Saint Ephraim, Part 1 (The Spirit of Sloth)

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Since we now find ourselves in this period of the Triodion, which teaches us so many good things and is so rich in content, as we have said...

I thought I might offer a fuller interpretation of a short prayer from this period of the Triodion. We hear the priest say it during the Hours and at Great Compline in the evening. It is brief but full of meaning. It was composed by Saint Ephrem the Syrian, a great Father of nepsis, or watchfulness. If we put this prayer into practice, then we shall be able to say that this season has fulfilled its purpose and borne good fruit in us.

Of course, this is not the only prayer worthy of our attention during these days; there are many. I have simply gathered these few short passages so that, if you permit me, we might discuss something this evening. And you too will see that we truly need to pay attention to the texts and prayers of the Church. In one stanza, this saintly man addresses a prayer to Christ our God and says: “O Lord and Master of my life, give me not a spirit of idleness, meddlesomeness, lust for power, and idle talk. But grant to me, Your servant, a spirit of chastity, humility, patient endurance, and love...”

“...servant. Yes, O Lord and King.” “Give me not a spirit of idleness, meddlesomeness, lust for power, and idle talk. But grant to me, Your servant, a spirit of chastity, humility, patient endurance, and love. Yes, O Lord and King, grant me to see my own faults and not to condemn my brother.”

“For blessed are You unto the ages of ages. Amen.” Tell me, who has put this prayer into practice? No one. Yet we are Christians, and we call ourselves Christians. And if someone tells us that we are not Christians, we take offense. Unless a person takes care to cultivate himself deeply within, a title alone will not make him fit for the Kingdom of Heaven. So this is an opportunity, if you wish, to discuss each of these petitions one by one. Let us see what it is asking and whether we...

...have any of these things at all.

“Give me not a spirit of idleness, meddlesomeness, lust for power, and idle talk.” But does God give such things? Does God give you meddlesomeness, making you press your ear to the door, peer through the keyhole, and crane your neck? Does God give such things? Does God tell you to be idle? Does God tell you to lust for power, to want to dominate others and rule over everyone? Does God want you to begin talking in the morning and finish in the evening, while your food burns and your child falls into the fire? Does God want to give such things? The words “give me not” mean: “Do not permit them; do not permit them; guard me from these deadly things.”

If a person reflected that, in a fraction of a second, he might no longer be in this world or within his body—that his last breath might have left him, with no possibility of returning, and that he might be in eternity, remaining in whatever state death found him—would he spend only one hour out of the twenty-four working...?

If such a spirit takes hold of you and you manage to retire at thirty, know that this is not your success; it is your failure. However many years a person lives on earth, he must work. Whether a little or a great deal, whether he is in need or not, he must work. We have confused everything here on earth. You see the constant effort being made to reduce working hours. In former times it was as the Psalmist says: “Man shall go forth to his work and to his labor until evening.”

The daytime was for man. A person worked from sunrise to sunset. At sunrise he went out, and at sunset he returned. He returned to his home; he did not then leave it. Night and darkness are for the beasts of the forest, not for man. Night is for the home, not for the cabaret, the nightclub, the tavern, or anything of the kind. However we may try to arrange it, this cannot be made right. Of course, today we have created a way of life that is beyond all order. Today there are three different worlds. If you observe people, you will see that they fall into three groups.

Rise very early and take the first bus to work. You will see one class of people who, as they pass a church, make the sign of the Cross, and so on. Then, if you go out around ten or eleven, you will see another class of people heading out to look at shop windows and go shopping. And if you go out at nine, ten, or eleven at night, you will see yet another class of people abroad. They return at dawn to sleep, and you have never seen them before; you see them only at night. During the day they sleep until one or two, then they eat and prepare to go out again at night. Now tell me: which of them are with God? Which of them follow God’s appointed order?

Someone will say, “So we are supposed to work day and night? Are we animals?” I did not say that. We should live as God wills—naturally, not unnaturally. God created man with the ability to work. “But I do not need to work.” Really? Your fellow human being is in need. Do you know what it means to be a Christian? To be a Christian means to place yourself at the service of another person and his needs. I place my wallet, my strength, my knowledge, and whatever means I possess at his service. I pick up the telephone and say, “I will speak on your behalf.” What concern is it of yours? Where, in such a case, are the words applied: “You shall love the Lord your God with all your soul, with all your heart, with all your understanding, and with all your strength,” and so forth? Where are they applied? Right here. And this spirit of idleness deceives us in many different ways and keeps us in its grasp.

There is a particular demon for it. Just as the sciences among us are divided into branches and specializations, so it is with the devil as well; you should know this. There is one devil of fornication, another of drunkenness, another of sodomy, another of blasphemy, another of adultery, and so on. They have their specializations. One demon acts in the morning, another at noon, and another at night. The demons have their specializations. Do you ever read? Do you pray the Hours at home, or do you stare at that idiot box? In the midday prayer, it asks God to guard us “from the demon of noonday.” There are demons that act at midday.

So there is also a spirit of idleness. When the prayer says “spirit,” it means a devil. When it says, “Guard me; give me not—do not permit—a spirit of idleness, lust for power, and idle talk,” it means: “Do not permit the devil of idleness, of lust for power, and of idle talk to overcome me.” That is what it means. There is, then, a particular spirit. So whenever you see that your duty calls you somewhere—whether for something spiritual or material, inside or outside your home, for relatives or for others—and someone comes and cuts short your eagerness, know that this gentleman has stepped in and is keeping you from doing what you should.

“Leave it; it can wait. It cannot be done now.” The bell rings in the morning; it is Sunday. Your duty and obligation call you to go to Church, to meet your Creator, to thank Him for the week that has passed, and to entreat Him for the new week. Then the other one steps in: “That is only the third bell ringing. Ask around.” If it is the third bell, he tells you there is no need to go any sooner. He makes you delay. If he cannot persuade you to stay away altogether, if he cannot completely prevent you from going, he tells you to postpone it. The one who steps in and tells you to delay, to remain apart from your prayer and your communion with Christ even for fifteen minutes, is that other gentleman. It is Satan, and you must ask God to keep you spiritually awake.

The greatest virtue in man is not love, as people say, or even as they claim the Gospel says when they interpret it wrongly. No; the greatest virtue is discernment. Love itself needs discernment if it is to bear good fruit. A mother loves her child, and the child asks her for a pair of scissors. If she loves the child, should she give them to him? Because she loves him, should she give them or not? The virtue of discernment steps in and says, “If you love him, you must not give them to him.” “But I love him. Let me give them to him so that he will not cry or throw a tantrum,” and so forth. No, discernment is needed here. Set Lady Love aside for a moment and bring in discernment, so that the child does not put his eyes out with the scissors. Is that not so? Here is one small example showing that discernment is greater.

So discernment is needed in every circumstance. Why is this happening to me? Why do I feel so listless? Why am I not eager to go there? Why am I not willing to do that? Why am I unwilling to make some sacrifice out of love for another person? This master craftsman with the horns and tail steps in—the spirit of idleness—and compels you, presses you, and whispers to you. He has a spray and sprays your eyes so that they cannot open. He brings dizziness, a headache, and so forth, to keep you lying down. You must immediately discern that this is his trick and say, “My God, help me.” Make the sign of the Cross at once; you will force him to flee. Then spring to your feet and run to fulfill your duty, whether spiritual or material...

...whether it concerns you or other people. A person never has the right to remain idle, either spiritually or materially. Many people treat time as though it were a wild beast. “What are you doing there?” “Oh, we are just killing time, playing a game of backgammon.” Is time a beast for you to kill? Have you nothing else to do? Why are you idle? Why do you not pray? Why do you not read? If you are able, why do you not go and visit someone? There is a clinic nearby, a hospital farther down, a prison over there, and a psychiatric hospital beyond it. Why do you not go? Who is preventing you? How can you remain indifferent? Why are you idle? You have no right to be idle.

You have no right. What does one of the Church’s troparia say during Great Lent? Does it not say: “Blessed, again, is the servant whom He shall find watching; but unworthy is the servant whom He shall find slothful”? This sloth, this lack of eagerness for either spiritual or material work, is the work of Satan. He suggests it and forcibly tries to impose it so that the good work will not be done. We have lost many things and missed many opportunities, both spiritual and material, because of this idleness.

