Saint Ephraim, Part 3 (Idle Talk)

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

The prayer used by our Church during this season of the Triodion is very concise, yet it teaches the human mind how it should think, what it should ask of God, and what it should guard against. I will repeat this short prayer. It says to our Christ: “O Lord and Master of my life, take from me the spirit of sloth, meddling, lust for power, and idle talk”—do not permit these things, that is—“but give me a spirit of chastity and humility...”

“...of patient endurance and love, to me, Your servant. Yes, O Lord and King, grant me to see my own faults and not to condemn my brother”—that is, to see my own failings, because we see the failings of others but do not see our own. “For blessed are You unto the ages of ages. Amen.” If I remember correctly, tonight’s talk is the fourth in our series. The third, I am being corrected. Very well. We have spoken about the spirit of sloth, meddling, lust for power, idle talk, and chastity.

Now we come to the spirit of humility—or, as it says here, a humble mind. I do not know whether you have ever seriously considered what is called humility. Humility has an opposite, and its name is egotism. On one side is humility; on the other, egotism. Satan exalted himself in his pride and sought to place his throne above the throne of God, and so from an angel he became the devil. God, though He is God, “emptied Himself” in kenosis and became man; “He humbled Himself.”

He became man and clothed Himself in dust; in other words, He accepted humiliation. How utterly opposed their actions were. And because He did this—because “He humbled Himself” even unto death, “even death on a Cross,” and died and was buried—God “highly exalted Him” and gave Him “the name which is above every name, that at the name of Jesus every knee should bow, in heaven and on earth and under the earth.” This is something that should concern every human being. In the Old Testament, in the sixty-sixth chapter of Isaiah, God says...

He speaks, as it were, with Himself and says: “Upon whom shall I look? To whom shall I pay heed?” And He Himself answers: “To the one who is humble in heart.” He does not look to the rich or the educated, but to the humble. He does not look to the skilled, the powerful, the beautiful, and so forth. He seeks the humble person. And humility, as you know, is not something sold in the marketplace. It does not come in a tin, nor can it be ordered. A person must labor to acquire this spirit of humility. You remember...

We are living through the Sunday of the Publican and the Pharisee. What did our Christ say? “He who humbles himself will be exalted, and he who exalts himself will be humbled.” This is work that lies in our own hands; it depends upon us. Of course, we must always entreat God to give us a humble mind, but we ourselves must lay the foundation. We must first desire it. We must acknowledge that this humble mind is essential for us, that it is pleasing to God, and that it does not drive away or estrange the Holy Spirit; then we must ask it of God.

God will give it to us. Yet I want to draw your attention to something here. Although the Saint presents it as a gift—“Give it to me, Your servant”—meaning, “Bestow it upon me freely,” it is not something bought or paid for. It is a gift: “Give it to me, Your servant.” Nevertheless, humility is not listed among the fruits of the Holy Spirit. If we open the Apostle Paul’s Epistle to the Galatians, chapter five, from verse twenty-two onward, we find the fruits of the Holy Spirit. The Holy Spirit is presented there...

...as a tree, we might say, which produces certain fruits. It says: “But the fruit of the Spirit is love, joy, peace, longsuffering, kindness, goodness, faithfulness, gentleness, and self-control.” All these are fruits produced by the Holy Spirit. Just as milk has forty-two products derived from it, so the Holy Spirit has His own gifts. If the grace of the Holy Spirit is absent, love cannot exist.

The so-called love that makes people throw themselves from the Acropolis is love from the devil. Love for the Beast—is that love? No, it is not love. Suffering and calling it love, the passion we call love—the attachment between young people or couples—what satanic love that can be! We speak of this as love, but what is it? It is a product of Satan, egotism, the flesh, and the passions; and many times its end is the Acropolis. But love that saves, love that forgives, love that bears with others, love that condescends, love that sacrifices itself—such love is a gift of the Holy Spirit. Yet, as you heard, the Apostle Paul does not include humility among the fruits of the Spirit.

Therefore, humility is something to which the human person must contribute above all. God, who is humble by nature, does not give a person egotism; egotism arises when the person himself provokes it. But God desires us to pray: “My God, give me a humble mind. Preserve the state of my soul so that it does not drive away the grace of the Holy Spirit.” Even so, this is a labor whose effort must come ninety percent from the person himself. Therefore, do not seek the cause outside yourself while inwardly gratifying your ego.

Your stubbornness is gratified, your malice is satisfied, and you find relief. But that is not the way. When humility enters, everything changes. You may suffer loss; you may be humiliated in the eyes of the world. Many things may happen. Yet when you have a humble mind, you accept them all. We have not asked for this. For our children we have asked for education, knowledge, health, money, and a secure future. We have asked for husbands for our daughters and wives for our sons. We have asked and asked, but we have not asked that they possess a humble mind. So as not to speak in absolute terms, I hope there are souls among us who have asked for it.

Perhaps some are listening now, or will listen in the future as this talk is reproduced on cassette, and will ask for it—but they are one in a thousand. As a rule, such a thought never crosses our minds. Woe to the egotist who insists that he is not egotistical. And woe to anyone who must live with an egotist or falls into the hands of one. Woe to that person! He will suffer terribly in this world; he will become a martyr at that person’s hands. Egotism is a dreadful thing, the exact opposite of humility. Yes, people endure many terrible things simply to keep their ego from being lowered, so that, as we say, they do not lose face. They undergo humiliations and suffer losses, material and moral, and who knows what else.

So seek this humility both within yourselves and from Heaven; seek it earnestly. Humility is not displayed or seen outwardly. It has no external signs by which one can determine that a person is humble, because many who speak humbly are actually egotists. They say, “I am humble.” Someone writes and signs herself, “Your humble servant.” That is Luciferian egotism. “Your sinful servant,” I understand; but “your humble servant,” I do not. A person should apply the word “humble” to himself only with fear and trembling, if he applies it at all. I do not know how many truly humble people there may be in all humanity. It is a grave sin and great egotism for a person to declare that he is humble.

Even if he is humble, the moment he believes himself to be humble, he has fallen and become an egotist. Humility is so delicate that, as one Father of the Church says, when it sees that its possessor has recognized it, it departs. How delicate humility is! The moment I recognize that I am humble, it has left me. Try to explain that; try to fathom it. And yet, wherever there are conflicts, quarrels, killings between brothers, or hatred, egotism lies at the root—the opposite of humility.

Humility always remains firm because it is joined with love. If there is no humility, there is no love either. You cannot say, “I love you, but this will be done my way.” That cannot be. Each flows from the other, and each presupposes the other. I do not know whether you noticed the order among the negative things in the prayer. What does it say? “The spirit of sloth and meddling.” It does not put meddling first; it puts sloth first. Someone who is lazy and does no work will also become meddlesome. He sits idly staring out the window, from the rooftop, or at the television.

Then come lust for power and idle talk. Sloth is placed first because these other things are its offspring. Idle talk is not placed at the root, because if you are never idle—if you always seek to make good use of your hours and not waste a minute—you will have no spare time for gossip and pointless conversation. So the prayer places sloth, laziness, at the root, for it is the mother of every evil, and all its little descendants spring from it. The same order applies to the virtues. For love to appear later—for the prayer asks that love be given—humility must first be present. Humility must also come before the patient endurance mentioned afterward, because without humility a person has neither patient endurance nor love. They are arranged in order. No one can say, “I am humble,” if he has neither love nor patient endurance. One virtue demonstrates the other. If a person searches within himself to discover where he stands, he will find himself stripped bare of all these virtues. For the most part, humility is absent.

Often our egotism is quite obvious; others can see it. Someone comes to visit our home, and we open the wardrobe to show what we have had made and what gifts people have brought us. Those are two more things to display. We talk about our cat, our dog, our garden, our flowers, and everything else. It is our egotism putting itself on display. What do we not talk about? I do not know what else we might find to show. It is all our egotism. Only our soul, which is naked, is left unmentioned; we say nothing about it and never discuss it. How many situations become difficult because a person’s egotism will not let him go out: “Can I go outside looking like this? Can I do this? Can I do that?” Why? Because his egotism cannot bear to lose...

...even a single carat of its worth. There is no humility. A person must descend very low. He must believe nothing exalted about himself, neither that he is something nor that he possesses something. For even if he has something, he is only its steward, not its owner. He is a steward, not an owner—not even of his house or of the ground beneath his feet. It is not his. We buy, build fences, and say that we own plots of land, but they are not ours; they belong to another. As I have said before, they are neither yours nor mine; they are His. When we came here, we found them here. We will leave them here when we depart. Burial shrouds have no pockets in which we can carry anything with us. I told you this the day before yesterday. This realization, therefore, should humble a person.

Read the sayings of the Fathers concerning these thoughts I am sharing with you, and you will be disheartened, because we have not taken a single step or made any effort to acquire this humility. Listen to a saying of Saint Basil the Great. He gives us a definition. What does he say? “Humility is to regard oneself as sinful.” Do we believe this? Most of us do not. We may say, “I am sinful,” but if you truly believed that you were sinful, you would go to be healed, especially since both the medicine and the physician are offered freely.

You do not go, which means that in words you say you are sinful, but in deeds you reject the truth that you are sinful. If we say, “I am ill, and gravely ill,” yet refuse to go even though the physician, the hospital, and the medicine are all offered freely, then we are deceiving ourselves. So what is humility? Saint Basil says: “To regard oneself as sinful and as having done nothing good before God.” Even if you have performed every good deed in the world and your name has been inscribed on every list of benefactors and donors...

Even though people kiss your feet as you pass because of the good you have done for them, you should think and believe that before God you have done nothing good. Do you have this mindset, my friend? Do I have this mindset? That is the question—whether we have it. And you will have noticed how we feel as though we will burst if we do not speak about some good thing we have done. We are bursting to let others know that we fasted, that we kept a three-day fast, or that we eat no oil. We are bursting to say it. What is this? It is pride. Wanting others to learn about our virtues and our spiritual progress is pride—blatant pride. Not ordinary pride, but blatant pride. This is not how things should be.

