερα, που τα αφαίρεσαν γρηγορότερα. Τι στενοχωριέσαι; «Εν γαρ τω Άδη δόξα και πλούτος του βίου και φαντασία ου συγκαταβήσεται». Στον Άδη, λέγει, δεν κατεβαίνει ούτε η θέση που είχες και την έχασες, ούτε τα πλούτη σου που τα είχες και τα έχασες. Τίποτα δεν κατεβαίνει κάτω.

«Τι γαρ κληρονομήσεις τότε;» Από αυτά δεν πρόκειται να πάρεις τίποτα, λέει, μαζί σου, «ειμή τάφον μόνον και εν τω τάφω σήψιν και σκώληκας». Αυτή είναι η υπόθεση. Όταν λοιπόν ο άνθρωπος το δει έτσι, ότι ό,τι να γίνει δεν είναι τόσο σοβαρό, αμέσως ηρεμεί. Εντάξει, ο Θεός. «Δώσε μου υπομονή, βάλε μου μάτια, βάλε μου γυαλιά να βλέπω όπως πρέπει να βλέπω, ότι μου είναι συμφέρον αυτό που μου συμβαίνει αυτή την ώρα. Ότι Εσύ που ενεργείς για μένα, ενεργείς σωστά αυτή την ώρα. Δώσε μου τη δύναμη». Πολλοί δεν το κάνουν αυτό το πράγμα και δεν το έχουν και υποφέρουν οι άνθρωποι. «Μέγα γαρ και όντως καλόν η υπομονή. Αυτή γαρ εστί δένδρον»

«καρπών αγαθών». Η υπομονή είναι ένα δέντρο, φέρει καρπούς αγαθούς, «όπερ καρποφορεί την μνήμην του Θεού». Σε αναγκάζει να σκέπτεσαι τον Θεό, να λογαριάζεις τον Θεό, να υπολογίζεις τον Θεό και να ζητάς δύναμη από τον Θεό. Όταν ο άνθρωπος ξεσκαλώσει από εκεί που έχει σκαλώσει και δεν μπορεί να φύγει και ζητάει και φωνάζει τον Θεό, τον ξεχνάει και ο Θεός; Ξέρετε, ο Δαβίδ, ο οποίος είχε φιλοσοφήσει τις τόσες ανάγκες του ανθρώπου, τις ψυχικές και τις σωματικές, λέει σε μια του στροφή, σε έναν ψαλμό: «Κύριε, εν τη θλίψει μου εμνημόνευσά Σου». Τότε, λέει, Σε μνημονεύω, στις θλίψεις μου. Φύγουν οι θλίψεις, έξω η Παναγιά. Έχουμε θλίψεις;

Ασθένεια ανίατη, έχουμε ένα συμβάν στο σπίτι, στη δουλειά, έλα Παναγιά. Έφυγε αυτό, σηκώθηκε από το κρεβάτι, τακτοποιήθηκε η υπόθεση, κερδίσαμε το δικαστήριο, έξω κυρά Παναγιά. Τώρα θα μου δώσεις να ράψω ανδρικό παντελόνι; Έξω κυρά Παναγιά. Αυτοί είμαστε εμείς. Και πολλές φορές δεν φεύγει, δεν σηκώνεται η θλίψη, το βάρος κλπ., για να μας κρατάει εκεί κάτω, ώστε πάντοτε να εξαρτώμεθα από Αυτόν. «Τον τε φόβον και την αγάπην», δηλαδή φόβος προς τον Θεόν, σεβασμός προς τον Θεόν και αγάπη προς τον Θεόν. Διότι, όπως το λένε πολλοί άνθρωποι έμπειροι επάνω στα θέματα αυτά, που υπέφεραν στη ζωή τους, που πέρασαν δύσκολες καταστάσεις, που πέρασαν φτώχεια, που πέρασαν πολέμους,

κατοχές, πέρασαν διωγμούς κλπ., που είδαν το χέρι του Θεού. Πάντοτε ήλπιζαν σ' Αυτόν και ο Θεός τούς έβγαλε ίσα με την ψυχή. Δεν τους άφησε να πεινάσουν τελείως, να πέσουν στον δρόμο. Δεν τους άφησε ποτέ να βγούνε έξω. Μπορεί να μην τους έκανε πριγκιπόπουλα ούτε να τρώνε με σαράντα μασέλες. Όμως τους διατήρησε και έχουν να πούνε πολλά, αν είναι ειλικρινείς, ότι αυτά έγιναν αοράτως από κάποιο χέρι, από το χέρι που λέγεται του Θεού, αδιαφόρως αν ο εγωισμός μας δεν μας το αφήνει. Συμπέρασμα: ότι ο άνθρωπος πρέπει να έχει την εμπιστοσύνη του προς τον Θεό. Γι' αυτό ολοκληρώνει και λέγει: «Μέγα γαρ και όντως καλόν η υπομονή. Αυτή γαρ εστί δένδρον φέρον καρπούς αγαθούς, όπερ καρποφορεί την μνήμην του Θεού, τον τε φόβον και την αγάπην», τον σεβασμό προς τον Θεό και την αγάπη προς τον Θεό. Πολλοί άνθρωποι βέβαια είναι ανυπόμονοι και κοιτάζουν να διορθώσουν πράγματα τα οποία δεν

διορθώνονται. Έγινε. Τώρα τι ανάπτεις; Τώρα τι οργίζεσαι; Γίνε υπομονητικός, πράος. Τι; Ό,τι έγινε, έγινε. Προσεύχου εις τον Θεόν και ταπεινώσου να μην ξαναγίνει, εφόσον αυτό το οποίο έγινε είναι κακό. Και δημιουργεί μια ανυπομονησία, δημιουργεί ένα άγχος, και ο άνθρωπος και την υγεία του χάνει και πολλές φορές και τα μυαλά του χάνει. Και έλεγε ένας σοφός το εξής: «Μη ζήτει τα γινόμενα γίνεσθαι ως θέλεις» — να γίνουν όπως θέλεις εσύ και όχι όπως έγιναν — «αλλά θέλε τα γινόμενα ως γίνεται και ευροήσεις». Αλλά όπως ήρθαν, έχε με υπομονή και με πραότητα.