He once told us: “My Father is working until now, and I am working.” If God works and Christ works, should we not work? Should we remain idle? We must not remain idle. A person must always be eager to do everything connected with his own salvation or the salvation of others. He must not shrink back or be reluctant. He must also understand that the one making it difficult for him is Satan, and he must entreat Christ to help him and free him from that snare. Idleness is an evil thing. The ancients spoke about it, and the Fathers also spoke about it.

I am speaking about the lazy—the truly, habitually lazy—whether men or women. Satan has so thoroughly entangled us that someone who works is regarded as inferior, while someone who does not work is considered superior. Look at women, or men: why do you paint your nails? To hide the rust underneath? I do not think so. It is to show that you do no manual labor. That is where it begins. The grand lady says, “I am a lady.” Now, of course, gloves have been invented.

The lady puts them on and washes the dishes. Yet the underlying attitude remains: she has her nails done, so she has no room for work and no need to work. You see young men with manicures and the like. What for? What are they going to do with them—scratch their ears or their noses? What is the point? It is to show that they are not manual laborers, not people of low standing. If a person manages to enter into this way of thinking, he will discover many faults in himself. Man was created to work. Work does not give worth to the person; the person gives worth to the work. Many women, when someone proposes a match, will sometimes ask, “What is he?” They want to know whether being seen on his arm will bring them honor.

What profession does he have? If they hear, “A carpenter or a plumber,” their faces immediately fall. They think it is the profession that makes the man. In that case, Christ, who was a carpenter, is nothing at all. He is not suitable as a bridegroom. And Paul, who made tents, is of no account either. It is the person who gives worth to the profession, not the profession that gives worth to the person. Do not find this strange. There are people in the highest social positions who are outright robbers. They should hardly even be called human beings. Draw near to them and you will be horrified. Yet Satan has managed to persuade people to think this way.

That is how the corruption we see today has come to exist.

Many people have managed to reduce their workday to five hours. What do you do with the other nineteen? Do you use them for your soul? Do you offer them in love to your suffering neighbor? There are 168 hours in a week. You work forty—or not even forty, perhaps thirty or thirty-five. Where do the rest go? How many do you offer? Why, then, do you need to live for many years? For what purpose? Do you devote those years to serving others? If you did not want simply to be idle but said, “I will save a little time so that I can accomplish something else,” I would understand. But that is not how you use it. Consider bank employees and people in other businesses.

They have even succeeded in making Saturday a day off. Does anyone go to Church? The weekend gives them forty-eight free hours—and counting from Saturday noon, about sixty hours. Does anyone go to Church? Not even one percent. This idle time is spent on sin and the destruction of the soul, and perhaps of the body as well. This web of idleness will gradually tighten until it suffocates humanity, and then we will ask for angels to come down from Heaven and work here. Make the sign of the Cross and pray that you do not become ill and have to go to a hospital where there will be no nurse. All these supporting kinds of work are honorable. Do you remember what Paul says about the things considered dishonorable?

Think of a household. Which vessels are regarded as dishonorable in a house? Those needed for the toilet and similar uses. Yet these are among the first necessities. A house might have no bread, but it will have a toilet. So the value of each thing is not determined in that way, but by its necessity and the role it fulfills. If a person reflects on how God gave these things to be used and how we actually use them, he will realize that he is not using them properly. And if he looks further to discover why, he will find that something else is influencing him. What confuses him is this spirit of idleness. Paul went so far as to say, “If anyone will not work, neither shall he eat.”

This does not refer to someone who cannot work, because there are people who truly cannot. There are also people who seek work and cannot find it. But if you are unwilling to work, you have no right to eat. Paul did not set an age limit; he left the statement open. Unless something happens to a person in old age—mental deterioration, paralysis, or some other condition that leaves him completely unable to offer anything—he remains useful as long as his eyes are open. He can call out when something happens. He can remind someone, “Katina, you forgot to go.” He can offer something; he can watch a child, for example. There is always something he can do, and he must feel the responsibility to do it, because if...

If he is not watchful and the spirit of idleness gains control of him, it will lead him into the spirit of meddlesomeness, because when you are not idle, you do not become meddlesome. Then it will lead him into the spirit of idle talk, because no one sits there mute; his tongue works like a typewriter. He talks about priests and bishops, about everyone from the highest official down to the last messenger. He talks about the salaries at the electric company and who knows what else. He devours everyone with his words. It all begins with the spirit of idleness. That master craftsman of idleness passes him to the next demon, saying, “You take him now.” And so the devil keeps him occupied all day long, while the Christian spends his day serving the devil.

Understand what is happening. How can you find the time to sit for three or four hours in front of that idiot box? Sometimes I call it the demon box. Tell me, how can you sit idle before it while someone humiliates you and bombards you without interruption, leaving you unable to answer back? How can you sit there so long, letting yourself become stupefied? You have the wisdom of whole ages behind you. If you select something worthwhile from it, I understand. But to sit for hours on end and swallow everything—good, insignificant, foolish, idiotic, whatever it may be—this is not right. Some powerful demon has seized you, planted you there, and keeps you idle in front of it. Many people have even been robbed from behind while watching it.

The door opened, thieves came in and took their wallets, plates, belongings, and everything else—and they remained sitting there. What is this? Is it not satanic? Is this the behavior of a rational human being? It is not.

Paul therefore says that a person who refuses to work should not eat. And, as Solomon the Wise says, man should go and learn from the ant. If you visit an anthill, you will see that young and old, male and female, are all working.

We also speak of the ant when we say, “The departed man was like an ant,” or, “The departed woman was like an ant; she was always working.” In Proverbs it says, “Go to the ant, O sluggard—you who remain idle—observe its ways, imitate them, and become wiser than it.”

Observe its path: how it goes up and down without rest or pause. You too should take care to become wiser than the ant. I do not mean that a person should exhaust himself completely through work. Everything requires moderation together with discernment. Yet I believe that many of us, influenced by this particular demon of idleness, waste many hours of each day—hours in which we could offer something, both personally and for the common good.

We are losing those hours. That is what I mean. Some people, of course, cannot offer physical labor because of bodily weakness, illness, or something similar. But they could offer something spiritually: they could make a Paraklesis, say a prayer, or offer a supplication for a young woman in the neighborhood who has taken a destructive path, for a young man nearby who is not doing well, for a married couple in danger, or even for unknown people—so many of whom are under Satan’s influence. Yet people have not truly resolved to make good use of this time. They may already have enough for themselves—perhaps even more than enough. They would neither go hungry nor lack the necessities. Even so, they do not offer their time in this way.

Do you remember what Solomon the Wise said to God? “I beg You,” he said, “protect me from two things. Do not let me become either rich or poor: rich, lest I say, ‘What does God mean to me?’; or poor, lest necessity drive me to steal. Feed me with the food sufficient for me. Give me enough—what is sufficient for my support.” He did not ask for more. When a person does not work, he will eventually be driven to steal; he will go hungry and suffer deprivation. If he refuses to work while young, he will be forced to work when old, or else he will suffer.

These words are from the Holy Spirit, given to remind us how we should conduct ourselves in this life and keep ourselves from being deceived. For Satan watches for ways to gain control of a person. Sin is an avalanche. It begins from almost nothing and grows to an immeasurable size. Fleshly sins likewise begin with a flirtation, a smile, a kiss, a caress, and end in ruin—even in the brothels of Lebanon. Why? It all began from nothing. Satan is a skilled craftsman: with one sin he immediately serves you up to the next.

Saint Basil the Great says, “Whoever sits at home during the season of sowing, while others sow, will not fill his arms with sheaves when harvest time arrives.” No one will. Since he did not sow or labor, how will he reap? Those who have toiled and worked are the ones who receive the fruits. Do you remember what Christ said? “Much was forgiven her, because she loved much.” Even in love a person must not be idle; he must compel himself to love more—not with erotic, satanic love.