I believe that even if we acknowledge that we fasted or are fasting, as I said, or that we gave a little money, or comforted someone with our words, or used some other ability or influence we possess to help a soul in need—even then, all these things may not be right in the eyes of God. They may not stand the test, so that one day we might receive payment and reward for them. For they are not pure. Self-interest, calculation, and pride are mixed into them, and so they are rejected. Christ finds foreign matter within my deeds and conduct. True humility is absent. This, then, is the definition. Saint Basil continues with another point: What is the work of humility?

He now shows us a humble person in action, not in theory. How does humility appear in practice? “The work of humility is silence.” Do we keep our mouths closed? Do we avoid speaking about our virtues? Do we avoid speaking about ourselves in general, unless necessity requires us to answer? We do not. So, “The work of humility is silence, and not measuring oneself against anyone”—not comparing yourself with someone else. For when we compare ourselves with others, we usually compare ourselves with those we consider beneath us.

Then we appear to be saints. We do not compare ourselves with the Saints, which would show us that we are like devils; we compare ourselves with those beneath us. Once, when I was giving a similar talk in Kato Patisia, a woman called out from upstairs: “Father, I have had seven abortions. Am I in the same category as another woman I know who has had nineteen?”

Do you understand? She chose the woman who had had nineteen abortions, and since she herself had had seven, she considered herself better. She did not compare herself with a woman who had had none and had borne the children God gave her—four, five, six, three, two, ten, however many He gave. She compared herself with the other woman and felt that she was all right. Saint Basil says that you must not compare yourself with anyone. If the elder were here, I might ask him...

“Thank you, Elder,” I would say. “If I were to compare myself with someone spiritually advanced, someone better than me, and thus see how unworthy I am, would that not be good?” The answer would certainly be, “Do that.” But for the most part, we do not. We look at those who are worse than we are. And, to be fair and not entirely absolute, among the blind we may indeed be the one-eyed. But among those who can see, we are not. Do you understand? That is how it is. “Do not measure yourself against anyone,” he says. The humble person keeps his gaze lowered. He does not look around inquisitively. He does not allow things to enter through these windows, the eyes.

Otherwise he will be drawn into judging and condemning. Keeping his eyes lowered protects him from many things. Therefore, to avoid becoming entangled in the nets and gears of sin and Satan, the humble person must keep his eyes lowered, looking only far enough ahead not to fall into a hole. He must not pry into anything else. He keeps his own death before his eyes.

The humble person truly believes that he will die. Most of us, as you know, knock on wood. We do not want to accept it. Why do you not humble yourself, my friend, and admit that you are dust and will return to dust? Why will you not do that? Instead, we cling to our pride: “I take care of my health. I have a doctor. I have a home. I go to the countryside. I go swimming,” and so on. Alas!

Keep your death before you. Why should you do this? Because when you keep your death before you, it prevents you from doing many evil things. The Patriarch of Alexandria, Saint John the Merciful, had his coffin made and gave this instruction to his deacon: “Whenever you see me occupied with cares and affairs, come and say to me, ‘Do you have any further instructions concerning your grave, holy Patriarch?’” The deacon was to remind him of his death. The Saint was not mistaken in teaching that a person should always keep his death before his eyes. Death brings a person back down to earth. How concisely the funeral troparion puts it! It speaks of “the bones...”

“...stripped bare,” and asks: “Which is the king, which the soldier, which the poor man, and which the rich man?” They are all bones. When a person reflects that one day he will become a small sack of bones—and if he leaves behind godless young sons, they may even put him into the fire and burn him...

...then all that will remain is a little bag of ashes weighing only a few grams. When a person considers that he comes to such an end, his pride will be brought down a little. He will watch what truly concerns his soul; he will stop looking upward in arrogance and will lower his gaze. But when a person does not think about the fact that he will die...

...when he does not keep his death in view, his head fills with conceit. He pays no attention to his sins, whether bodily or of any other kind, and he causes harm. His outward conduct is not good. His pride becomes a steamroller. He no longer sees people, but objects; he no longer sees brothers and sisters or fellow servants. He thinks—and this is the love of power mentioned earlier—that he alone can see, that he alone matters, that he knows and understands everything. Everyone else is nothing before him. This is why I say that, if during these days we could delve deeply into the texts of the Church, we would find enough there to sustain us throughout our entire lives.

Among other things, the work of humility includes keeping one’s own death before one’s eyes. It also includes not speaking about vain things. A person should not talk about empty matters. Proud people are always occupied with discussions about fashions, relationships, conquests, travel, cruises, and so forth. Such a person is turned entirely outward and is full of pride. He does not think about his death; he neither speaks humbly nor thinks humbly. A further mark of humility is “not contradicting one’s elder.” This is something missing today, and it plainly shows the absence of humility.

Do not contradict someone older than you. The respect that presupposes humility is absent today, especially in the twentieth century. The Apostle Paul foresaw this and wrote to Timothy about what people would be like in this age. Among the sins he describes is contradicting one’s elders. You see a child today giving you a most disrespectful answer. Or you see a young lady sitting hand in hand with her boyfriend, refusing to rise and give up her seat. Then an older woman drags herself aboard, or a man enters...

...after an operation, with one leg injured and an abdominal bandage, dragging himself along, yet she does not rise. That is disrespect. If you say something, the answer is, “I paid for this seat.” And if you speak to the woman whose small child is sitting beside her, though she could hold the child on her lap and give the seat to someone else, she says, “The child’s seat has been paid for, sir.” Is the elderly man travelling on credit? Are they carrying him for free? Did the baby pay for a seat? Of course, we will be repaid in the same coin for the way we behave today. When that child grows up having learned this attitude, others will not rise for us tomorrow. We will pay for it, because whatever we sow, that we shall also reap. Saint Basil includes this among the marks of humility. A humble person will rise at once. It makes no difference who the other person is, what he is, or what he will do.

Such a person always places himself at the service of another. At the same time, he shows his love and compassion toward a person who is made in the image and likeness of God. The humble person is different. The Apostle James gives an exhortation in the fourth chapter of his epistle concerning how a person should conduct himself first toward God and then toward other people. Concerning our conduct toward God, he gives this command: “Humble yourselves before the Lord, and He will exalt you.” Humble yourselves. Once again, he presents this as work that the person himself must do. Someone may now ask, “How can I humble myself before the Lord?” By acknowledging before the Lord...

...that whatever you are, you are through Him. Whatever you possess, you possess because He willed it. Whatever you think, whatever strength or authority you have—everything is His. You must acknowledge that if you are alive and exist, if people are beside you and serve you, if inventors discover medicines, if doctors heal your illness, if you enjoy glory in this world and people applaud you because God gave you a greater intellect or some talent—perhaps the gift of singing—you must attribute all of it to God. You will humble yourself before God and acknowledge that, when you lie down at night, if God so willed...

...you would not wake up; and when you rise in the morning, it is only if God wills that you will live to see evening. This is the person who is humble before the Lord. He makes everything depend upon Him. He looks at all the works around him, at nature and everything that takes place, and sees that whatever comes from God is good—whether cold or heat, earthquake or war, or anything else. You see, whatever God permits is for the good. Such a person acknowledges God’s lordship and is filled with a humble spirit. He will never enter into conflict with God or set himself against Him. God looks upon such a person, and the grace of God will always cover him to the degree that is fitting. For often it is not fitting for grace to cover us to the extent we think it should, or to the extent others think it should.

In His omniscience, God knows what must be taken away from each person, what must be added, and what must be preserved. The Apostle James therefore gives this universal command: “Humble yourselves before the Lord,” and He, James says, will exalt you one day. Some people who are full of humility and of grace in the Holy Spirit may never become known in this world and may depart unnoticed. Yet in the world to come they will be given such a place that, when we too arrive there one day, we will rub our eyes in astonishment. The Evangelist Mark, however, speaks about our relations with other people—about one person’s conduct toward another, rather than a person’s conduct toward God...

In chapter nine, verse thirty-five, he says: “If anyone desires to be first,” if anyone wishes to be regarded as first, “he shall be last of all and servant of all.” In other words, if you are humble and wish to place yourself rightly in your own conscience, you will take a very different position from the proud person. “If anyone desires to be first,” He says, “he shall be last of all.” Do you remember what is related in the fourteenth chapter of Luke? Christ was invited to a meal, and among the things He said there...

Making use of the occasion and the setting, He said, “When you are invited, do not rush to take the places of honor. Someone more distinguished than you may arrive, and then you will be made to get up and move to the back.” And that is humiliating. “Go to the back,” He says, “and let the host himself come and call you: ‘Mr. Panagopoulos, please come forward.’ Then,” He says, “you will be honored.” But you must place yourself last. “I do not belong up there. Let me remain here, off to the side.” If they think you should come forward because they wish to honor you, because you are respected, or because you have rendered some service, then let them do so. You must not seek it. You will place yourself last.

When others applaud you, you will bow your head and say, “My God, shelter me at this moment.” When others congratulate you, you will feel that you are stealing from God, because it was God who gave you whatever gifts you have, enabling others to applaud and praise you. These are things a person must pursue through his own effort. He must struggle against this beast—his own pride, his fallen self. He must struggle to replace all these cancers with virtues and good thoughts, always keeping in mind the teachings of Christ and His Saints.

The Wisdom of Sirach describes the fruit of each person’s work upon himself. In chapter three, verse nineteen, it says: “The greater you are, the more you must humble yourself.” The greater you are—whether in wealth, fame, or position—the more you must hide yourself away and say, “I am nothing.” “And you will find grace before the Lord.” What grace? Will He bring you out so that people may applaud you? No. You will find grace in your petitions and in your needs. Is it the same when a proud man comes before Christ and asks Him for something he needs, and when a man with a contrite heart comes and says, “My God, I am nothing. If You will, have mercy on me”? Will God receive the requests of these two men in the same way?