Ήρθανε έτσι; Βάδισε. Και λέει η λαϊκή έκφραση: «Όπως σου σφυράνε να χορεύεις». Ο άνθρωπος θα ηρεμήσει, ο άνθρωπος θα γίνει πράος, ο άνθρωπος θα ησυχάσει, γιατί όλα αυτά τον άνθρωπο τον βοηθούνε να έχει μια εμπιστοσύνη στον Θεό. Για τον άνθρωπο που δεν έχει εμπιστοσύνη στον Θεό — και δεν έχει εμπιστοσύνη στον Θεό γιατί είναι εγωιστής, έχει εμπιστοσύνη στον εαυτό του, στο χρήμα του, στη γνώση του, στα νιάτα του, στην επιστήμη του — δεν ξέρω πού, ο άνθρωπος αυτός θα υποφέρει.

Σαν ασκητής λέγει: «Το ολιγωρείν και μη θέλειν να υπομένει συμφοράς», και δεν έχεις την υπομονή να υπομείνεις συμφοράς, να είσαι δηλαδή φυγόπονος, «δεν θέλω εγώ», αυτό δεν είναι καλό, λέει. «Μεγάλης και επικινδύνου αφροσύνης εστί». Μεγάλη αμυαλιά, λέγει. Μα θα έχω την υπομονή; Να την κάνεις, να ταπεινωθείς, διότι σε συμφέρει να υποστείς αυτή τη συμφορά, να σου συμβεί αυτό στο σπίτι, στην υγεία σου, στο άτομό σου, στην οικογένειά σου, εν τέλει, πού; Σε συμφέρει εσύ να κάνεις υπομονή, να περιμένεις με εμπιστοσύνη στον Θεό. Αλλά δεν έχουμε εμείς εμπιστοσύνη στον Θεό, δεν επιρρίπτουμε σ' Αυτόν τη μέριμνά μας, αυτό που μας συμβαίνει.

Τη γνώμη ότι μόνοι μας θα μπορέσουμε, και εκεί δεν έρχεται η απάντηση αμέσως, δεν έρχεται η βοήθεια αμέσως. Το ρολόι του Θεού πηγαίνει με το παλιό, δεν πάει κανονικά, πάει πίσω πάντοτε, και ο άνθρωπος υποφέρει και αναγκάζεται να φύγει, δεν έχει υπομονή. Όταν ζητάς από τον Θεό σωστά, γνώριζε ότι, όταν θα έρθει η ώρα, θα σου το δώσει. Θα σου σηκώσει το κρεβάτι, θα σου λύσει την υπόθεση, θα σε τακτοποιήσει εκεί που πρέπει, θα σου φέρει τον γαμπρό, θα σου φέρει τη νύφη, θα σου φέρει τον σύζυγο, θα σου φέρει τη σύντροφο. Αυτός έχει όμως υπομονή.

Δοκιμάζεται η υπομονή σου και η πίστη σου προς Αυτόν. Ο άλλος θα έρθει να σου πει: «Πού είναι ο Θεός σου; Αν ξεκαημένοι το σπίτι σου, να μπουν παιδιά μέσα, να δουν τις κοπέλες που θα σου μείνουν στο ράφι». Σου υποδεικνύει τρόπους άλλους ο άλλος. «Περιμένεις τώρα με τον σταυρό στο χέρι; Έχει άλλες δουλειές αυτός, δεν αδειάζει. Γέρασε ο Θεός, ξεκουτιάστηκε. Κάτσε να καταπιάνεται με τα θέματα τα δικά σου». Ο άλλος έχει υπομονή, και «εν τη υπομονή υμών κτήσασθε τας ψυχάς υμών», λέγει ο ίδιος ο Χριστός. Δεν το θεωρείτε αστείο αυτό που σας λέγω. Αν δεν θέλετε να το λάβετε υπόψη ως σοβαρό για τη ζωή την άλλη, λάβετε το σοβαρό για τη ζωή αυτή. Θα υποφέρετε στη ζωή σας, εφόσον δεν έχετε τη δύναμη αυτή να υπομείνετε την κακία του κόσμου.

Λάθη σας, τα οποία έχουν αποτελέσματα και έχουν ανάγκη έπειτα υπομονής, και γενικότερα όλη την κατάσταση. Θα χάσετε τον ύπνο σας, θα χάσετε την υγεία σας, θα παίρνετε καταπραϋντικά κλπ. Πόσο κατ' εξοχήν σήμερα, στην εποχή αυτή του θορύβου και τα τι αυτά, ο άνθρωπος πρέπει να έχει σιδερένια νεύρα, να είναι μακάριος, μπουνάτσα. Εντάξει; Τότε μόνον θα κατορθώσει και γι' αυτόν τον κόσμο και για τον άλλον. Λέγει ο Συμεών πάλι: «Μη δυσφόρει εν ταις θλίψεσι και εν ταις επελθούσαις συμφοραίς, αλλά υπόμενον εν ευχαριστία». Μεγάλα πράγματα μπορεί ο άνθρωπος να κατορθώσει με την υπομονή.