That kind of love throws people from the Acropolis. We are not speaking about such love. We are speaking about the love of God, which saves. “Much was forgiven her, because she loved much.” John is called the beloved disciple. Why? Is Christ showing partiality? What about the others? Why does He love John more? Because John first loved Him more. It is not that Christ gives him His love in order to make John love Him; because John loves Him, Christ gives him His love. A person, therefore, always has some way and some place in which to work and make good use of his time. Examine yourselves, then. Are you eager for every good work, or are you idle? Do you put to work the time, the day, the full twenty-four hours that God adds to your life? Do you make use of them?

Someone says, “I am sleepy.” Then make use of your sleep; transform it. Another says, “I have insomnia.” Yes—then turn your insomnia into a vigil. Nothing needs to be wasted.

Suppose you went to sleep at eleven, and then could not fall asleep again. You have insomnia. Do not rush to take a sedative. Take your prayer rope and turn your sleeplessness into a vigil. And if you are alone at home and will not disturb anyone, get up as well. Make ten prostrations. At that very hour of the night, while others are kneeling in sin and insulting God with their hands and feet, you give thanks to Him.

Give thanks to Him and entreat Him, because the world is in a terrible state, sitting idle. If you or I die two years earlier, what reason is there for me to remain here, and what have I achieved? I could have died ten years ago, provided that I was in metanoia, having confessed and received Holy Communion. I will not die simply because someone thinks I will. Pay attention to this, then, because this temptation appears in many forms. A mother delays taking her child to Church; the devil prevents her from going. Another woman delays going to someone in pain or in need; the devil prevents her. It is the spirit of idleness that keeps a person from laboring spiritually and physically, both for himself and for others. Work need not be only one particular kind. If you cannot do one thing, do something at home. Knit. Is that shameful? I remember reading the other day about Roosevelt’s daughter—or the daughter of some other prominent person—who worked and employed others. Take the money you earn and give it where there is need.

There are so many needs. Spend a day visiting a hospital and see how many people are in need of even a single drachma. Some do not have enough for a stamp to write home to their village. Some have been in hospitals for one, two, three, or five months, while their relatives cannot afford a ticket to come and see them. These people have no money. What would five hundred drachmas mean to you? Yet we do not do this. So how can we expect to be called human beings? We are hardly worthy to be called Christians, but we are not even worthy to be called human beings. I remain idle and indifferent, saying, ‘How will I manage? I do not really need that much.’ What do you mean, you do not need to give? You will melt away here just as a candle melts. Why do you go and light that candle in Church? What does the candle do as it burns there? It offers itself at Christ’s altar and leaves nothing behind.

My dear one, you will melt away, and so will I. I have no right to remain idle. Even inside the Church, I have no right to be idle and let my nous, my spiritual intellect, wander. I must pray. The human person is both material and spiritual. If he cannot offer material help to himself and others—to his family and to the world more broadly—he can still offer something spiritually. Even if I have no sight, no hands, no hearing, nothing at all, I can still offer something. My soul can pray. I told you the other day about a woman who wrote to me and telephoned me. ‘I cannot see,’ she said. ‘And what do you want from me?’ I asked. ‘I do not yet have miraculous powers to give you new eyes. So what can be done?’ ‘That is not what I want,’ she said. ‘I want you to record the morning prayers, the Six Psalms, Compline, and the Paraklesis to our Christ on a cassette, so that I can play it and…’

‘…listen and pray along.’ Do you hear that? So I sat down and recorded the morning prayers and the Six Psalms for her. At the end, I brought it to a beautiful close with troparia to the Most Holy Theotokos and other hymns, so that she could play it and pray. I also recorded Vespers and Compline for the evening, together with other prayers from the Church, and in this way I offered something to the woman. Another woman asked for something similar. She had come to a sermon for the first time and heard that I had given an interpretation of the Fiftieth Psalm. I am telling you these things so that you may see how people think when they truly desire something. When she heard about ‘Have mercy on me, O God,’ she thought that the words themselves were recorded on the tape, so she took the first recording—there were five talks in all. But the following Thursday she returned and said to me:

‘Panagopoulos, that is not what I wanted. You did not tell me where “Have mercy on me, O God” was.’ I asked, ‘Since I gave you the first talk, do you want the next one?’ ‘No,’ she said. ‘I cannot read, and I want to learn “Have mercy on me, O God” by heart, because I have been very sinful, worse than David. I want to recite this Psalm, but I cannot read. So record the Psalm for me, and I will play it once, twice, three times, five times, ten times, a hundred times, until I learn it by heart and can say it to my God. This is the first time I have come here,’ she said. Do you hear? Especially today, there is no excuse for anyone to say, ‘I cannot; I do not know; I am incapable; I am nothing.’ Truly, you are nothing? Then why would God be crucified for you, if you are nothing? Who puts that thought into you?

It is Satan who plants that thought and tells you, ‘You are nothing. Why would God be crucified for you—a nobody, a piece of rubbish?’ But when you say this, you are not speaking with humility; you are merely using humble-sounding words. Let someone step on the sore spot of your ego, and suddenly you say, ‘Now you will see who I am! Now I will show you who I am! You do not believe me? Then I am not going!’ And so this man who lived in the desert teaches us not to let the demon of idleness take hold of us. ‘Raise us up at the time of prayer.’ You read that prayer at Compline, do you not? ‘Raise us up,’ it says, ‘in the night, when we ought to pray.’ But who will rise during the night? Who will leave the warmth of the covers and get up to pray? Yet you should know what prayer at night truly means.

Prayer at night is the greatest and most powerful prayer, the prayer that brings Heaven down to earth, as John Chrysostom says. I do not know whether you have tried it. But at that hour, in hesychia—that inner stillness—you feel that Christ is yours. ‘Now that the two of us are alone, sit and let me tell You everything. Now that I believe You are listening to me, now that You see me and have no other matters demanding my attention, listen to me as well. I entreat You for that family. I entreat You for our Church, for our language, for our homeland, for our customs, and for this, and that, and so much more. Now that the two of us are alone.’

Be assured that if you raise your hands in prayer at one in the morning, eight o’clock may find you still standing there, without ever having lowered them. But that one we know so well will not allow it. The other one, the master craftsman of evil, will not allow it, and we imagine that we have suffered some terrible loss if we pray for half an hour. But if there is gossip or some sin to discuss—if we are going to devour some widow, priest, or monk with our words—we may talk until the following evening and still not be finished. This, then, is what the Saint I mentioned teaches through the first part of his prayer. Then he comes to the second petition: ‘Do not give me a spirit of meddlesomeness’—that is, do not permit me to be consumed by improper curiosity. Such curiosity is satanic. Someone may ask, ‘Is there not also a proper curiosity, a curiosity that leads to salvation?’ To be honest, there is. What, then, is this saving curiosity? To ask: Why did God become man?

Did the Virgin remain a virgin afterward as well? How does God save and justify the sinner? These and similar questions belong to a curiosity that leads to salvation. But very few people have this good curiosity—the desire to learn, to be instructed and enlightened, and then to help someone else in danger whom Christ may place along the path of their life. Perhaps one or two percent do this. The other ninety-eight percent are curious to learn what happened with a proposed marriage, whether some woman aborted her child, what one person is doing with another, and other such things. ‘Any news? Any news? What is the latest? Tell me something new!’

And within a single second, the news becomes old. Is that not so? ‘Buy a newspaper so that we can see the news.’ A person buys the paper, reads it, and throws it away. Then in the afternoon he looks for another edition to read the news again. He saw the morning news, and then the afternoon news—news that becomes old and useless within minutes. There is a satanic curiosity that causes harm. A person should be wholly dedicated to God and free from this curiosity. If God wishes to enlighten him about something and make something known to him, He will. ‘But are you not interested?’ No, I am not. ‘Are you not human? Should you not know?’ I do not need to know that. I need to learn what is right; I need not learn what is superfluous. You may learn the superfluous things if you wish, but they would steal my time.

During the hour or two I would spend listening to you tell me all the neighborhood news—even while I am carrying baskets, or, in the villages, bearing a wineskin or a water jar upon my head—I could instead say the Jesus Prayer. That is far more precious than your news. Yet curiosity consumes us. What can be done? And you know, a curious person sees along a crooked path. I do not know whether you follow what I mean. You see directly what is before you, but many times you also claim to see what you cannot see. ‘You think you can fool me? They are there right now, talking. One says one thing, and the other adds to it. I am telling you, I am practically there; it is as though I can see them.’ How can you see them? The devil lifts you up and carries you there.