Do this work upon yourself, he says, and then you will find grace. You will find grace concerning your sins, your needs, your family, your efforts, and your health. In everything, you will find grace in the eyes of God. Woe to the person who is far from the grace of God, because he himself places such obstacles in the way.

These are small details. Yet it is precisely these details that give value to the whole structure. On another occasion I said that Christianity is not merely reinforced concrete: four columns, a slab on top, and some cement underneath. That is not what it is. To make an apartment fit to live in, the details are what cost the most. The rest...

The craftsmanship, the furnishing, and the care—all these details make life and one’s stay there more comfortable. So do not say, “It does not matter.” Do not say, “This is nothing.” Examine the details. These details are like sand: just as the great stones loaded onto a barge will sink it, so too will the sand. And this is the sad thing: if we fall into a grave sin, we notice it. But we do not notice these small sins into which we fall every day.

These things never reach the confessor. Tell me, which of us has ever gone and confessed his pride? “Father, I am proud. Father, I am a proud woman. May God have mercy on me.” Who has ever said that? And yet every sin begins with pride. Pride is also the starting point from which grace withdraws and a person is shattered—in fornication, adultery, theft, fraud, blasphemy, the killing of children, and everything else. Pride is what causes grace to flee; the person is abandoned, falls, and is shattered upon the ground.

I ask again: who has ever confessed it and admitted it with a contrite heart, before the eyes of God and in the presence of his confessor? Who has done this? Sadly, one person in a thousand. Even if I say one, I do not think anyone could prove me wrong. Still, I say that perhaps one in a thousand has ever said, “I am proud.” An ascetic, Saint Mark, offers several sayings on humility. I have two of them here. The first is a beatitude. He says:

“Blessed is he whose life is exalted, but whose mind is humble.” Everything is contained in this saying. Blessed is not simply the man whose life is exalted. He does good works; wherever he goes, he would not even tread upon an ant. Everyone speaks well of him. But what does he think about the good works he performs? There lies the secret. He himself remains humble-minded. He believes that he has done nothing, that he has merely done what he was obliged to do and therefore is entitled to nothing. That is the point. Would you like me to read it again? Listen. Blessed, then, is the man...

whose life is exalted and worthy, who is applauded and congratulated, but who nevertheless remains humble-minded. He says, “I have done nothing”—and he does not say this merely in words, but truly accepts it and says, “My God, shelter me at this moment. These things are Yours. I have done nothing.” My work may stand up under the judgment of the world, and the world may applaud me, praise me, and lift me high above itself; but will it stand up under Your judgment, upon Your scales and by Your measure, my Christ?

How dare I steal from You the applause and glory that belong to You? You illumined my mind so that I could do this; You guided my hands so that I could accomplish that; You strengthened my feet and stirred up my will so that I might carry these things out. Besides, did You not say that our life and our works should be like this before men: “That they may see your good works and glorify your Father who is in Heaven”? Therefore, whatever I do, I do not do it so that I may be glorified. May You, O Lord, be glorified. Do we think this way? We are reluctant to give even fifty drachmas unless our name is placed on the list of benefactors, printed in the newspaper, and we are given a receipt. Many people collect those receipts so that they can show them to the Apostle Peter when they go up there one day.

Someone from Corfu sends me twenty drachmas every year. This year nothing came; I do not know, perhaps he has fallen asleep in the Lord. In any case, may we have his blessing. He writes to me: “You must record in the Saint Marina newsletter that I sent the twenty drachmas, that I am among the founders of the church, in the Saint Marina newsletter for Saint Nektarios, and you must write back confirming that you received them.” All this over twenty drachmas. Thank you. Do you understand what our works are like? It is as this Saint says: we may have an exalted and very active life, but at the same time we must have a humble mind, believing that we possess nothing. For one day Socrates will rise, and although he lived in an age when these Gospels and teachings did not yet exist, he humbled himself and said that...

he knew one thing: that he knew nothing. Do we know that we have done nothing? Who knows the justice of God? Who has ever known God’s measure? Who has ever known God’s scales—how He will weigh my deeds and how He will weigh my words? Who among us knows, at this very moment, how I am speaking, why I am speaking, what I am thinking, and what opinion I have of myself as I speak? Tell me. Once a great preacher delivered a sermon, and when he came down, a man approached to congratulate him. Others were also waiting in line to congratulate him. The man said, “I consider myself fortunate tonight, because I have been given the opportunity to experience two joys.

First, I have the joy of shaking your hand and congratulating you for what you said tonight; and second, I am the first in line to congratulate you.” The preacher replied, “Unfortunately, you are the second.” “How am I second?” the man asked. “No one else came before me. I was first in line.” “The devil came first and told me that I had spoken well. Someone else arrived before you and congratulated me.” Perform any good work, even one that seems to bring Heaven down to earth—or Paradise, as we say; it is only a manner of speaking. Then sit quietly off to the side and say, “My Christ, did You see what was done?” You will find yourself trembling as you ask, “What is happening here?

Did this work truly measure up? Was there perhaps mere sentimentality in it? Was there self-interest? Was there some personal advantage? Was there calculation? Was I thinking, ‘He will give me Paradise because I gave away what was already His’?” Lay all these things before yourself and examine them, and you will be overwhelmed—if you truly possess Christian honor and sensitivity, that is. We must not speak empty words.

One person issues certificates of holiness for another, each sends the other off to Paradise, and in the end we shall all find ourselves in Hell, holding the world’s certificates in our hands. That is not what we seek. Who has truly weighed the matter? Blessed, he says, is not merely the man whose life is exalted—whose dealings, work, and conduct are noble—but the man who is humble-minded, who thinks humbly of himself.

This is not what happens with us. We always want to know what impression our donation made, what impression our gesture made, what impression our conduct or our forbearance made, or whatever else it may have been.

Την ευχή που βρισκόμαστε μέσα στην περίοδο αυτή του Τριωδίου χρησιμοποιείται από την Εκκλησία μας αυτές τις ημέρες, που είναι πολύ περιεκτική, δίδει την βουλή των ανθρώπων πώς πρέπει να σκέπτεται, τι να ζητάει από τον Θεό, τι να προσέχει ταυτόχρονα. Την επαναλαμβάνω αυτή την προσευχή τη μικρή. Λέγει το εξής προς τον Χριστό μας: «Κύριε και Δέσποτα της ζωής μου, πνεύμα αργίας, περιεργίας, φιλαρχίας και αργολογίας μη μοι δως», μη επιτρέψεις δηλαδή, «πνεύμα δε σωφροσύνης, ταπεινοφροσύνης».

«υπομονής και αγάπης χάρισαί μοι τω σω δούλω. Ναι, Κύριε Βασιλεύ, δώρησαί μοι του οράν τα εμά πταίσματα και μη κατακρίνειν τον αδελφό μου», να βλέπω δηλαδή τα λάθη τα δικά μου, γιατί εμείς βλέπουμε τα λάθη των άλλων, τα δικά μας δεν τα βλέπουμε. «Ότι ευλογητός ει εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν». Για μας είναι η τετάρτη, αν καλώς ενθυμούμαι, ομιλία απόψε στη σειρά. Τρίτη, με διορθώνουν. Εντάξει. Μιλήσαμε αναφορικώς με το πνεύμα αργίας, περιεργίας, φιλαρχίας και αργολογίας και σωφροσύνης.

Τώρα είναι το πνεύμα ταπεινώσεως, δηλαδή πνεύμα ταπεινοφροσύνης λέγει εδώ, έτσι. Δεν ξέρω αν έχετε απασχοληθεί ποτέ με αυτό που λέγεται ταπείνωση. Η ταπείνωση έχει και το άλλο της χέρι, που γράφεται εγωισμός. Το ένα είναι η ταπείνωση, το άλλο είναι ο εγωισμός. Ο Σατανάς, ο οποίος ύψωσε τον εγωισμό του να θέσει τον θρόνο του υπεράνω του θρόνου του Θεού, από άγγελος έγινε διάβολος. Ο Θεός, παρότι Θεός, «ἐκένωσεν ἑαυτόν» και έγινε άνθρωπος, «ἐταπείνωσεν ἑαυτόν».

Έγινε άνθρωπος, φόρεσε χώμα, εξευτελίστηκε δηλαδή. Πόσο αντίθετα ενήργησε ο ένας από τον άλλον. Και διότι έκαμε αυτό, «ἐταπείνωσεν ἑαυτόν» και έφτασε μέχρι θανάτου, «θανάτου δὲ σταυροῦ», και απέθανε και ετάφη, γι’ αυτό «ὑπερύψωσε», λέει, «αὐτόν» και του έδωσε το όνομα, «τὸ ὑπὲρ πᾶν ὄνομα», «ἵνα πᾶν γόνυ κάμψῃ ἐπουρανίων καὶ ἐπιγείων καὶ καταχθονίων». Είναι κάτι που πρέπει να απασχολεί κάθε άνθρωπο. Στην Παλαιά Διαθήκη αναφέρεται, στο 66ο κεφάλαιο του Ησαΐου, ο Θεός.

Κάνει κάποτε κάποια συζήτηση με τον εαυτόν του και λέγει εκεί: «Σε ποιον», λέει, «να επιβλέψω, ποιον να προσέξω;» Και απαντά ο ίδιος: «Εἰς τὸν ταπεινὸν τῇ καρδίᾳ». Δεν βλέπει τον πλούσιο, δεν βλέπει τον μορφωμένο. Ταπεινός. Δεν βλέπει τον τεχνίτη, δεν βλέπει τον δυνατόν, τον όμορφον κλπ. Ψάχνει να βρει τον ταπεινόν. Και η ταπείνωση, όπως ξέρετε, είναι κάτι που δεν πουλιέται στην αγορά, ούτε σε κονσέρβα είναι, ούτε παραγγελία γίνεται. Είναι κάτι που ο άνθρωπος θα πρέπει να κουραστεί να το επιτύχει, αυτό το πνεύμα της ταπεινοφροσύνης. Θυμόσαστε...