Πολλά πράγματα μπορεί ο άνθρωπος να χάσει με την ανυπομονησία. Στην πατρίδα μου υπάρχει ένα πηγάδι 240 μέτρα. Ασφαλώς ξεκίνησαν αυτοί να χτυπήσουν ένα πηγάδι 10, 15 μέτρα, 20. Σκέψου τώρα, φτάνεις 50, ε, έχεις υπομονή να χτυπάς άλλο; Στα εξήντα, εβδομήντα, ογδόντα, ενενήντα, εκατό, εκατόν πενήντα, διακόσια. Ε, πού πας, λέω; Εκεί, υπομονή και επιμονή. Εγώ κράτησα τόσο και χτύπησα με τόσο. Αν το νερό είναι από κάτω, σε μισό μέτρο; Το πήγα διακόσια εγώ και είναι σε μισό μέτρο. Τι γίνεται; Με αυτή λοιπόν την ελπίδα και με αυτή την υπομονή και την επιμονή φτάσανε 240 μέτρα και βρήκαν νερό.

Ποτίζουνε ολόκληρο το χωριό. Ναι. Αλλά χρειάζεται επιμονή και υπομονή. Πολλά θα λάβει ο άνθρωπος που έχει υπομονή. Ένας που δεν έχει υπομονή χάνει πολλά. Ένα καλοκαίρι λέγεται ότι ένας, μέσα στη ζέστη των καύσεων αυτών, περπατούσε. Ξερός ο λάρυγγάς του. Έφτασε σε ένα μέρος και βρίσκεται ένα αμπέλι, αλλά το αμπέλι ήταν φραγμένο. Στάθηκε απ' έξω, τα έβλεπε, ούτε έφτανε το χέρι του να κόψει κανένα τσαμπί να δροσιστεί. Και τη στιγμή, να σου ο κύριος του αμπελιού. «Ε, του λέει, πετάχτε από εκεί. Τι κάνεις εκεί; Τι κοιτάς;» «Να», λέει, «κοιτάζω». «Τι κοιτάζεις;»

«Τα σταφύλια», λέει, «κοιτάζω». «Ε, θα ήθελες», του λέει, «κάνα τσαμπί;» «Ήθελα», λέει, «ξεράθηκε ο λάρυγγάς μου. Γι' αυτό», λέει, «τα βλέπω». «Περίμενε», του λέει, «είναι δικά μου εγώ». Βγάζει αυτός τα κλειδιά, ανοίγει τη σιδερόπορτα, μπαίνει μέσα. «Περίμενε». Τον περιμένει ο άλλος απ' έξω. Τον περιμένει, τον περιμένει. Δεν βγήκε αυτός. Άρχισε λοιπόν να μουρμουρίζει ο απ' έξω: «Δεν ήθελε να μου δώσει. Πρόκειτο να με γελάσει, να με κοροϊδέψει. Δεν μ' άφηνε τουλάχιστον να πάω σιγά σιγά στον δρόμο. Πού να τον μαζέψεις αυτόν τον δρόμο τώρα, με αυτή τη ζέστη;» Κάτω λοιπόν, χάνοντας την υπομονή του, έφυγε. Απεμακρύνθη περίπου, ξέρω εγώ, 500 μέτρα κάτω. Να σου βγαίνει τώρα εν τω μεταξύ ο αμπελουργός. Κοιτάζει από εδώ, κοιτάζει από εκεί, δεν τον βλέπει.

Βλέπει λοιπόν, του βάζει κάτι φωνές. Γυρίζει αυτός. «Αλλά γιατί έφυγες; Έλα», του λέει. Τι γίνεται τώρα; Μας περιπτώσει γύρισε μαζεμένος σιγά σιγά. «Γιατί έφυγες», του λέει, «δεν σου είπα να περιμένεις;» «Λέει, που άργησες», λέει, «και είπα...» «Είπες ότι σε κορόιδεψα, ε;» λέει. «Έψαχνα να βρω ένα καλαθάκι να σου βάλω κάνα καλό, να πάρεις σιγά τον δρόμο, ρε», του λέει. Ντράπηκε λοιπόν αυτός τώρα, έβαλε το κεφάλι κάτω. Και τέτοια πολλά συμβαίνουν σε εμάς. Δεν είχα υπομονή να μείνω στη δουλειά εκείνη. Αν είχα υπομονή, τώρα θα ήμουνα... Χίλια δυο πράγματα. Μεγάλη αρετή η υπομονή. Δεν υπάρχει όμως στους ανθρώπους. Γιατί; Γιατί δεν είναι πράοι, δεν είναι ταπεινοί, δεν έχουν σχέση με τον Χριστό, ο οποίος υπέμεινε.

Από αυτό το πλάσμα Του χειροδικία. Δεν σκέπτεστε, όταν αυτός ο δούλος σήκωσε το χέρι του και χτύπησε τον Χριστό μας, που έπρεπε η γη να ανοίξει και να τον καταπιεί, να μη μείνει τίποτα μπροστά του, και Αυτός, σαν να μη συνέβη τίποτα, του λέγει: «Εἰ κακῶς ἐλάλησα, μαρτύρησον περὶ τοῦ κακοῦ· εἰ δὲ καλῶς, τί με δέρεις;» Πού τη βρήκε την υπομονή; Είναι η πηγή της υπομονής, αλλά γιατί είναι και η πηγή της ταπεινώσεως. Εμάς μας λείπει η ταπείνωση, γι' αυτό δεν έχει τον καρπόν αυτόν της υπομονής. Εκεί έγκειται. Αν νομίζετε ότι έχετε υπομονή, χαλάλι σας, να την χαίρεστε. Παρακαλέστε τον Χριστό να...