It is not an angel who takes you there. You have no need to know. It is the other one who lifts you up and sends you there. And do you know what lies behind this curiosity? Envy—envy. Yes, envy is there. Someone was once asked, ‘Which eyes see best? Which eyes see the most?’

One person said prominent eyes, another sparkling eyes, another black eyes, and so on. ‘No,’ he said, ‘you have all failed.’ Then they asked an elder, ‘What do you say, Geronta?’ ‘They all spoke falsely,’ he said. ‘Envious eyes see the most.’ And that is true. This curiosity says, ‘What happened? I am waiting for you to tell me. Call me. I am curious.’

You want to hear and to know. But how will you be benefited by other people’s affairs? ‘I am curious to know what impression I made—what people thought of my talk, my letter, my clothes, my suit, my dancing, or the meal I gave. I want you to tell me; I am waiting.’ If you were curious to know what Christ is saying about you at this very moment, that would be good. But you do not ask that, because your knees would give way if you learned what Christ is saying about you and me at this very hour. His judgment is the one that carries weight. Every other opinion that merely satisfies our curiosity is worthless. This is deadly. How many people strain their ears or press them against the wall to listen?

Do people not try to eavesdrop on telephone calls? How many peer through keyholes, from windows and balconies, merely out of curiosity, to see how others move, what they intend, what is happening, and what is taking place next door? What are you trying to satisfy? Your curiosity. Does it come from God? No. It comes from Satan, and you are laboring for Satan. There is a particular demon that creates this appetite for meddlesome curiosity. Take care not to be curious. ‘But read this.’ I do not want to read it. ‘Do you not care?’ No, I do not. Those are other people’s affairs. I have affairs of my own that I must examine, learn about, and ask questions about. Leave other matters alone. Leave to your neighbor what belongs to your neighbor, to the woman next door what belongs to her, to the clergy what belongs to the clergy,

and to the government what belongs to the government. Dig within, O man—within yourself. Look at yourself. Attend to your own inner household. I am not talking about dishes and brooms. Search within and find what is yours. Be curious to discover whether you have left anything unresolved or unconfessed, whether you are living rightly before God, and whether He approves of your way of life, your words, your conduct, your works of charity, and your prayer. Be curious about these things. Indeed, with fear, ask Christ: ‘My Christ, what do You say about all this? Am I mistaken? If I am, I entreat You, help me find the right path.’

My dear ones, these most beautiful words of our Church remain empty words. Yet at every moment—while selling, counting, walking, traveling, or wherever he may be—a person can be occupied by this good curiosity: ‘What is Christ saying about me right now? How does He regard me? Is He still showing patient endurance toward me? Will He continue to wait for me? What have I done? Have I repaid anything? Have I put anything in order? People say that I do good. Many thank me and kiss my hand as though I were their benefactor. They regard me as a shining light. But I wonder—this is what I desire to know—my Christ, what do You say? My Most Holy Theotokos, what do you say? My Saint, whose name I bear, what do you say? How do you regard me?’ This is good curiosity: the desire to learn where you stand and what is happening

around your immortal soul. But learning what happened in the neighborhood, what happened with an engagement, why a certain man went to a widow’s house, why the widow went somewhere else, what another person did, what some priest did—these things do not edify you. They tear down and put immortal souls to death, my dear ones. I would therefore like us to pay close attention here, because the one vice creates room for the other. A person who scarcely has time to wash the dishes, care for the children, go to Church, and fulfill the rest of his duties has no time for meddlesome curiosity—no time to find out what happened in the neighborhood, who passed by tonight, who went out late, and who went out early. He has no time for that curiosity. Nor does he have time to read those pages of Satan

that today are called newspapers, thereby corrupting his inner world and unknowingly joining in the slander of others. These papers present slander with an appearance of truth, especially slander against the Church and against honorable, moral people, merely so that certain people may profit. Do not indulge such curiosity. Have the good kind of curiosity instead, and let this question continually press upon your heart: What is your standing before Christ? The third petition asks that He not give us a spirit of lust for power.

Lust for power. I once met a young girl—I do not know whether she belongs to your group here or to another one, probably the group at the Three Hierarchs here. “Mr. Panagopoulos, I want to become an abbess.”

She wanted to become a nun, and she wanted to become an abbess straightaway. That is the problem of lust for power. When a person takes authority over others, he exposes his head. Is that not so? Tell me, please: if you go to war, do you go out in front? No, you stay back and hide behind the rocks! Is this not also a war? Do you not know that? Here, even if it is not a Turkish bullet, it will be a demonic bullet fired at you the moment you raise your head and say, “I.”

Protestantism is divided into three hundred and fifty pieces because each person said, “I interpret it, not you.” “I,” says the next man; “I,” says the man beyond him; “I,” says another. What does the Orthodox Christian say? “Through the prayers of our Holy Fathers”—I understand it as my Fathers, my Holy Fathers, interpreted it. But the other says, “I—above dogmas, above councils, above the God-bearing Fathers—I.” This is lust for power: this desire for authority, this raising of one’s head above the rest. That is why Protestantism has come to such a sorry state and has filled Hell. But Hell stretches like rubber; it expands and takes still more people in. And unfortunately, it will take us all in as well—though, of course, that depends on us. You who seek to live spiritually must never desire authority.

All spiritual people were brought into positions of prominence only under great pressure. They all fled; they ran away when they were about to be made priests, bishops, and so forth. They did not want such a thing. It is a grave matter: from the moment you rise above others as their leader, they all hang from your neck like pendants, and you will give an account to God for every one of them. Whether you are a teacher, a mayor, a director, the head of a household, or whatever else you may be, you will be called to account for all of them. Do not seek such authority, and beware of people who carry this “I” within themselves and have this—how can I put it? I do not know how to say it; I have no word for it—this desire to rule over others. “I will direct you. I will govern you. I.”

Do not give such a person that right; do not give it to him. Look around you, and if someone else is worthy, give him your vote. Raise that person up so that he may do whatever good he is able to do. Lust for power is a very serious matter. Be humble and lowly-minded. Satan, this is what you wanted to do: to set your throne above the throne of God, and you found yourself in the deepest depths of Hades. Let us pray to the Holy God that, from now on at least, He will not give us over to the spirits of idleness, idle talk, meddlesomeness, and lust for power. God willing, we shall continue next time.

Ευκαιρία που βρισκόμεθα μέσα στην περίοδο αυτή του Τριωδίου, που διδάσκονται τόσα καλά πράγματα, που έχει δηλαδή τόσο περιεχόμενο, όπως τα λέγαμε.

Να έκανα μία ερμηνεία επί το πλατύτερον μίας μικρής ευχής που υπάρχει μέσα στην περίοδο αυτή του Τριωδίου, την οποία την ακούμε τις Ώρες και στο Απόδειπνο το βράδυ, στο Μεγάλο, να τη λέγει ο ιερεύς. Είναι περιεκτική, είναι μια προσευχή μικρή, την οποία έκανε ο Άγιος Εφραίμ ο Σύρος, δηλαδή μεγάλος νηπτικός πατήρ, που αν εμείς αυτό το εφαρμόσουμε, τότε θα μπορούμε να πούμε ότι επέτυχε η περίοδος αυτή και είχαμε αγαθά αποτελέσματα.

Δεν είναι βέβαια μόνο αυτή η ευχή που είναι αξιοπρόσεκτη τώρα μέσα στις ημέρες αυτές, είναι πολλές. Εγώ απλώς τα ανθολόγησα, αυτά τα αποσπάσματα μικρά, να συζητούσαμε κάτι, επιτρέψτε μου, απόψε το βράδυ, και θα δείτε κι εσείς ότι πράγματι πρέπει να προσέχουμε τα κείμενα της Εκκλησίας και των προσευχών. Ο άγιος αυτός άνθρωπος σε μια στροφή κάνει μια προσευχή προς τον Χριστό μας και λέγει το εξής: «Κύριε και Δέσποτα της ζωής μου, πνεύμα αργίας, περιεργίας, φιλαρχίας και αργολογίας μή μοι δῷς. Πνεύμα δε σωφροσύνης, ταπεινοφροσύνης, υπομονής και αγάπης χάρισαί μοι τῷ σῷ...»