Ζούμε του Τελώνου και του Φαρισαίου. Τι είπε ο Χριστός μας; «Ὁ ταπεινῶν ἑαυτὸν ὑψωθήσεται» και «ὁ ὑψῶν ἑαυτὸν ταπεινωθήσεται». Είναι μια δουλειά που είναι στα χέρια μας, εξαρτάται από εμάς. Παρακαλώντας βέβαια τον Θεό πάντοτε να μας δίνει ταπεινό φρόνημα, όμως οι βάσεις θα πέσουν από εμάς. Θα το θελήσουμε εμείς πρώτα. Εάν δεν το παραδεχτούμε εμείς ότι μας είναι απαραίτητο αυτό το ταπεινό φρόνημα, ότι ευχαριστεί τον Θεό, ότι δεν διώχνει, δεν απομακρύνει το Πνεύμα το Άγιον, και το ζητήσουμε από τον Θεό.

Ο Θεός θα μας το δώσει. Θέλω όμως να σας επιστήσω, σε αυτό το σημείο, την προσοχή. Ότι, παρότι εδώ ο Άγιος το φέρει ως δωρεά, «Χάρισαί μοι τῷ σῷ δούλῳ», τότε μου λέει να μου χαρίσεις, θα μου το δώσεις δωρεάν. Δεν είναι κάτι πληρωτικό, δεν πληρώνεται. Είναι δώρο. «Χάρισαί μοι τῷ σῷ δούλῳ». Παρ’ όλα αυτά, όμως, είναι κάτι που δεν αναφέρεται μέσα στους καρπούς του Πνεύματος του Αγίου. Εάν ανοίξουμε την προς Γαλάτας επιστολή του Παύλου, στο 5ο κεφάλαιο, στίχος 22 και κατωτέρω, εκεί θα βρούμε τους καρπούς του Πνεύματος του Αγίου. Παρουσιάζεται δηλαδή το Πνεύμα το Άγιον.

Ένα δέντρο, όπως θα λέγαμε, το οποίο παράγει ορισμένους καρπούς. Λέγει το εξής: «Ὁ δὲ καρπὸς τοῦ Πνεύματός ἐστιν ἀγάπη, χαρά, εἰρήνη, μακροθυμία, χρηστότης, ἀγαθωσύνη, πίστις, πραΰτης, ἐγκράτεια». Όλα αυτά είναι παράγωγα του Αγίου Πνεύματος. Πώς, παραδείγματι, το γάλα έχει 42 παράγωγα, έτσι και το Πνεύμα το Άγιο έχει τα δικά του τα χαρίσματα. Αν δεν υπάρχει χάρις Πνεύματος Αγίου, δεν μπορεί να υπάρχει αγάπη.

Αγάπη από εκείνη που γκρεμίζει τους ανθρώπους από την Ακρόπολη, αυτή είναι του διαβόλου αγάπη. Αγάπη στο θηρίον, αγάπη; Όχι αγάπη. Να πονάς και αγάπη, ο έρωτας αυτός που λέμε εμείς αγάπη, αγαπιούνται τα παιδιά, αγαπιούνται τα ζευγάρια, τι σατανική αγάπη. Και λέμε γι’ αυτή την αγάπη, τι είναι; Παράγωγον του σατανά και του εγωισμού και της σαρκός και των παθών, αλλά το τέλος είναι Ακρόπολις πολλές φορές. Αγάπη που σώζει, αγάπη που συγχωρεί, αγάπη που ανέχεται, αγάπη που συγκαταβαίνει, αγάπη που θυσιάζεται, τέτοια αγάπη, αυτά είναι δώρα Πνεύματος Αγίου. Εδώ, όπως ακούσατε, στους καρπούς του Πνεύματος ο Παύλος δεν συμπεριλαμβάνει την ταπείνωση.

Συνεπώς είναι κάτι που θα το βάλει κατεξοχήν ο άνθρωπος. Ο Θεός, ταπεινός από τη φύση του, δεν δίδει στον άνθρωπο εγωισμό, εάν ο ίδιος δεν προκαλέσει τον εγωισμό. Όμως το να παρακαλεί τον Θεό, «Θεέ μου, δίδε μου ταπεινό φρόνημα, διατήρησέ μου την ψυχική μου κατάσταση σε τέτοια κατάσταση που να μην διώχνει τη χάρη του Πνεύματος του Αγίου», το θέλει αυτό ο Θεός. Όμως κατεξοχήν είναι μια εργασία αυτή η οποία θα προσφερθεί κατά το 90% από τον άνθρωπο. Γι’ αυτό μην αναζητήσετε έξω του εαυτού σας και να από μέσα ικανοποιείτε το εγώ σας.

Το πείσμα σας, ικανοποιείται η κακία σας, βρίσκει ανακούφιση. Δεν είναι έτσι. Όταν μπει ταπείνωση στη μέση, τα πράγματα αλλάζουν. Μπορεί και να ζημιωθείς, μπορεί και να εξευτελιστείς κατά κόσμον. Μπορεί πολλά, μπορεί. Όμως, όταν έχεις ταπεινό φρόνημα, όλα θα δέχεσαι. Δεν ζητήσαμε αυτό το πράγμα. Ζητήσαμε για τα παιδιά μας μόρφωση. Ζητήσαμε γνώση. Ζητήσαμε υγεία. Ζητήσαμε χρήματα, να αποκατασταθούν. Ζητήσαμε άντρες για τα κορίτσια μας και κοπέλες για τα αγόρια μας. Ζητήσαμε, ζητήσαμε. Να έχουν όμως ταπεινό φρόνημα δεν ζητήσαμε. Για να μην είμαι απόλυτος, ελπίζω να υπάρχουν μεταξύ μας ψυχές.

Ακούνε αυτή την ώρα ή που θα ακούσουν μελλοντικώς από τον πολλαπλασιασμό αυτού του λόγου διά των κασετών και να ζητούν, αλλά είναι ένας στους χίλιους. Ο κανόνας είναι ότι τέτοια σκέψη δεν περνάει. Κι αλίμονο από τον άνθρωπο που θα είναι εγωιστής και θα λέει πως δεν είναι εγωιστής. Κι αλίμονο από τον άνθρωπο που θα συγκατοικήσει με εγωιστή ή θα πέσει στα χέρια εγωιστού. Αλίμονο όποιου. Θα υποφέρει από αυτόν τον κόσμο. Εθνομάρτυρας θα γίνει από αυτόν τον κόσμο. Άλλο πράγμα ο εγωισμός, που είναι ακριβώς το αντίθετο της ταπεινοφροσύνης. Ναι, πολλά στραβά πράγματα για να μην πέσει ο εγωισμός μας, να μην πέσει κάτω, το λεγόμενον, η μύτη μας. Ναι, πολλά πράγματα παθαίνουν. Πολλές ταπεινώσεις και ζημιές υλικές και ηθικές και δεν ξέρω τι.

Ζητήστε λοιπόν αυτή την ταπείνωση και μέσα σας και στον ουρανό, ζητήστε την. Η ταπείνωση δεν εκδηλούται και ούτε φαίνεται εξωτερικώς. Δεν έχει σημεία εξωτερικά η ταπείνωση, που μπορεί να καταλάβει κανείς ότι αυτός είναι ταπεινός. Γιατί πολλοί ταπεινολογούντες είναι εγωιστές. Λένε ότι εγώ είμαι ταπεινός. «Η ταπεινή δούλη σου», γράφει, υπογράφει. Εωσφορικός εγωισμός αυτός. «Η αμαρτωλή δούλη», το καταλαβαίνω. «Η ταπεινή δούλη», αυτό δεν το καταλαβαίνω. Πρέπει με φόβο και με τρόμο ο άνθρωπος να παίρνει τη λέξη ταπεινός, αν τη βάλει στον εαυτό του. Δεν ξέρω πόσοι μπορεί να είναι ταπεινοί στην ανθρωπότητα. Είναι μεγάλη αμαρτία και πολύς εγωισμός να παραδέχεται ο άνθρωπος ότι είναι ταπεινός.

Κι αν είναι ταπεινός, από τη στιγμή που θα πιστέψει ότι είναι ταπεινός, έχει πέσει, είναι εγωιστής. Είναι τόσο λεπτό πράγμα, όπως λέει ένας πατήρ της Εκκλησίας, η ταπείνωση, όπου όταν δει ότι αναγνωρίστηκε από τον κάτοχον, φεύγει. Πόσο λεπτό πράγμα είναι η ταπείνωση. Δηλαδή ανεγνώρισα εγώ ότι είμαι ταπεινός; Έφυγε από μένα. Άντε να το ερμηνεύσεις, άντε να προχωρήσεις. Και εντούτοις, αν υπάρχουν καταστάσεις, αν υπάρχουν φιλονικίες, αν υπάρχουν αδελφοκτονίες, αν υπάρχουν μίση, στη βάση είναι ο εγωισμός. Το αντίθετο της ταπεινοφροσύνης.

Η ταπεινοφροσύνη πάντα στέκει, γιατί είναι συνδυασμένη με την αγάπη. Αν δεν υπάρχει ταπεινοφροσύνη, δεν υπάρχει ούτε αγάπη. Δεν μπορεί να πεις ότι αγαπώ, αλλά θα γίνει αυτό. Δεν γίνεται αυτό. Είναι παράγωγο το ένα του άλλου, το ένα προϋποθέτει το άλλο. Δεν ξέρω αν προσέξατε στα αρνητικά. Τι είπε; «Πνεύμα», λέει, «αργίας, περιεργίας». Δεν βάζει περιεργίας πρώτα, βάζει αργίας πρώτα. Ένας που είναι τεμπέλης, που δεν κάνει, θα είναι και περίεργος. Κάθεται να χαζεύει ή από το παράθυρο ή από την ταράτσα ή στην τηλεόραση.