Σας τη διατηρήσει και να σας την επαυξήσει. Εάν δεν έχετε υπομονή και μέσα σε δευτερόλεπτα τα κάνετε γυαλιά καρφιά, συννεφιάζει ο ουρανός, χτυπώνται πόρτες, σπάνε τζάμια, ξεστομίζονται λόγια, χάνετε την ηρεμία σας, τον έλεγχό σας, όπως λέει η μόρφωση, τότε ζητήστε από τον Θεό. Δεν στέκεστε καλά, γιατί ο σατανάς τέτοια θέλει: να σβήνει το γαλήνιο πνεύμα του ανθρώπου, να το σβήνει. Και όταν ο άνθρωπος δεν έχει αυτή την ηρεμία μέσα του, την μπουνάτσα, την ησυχία, την υπομονή, τη μακροθυμία — αυτά είναι συνυφασμένα — δεν ξέρεις ποιο κεφάλι να προλάβει να προβάλλει από το άλλο. Η νηφαλιότητα δεν μπορεί να λειτουργήσει καλά. Δεν βλέπει εις βάθος. Πηγαίνετε, αν θέλετε, σε μια λίμνη.

Μόλις να θροΐζει από πάνω το αεράκι, δεν μπορείτε να δείτε κάτω. Πηγαίνετε όμως σε μια στιγμή που δεν έχει καθόλου αέρα. Θα δείτε οπωσδήποτε κάτω. Εκεί θα δείτε τα γαλακτοκούτια, εκεί θα δείτε τα στεφάνια, εκεί θα δείτε τις βρωμιές όλες που υπάρχουν στον πυθμένα της ψυχής. Και έπειτα μετανοούμε σαν τον σκύλο. Αλλά και πάμε στον πνευματικό: «Ξέρεις, πάτερ μου, απάνω στα νεύρα μου» και λοιπά. Τι σου πάτησαν; Το εγώ σου πάτησαν. Και εκεί την έβγαζε τη δουλειά. Δεν ήθελα να ταπεινωθώ. «Μα να ταπεινωθώ σ' αυτόν;» Βέβαια. Ο Θεός ταπεινώθηκε στον άνθρωπο που Τον σκαμπίλισε. Και ποιος είσαι εσύ, άνθρωπέ μου, που δεν ταπεινώνεσαι; «Μα το παιδί μου». Το παιδί σου χτύπα το στο κεφάλι και βάζει μυαλό; Δεν σου κάνει τίποτα. Πρόσεχε. Ταπεινώσου και πες: «Κι άλλα, Θεέ μου, ψυχές μας να μη χαθούν». Δεν υπάρχουν όμως τα φόντα για να σταθεί αυτή η αρετή.

Η οποία λέγεται υπομονή, και δεν υπάρχει στους περισσοτέρους μας. «Είμαι ανυπόμονη και ακόμη δεν ήρθε το τρένο, και ακόμη δεν ήρθε αυτό, και έπρεπε να έχει έρθει». Και αν έχουν σκοτωθεί; Δεν λες να έρθουν καλά και ας έρθουν και αργότερα; Γιατί δεν είσαι; Γιατί δεν είσαι ζωής; Γιατί έχεις εγωισμό και υποφέρεις και βασανίζεσαι. Και πολλές φορές δεν είναι τίποτα από εκείνα που σου βάζει ο σατανάς, και σου κάνει ένα κεφάλι τόσο, και δεν συνέβη τίποτα από αυτά, και υποφέρεις και βασανίζεσαι και χάνεις την υγεία και κάνεις τα δεύτερα και γεμίζεις τα τρελάδικα. Γιατί; Θέλω να πιστεύω, λοιπόν, ότι ο άνθρωπος αυτός δεν έκανε λάθος και προβάλλει αυτή την αρετή. Πάμε στην περίπτωση να λέγαμε και λίγα λόγια για τη συνέχεια. Η συνέχεια είναι: «Πνεύμα αγάπης χάρισαί μοι τῷ σῷ δούλῳ».

Βλέπετε, και εδώ παρουσιάζει σαν χάρισμα την αγάπη. Δεν είναι εύκολο ο άνθρωπος να έχει αγάπη, εάν δεν έχει το κεντράδι της αγάπης. Ο άνθρωπος, όπως έχω πει και άλλες φορές, είναι μία αγριελιά. Όσο και αν την κοπρίσεις, όσο και αν τη λιπάσεις, όσο και αν την καλλιεργήσεις, θα κάνει αγριοελιές. Αν όμως την κεντρίσεις από καλλιελαία, θα κάνει ελιές Καλαμών, ελιές Αμφίσσης, ωραίες, όμορφες, κατάλληλες προς βρώση. Ο άνθρωπος είναι μία νεραντζιά που, όσο κι αν την περιποιηθείς...

Κάνει νεράντζια πικρά. Όταν όμως την εμβολιάσεις, θα κάνει πορτοκάλια γλυκά, ντόλτσα. Αν το βγάλεις πάλι το εμβόλιο από εκεί, θα ξανακάνει πικρά νεράντζια. Οι χυμοί από τη ρίζα έρχονται πικροί και μετατρέπονται από τον μπόλι και κάτω. Αυτός είναι ο Χριστός. Αγάπη είναι ο Χριστός. Ο μη έχων τον Χριστόν δεν έχει αγάπη. Και όταν μιλούμε περί αγάπης, θέλω να κάνω διάκριση. Άλλη η αγάπη η οποία οδηγεί τον άνθρωπο στην Ακρόπολη και πέφτει κάτω, και άλλη η αγάπη η οποία οδηγεί τον άνθρωπο στον ουρανό. Διαφέρει η αγάπη της αγάπης. Έχουμε αγάπη του Διαβόλου και έχουμε και αγάπη του Χριστού.