δούλων Ναι κύριε βασιλεύ Δευτέρα Παρουσία, Δευτέρα Παρουσία, Ανάσταση, Ευαγγελισμός, «Πνεύμα αργίας, περιεργίας, φιλαρχίας και αργολογίας μή μοι δῷς. Πνεύμα δε σωφροσύνης, ταπεινοφροσύνης, υπομονής και αγάπης χάρισαί μοι τῷ σῷ δούλῳ. Ναί, Κύριε Βασιλεῦ, δώρησαί μοι τοῦ ὁρᾶν τὰ ἐμὰ πταίσματα και μη κατακρίνειν τον αδελφό μου».

«Εὐλογητὸς εἶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν». Πείτε μου, ποιος την έχει εφαρμόσει αυτή την προσευχή; Κανένας. Και είμεθα χριστιανοί και λεγόμεθα χριστιανοί. Και αν μας πει κανείς ότι δεν είμεθα χριστιανοί, θα μας κακοφανεί. Εάν, λοιπόν, ο άνθρωπος δεν φροντίσει να καλλιεργηθεί εις βάθος, δεν πρόκειται απλώς με τον τίτλο να είναι κατάλληλος για τη Βασιλεία των Ουρανών. Είναι, λοιπόν, μια ευκαιρία να το συζητήσουμε, εάν θέλετε, ένα-ένα από αυτά. Ας δούμε τι είναι αυτό που ζητάει και αν εμείς...

τίποτα από αυτά.

«Πνεύμα αργίας, περιεργίας, φιλαρχίας και αργολογίας μή μοι δῷς». Μα δίνει ο Θεός τέτοια πράγματα; Δίνει περιέργεια ο Θεός, να βάνεις τ’ αυτί σου και να βλέπεις απ’ την κλειδαριά και να κρεμάς το κεφάλι σου; Δίνει ο Θεός τέτοια πράγματα; Λέγει ο Θεός να αργείς; Λέει ο Θεός να είσαι φίλαρχος, να θέλεις να δεσπόζεις τον άλλον και να κυβερνάς τους πάντας και τα λοιπά; Θέλει ο Θεός να αρχίσεις το πρωί συζητώντας, να τελειώνεις το απόγευμα και να σου καίγεται το φαΐ και να πέφτει το παιδί στη φωτιά; Θέλει να τα δίνει τέτοια πράγματα ο Θεός; Το «μή μοι δῷς» ερμηνεύεται «μη επιτρέψεις, μη επιτρέψεις, φύλαξέ με από αυτά τα θανάσιμα πράγματα».

Ο άνθρωπος, αν σκεπτότανε ότι μπορεί σε κλάσμα δευτερολέπτου να μην βρίσκεται στον κόσμο τούτον, να μην βρίσκεται εντός του σώματος, αλλά να έχει φύγει η τελευταία πνοή, μη δυνάμενος να επιστρέψει, και να βρίσκεται στην αιωνιότητα, εκεί που θα καταληφθεί κατά την ώρα του θανάτου, στις 24 ώρες να εργάζεσαι τη μία...

Μπορέσεις να πάρεις μια σύνταξη από 30 χρονών, αν σε καταλάβει τέτοιο πνεύμα, γνώριζε ότι δεν είναι επιτυχία σου, είναι αποτυχία σου. Ο άνθρωπος, όσα χρόνια ζει στη γη, πρέπει να εργάζεται. Μα λίγο, μα πολύ, μα έχει ανάγκη, μα δεν έχει ανάγκη, πρέπει να εργάζεται. Τα έχουμε μπλέξει εμείς εδώ στη γη. Βλέπετε καθημερινώς τι προσπάθεια γίνεται για να μειωθούν οι ώρες της εργασίας. Άλλοτε ήταν, όπως λέγει ο Ψαλμωδός, «Ἐξελεύσεται ἄνθρωπος ἐπὶ τὸ ἔργον αὐτοῦ καὶ ἐπὶ τὴν ἐργασίαν αὐτοῦ ἕως ἑσπέρας».

Η ημέρα ήταν για τον άνθρωπο. Ο άνθρωπος εργαζόταν ήλιο με ήλιο. Με την ανατολή έφευγε και με τη δύση επέστρεφε. Επέστρεφε στο σπίτι του, όχι έβγαινε από το σπίτι του. Η νύχτα, το σκοτάδι, είναι για τα θηρία του δρυμού, δεν είναι για τον άνθρωπο. Η νύχτα είναι για το σπίτι, δεν είναι για το καμπαρέ, δεν είναι για το νάιτ κλαμπ, δεν είναι για την ταβέρνα, δεν είναι για τίποτα, είναι για το σπίτι. Δεν παίρνει γιατρειά, όπως και να το βάλουμε εμείς. Βέβαια, εμείς έχουμε φτιάξει μια ζωή σήμερα που δεν συμμαζεύεται. Σήμερα είναι τρεις κόσμοι. Εάν εξετάσετε τους ανθρώπους, θα δείτε ότι είναι τρεις παρτίδες κόσμου.

Σηκωθείτε πρωί-πρωί και πάρτε την πρώτη συγκοινωνία να κατεβείτε στη δουλειά σας. Θα δείτε μία τάξη ανθρώπων η οποία περνά από κάποια εκκλησία, κάνει ένα σταυρό κλπ. Αν έπειτα, κατά τις 10-11, κατεβείτε, θα δείτε μια άλλη τάξη ανθρώπων που κατεβαίνει για τις βιτρίνες, για ψώνια κλπ. Εάν κατά τις 9, 10, 11 το βράδυ βγείτε έξω, θα δείτε ότι κυκλοφορεί μια άλλη τάξη ανθρώπων, που γυρίζει στα ξημερώματα για να κοιμηθεί, την οποία δεν την έχετε δει ποτέ. Τη βλέπετε μόνο νύχτα. Την ημέρα κοιμούνται μέχρι τις 2 η ώρα, μία, τρώνε και ξανά, για να ξαναείναι τη νύχτα. Βρείτε μου τώρα ποιοι είναι με τον Θεό. Ποιοι εφαρμόζουν το ωράριο του Θεού;

Θα πει κανείς: «Ώστε να δουλεύουμε μέρα-νύχτα; Τι ζώα είμεθα;» Δεν είπα αυτόν τον λόγο. Εάν ζούμε όπως θέλει ο Θεός, φυσικά, όχι αφύσικα. Ο άνθρωπος είναι φτιαγμένος από τον Θεό να μπορεί να εργάζεται. «Μα δεν έχω ανάγκη να εργάζομαι». Σοβαρά; Έχει ανάγκη ο συνάνθρωπός σου. Ξέρεις τι θα πει χριστιανός; Χριστιανός θα πει τίθεμαι στην υπηρεσία του άλλου, στην ανάγκη του άλλου. Θέτω το πορτοφόλι μου, θέτω τις δυνάμεις μου, τη γνώση μου, το μέσον που έχω. Παίρνω το τηλέφωνο, εγώ θα μιλήσω. Τι σε ενδιαφέρει εσένα; Πού εφαρμόζεται δι’ αυτήν την περίπτωση «Ἀγαπήσεις Κύριον τὸν Θεόν σου ἐξ ὅλης τῆς ψυχῆς σου, τῆς καρδίας σου, τῆς διανοίας σου, τῆς ἰσχύος σου» κλπ.; Πού; Εδώ είναι η περίπτωση. Και το πνεύμα αυτό της αργίας ποικιλοτρόπως μας δουλεύει και μας έχει στο χέρι.