Φιλαρχία. Φιλαρχία, αργολογία. Βάζει την αργία πρώτα. Αυτά τα έχουν ως παράγωγα. Δεν λέει την αργολογία, γιατί άμα δεν αδειάζεις, άμα πάντοτε κοιτάζεις να αξιοποιήσεις τις ώρες σου, να μη χάνεις λεπτό, δεν θα αδειάσεις να κουτσομπολέψεις και να συζητήσεις και λοιπά. Βάζει λοιπόν τη βάση, την αργία, την τεμπελιά, που είναι μήτηρ πάσης κακίας. Και από εκεί βγαίνουν όλα τα εγγονάκια από κάτω. Το ίδιο λοιπόν λέγει και από εδώ πέρα. Για να βγει αγάπη πιο κάτω, γιατί ζητάει να του δώσει αγάπη, θα πρέπει να προϋπάρξει η ταπείνωση. Ταπείνωση. Για να βγει η υπομονή, που λέει πιο κάτω, θα πρέπει να προϋπάρξει η ταπείνωση, γιατί αν ο άνθρωπος δεν είναι ταπεινός, δεν έχει ούτε υπομονή ούτε αγάπη. Είναι βαλμένα στη σειρά και δεν μπορεί να πει «εγώ είμαι ταπεινός», εφόσον δεν έχει αγάπη και δεν έχει υπομονή. Αποδεικνύεται από εκεί, το ένα αποδεικνύει το άλλο. Αυτό που ο άνθρωπος, αν αναζητήσει στον εαυτό του να βρει πού στέκεται, θα βρει ότι είναι γυμνός από όλες αυτές τις αρετές. Ταπείνωση, επί το πλείστον, δεν υπάρχει.

Είναι και έκδηλος πολλές φορές, το βλέπουν. Έρχεται ένας άνθρωπος στο σπίτι να μας επισκεφτεί, εμείς θα ανοίξουμε την γκαρνταρόμπα να δείξουμε τι έχουμε ράψει, τι δώρα μας φέρανε. Είναι δύο άλλα πράγματα. Θα μιλήσουμε για τον γάτο μας, θα μιλήσουμε για τον σκύλο μας, θα μιλήσουμε για τον κήπο μας, θα μιλήσουμε για τα άνθη μας, τα πάνω. Είναι ο εγωισμός μας επιδεικνυόμενος, επιδεικνυόμενος. Τι δεν λέμε, δεν ξέρω τι άλλο θα δείξουμε. Είναι ο εγωισμός μας. Πλην της ψυχής μας, η οποία είναι γυμνή, γι’ αυτή δεν θα μιλήσουμε τίποτα, δεν θα γίνει καμιά συζήτηση. Πόσες περιπτώσεις είναι που δυσκολεύουν τον άνθρωπο, από τον εγωισμό του να μην κυκλοφορείς. «Μα μπορώ να βγω έτσι έξω; Μπορώ να κάνω αυτό; Μπορώ να κάνω το άλλο;» Γιατί; Είναι ο εγωισμός του, να μην χάσει.

Κανένα καράτι από τον εγωισμό. Δεν υπάρχει ταπείνωση. Ο άνθρωπος πρέπει να κατεβαίνει πολύ κάτω. Να μην πιστεύει τίποτα για τον εαυτό του, ότι είναι κάτι ή ότι έχει κάτι. Γιατί κι αν έχει κάτι, είναι διαχειριστής του κάτι. Δεν είναι κάτοχος του κάτι. Είναι διαχειριστής, δεν είναι κάτοχος. Μα ούτε του σπιτιού, μα ούτε της γης που πατεί. Δεν είναι δική του. Αγοράζουμε εμείς και φράζουμε εμείς και έχουμε οικόπεδα εμείς. Μα δικά μας δεν είναι, είναι άλλου. Όπως έχω πει άλλη μια φορά, δεν είναι ούτε σου ούτε μου, είναι του. Ούτε δικά σου ούτε δικά μου, είναι δικά του. Όταν ήρθαμε εδώ, τα βρήκαμε εδώ. Εδώ θα τα αφήσουμε να φύγουμε. Τα σάβανα δεν έχουν τσέπες για να πάρουμε τίποτα κοντά. Σας το είπα και προχτές. Και κατά συνέπεια τον άνθρωπο πρέπει να τον ταπεινώνει.

Διαβάσετε τις γνώμες των Πατέρων επάνω σε αυτές τις σκέψεις που σας λέγω, θα απογοητευτείτε, διότι δεν έχουμε κάνει κανένα βήμα και καμιά ενέργεια να αποκτήσουμε αυτή την ταπείνωση. Ακούστε μια γνώμη του Μεγάλου Βασιλείου. Λέγει, δίδει τον ορισμό. Τι θα πει; Λέγει: «Ταπείνωσίς ἐστι τὸ λογίσασθαι ἑαυτὸν ἁμαρτωλόν». Το πιστεύουμε εμείς; Δεν το πιστεύουμε οι περισσότεροι. Μπορεί να το λέγομε, «είμαι αμαρτωλός» ή... Αν το πίστευες ότι είσαι αμαρτωλός, θα πήγαινες να θεραπευτείς και, εφόσον υπάρχει δωρεάν το φάρμακο, δωρεάν ο γιατρός.

Δεν πηγαίνεις, πάει να πει ότι εν λόγω λες ότι είσαι αμαρτωλός. Εν έργω απορρίπτεις ότι είσαι αμαρτωλός. Διότι όταν λέμε «είμαι άρρωστος και μάλιστα βαριά», αλλά ταυτόχρονα, παρότι είναι δωρεάν ο ιατρός, δωρεάν το νοσοκομείο και τα φάρμακα, δεν πηγαίνω, τότε κοροϊδευόμαστε. «Ταπείνωσις», λοιπόν, λέει, τι είναι; «Τὸ λογίσασθαι ἑαυτὸν ἁμαρτωλόν», ότι στην πραγματικότητα δηλαδή ότι είμαι αμαρτωλός και «μηδὲν καλὸν ποιεῖν ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ». Και παρότι έχεις κάνει όλα τα καλά του κόσμου και σε έχουνε γράψει σε όλους τους πίνακες των ευεργετών και των δωρητών.

Παρότι σου φιλούν τα πόδια στο πέρασμά σου οι άνθρωποι από τις ευεργεσίες που έχεις κάνει, εσύ θα νομίζεις, θα πιστεύεις ότι ενώπιον του Θεού δεν έχεις κάνει τίποτα καλό. Έχεις αυτό το φρόνημα, άνθρωπε; Έχω αυτό το φρόνημα; Αυτό είναι το θέμα. Αυτό το φρόνημα, αν το ’χομε. Και θα το έχετε προσέξει. Πάει να τρυπήσει η κοιλιά μας για να μιλήσουμε για κάτι καλό που κάναμε. Τρυπάει η κοιλιά μας να μάθουν οι άλλοι ότι νηστέψαμε, κάναμε ένα τριήμερο ή ότι δεν τρώμε λάδι. Τρυπάει η κοιλιά μας να το πούμε. Τι είναι αυτό; Είναι εγωισμός. Να μάθουν τις αρετές μας, την πνευματική μας προκοπή, είναι εγωισμός, καραμπινάτος εγωισμός. Όχι απλός εγωισμός, καραμπινάτος εγωισμός. Δεν είναι φυσικά τα πράγματα.

Το πιστεύω ότι, κι αν παραδεχτούμε ότι ενήστευσα ή νηστεύω, όπως λέγω, ή δίδω μια δεκάρα κλπ., ή ελεώ κάποιον με τον λόγο μου ή δεν ξέρω τι, με μία δύναμη άλλη που έχω, έχω ένα μέσο και βοηθώ κάποια ψυχή που έχει ανάγκη, ότι όλα αυτά πιθανώς στα μάτια του Θεού να μην είναι σωστά, να μην αντέχουν για να πληρωθώ μια μέρα και να αμειφθώ γι’ αυτά. Διότι δεν είναι γνήσια, υπάρχει μέσα ιδιοτέλεια, υπάρχει υπολογισμός, υπάρχει εγωισμός και απορρίπτεται. Βρίσκει ξένες ύλες ο Χριστός μέσα στα έργα μου και στη συμπεριφορά μου. Δεν υπάρχει αυτό το πράγμα. Αυτός είναι λοιπόν ο ορισμός. Ένα άλλο πάλι που συνεχίζει και λέγει είναι το εξής: Ποιο είναι το έργον της ταπεινώσεως;

Εμφανίζει δηλαδή έναν ταπεινό άνθρωπο, στην πράξη τώρα, όχι στη θεωρία. Στην πράξη πώς θα φανεί; «Τὸ δὲ ἔργον τῆς ταπεινώσεώς ἐστιν ἡ σιωπή». Έχουμε εμείς το στόμα κλειστό; Αποφεύγουμε να μιλήσουμε για τις αρετές μας; Αποφεύγουμε να μιλήσουμε γενικά για τον εαυτό μας, εκτός και βρεθούμε στην ανάγκη και πρέπει να απαντήσουμε; Δεν συμβαίνει. Λοιπόν, «τὸ ἔργον τῆς ταπεινώσεώς ἐστιν ἡ σιωπή καὶ τὸ μὴ μετρεῖν ἑαυτὸν ἐν τινί», και να μη μετράς τον εαυτό σου με κάποιον άλλον. Διότι όταν μετράμε τον εαυτό μας με κάποιον άλλον, εμείς συνήθως τον εαυτό μας τον μετρούμε με τους κατωτέρους μας.

Παρουσιαζόμαστε άγιοι. Δεν μετρούμε τον εαυτό μας με τους Αγίους για να δούμε ότι είμαστε σατανάδες, αλλά με τους κατωτέρους μας. Μάλιστα κάποτε μιλούσα στα Κάτω Πατήσια, ένα παρεμφερές, και είπε από πάνω: «Πάτερ μου», λέει, «εγώ έχω κάνει 7 εκτρώσεις. Είμαι στην ίδια κατηγορία με μία άλλη που γνωρίζω που έχει κάνει 19».