Λοιπόν, περί αγάπης του Χριστού. Δεν μπορεί λοιπόν να έχεις σπλάχνα οικτιρμών, αγάπης, συγκαταβάσεως, γενικά προς τον συνάνθρωπό σου, εάν δεν έχεις Χριστό μέσα σου. Ο Χριστός είναι εκείνος ο οποίος τον άνθρωπο τον βάζει να σκέπτεται φιλάνθρωπα, φιλόζωα, συμφέροντα, όπως συμφέρει στην ψυχή του ανθρώπου. Μόνο ο Χριστός. Κατά συνέπεια, η αγάπη είναι κάτι που θα πρέπει να ζητηθεί από τον Θεό. «Θεέ μου, δώσε μου τη δύναμη να αγαπήσω τον άνθρωπο αυτόν που με πειράζει. Δώσε μου τη δύναμη να αγαπήσω τον γείτονα αυτόν, ο οποίος μου είναι καθημερινώς ένας σκόλοψ. Δώσε μου τη δύναμη να αγαπήσω τον εχθρό μου, αυτόν που με έβλαψε, που με αδίκησε». Γιατί εμείς, βέβαια, αγαπούμε αυτούς που μας αγαπούν.

Που τρώμε μαζί, που γλεντάμε μαζί, που αμαρτάνουμε μαζί, αυτούς αγαπούμε και πηδάμε και στην Ακρόπολη, όπως σας είπα, μαζί. Άρα αυτή δεν είναι η αγάπη. Αγάπη εκείνη η οποία ως ενέργεια θα έχει το συμφέρον κατά, το εγώ κατά, γενικά να δεχτώ στραπάτσο, δόση μου, αρκεί να υπάρξει αυτή η αγάπη. Ο Μέγας Βασίλειος λέγει ότι «η αγάπη εστίν σύνδεσμος τελειώσεως, δημιουργός αρετής απάσης», η αγάπη. Ο άνθρωπος δεν μπορεί να είναι τέλειος κατά Θεόν, εάν δεν έχει αγάπη. Έστω και αν δεν ξέρω τι μπορεί να κάνει. Εάν σας διαβάσω από τη Γραφή, συγκεκριμένως από την προς Κορινθίους επιστολή του Παύλου...

Πρώτη, κεφάλαιο ΙΓ΄, λέγει εδώ το εξής: «Ἐὰν ταῖς γλώσσαις τῶν ἀνθρώπων λαλῶ καὶ τῶν ἀγγέλων, ἀγάπην δὲ μὴ ἔχω, γέγονα χαλκὸς ἠχῶν ἢ κύμβαλον ἀλαλάζον». Εάν δηλαδή έχω όλη τη γλώσσα των αγγέλων και των ανθρώπων όλων, αγάπη δεν έχω όμως, είναι σαν ένας ντενεκές, τον χτυπάς και φέρνει έναν κρότο. «Καὶ ἐὰν ἔχω προφητείαν καὶ εἰδῶ τὰ μυστήρια πάντα καὶ πᾶσαν τὴν γνῶσιν», δηλαδή αν και προφητική αξία έχω και γνωρίζω να ερμηνεύσω όλα τα μυστήρια — για πρώτη, μυστήρια, και ως μυστήρια δεν ερμηνεύονται, πιστεύονται.

Τούτοις, αν έχω αυτή τη δύναμη, κι αν έχω πάσαν τη γνώση, κι αν έχω πάσαν την πίστη, ώστε ὄρη μεθιστάνειν, να πω στο βουνό αυτό να πάει στη θάλασσα και να πηγαίνει, «ἀγάπην δὲ μὴ ἔχω, οὐδέν εἰμι». «Καὶ ἐὰν ψωμίσω πάντα τὰ ὑπάρχοντά μου», να είμαι άνθρωπος ελεήμων, να δίδω και το σάλιο μου στον άλλον, να μένω νηστικός, ξυπόλυτος εγώ, «καὶ ἐὰν παραδῶ τὸ σῶμά μου ἵνα καυθήσωμαι», και αν δοθώ να με ρίξουν στη φωτιά από αγάπη προς τον συνάνθρωπό μου, για τον άλλον, «ἀγάπην δὲ μὴ ἔχω, οὐδὲν ὠφελοῦμαι». «Ἡ ἀγάπη μακροθυμεῖ», δεν ζητά εκδίκηση, «χρηστεύεται· ἡ ἀγάπη οὐ ζηλοῖ».

«Ἡ ἀγάπη οὐ περπερεύεται, οὐ φυσιοῦται, οὐκ ἀσχημονεῖ, οὐ ζητεῖ τὰ ἑαυτῆς, οὐ παροξύνεται, οὐ λογίζεται τὸ κακόν, οὐ χαίρει ἐπὶ τῇ ἀδικίᾳ, συγχαίρει δὲ τῇ ἀληθείᾳ· πάντα στέγει, πάντα πιστεύει, πάντα ἐλπίζει, πάντα ὑπομένει. Ἡ ἀγάπη οὐδέποτε ἐκπίπτει». Ποιος εφήρμοσε ποτέ μια λέξη εξ αυτού; Μένει, θα μένω εκεί. Αν κάνουν κανένα ευχέλαιο καμιά φορά στο σπίτι, το ακούμε που το διαβάζει ο Απόστολος. Εμείς ουδέποτε το ανοίξαμε και κατ' εξοχήν ουδέποτε φροντίσαμε να το εφαρμόσουμε. Εφόσον μας θίγει το συμφέρον κάποιος, εφόσον μας θίγει το εγώ κάποιος, εφόσον μας πατάει στον κάλο κάποιος και λοιπά, η αγάπη πάει στην άκρη. Δεν δεχόμεθα εμείς τίποτα έξω. «Από πίστεως ειλικρινούς η αγάπη τίκτεται», λέγει.