Ειδικός σατανάς. Όπως μεταξύ μας οι επιστήμες είναι σε κλάδους, έχουν καταμεριστεί σε ειδικότητες, αυτό τούτο συμβαίνει και με τον διάβολο, να ξέρετε. Άλλος διάβολος της πορνείας, άλλος της μέθης, άλλος της αρσενοκοιτίας, άλλος της βλασφημίας, άλλος της μοιχείας, άλλος, άλλος... Έχουν ειδικότητες. Άλλο δαιμόνιο δρα το πρωί, άλλο δρα το μεσημέρι, άλλο δρα τη νύχτα. Έχουν ειδικότητες τα δαιμόνια. Διαβάζετε ποτέ σας; Κάνετε τις Ώρες στο σπίτι σας ή κοιτάτε το χαζοκούτι; Λέγει εκεί πέρα το μεσημέρι να μας φυλάξει ο Θεός «ἀπὸ πετάγματος μεσημβρινοῦ». Είναι δαιμόνια τα οποία δρουν το μεσημέρι.

Λοιπόν, υπάρχει και πνεύμα αργίας. Όταν λέει «πνεύμα», διάβολο. Όταν λέει «φύλαξέ με, μη μου δώσεις, μη επιτρέψεις πνεύμα αργίας, φιλαρχίας, αργολογίας», μη επιτρέψεις στον διάβολο της αργίας, της φιλαρχίας, της αργολογίας, μη επιτρέψεις. Αυτό εννοεί. Υπάρχει, λοιπόν, ειδικό πνεύμα. Αν, λοιπόν, βλέπετε ότι το καθήκον σας σας καλεί για κάπου, είτε πνευματικά είτε υλικά, είτε μέσα στο σπίτι σας είτε έξω από το σπίτι, είτε σε συγγενικά πρόσωπα είτε άλλα, και κάποιος έρχεται και σας κόπτει αυτή την προθυμία σας, γνωρίζετε ότι παρεμβάλλεται αυτός ο κύριος στη μέση, ο οποίος δεν σας αφήνει να το ενεργήσετε.

Αφήστε και αργεί αυτό, δεν γίνεται. Κτυπάει η καμπάνα το πρωί, είναι Κυριακή. Το καθήκον σας, υποχρέωσή σας, σας καλεί να πάτε στην Εκκλησία, να συναντηθείτε με τον Δημιουργό σας, να τον ευχαριστήσετε για την περασμένη εβδομάδα και να τον παρακαλέσετε για την καινούρια. Έρχεται ο άλλος στη μέση. «Τρίτη καμπάνα είναι αυτή που κτυπάει. Ρώτα, ας πούμε». Αν λέει η τρίτη καμπάνα, δεν χρειάζεται να πας γρηγορότερα. Σου αναβάλλει. Αν δεν μπορεί να σε αφήσει τελείως, να μην πας καθόλου, να σε εμποδίσει, σου λέει να αναβάλεις. Αυτός που παρεμβάλλεται, λοιπόν, στη μέση και σου λέει να αργείς, να απόσχεις από την προσευχή σου και από τη συντροφιά σου με τον Χριστό, έστω και για ένα τέταρτο, αυτός είναι ο κύριος ο άλλος. Είναι ο σατανάς και πρέπει να παρακαλείς τον Θεό να σε έχει εν εγρηγόρσει.

Η μεγαλύτερη αρετή του ανθρώπου δεν είναι η αγάπη, που λένε οι άνθρωποι ή που λέει το Ευαγγέλιο ακόμη, κακώς ερμηνευόμενο. Όχι, είναι η διάκριση η μεγαλύτερη, και αυτή η αγάπη χρειάζεται διάκριση για να έχει σωστά αποτελέσματα. Αγαπάει η μητέρα το παιδί της και της ζητάει το παιδί το ψαλίδι. Αν το αγαπά, πρέπει να του το δώσει; Πρέπει να το δώσει, αν το αγαπά, ή δεν πρέπει να του το δώσει; Έρχεται η αρετή της διακρίσεως και λέει: «Ε, αν το αγαπάς, δεν πρέπει να το δώσεις». «Μα το αγαπάω, να το δώσω, να μην κλαίει, να μη χτυπιέται» και λοιπά. Όχι, χρειάζεται διάκριση εδώ. Βγάζετε στην άκρη την κυρία αγάπη και βάλτε διάκριση, για να μη βγάλει τα μάτια το παιδί με το ψαλίδι. Δεν είναι έτσι; Να μια λεπτομέρεια που δείχνει ότι η διάκριση είναι παραπάνω.

Λοιπόν, σε όλες τις περιπτώσεις διάκριση. Γιατί μου συμβαίνει αυτό; Γιατί έχω αυτή την ακεφιά; Γιατί δεν προθυμοποιούμαι να πάω εκεί; Γιατί δεν προθυμοποιούμαι να κάνω εκείνο; Γιατί δεν έχω μία θυσία να κάνω κι εγώ από αγάπη προς έναν άλλον; Μπαίνει ο αρχιμάστορας αυτός με τα κέρατα και με την ουρά στη μέση, το πνεύμα αυτό της αργίας, και σε αναγκάζει και σου επιβάλλει και σου σφυράει. Έχει ένα σπρέι εκεί πέρα και σου ψεκάζει τα μάτια να μην μπορούν να ανοίξουνε, μια ζαλάδα, έναν πονοκέφαλο κλπ., να σε κρατήσει κάτω. Χρειάζεται, λοιπόν, να διακρίνεις αμέσως ότι είναι τέχνασμα αυτού και να πεις: «Θεέ μου, βοήθησέ με». Σταυρώσου αμέσως, το αναγκάζεις να φύγει, και να πεταχτείς επάνω, να τρέξεις στο καθήκον, το πνευματικό ή το υλικό.

δικό σου ή και των άλλων. Δεν έχει δικαίωμα ο άνθρωπος ποτέ του, ή πνευματικά ή υλικά, να μην εργάζεται. Πολλοί τον χρόνο τον θεωρούν ως θηρίον. «Τι κάνεις εκεί;» «Να, σκοτώνουμε την ώρα μας εδώ, παίζουμε ένα τάβλι». Μα θηρίο είναι ο χρόνος, τον σκοτώνεις εσύ; Δεν έχεις τίποτα άλλο να κάνεις; Γιατί αργείς; Γιατί δεν προσεύχεσαι; Γιατί δεν διαβάζεις; Γιατί, αν μπορείς, δεν πας να κάνεις μια επίσκεψη; Δίπλα είναι μια κλινική, παρακάτω ένα νοσοκομείο, από εκεί είναι φυλακές, παρακάτω είναι τρελάδικο. Γιατί δεν πας; Ποιος είναι αυτός που σου απαγορεύει; Πώς αδιαφορείς; Γιατί αργείς; Δεν έχεις δικαίωμα να αργείς.

Δεν έχεις δικαίωμα. Τι λέει εκεί ένα τροπάριο της Εκκλησίας μας τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή; Δεν λέει εκεί: «Μακάριος δὲ πάλιν, ὃν εὑρήσει γρηγοροῦντα· ἀνάξιος δὲ πάλιν, ὃν εὑρήσει ῥᾳθυμοῦντα»; Η ραθυμία αυτή, λοιπόν, η ακεφιά αυτή προς την εργασία, την πνευματική ή την υλική, είναι του σατανά εργασία, και αυτός την υποδεικνύει και αυτός διά της βίας φροντίζει να την επιβάλλει, να μη γίνει αυτό το πράγμα. Πολλά πράγματα έχουμε χάσει, πολλές ευκαιρίες έχουμε χάσει, και πνευματικές και υλικές, εξαιτίας αυτής της αργίας.

Μας είπε σε μια στιγμή: «Ὁ Πατήρ μου ἕως ἄρτι ἐργάζεται, κἀγὼ ἐργάζομαι». Αν ο Θεός εργάζεται, ο Χριστός εργάζεται, εμείς δεν πρέπει να εργαστούμε; Εμείς πρέπει να αργούμε; Δεν πρέπει να αργούμε. Ο άνθρωπος πρέπει να είναι πάντοτε πρόθυμος σε καθετί που έχει σχέση με τη σωτηρία τη δικιά του ή με τη σωτηρία των άλλων. Δεν πρέπει να οκνεί, δεν πρέπει να δυσκολεύεται, και πρέπει να αντιλαμβάνεται ακόμη ότι αυτός που τον δυσκολεύει είναι ο σατανάς και να παρακαλεί τον Χριστό να τον βοηθήσει, να τον ξεσκαλώσει από εκεί. Η αργία είναι κακό πράγμα και οι αρχαίοι μίλησαν για το θέμα αυτό, αλλά και οι Πατέρες μίλησαν για το θέμα αυτό.