Καταλαβαίνετε; Πήρε εκείνη που έχει κάνει 19 και βρίσκεται αυτή, έχει κάνει 7, είναι καλύτερα. Δεν παίρνει εκείνη που δεν έχει κάνει κανένα και έχει κάνει και τα παιδάκια που της έδωσε ο Θεός, 4, 5, 6, 3, 2, 10, πόσα της έδωσε. Παίρνει την άλλη και βρίσκεται με αυτά της εντάξει. Απαγορεύεται, λέει, να μετράς τον εαυτό σου με κανέναν. Αν υπήρχε εδώ, θα μπορούσα, αν τον είχα τον γέροντα εδώ, τον...

Ευχαριστούμε, θα σου έλεγα, γέροντα. Πρόκειται να παραλληλίσω τον εαυτό μου με κάποιον προχωρημένο, καλύτερό μου πνευματικό, και να βρίσκω τον εαυτό μου σκάρτον, δεν θα ήταν καλό; Ασφαλώς η απάντηση θα ήταν ότι αυτό κάνε το, αλλά δεν το κάνουμε ως επί το πλείστον. Κοιτάμε τους χειροτέρους μας εμείς και πράγματι, εδώ που τα λέμε, να μην είμεθα και απόλυτοι, είμεθα οι μονόφθαλμοι στους τυφλούς. Αλλά στους ανοιχτομάτες όμως δεν είμαστε. Καταλάβατε; Έτσι είναι. «Καὶ τὸ μὴ μετρεῖν», λέγει, «ἑαυτὸν ἐν τινί». Το βλέμμα χαμηλά ο άνθρωπος ο ταπεινός, το βλέμμα του το έχει κάτω. Δεν περιεργάζεται. Δεν επιτρέπει στις θυρίδες αυτές να εισέρχονται πράγματα μέσα.

Θα αναγκαστεί να κρίνει, θα αναγκαστεί να κατακρίνει. Πολλά πράγματα τον προλαμβάνει. Ταπεινός, λοιπόν, για να μην πλεχτεί στα δίχτυα και στα γρανάζια της αμαρτίας, του σατανά, πρέπει, λέει, να έχει τα μάτια του προς τα κάτω, να βλέπει μόνον να μην πέσει σε κάποια τρύπα μέσα. Τα άλλα να μην τα περιεργάζεται. Το έχει προ οφθαλμών τον εαυτού θάνατον.

Ο ταπεινός άνθρωπος πιστεύει στον θάνατό του. Εμείς χτυπάμε, όπως ξέρετε, ως επί το πλείστον ξύλα. Δεν θέλουμε να το παραδεχτούμε. Γιατί δεν ταπεινώνεσαι, άνθρωπε, να παραδεχτείς ότι είσαι χώμα και θα πας στο χώμα; Πώς δεν το κάνεις αυτό το πράγμα; Και μένουμε με τον εγωισμό μας. Εγώ προσέχω την υγεία μου. Εγώ έχω γιατρό. Εγώ έχω οικία. Εγώ πηγαίνω στην εξοχή. Κάνω τα μπάνια μου κλπ. Ωχ!

Έχε τον θάνατό σου. Γιατί να έχεις τον θάνατό σου; Διότι, όταν έχεις τον θάνατό σου, σε προλαμβάνει από πολλά άσχημα πράγματα. Ο Πατριάρχης Αλεξανδρείας, Άγιος Ιωάννης ο Ελεήμων, είχε το φέρετρό του φτιάξει και είχε δώσει εντολή στον διάκονό του: «Όταν με βλέπεις να έχω φροντίδες, πράγματα και λοιπά, να έρχεσαι να μου λες: “Έχετε να διατάξετε τίποτα άλλο για τον τάφο σας, Άγιε Πατριάρχα;”» Να του υπενθυμίζει τον θάνατό του. Δεν έχει, λοιπόν, κάνει λάθος ο Άγιος, ο οποίος υπενθυμίζει εδώ: ο άνθρωπος να έχει πάντοτε προ οφθαλμών τον θάνατό του. Ο θάνατος είναι που τον άνθρωπο τον προσγειώνει. Πώς λέγει εκεί πέρα επιγραμματικότατα το τροπάριο της κηδείας; Λοιπόν, λέγει: «Τα οστά...»

«...τα γεγυμνωμένα», και είπον: «Τι θα πει βασιλιάς, τι θα πει στρατιώτης, τι θα πει πένης, τι θα πει πλούσιος; Κόκαλα». Όταν σκεφτεί ο άνθρωπος ότι κάποτε θα γίνει ένα μικρό τσουβαλάκι κόκαλα, και αν αφήσει και τίποτα άθεους πίσω, νεαρούς γιους, και τον βάλουν και στη φωτιά και τον κάψουν...

θα αφήσει ένα σακουλάκι στάχτη, μερικά γραμμάρια. Όταν σκεφτεί, λοιπόν, ότι ο άνθρωπος φτάνει σε αυτό το κατάντημα, η μύτη του θα κοντύνει λίγο, θα προσέχει τα συμφέροντα, δεν θα βλέπει τα παραπάνω, αλλά θα βλέπει κάτω. Όταν, όμως, ο άνθρωπος δεν σκέπτεται ότι θα πεθάνει...

Ρετρότου. δεν βλέπει τον θάνατό του, το μυαλό του παίρνει αέρα, δεν προσέχει τις αμαρτίες, ούτε τις σωματικές ούτε τις άλλες αμαρτίες, και κάνει και ζημιές. Η συμπεριφορά του δεν είναι καλή προς τα έξω, ο εγωισμός του γίνεται οδοστρωτήρας, δεν βλέπει ανθρώπους, βλέπει αντικείμενα, δεν βλέπει αδελφούς, δεν βλέπει συνδούλους. Νομίζει — αυτό είναι το θέμα της φιλαρχίας που λέει από πάνω — αυτός βλέπει, αυτός είναι, αυτός τα ξέρει, αυτός γνωρίζει. Οι άλλοι είναι τίποτα μπροστά του. Γι’ αυτό λέγω, αν αυτές τις μέρες μπορούσαμε να εμβαθύνουμε στα κείμενα της Εκκλησίας, πόσα πράγματα προσφέρει για να έχουμε για όλη μας τη ζωή.

Το έργο της ταπεινώσεως, συν τοις άλλοις, έχει και το έχειν προ οφθαλμών τον εαυτού θάνατον. Ακόμη, το μη ομιλείν εν ματαιολογίαις, να μην ομιλεί ο άνθρωπος για μάταια πράγματα. Όλοι οι εγωιστές καταπιάνονται και συζητούν για πράγματα κλπ., για μόδες, για σχέσεις, για κατακτήσεις, για ταξίδια, για κρουαζιέρες. Είναι εξωστρεφής ο άνθρωπος αυτός, έχει εγωισμό ο άνθρωπος αυτός. Δεν σκέπτεται τον θάνατό του, δεν ταπεινολογεί ούτε ταπεινοφρονεί. Και το τρίτο, το τέταρτο, έχει: το μη αντιλέγειν τω μείζονι. Κάτι που λείπει σήμερα. Βέβαια, διακρίνεται καθαρά ότι δεν υπάρχει ταπείνωση.

Μην αντιλέγεις στον μεγαλύτερό σου. Σεβασμός αυτός, ο οποίος προϋποθέτει ταπείνωσιν, δεν υπάρχει σήμερα, κατ’ εξοχήν τον 20όν αιώνα. Το είχε προβλέψει, άλλωστε, αυτό το πράγμα ο Παύλος και έχει γράψει εκεί πέρα στον Τιμόθεο πώς θα είναι ο κόσμος σε αυτόν τον αιώνα. Μέσα σε όλα, βέβαια, είναι αυτή η αμαρτία, το αντιλέγειν τω μείζονι. Βλέπεις τώρα ένα μικρό και σου δίνει μίαν απάντηση ασεβεστάτην. Επίσης, τη δεσποινίδα καθημένη και κρατουμένη χέρι με χέρι με τον φίλο της και να μην σηκώνεται απάνω να δώσει το κάθισμά της. Κάποια στιγμή σύρεται η άλλη ή μπαίνει ο άλλος...

εγχειρισμένος, με ένα ποδάρι, με έναν κοιλεπίδεσμο και λοιπά, και σύρεται και δεν σηκώνεται. Ασέβεια. Και αν μιλήσεις: «Έχω πληρώσει», είναι η απάντηση. Και αν μιλείς στην κυρία που έχει το μικρό δίπλα, που μπορεί να το πάρει στα πόδια της, να προσφέρει σε έναν άλλον: «Έχει πληρώσει θέση, κύριε». Μήπως αυτός πάει βερεσέ; Τον πάνε τζάμπα τον γέροντα; Έχει πληρώσει θέση το μωρό; Βέβαια, αυτά θα πληρωθούν με το ίδιο νόμισμα, όπως εργαζόμαστε σήμερα. Γιατί, όταν μεγαλώσει αυτό και μάθει κατ’ αυτή την έννοια, δεν θα σηκώνονται οι άλλοι αύριο. Θα τα πληρώσουμε. Γιατί, όπως σπέρνουμε, έτσι και θα θερίσουμε. Το έχει βάλει, εν πάση περιπτώσει, μέσα στα γνωρίσματα. Ένας ταπεινός άνθρωπος αμέσως θα σηκωθεί. Ποιος είναι, τι είναι, τι θα κάνει;

Ο άνθρωπος πάντοτε τίθεται στην υπηρεσία του άλλου, δείχνει ταυτόχρονα και την αγάπη του, δείχνει τη συμπάθειά του προς ένα πρόσωπο που είναι εικόνα και ομοίωση του Θεού. Διαφέρει ο ταπεινός άνθρωπος, εν πάση περιπτώσει. Έχει, μάλιστα, ο Ιάκωβος μια προτροπή δώσει — είναι στο τέταρτο κεφάλαιό του αυτή — γενικά πώς ο άνθρωπος πρέπει να συμπεριφέρεται πρώτα έναντι του Θεού και έπειτα έναντι των ανθρώπων. Έναντι του Θεού ρίχνει το εξής σύνθημα: «Ταπεινωθείτε ενώπιον του Κυρίου και υψώσει υμάς». Ταπεινωθείτε. Σ’ αυτή πάλι το δίνει έργο του ανθρώπου. Τώρα θα πει κανείς: «Πώς μπορώ να ταπεινωθώ εις τον Κύριον;» Αναγνωρίζοντας εις τον Κύριον...