Όσο πιστεύει σωστά στον Θεό, δεν μπορεί αυτή η πίστη προς τα εκεί, θα γεννήσει και αγάπη γενικότερα προς τας εντολάς του Θεού και προς τους ανθρώπους. «Ὁ γὰρ ὄντως εἰς Θεὸν πιστεύων, οὐκ ἂν ἕλοιτο ποτέ ταύτην ἀφεῖναι». Αυτός που πιστεύει στον Θεό δεν εγκαταλείπει ποτέ την αγάπη. Την έχει πάντοτε κοντά του και τη χρησιμοποιεί, έστω και αν βλάπτεται ο εγωισμός του, έστω και τα συμφέροντά του αν θίγονται, έστω, έστω, έστω, οποιαδήποτε ζημιά αν πρόκειται να υποστεί αυτός. Ένας άλλος δε ομολογητής, ο Μάξιμος ο Ομολογητής, λέγει: «Οὐ μόνον διὰ μεταδόσεως χρημάτων ἡ διάθεσις τῆς ἀγάπης γνωρίζεται», γιατί πολλοί λένε «εγώ έχω αγάπη, δίδω, στερούμαι», από εκεί και κάτω, «ἀλλὰ πολὺ μᾶλλον διὰ μεταδόσεως λόγου καὶ σωματικῆς διακονίας».

Μεταδόσεως λόγου και σωματικής διακονίας. Ο Μέγας Βασίλειος επήγαινε μόνος του και άλλαζε τον λεπρόν και του έπλυνε τις φανέλες και τα εσώρουχά του. Εμείς μπορεί να πετάξουμε, αλλά δεν καταδεχόμεθα. Αλλά δεν είναι τόση σημασία, πόσο δε βάζουμε και προσωπική διακονία.

Να στείλουμε ένα πακέτο τσιγάρα του άλλου στη φυλακή, αλλά δεν βάζουμε το γόνατο κάτω. Μπορεί να στείλουμε κάτι τι, αλλά δεν πηγαίνουμε να τον νουθετήσουμε να μην ξαναμπεί φυλακή και η φυλακή να του χρησιμεύσει εις αγαθόν. Γιατί δεν του αγαπάμε την ψυχή του. Στεκόμαστε ότι αγαπούμε το σώμα του. Τον διευκολύνουμε να είναι ανετοτέρα η ειρκτή του, όμως δεν του αγαπάμε την ψυχή του.

Ευχαριστώ. Είναι τι θα δώσεις, πώς θα το δώσεις και πώς θα το διακονήσεις αυτό το πράγμα. Είναι άνθρωποι οι οποίοι δεν έχουν λόγο, είναι άνθρωποι οι οποίοι δεν έχουν χρήμα να δώσουν, έχουν όμως δυνάμεις, μπορούν να προσφέρουν, δείχνουν αγάπη προς τον άλλο. Προ ετών ζούσε ένας αντεισαγγελέας εξ Αθηνών, Τσεπετάκης ονόματι, ο οποίος τα είχε εγκαταλείψει εδώ όλα και έφυγε και πήγε στην Πεντέλη και ζούσε εκεί. Και κατέβαινε το καλοκαίρι στη στάση που ερχόσαν τα λεωφορεία Αγίου Σύλλα εκεί, και αν έβλεπε καμιά που είχε παιδί στην αγκαλιά και είχε μπαγκάζια, έβλεπε κανένα γέροντα κλπ., έφερε αυτός, φορτωνόταν τα μπαγκάζια του να του τα πάει στην παράγκα, στο σπίτι που έμεναν το καλοκαίρι. «Αυτό μπορώ να κάνω για την ώρα», λέει, «δεν μπορώ αλλιώς. Αυτό μπορώ να...»

Προσφέρω ως αγάπη στον άνθρωπό μου, που τον βλέπω και έρχεται βαλαντωμένος μέσα στο μεσημέρι, με το παιδάκι στην αγκαλιά, το γεροντάκι που δεν μπορεί να πάει». Ποιος το σκέφτηκε; Ούτε τη θέση μας δεν δίνουμε εμείς για πέντε λεπτά στο λεωφορείο. Πού υπάρχει αγάπη σε μας; «Ὁ μὴ φιλῶν, ὁ μὴ ἀγαπῶν τὸν ἀδελφόν, κἂν χρήματα ἀναλώσῃ, κἂν εἰς μαρτύριον διαλάμψῃ, οὐδὲν ἀνύει πλέον». Δηλαδή μπορεί να φτάσει ο άνθρωπος να μαρτυρήσει για τον Χριστό δίπλα. Όμως, εφόσον δεν υπάρχει αγάπη μες στον συνάνθρωπο, έχει κάποια πικρία, δεν τον έχει συγχωρήσει, δεν τον έχει αγαπήσει, ούτε αυτό το μαρτύριό του λαμβάνεται υπόψη. Τόσο μεγάλο πράγμα είναι η αγάπη.