Λέγω για τους τεμπέληδες, τους κλασικούς τεμπέληδες, είτε αρσενικοί είναι είτε θηλυκοί. Τόσο πολύ έχει ο σατανάς κατορθώσει και μας έχει μπλέξει, ώστε να θεωρείται κάποιος που εργάζεται ότι είναι κατώτερος άνθρωπος, εν αντιθέσει με έναν που δεν εργάζεται, ότι αυτός είναι ανώτερος. Προσέξτε τις γυναίκες ή τους άνδρες: γιατί βάφετε τα νύχια σας; Για να κρύψετε τη σκουριά από κάτω; Δεν νομίζω. Για να δείξετε ότι δεν εργάζεστε χειρωνακτική εργασία. Από εκεί ξεκινάει. Λέει η μεγαλοκυρία: «Εγώ είμαι κυρία». Έχει εφευρεθεί τώρα το γάντι.

Το φοράει και η κυρία και τα πλένει τα πιάτα. Όμως, το κυρίως πνεύμα είναι ότι φτιάχνει τα νύχια της, δεν έχει περιθώριο να εργαστεί, δεν έχει ανάγκη την εργασία. Βλέπετε κάτι νεαρούς με κάτι μανικιούρ και λοιπά. Προς τι; Τι να κάνουν; Να ξύσουν τ’ αυτιά τους ή τη μύτη τους; Προς τι; Να δείξουν ότι είναι άνθρωποι όχι χειρώνακτες, χαμηλοί άνθρωποι. Μέσα στο πνεύμα αυτό, αν κατορθώσει ο άνθρωπος και μπει, θα ανακαλύψει πολλά ελαττώματα στον εαυτό του. Ο άνθρωπος είναι φτιαγμένος να εργάζεται. Η εργασία δεν κάνει τον άνθρωπο, ο άνθρωπος την εργασία. Πολλές ερωτούν καμιά φορά, αν τους προσφέρουν κάποιον συνοικέσιο: «Τι είναι αυτός;» Αν τους περιποιείται τιμή.

Να πιαστούν στο μπράτσο του. Τι επάγγελμα κάνει; Ακούστηκε: «Μαραγκός ή υδραυλικός», σειρά. Κατσούφικα θα το είδανε. Το θεωρούν, το επάγγελμα, ότι είναι αυτό που κάνει τον άνθρωπο. Δηλαδή, σ’ αυτή την περίπτωση, ο Χριστός, ο οποίος ήταν μαραγκός, δεν είναι τίποτα, λοιπόν. Δεν κάνει για γαμπρός. Ο Παύλος, που έφτιαχνε τσαντίρια, δεν κάνει για τίποτα κι αυτός. Ο άνθρωπος είναι εκείνος που αξιοποιεί το επάγγελμα και όχι το επάγγελμα τον άνθρωπο. Μη σας φαίνεται παράξενο. Είναι άνθρωποι που έχουν ανωτέρας κοινωνικές θέσεις και λησταρχία πραγματικά. Ούτε καν πρέπει να λέγονται άνθρωποι. Σαν πλησιάσετε, θα φρίξετε. Αλλά το κατόρθωσε ο σατανάς να έχει πείσει έτσι τα πράγματα.

Να υπάρχει αυτή η φαυλότητα η οποία υπάρχει σήμερα.

Περισσότεροι κατόρθωσαν, πολλοί, να εργάζονται πέντε ώρες την ημέρα. Τις 19 τι τις κάνεις; Μήπως για την ψυχή σου; Μήπως τις διαθέτεις εις αγάπη για τον συνάνθρωπό σου που υποφέρει; Έχει 168 ώρες η εβδομάς. Εσύ εργάζεσαι τις 40, ούτε τις 40, τις 30, 35. Οι υπόλοιπες πού πάνε; Πόσες διαθέτεις; Τι σου χρειάζονται, γι’ αυτή την περίπτωση, να ζήσεις πολλά χρόνια; Γιατί; Τις διαθέτεις στην υπηρεσία του άλλου; Κι εσύ αυτός δεν θέλεις, αλλά πεις ότι «θα οικονομήσω λίγο χρόνο για να φτιάξω κάτι τι άλλο», το καταλαβαίνω. Αλλά δεν το χρησιμοποιείς έτσι. Πάρτε τους τραπεζικούς, πάρτε άλλες επιχειρήσεις.

οι οποίες έχουν επιτύχει και το Σάββατο αργία. Πάει κανένας στην εκκλησία; Σαββατοκύριακο, 48 ώρες ελεύθερες, και από το Σάββατο το μεσημέρι πάμε 60 ώρες. Πάει κανείς στην εκκλησία; Ούτε ένα τις εκατό. Διατίθεται αυτός ο χρόνος ο αργός για αμαρτία και καταστροφή ψυχική, να μην πω και σωματική. Το πλέγμα, λοιπόν, αυτό της αργίας θα έρθει σιγά-σιγά, σιγά-σιγά, να καταπνίξει την ανθρωπότητα και θα ζητήσουμε αγγέλους από τον Ουρανό να έρχονται να εργάζονται εδώ πέρα. Κάντε τον σταυρό σας να μην αρρωστήσετε και πάτε σε νοσοκομεία και δεν θα υπάρχει νοσοκόμα. Όλες οι βοηθητικές εργασίες, που είναι τιμητικές. Είδατε τι λέει ο Παύλος για τα άτιμα;

στο σπίτι. Ποια είναι τα άτιμα σκεύη στο σπίτι; Αυτά που χρειάζονται στην τουαλέτα και λοιπά. Και τούτα είναι τα πρώτα. Ψωμί μπορεί να μην υπάρχει στο σπίτι. Τουαλέτα θα υπάρχει στο σπίτι. Άρα, δεν είναι από εκεί η αναλογία της ανάγκης του καθενός και του ρόλου που παίζει το καθένα. Αν φιλοσοφήσει, λοιπόν, ο άνθρωπος το πώς τα έδωσε ο Θεός να χρησιμοποιούνται και πώς εμείς τα χρησιμοποιούμε, θα αντιληφθεί ότι δεν τα κάνει καλά. Και αν εξετάσει παρακάτω να ιδεί γιατί δεν τα κάνει καλά, θα βρει ότι επηρεάζεται από κάτι τι άλλο, και εκείνο το κάτι τι άλλο που τον συγχέει είναι το πνεύμα αυτό της αργίας. Ο Παύλος έφτασε σε σημείο να πει: «Εἴ τις οὐ θέλει ἐργάζεσθαι, μηδὲ ἐσθιέτω».

Όποιος δεν μπορεί, γιατί υπάρχουν άνθρωποι που δεν μπορούν να εργαστούν. Υπάρχουν άνθρωποι που ζητάνε μια δουλειά και δεν τη βρίσκουνε. Δεν έχεις δικαίωμα να φας εσύ που δεν θέλεις να εργαστείς. Και δεν είπε ότι μέχρι μιας ηλικίας, το άφησε ανοιχτό. Διότι ο άνθρωπος, μέχρι που θα γεράσει, εκτός και συμβεί κάτι, μια μαλάκυνση εγκεφάλου, μια παραλυσία, κάτι, και δεν μπορεί καν να προσφέρει, αλλιώς είναι χρήσιμος πάντοτε, εφόσον υπάρχουν τα μάτια ανοιχτά. Μπορεί να φωνάξει σε ένα περιστατικό, μπορεί να υπενθυμίσει: «Ε, Κατίνα, ξέχασες να πας». Μπορεί, μπορεί να προσφέρει, μπορεί να φυλάξει το παιδί, παραδείγματι, εκεί πέρα. Κάτι μπορεί να κάνει και πρέπει να το αισθάνεται ο άνθρωπος να το κάνει, διότι αν...