ό,τι είσαι, είσαι δι’ αυτού. Ό,τι έχεις, το έχεις διότι το ήθελε αυτός. Ό,τι σκέπτεσαι, αν έχεις δυνάμεις, αν έχεις εξουσία, ό,τι έχεις είναι δικό του. Να παραδέχεσαι: αν ζεις, αν υπάρχεις, αν υπάρχουν άνθρωποι δίπλα σου και σε εξυπηρετούν, αν υπάρχουν εφευρέται και βρίσκουν φάρμακα, αν υπάρχουν γιατροί και σου θεραπεύουν την ασθένειά σου, αν έχεις δόξα στον κόσμο τούτον και σε χειροκροτούν διότι σου έδωσε μυαλό περισσότερο και κυκλοφορείς, σου έδωσε κάποιο τάλαντο, ξέρω εγώ, τραγουδιού, και όλα αυτά θα τα αποδίδεις στον Θεόν. Θα ταπεινωθείς ενώπιον του Θεού, θα παραδέχεσαι ότι το βράδυ που πέφτεις, αν ήθελε ο Θεός...

δεν θα ξυπνήσεις, και το πρωί που σηκώνεσαι, αν θέλει ο Θεός θα βραδιάσεις. Αυτός είναι ο ταπεινός ενώπιον του Κυρίου. Τα πάντα εξαρτά από Αυτόν. Τα βλέπει όλα τα έργα, τα γύρω του, της φύσεως κλπ. που γίνονται, ότι όσα είναι από τον Θεό είναι ωραία. Μα κρύο είναι, μα ζέστη είναι, μα σεισμός είναι, μα πόλεμος είναι, μα τι είναι. Βλέπετε, όσα τα επιτρέπει ο Θεός είναι καλά. Του αναγνωρίζει, δηλαδή, την κυριότητα του Θεού. Αυτός εμφορείται από πνεύμα ταπεινό. Δεν πρόκειται να συγκρουστεί ποτέ ο άνθρωπος αυτός και να βρεθεί αντιμέτωπος με τον Θεό. Επ’ αυτόν επιβλέπει ο Θεός. Η χάρις του Θεού πάντοτε θα τον σκεπάζει όσο πρέπει. Γιατί πολλές φορές δεν πρέπει να μας σκεπάσει όσο εμείς νομίζουμε ή όσο άλλοι νομίζουν για μας.

Ο Θεός, εν τη παντογνωσία του, γνωρίζει του καθενός τι πρέπει να του αφαιρέσει, τι να του προσθέσει ή τι να του διατηρήσει. Ο Ιάκωβος, λοιπόν, δίνει γενικό πρόσταγμα, γενικό σύνθημα: «Ταπεινωθείτε ενώπιον του Κυρίου», και αυτός, λέει, θα σας υψώσει μίαν ημέρα. Γιατί υπάρχει εκδοχή άνθρωποι πλήρεις ταπεινώσεως και χάριτος εν Πνεύματι Αγίω εις τον κόσμο τούτον να μην παρουσιαστούν, να φύγουν αφανείς, όμως θα τοποθετηθούν κάπου εις τον κόσμο εκείνον, που θα τρίβουμε τα μάτια μας όταν βρεθούμε κάποτε κι εμείς εκεί. Ο δε Μάρκος ο Ευαγγελιστής, για μας τους ανθρώπους τώρα, γενικότερα στη συμπεριφορά ανθρώπου μετά ανθρώπου, όχι στη συμπεριφορά ανθρώπου έναντι του Θεού...

ένατο κεφάλαιο, στίχος 35, λέγει το εξής: «Ει τις θέλει πρώτος είναι», όποιος θέλει να θεωρείται πρώτος, «έστω πάντων έσχατος και πάντων διάκονος». Δηλαδή, μες στη συνείδηση του ανθρώπου, αν θέλεις να τοποθετηθείς, εάν είσαι ταπεινός, θα τοποθετηθείς καλύτερα σε σχέση με έναν εγωιστή. «Ει τις θέλει πρώτος είναι», λέει, «έστω πάντων έσχατος». Θυμόσαστε μια φορά που αναφέρεται στο 14ο κεφάλαιο του Λουκά; Ο Χριστός μας εκλήθη σε ένα τραπέζι και, μέσα σε εκείνα που είπε...

εκμεταλλευόμενος τον χρόνο και τον τόπο, είπε: «Όταν σας καλούν, μη σπεύσετε να καταλάβετε τις πρώτες θέσεις. Μήπως έρθει κανένας εντιμότερός σας και τότε θα αναγκαστείτε να σηκωθείτε και θα πάτε πίσω». Και αυτό είναι προσβλητικό. «Πηγαίνετε», λέει, «πίσω, και να έρθει ο ίδιος να σας καλέσει: “Περάστε, κύριε Παναγόπουλε, μπροστά”. Τότε», λέει, «είναι...» Εσύ, όμως, θα τοποθετείς τον εαυτό σου έσχατον. «Εγώ δεν είμαι για εκεί. Αφήστε με εδώ πέρα στην άκρη μου». Αν αυτοί το νομίζουν ότι πρέπει να έρθεις προς τα μπροστά, διότι τους περιποιείς σε τιμή, διότι το πρόσωπό σου είναι σεβαστό, διότι είσαι ο άνθρωπος που προσφέρεις υπηρεσία, ξέρω ’γω, και λοιπά, να το κάνουν αυτοί. Εσύ να μην το επιδιώξεις. Θα τοποθετήσεις τον εαυτό σου έσχατο.

Σε χειροκροτούνε οι άλλοι, εσύ θα βάλεις το κεφάλι κάτω και θα λες: «Θεέ μου, σκέπασέ με αυτή την ώρα». Θα σου λένε «μπράβο» οι άλλοι, εσύ θα νιώθεις ότι κλέβεις τον Θεό, διότι ο Θεός είναι εκείνος που σου έδωσε ό,τι σου έδωσε, ώστε να σε χειροκροτούν οι άλλοι και να σου λένε «μπράβο» οι άλλοι. Αυτά είναι πράγματα τα οποία ο άνθρωπος θα επιδιώξει μόνος του. Θα παλέψει απάνω στο θηρίο αυτό, τον εγωισμό του, απάνω στον κακόν εαυτόν του. Θα παλέψει ο άνθρωπος να αντικαταστήσει όλα αυτά τα καρκινώματα με αρετές, με αγαθές σκέψεις, έχοντας υπόψη του τις γνώμες τόσο του Χριστού μας όσο και των Αγίων του.

Η Σοφία Σειράχ λέγει το αποτέλεσμα της εργασίας ενός εκάστου επί του εαυτού του. Γάμμα κεφάλαιο, στίχος 19. Το εξής: «Όσον μέγας ει, τοσούτω ταπείνου σεαυτόν». Όσο μεγαλύτερος είσαι, μα σε χρήμα, μα σε δόξα, μα σε θέση, μα, μα, εσύ τόσο να κρύβεσαι κάτω και να λες: «Δεν είμαι τίποτα». «Και έναντι Κυρίου ευρήσεις χάριν». Τι χάρη; Θα σε βγάλει αυτός να σε χειροκροτήσουν; Όχι. Στα αιτήματά σου και στις ανάγκες σου. Όμοιο να παρουσιαστεί ένας εγωιστής μπροστά στον Χριστό και να τον παρακαλεί κάτι για την ανάγκη του κι όμοιο να παρουσιαστεί ένας συντετριμμένος στην καρδία: «Θεέ μου, δεν είμαι τίποτα. Αν θέλεις, με ελεείς»; Το ίδιο θα το εκλάβει ο Θεός, του ενός το αίτημα και του άλλου;

Αυτήν την εργασία να την κάνεις εσύ, λέγει, και τότε θα βρεις χάρη. Θα βρεις χάρη στις αμαρτίες, θα βρεις χάρη στις ανάγκες, θα βρεις χάρη στην οικογένειά σου, στην προσπάθειά σου, στην υγεία σου. Στα πάντα θα βρεις χάρη στα μάτια του Θεού. Αλίμονο στον άνθρωπο ο οποίος είναι μακριά της χάριτος του Θεού, διότι μόνος του βάζει εμπόδια τέτοια...

μέση. Είναι μικρολεπτομέρειες αυτές. Εντούτοις, όμως, αυτές είναι εκείνες που αξιοποιούν το όλο οικοδόμημα. Κάποτε άλλοτε μιλούσα και είπα ότι ο χριστιανισμός δεν είναι γκρο μπετόν, να ρίξουμε τέσσερις κολώνες, από πάνω μια πλάκα και μερικό τσιμέντο κάτω. Δεν είναι αυτό. Για να μπεις μέσα σε ένα διαμέρισμα, οι λεπτομέρειες κοστίζουν. Ο υπόλοιπος...

καλλιτεχνία και διασκευή και περιποίηση, οι λεπτομέρειες αυτές είναι που κάνουν ανετότερον τον βίον και την παραμονή, ανετωτέρα την παραμονή. Γι’ αυτό μην λέτε «δεν πειράζει». Μην λέτε «δεν είναι τίποτα αυτό». Να ελέγχετε τις λεπτομέρειες. Οι λεπτομέρειες είναι άμμος και, όπως οι ογκόλιθοι, οι φορτωμένοι σε μια μαούνα, τη βυθίζουν, έτσι και η άμμος τη βυθίζει. Και είναι λυπηρό το εξής: ότι, αν πέσουμε σε ένα μεγάλο αμάρτημα, αυτό το βλέπουμε. Αυτά τα μικρά, που πίπτουμε καθημερινώς, δεν τα βλέπουμε.