Ένα άλλο ωραίο: χρειάζονται δύο, δηλαδή χρειάζεται και το σώμα και η ψυχή, και η πίστη και η αγάπη. Όχι μόνο μεριά: «Πάρε κι άφησέ με ήσυχον». Πάρε, αλλά καλημέρα θέλω από σένα. Πρέπει να ισοπεδούνται. Έχει ο Μέγας Βασίλειος που λέγει το εξής: «Ὥσπερ ψυχὴ ἄνευ σώματος...» Γιατί όταν εγώ πεθάνω, παραδείγματι — εσάς μπορεί να μην αδειάζετε — πέθανα εγώ τώρα και χωριστεί η ψυχή από το σώμα μου, το σώμα μου δεν είναι άνθρωπος, ο άνθρωπος Παναγόπουλος. Είναι το λείψανο του Παναγοπούλου αυτό. Η ψυχή είναι το πνεύμα του Παναγοπούλου. Τα δύο μαζί κάνουν τον Παναγόπουλο.

Λοιπόν, το υιοθετεί ο Άγιος και λέει: «Ψυχὴ ἄνευ σώματος οὐ καλεῖται ἄνθρωπος». Άνευ ψυχής ούτε σώμα χωρίς ψυχή ούτε ψυχή χωρίς σώμα είναι ο άνθρωπος. Ο άνθρωπος είναι τα δύο μαζί. «Οὕτως οὐδὲ ἀγάπη πρὸς τὸν Θεόν, ἐὰν μὴ ἔχῃ ἀκόλουθον καὶ πρὸς τὸν πλησίον ἀγάπην». Δεν μπορεί να πεις ότι «εγώ αγαπώ τον Θεό και, ξέρεις, πάω σε εσπερινούς, κεριά και κάνω και φτιάχνω και λοιπά», εφόσον υπάρχει πικρία προς τον συνάνθρωπο. Λοιπόν, αυτά είναι αλληλένδετα. Όσο μπορεί να πεις άνθρωπο ένα νεκρό που δεν έχει ψυχή μέσα, και όσο μπορεί να πεις μια ψυχή ότι είναι άνθρωπος που δεν είναι συνδεδεμένη με το σώμα...

Τόσο, λέει, δεν μπορείς να πεις πως όντως έχεις αγάπη με τον πλησίον. Δεν του βρίσκεσαι στην περίστασή του, δεν κλαις όταν κλαίει και δεν χαίρεσαι όταν χαίρεται, δεν τον συγχωρείς όταν σε πειράζει και, και, και, και. Δεν μπορείς να λες ότι έχεις αγάπη προς τον Θεό και πιστεύεις στον Θεό. Αυτά λέει. Θα έπρεπε, λοιπόν, αυτά να τα έχουμε εμείς προσέξει και, με βάση ότι θα μας χρησιμεύσουν στο πέρασμά μας και στις γενικότερες εξετάσεις εκείνη την ημέρα, να τις εφαρμόσουμε. Είναι σκληρό, είναι σκληρό να αγαπήσεις τον εχθρό σου. Είναι σκληρό. Εν τούτοις όμως θα πρέπει να γίνει. «Δεν το μπορώ, Κύριε». Και ποιος είπε ότι το μπορείς;

Είπα εγώ αν το μπορείς; Εγώ σου είπα: «Ἄνευ ἐμοῦ οὐ δύνασθε ποιεῖν οὐδέν». Εσύ δεν το πιστεύεις όμως. Ζήτησέ μου εμένα. Καταδέχθηκες να μου ζητήσεις; Ας θα θέλεις να μου πεις: «Κύριε, Εσύ έχεις πει ότι, αν δεν αγαπήσω τον εχθρό μου... Για τον φίλο μου, τον αγαπώ γιατί τα αμαρτάνουμε μαζί. Τον εχθρό μου αν δεν αγαπήσω, χάνομαι. Τι θα γίνει με εμένα; Εγώ δεν μπορώ να το κάνω αυτό το πράγμα». Το 'πες ποτέ αυτό στον Θεό; Δεν το 'πες. Αν το πεις, πρόσεξε, κάτι θα σου απαντήσει. Θα σου πει: «Θέλεις να τον αγαπήσεις;» Αυτό είναι το μυστικό εδώ. Τον πιάσαμε τον κλέφτη. Θα ζητήσουμε 24 ωρών προθεσμία για να απαντήσουμε ότι θέλω να τον αγαπήσω.

Εμείς δεν θέλουμε να τον αγαπήσουμε και εκεί σταματάει. Δεν θέλουμε να συγχωρήσουμε και εκεί σταματάνε τα πράγματα. Δεν είναι ότι δεν μπορώ, δεν θέλω, γι' αυτό δεν μπορώ. Από τη στιγμή που θα θελήσω, τα πράγματα αλλάζουν αμέσως. Δευτέρα Παρουσία, Ευαγγελισμός, Ευαγγελισμός, Ευαγγελισμός. Παίρνω δύο περιστατικά. Το ένα αναφέρεται στο πέμπτο κεφάλαιο του Ιωάννη.

39 λέει: «Ερευνάτε τας γραφάς». Εσείς, λέει, διαβάζετε, ψάχνετε τας γραφάς. Δεν είναι προτρεπτικό «ερευνάτε τας γραφάς», που λένε ορισμένοι άμυαλοι. Εσείς διαβάζετε, λέει, τας γραφάς, σας βλέπω, λέει, ψάχνετε εκεί πέρα, «ότι υμείς δοκείτε εν αυταίς ζωήν αιώνιον έχειν». Ότι μέσα εκεί, δηλαδή, είναι αιώνια ζωή. Ψάχνετε να βρείτε την αιώνια ζωή. «Και εκείναί εισιν αι μαρτυρούσαι περί εμού», για μένα, λέει, γράφουν αυτές. «Και ου θέλετε ελθείν προς με ίνα ζωήν αιώνιον έχετε». Εγώ είμαι η αιώνια ζωή. Δεν θέλετε όμως εσείς να έρθετε προς με, ίνα ζωήν αιώνιον έχετε, γιατί εγώ είμαι η αιώνια ζωή. Αυτές ομιλούν περί εμού, για μένα γράφουνε, και εγώ είμαι η αιώνια ζωή.