Αυτά δεν έφτασαν ποτέ στον εξομολόγο. Πείτε μου, ποιος εξ ημών πήγε ποτέ και εξομολογήθηκε τον εγωισμό του; «Πάτερ μου, είμαι εγωιστής. Πάτερ μου, είμαι εγωίστρια. Ο Θεός να με ελεήσει». Ποιος το είπε αυτό ποτέ; Παρότι από τον εγωισμό ξεκινούν όλες οι αμαρτίες. Και ο εγωισμός είναι η αφετηρία που αποσύρεται η χάρις και συντρίβεται ο άνθρωπος. Σε πορνείες, σε μοιχείες, σε κλοπές, σε απάτες, σε βλασφημίες, σε παιδοκτονίες, στα πάντα. Ο εγωισμός είναι αυτός ο οποίος γίνεται αιτία να φυγαδευτεί η χάρις, εγκαταλείπεται ο άνθρωπος και πέφτει και συντρίβεται κάτω.

Λέγω, ποιος ποτέ έχει εξομολογηθεί, έχει παραδεχτεί με συντετριμμένη καρδία, στα μάτια του Θεού, μπροστά εκεί στον εξομολόγο; Ποιος είναι αυτός; Δυστυχώς, ένας στους χίλιους. Εγώ, αν πω κανέναν, νομίζω δεν θα βρεθεί ένας να με διαψεύσει. Εγώ λέω, όμως, ένας στους χίλιους μπορεί να είπε ποτέ ότι «είμαι εγωιστής, είμαι εγωίστρια». Ένας ασκητής, Όσιος Μάρκος, έχει γνώμες επάνω στο θέμα της ταπεινοφροσύνης. Έχω δύο του γνώμες. Η μία είναι ένας μακαρισμός. Λέει:

«Μακάριος ο βίον έχων υψηλόν, ταπεινόν δε φρόνημα». Εδώ είναι κλεισμένα όλα. Μακάριος δεν είναι ο βίον έχων υψηλόν. Αγαθοεργεί, κάνει έργα καλά, όπου περνάει δεν πατάει μυρμήγκι. Όλοι μιλάνε γι’ αυτόν. Αυτός τι φρόνημα έχει για τα καλά αυτά έργα που κάνει; Εκεί είναι το μυστικό. Ο ίδιος έχει ταπεινό φρόνημα, ότι δεν έχει κάνει τίποτα και ότι έχει κάνει αυτό που ήταν υποχρεωμένος να κάνει και, κατά συνέπεια, δεν δικαιούται τίποτα. Αυτό είναι το θέμα. Θέλετε να σας το ξαναδιαβάσω; Ακούστε. Μακάριος είναι, δηλαδή...

βίον που έχει, ζωή, έχων υψηλόν, να αξίζει, να χειροκροτείται, του λένε «μπράβο», αλλά αυτός, όμως, ταπεινόν φρόνημα. Να λέει: «Δεν έκανα τίποτα», και όχι να το λέει με λόγια, να το παραδέχεται και να λέει: «Θεέ μου, σκέπασέ με αυτή την ώρα. Δικά σου είναι. Εγώ δεν έκανα τίποτα». Και αν αντέχει το έργο μου στη δικαιοσύνη του κόσμου και ο κόσμος με χειροκροτεί, με επαινεί, με τοποθετεί ψηλά, στο κεφάλι του, στη δικαιοσύνη τη δικιά σου, στη ζυγαριά τη δικιά σου, στη μεζούρα τη δικιά σου αντέχει, Χριστέ μου;

Πώς τολμώ να σου κλέψω τα χειροκροτήματα και τη δόξα... που αξίζουν σε σένα, ώστε εφώτισες το κεφάλι μου να κάνω αυτό, εφώτισες τα χέρια μου να ενεργήσω εκείνο, βοήθησες τα πόδια μου, μου ήγειρες το θέλω μου να πραγματοποιήσω αυτά. Άλλωστε, δεν είπες εσύ ότι ούτω εστίν να είναι η ζωή ημών, τα έργα ημών ενώπιον των ανθρώπων; «Ίνα ίδωσι», λέει, «τα καλά έργα και δοξάσωσι τον Πατέρα τον εν ουρανοίς». Κατά συνέπεια, ό,τι κάνω δεν το κάνω για να δοξαστώ εγώ. Εσύ, Κύριε, να δοξαστείς. Το σκεπτόμεθα; Εμείς στενοχωρούμεθα να δώσουμε κάνα πενηντάρι, αν δεν το βάλουν στον πίνακα των ευεργετών, αν δεν το γράψουν στην εφημερίδα, άμα δεν μας δώσουν απόδειξη. Πολλοί τις μαζεύουν τις αποδείξεις να τις δείξουν στον Απόστολο Πέτρο μεθαύριο που θα πάνε απάνω.

Από την Κέρκυρα μου στέλνει 20 δραχμές κάθε χρόνο. Φέτος δεν έστειλε, δεν ξέρω, μήπως κοιμήθηκε. Εν πάση περιπτώσει, την ευχή του να έχουμε. Και μου γράφει: «Θα τις περάσεις στο φύλλο της Αγίας Μαρίνης, τις 20 δραχμές ότι έστειλε, ότι είναι μεταξύ των κτητόρων του ναού, στο φύλλο της Αγίας Μαρίνης για τον Άγιο Νεκτάριο, και θα μου γράψεις ότι τις έλαβες». Το εικοσάρι αυτό. Ευχαριστώ. Καταλάβατε πώς είναι τα έργα τα δικά μας; Είναι όπως λέγει αυτός εδώ: έχουμε βίον υψηλόν, ενεργητικό πολύ, αλλά ταυτόχρονα ταπεινό φρόνημα, ότι δεν έχουμε τίποτα. Γιατί θα σηκωθεί μεθαύριο ο Σωκράτης, ο οποίος, παρότι έζησε σε εποχή που δεν υπήρχαν αυτά τα Ευαγγέλια και οι διδασκαλίες, εταπεινώθηκε και είπε ότι

ξέρει ένα πράγμα, ότι δεν ξέρει τίποτα. Αυτό το ξέρουμε εμείς, ότι δεν έχουμε κάνει τίποτα; Ποιος ξέρει τη δικαιοσύνη του Θεού; Ποιος ξέρει ποτέ τη μεζούρα του Θεού; Ποιος ξέρει ποτέ τη ζυγαριά του Θεού, το πώς θα ζυγίσει τα έργα μου, το πώς θα ζυγίσει τα λόγια μου; Ποιος ξέρει από μας αυτή την ώρα πώς εγώ μιλώ και γιατί μιλώ και πώς σκέπτομαι, πώς φρονώ που μιλώ για τον εαυτό μου; Πείτε μου. Κάποτε μιλούσε ένας μεγάλος ιεροκήρυξ και, όταν κατέβηκε, πήγε ένας και τον συνεχάρη. Ήσανε κι άλλοι στη σειρά να τον συγχαρούν. Και του λέγει: «Θεωρώ τον εαυτό μου απόψε ευτυχή, διότι μου δίνεται ευκαιρία να αισθανθώ δύο χαρές.

Που σας συγχαίρω, πιάνοντάς σας το χέρι, έναντι αυτών που είπατε απόψε, και δεύτερο, που έρχομαι πρώτος στη σειρά να σας συγχαρώ». Και του είπε ότι «δυστυχώς», του λέει, «είστε δεύτερος». «Πώς δεύτερος», λέει, «δεν ήρθε κανείς, εγώ ήρθα πρώτος στη σειρά». «Ήρθε ο διάβολος πρώτα και μου είπε ότι τα είπα καλά. Ήρθε άλλος πρώτα και μου έδωσε συγχαρητήρια». Κάμετε οποιοδήποτε καλό έργο, ένα έργο που κατεβάζει τον ουρανό κάτω ή τον παράδεισο, που λέμε — τρόπος του εκφράζεσθαι αυτός. Λοιπόν, καθίστε έπειτα στην άκρη και πείτε: «Χριστέ μου, αυτό που έγινε το είδες;». Θα δεις ότι θα σε πιάσει μια τρεμούλα, που θα πεις: «Τι γίνεται εδώ πέρα;

Έφτασε αυτό; Μήπως είχε, ξέρω εγώ τι, συναισθηματισμό; Μήπως είχε ιδιοτέλεια; Μήπως είχε συμφέρον; Μήπως είχε υπολογισμό; Μήπως έφτιαχνα “θα μου δώσει τον παράδεισο, διότι έδωσα από τα δικά σου”;». Για βάλτε κάτω αυτά και θα δεις, θα τα χάσεις, αν πραγματικά δηλαδή υπάρχει φιλότιμο χριστιανικό. Όχι να λέμε αερολογήματα.

Ο ένας βγάζει πιστοποιητικά για τον άλλον και στέλνει ο ένας στον παράδεισο τον άλλον, και θα βρεθούμε όλοι στην κόλαση με τα χαρτιά στο χέρι του κόσμου. Δεν ζητούμε αυτό. Ποιος το έχει ζυγίσει το θέμα; Μακάριος, λέει, είναι όχι εκείνος που έχει υψηλόν μόνον βίον, δηλαδή συναλλαγή, εργασία, συμπεριφορά, αλλά ο ταπεινόν φρόνημα, να φρονεί ταπεινά για τον εαυτόν του.

Δεν συμβαίνει σε μας. Πάντοτε θα θέλαμε να μάθουμε τι εντύπωση έκανε η δωρεά μας, τι εντύπωση έκανε η χειρονομία μας, τι εντύπωση έκανε η συμπεριφορά μας αυτή ή η ανεκτικότητά μας, δεν ξέρω τι.