Δεν θέλετε να έρθετε προς μένα!

Μεγάλη Τρίτη βράδυ, εμείς οι ορθόδοξοι θα ακούσουμε εκεί πέρα να λέγει, στο 23ο κεφάλαιο του Ματθαίου, για μια κλώσα: «Ιερουσαλήμ, Ιερουσαλήμ, η αποκτείνουσα τους προφήτας, ποσάκις ηθέλησα επισυνάξαι τα τέκνα σου, ον τρόπον όρνις επισυνάγει τα νοσσία αυτής υπό τας πτέρυγας, και ουκ ηθελήσατε». Πολλές φορές, λέει, επεδίωξα να σας μαζέψω, όπως μαζεύει, λέει, η κλώσα τα πουλιά από κάτω από τις φτερούγες της. Αλλά δεν ηθελήσατε να έρθετε, να μπείτε από κάτω. Αυτό είναι το μυστικό. Μη πλανώμεθα, έχουμε εγωισμό. Θέλουμε ικανοποίηση, να γίνει το δικό μας. Και σε ρωτώ: αν πει το ίδιο ο Χριστός, αγριέψει και αυτός και γίνει εγωιστής και πει «δεν θα συγχωρώ»;

Πού θα πας, εφόσον δεν συγχωρείς; Από τον Χριστό λες: «Συγχώρεσέ με, Χριστέ μου». Σε συγχώρεσε. Συγχώρεσες εσύ; Βέβαια, δεν τα άκουσες που το είπα στο Πάτερ ημών; «Άφες ημίν τα οφειλήματα, ως και ημείς αφίεμεν». Άλλο τι; Καρέκλα να σου σπάσει το κεφάλι, να σου πω εγώ! Θα μου το είπες το Πάτερ ημών και το πίστεψα εγώ; Δεν το βλέπω τι κάνεις εσύ, ότι μου λες ψέματα; Ούτε το Πάτερ ημών δεν πρέπει να πούμε ορισμένοι, και όταν το λέει η Εκκλησία πρέπει να βγαίνουμε έξω, διότι εμείς δεν έχουμε καμιά σχέση. Είναι ψέματα προς τον ουρανό. Και μας ανέχεται ακόμη να τον κοροϊδεύουμε κατάμουτρα. Υποδεικνύουμε ότι: «Άφες ημίν, ως και ημείς αφίεμεν». Για κοίταξέ μας πώς αφήσαμε, πώς συγχωρήσαμε, πώς αγαπήσαμε! Του υποδεικνύουμε τρόπο. Ζητάνε θαύματα, αγαπητοί μου, οι άνθρωποι.

Λέει: «Να ήμουν στην Καπερναούμ, να ιδώ θαύματα, να πιστέψω». Μα υπάρχει πιο μόνιμο, πιο κλασικό θαύμα από αυτό το οποίο γίνεται μεταξύ ημών και του Θεού; Υπάρχει μεγαλύτερο θαύμα από την ανοχή; Το ότι μας ανέχεται ο Θεός, εμάς να τον κοροϊδεύουμε, είναι το μεγαλύτερο θαύμα, το σύγχρονο και το αιώνιο. Τι άλλο θαύμα θέλεις από αυτό; Και εντούτοις δεν θέλουμε. Δεν φταίει ο Θεός, εμείς. Δεν θέλουμε να αγαπήσουμε. Μα είμαστε κακοί μέσα μας. Γι’ αυτό ακριβώς. Δεν μπορούμε να του πούμε: «Κύριε, εσύ λες αυτό, μα εγώ δεν το μπορώ». Δεν σου είπα ότι το μπορείς. Το θέλεις όμως; Από τη στιγμή που εσύ θέλεις, εγώ θα πάρω τα κατσαβίδια,

θα σου γυρίσω και εσένα το μυαλό επί το αγαθότερο και εκείνου, και εγώ θα σας συμβιβάσω. Εγώ θα σου δώσω δύναμη, ένα πράγμα που δεν το μπορείς τώρα να το μπορείς από εδώ και πέρα, και αυτός ο οποίος σε έβλεπε σαν θηρίο να σε βλέπει διαφορετικά και να ζητεί κι αυτός τρόπον. Αυτός είναι που ηρεμίζει τα πράγματα, αυτός είναι που μαλακώνει τα πράγματα, αυτός είναι ο οποίος κάνει μπουνάτσα τα πράγματα, τα κάνει άγια, για να μπορέσουν να φτάσουν στον Άγιο Θεό. Αλλά δεν το θέλουμε εμείς αυτό το πράγμα. Ζητήστε, λοιπόν, αγαπητοί μου, εάν θέλετε, και την υπομονή και την αγάπη από τον Θεό, διότι είναι απαραίτητα στοιχεία και γνωρίσματα ενός χριστιανού. Εάν ο άνθρωπος δεν το κάνει αυτό το πράγμα, δεν πρόκειται να βοηθήσει τίποτα στον εαυτό του για τη σωτηρία του. Κλείνοντας, βάζω σαν από θυμίαμα...

εύωσμο μια γνώμη ενός Αββά, του Αββά Ποιμένος, που λέγει: «Εάν αγαπώμεν τον αδελφόν ημών, καλύψωμεν αυτού το αμάρτημα και ο Θεός καλύψει τα ημέτερα». Αν αγαπώμε, λέει, τον συνάνθρωπό μας και του καλύψομε τα λάθη του, τα αμαρτήματά του, τότε να γνωρίζουμε ότι κι εμείς θα καλυφθούμε από τον Θεό.