Προσέξει και τον βάλει στο χέρι το πνεύμα της αργίας, θα τον προωθήσει στο πνεύμα της περιεργίας, γιατί άμα δεν αργείς δεν γίνεσαι περίεργος. Και έπειτα θα τον προωθήσει στο πνεύμα της αργολογίας, γιατί καθένας δεν κάθεται μουγκός, δουλεύει η γλώσσα του σαν τη γραφομηχανή. Μιλάει για παπάδες, για δεσποτάδες, μιλάει για ποτσάτσο μέχρι τον τελευταίο κλητήρα. Μιλάει για τους μισθούς της ΔΕΗ μέχρι δεν ξέρω τι, τι έκανε, τρώει τους πάντες, τρώει. Από το πνεύμα της αργίας ξεκινάει. Ο ένας αυτός, ο αρχιμάστορας της αργίας, τον δίνει πάσα στον άλλον, «παράλαβέ τον εσύ», και τον δουλεύει όλη την ημέρα και δουλεύει τον διάβολο ο Χριστιανός.

Να το καταλάβεις. Πώς έχεις περιθώριο και κάθεσαι τρεις-τέσσερις ώρες μπροστά σε αυτό το χαζοκούτι; Εγώ το λέω και δαιμονοκούτι μερικές φορές. Πες μου, πώς εσύ, πώς αργείς εκεί μπροστά και πώς έχεις να σε ξεφτιλίσει ο άλλος, να σε παίζει μονότερμα εκεί πέρα, αν μπορείς να του απαντήσεις; Πώς κάθεσαι τόσο, χαζοπουλιέσαι; Είσαι αιώνες που πέρασαν. Μπορείς να διαλέξεις κάτι από αυτό, το καταλαβαίνω. Αλλά σε ρί, ώρες ολόκληρες, καλό, άσημο, κουτό, βλακώδες, δεν ξέρω τι είναι, όλα να τα πετάς κάτω, αυτό δεν είναι. Κάποιος σατανάς γερός σε έχει πιάσει, σε έχει καθίσει εκεί και αργείς εκεί μπροστά. Πολλούς ανθρώπους τούς έχουν κλέψει πίσω.

Άνοιξε η πόρτα, πήγαν, σκλαισχώσαν τα πορτοφόλια, πιάτα, πράγματα και λοιπά. Και αυτοί εκεί. Τι είναι αυτό; Δεν είναι σατανικό; Είναι ανθρώπου λογικού η περιφορά αυτή; Δεν είναι.

Λέει, λοιπόν, ο Παύλος ότι ο άνθρωπος ο οποίος δεν θέλει να εργαστεί δεν θα πρέπει να τρώει. Ο άνθρωπος πρέπει, όπως λέει ο Σοφός Σολομών, να πηγαίνει να συμβουλεύεται το μυρμήγκι. Αν πάτε σε μια μυρμηγκοφωλιά, θα δείτε ότι και τα μικρά και τα μεγάλα και τα αρσενικά και τα θηλυκά εργάζονται.

Τον μύρμηγκα, και το λέμε εμείς καμιά φορά, «ο μακαρίτης ήταν σαν τον μύρμηγκα, η μακαρίτισσα ήταν σαν τον μύρμηγκα, εργαζότανε». Λέγει, λοιπόν, στις Παροιμίες: «Ίθι προς τον μύρμηκα, ω οκνηρέ, εσύ που αργείς, και ζήλωσον ιδών τας οδούς αυτού και γενού εκείνου σοφότερος».

Το δρόμο του, πώς ανεβοκατεβαίνει χωρίς αναπαυλά, χωρίς τίποτα, ανεβοκατεβαίνει, και φρόντισε εσύ να γίνεις σοφότερος από αυτό. Αυτό δεν θέλω να πω, ότι ο άνθρωπος πρέπει να διαλυθεί στην εργασία. Όλα χρειάζονται μέτρο, συν τη διακρίσει. Όμως θέλω να πιστεύω ότι πολλοί μας, επηρεασμένοι από αυτόν τον ειδικό σατανά της αργίας, εγκαταλείπουμε ώρες πολλές το εικοσιτετράωρο που θα μπορούσαμε να προσφέρουμε ατομικά και γενικά.

Χάνουμε. Αυτό θέλω να πω. Και ορισμένοι, οι οποίοι βέβαια δεν μπορούν λόγω αδυναμίας σαρκικής, ασθενείας κλπ., δεν ξέρω τι, θα μπορούσαν να προσφέρουν πνευματικά, να κάνουν μια παράκληση, να κάνουν μια προσευχή, να κάνουν μια δέηση, δεν ξέρω τι μπορούσαν να κάνουν, για κάποια γειτονοπούλα που έχει πάρει τον κατήφορο, για κάποιο γειτονόπουλο που δεν στέκεται καλά, για κάποιο αντρόγυνο που κινδυνεύει ή και για ανωνύμους ανθρώπους που υπάρχουν τόσοι υπό την επήρεια του σατανά. Και εντούτοις οι άνθρωποι δεν το βάλανε καλά στο νου τους, ώστε να εκμεταλλευτούν αυτόν τον χρόνο. Είσαστε αυτάρκεις, θα τους έφταναν και δεν θα φτάνανε. Ούτε θα πεινούσανε ούτε λείπανε ορισμένα πράγματα. Όχι. Αλλά δεν το κάνουν αυτό το πράγμα.

Θυμόσαστε τι είπε ο Σοφός Σολομών στον Θεό; «Σε παρακαλώ», του λέγει, «φύλαξέ με από δύο πράγματα. Μην επιτρέψεις να γίνω πλούσιος ούτε και φτωχός. Να μην γίνω πλούσιος και πω “τι πάει να πει Θεός;” και μην γίνω φτωχός και αναγκαστώ και κλέψω. Τρέφε με με αυτάρκη τροφή μου. Δίδε μου το αρκετό, αυτό που θα μου είναι αρκετό να συντηρηθώ». Δεν ζήτησε παραπάνω. Ο άνθρωπος, όταν δεν εργάζεται, θα αναγκαστεί να κλέψει, θα πεινάσει, θα στερηθεί. Δεν θα εργαστεί νέος, θα αναγκαστεί να δουλέψει γέρων ή θα υποφέρει.

του Πνεύματος του Αγίου αυτά, τα λόγια βαλμένα για να μας υπενθυμίζουν πώς πρέπει να πολιτευτούμε μέσα στη ζωή αυτή και να μην ξεγελαστούμε. Διότι ο σατανάς κοιτάζει τον άνθρωπο, να τον βάλει στο χέρι κατά διαφόρους τρόπους. Η αμαρτία είναι μία χιονοστιβάδα. Ξεκινάει από το μηδέν και φτάνει, δεν ξέρω, στο εκατομμύριο. Όπως και οι σαρκικές αμαρτίες ξεκινάνε από ένα φλερτ, από ένα χαμόγελο, από ένα φιλί, από ένα χάδι, και φτάνει στην καταστροφή, κάτω στα γυναικοπάζαρα του Λιβάνου έπειτα. Γιατί; Από το τίποτα. Αυτός είναι ο σατανάς, τεχνίτης. Με το ένα αμάρτημα θα σε σερβίρει αμέσως εις το άλλο.

Ο Μέγας Βασίλειος λέγει το εξής: «Τις εν καιρώ σποράς οίκοι καθήμενος», όταν σπέρνουν οι άλλοι αυτός κάθεται στο σπίτι, «ενστάντος του θερισμού», που θα έρθει μεθαύριο το θέρος, «τους κόλπους επλήρωσε δραγμάτων;» Κανένας. Εφόσον δεν έσπειρε, δεν κοπίασε, πώς θα θερίσει τώρα; Τώρα, εκείνων οι καρποί και οι πόνοι, εκείνοι που εκουράστησαν, που εργάστησαν, έχουνε και τους καρπούς. Θυμόσαστε τι είπε ο Χριστός μας; «Εδόθη πολύ, διότι ηγάπησε πολύ». Και στην αγάπη ακόμη δεν πρέπει ο άνθρωπος να αργεί, να εκβιάσει τον εαυτόν του να αγαπήσει πιο πολύ, όχι αγάπη ερωτική, σατανική.

Γκρεμίζει τους ανθρώπους απ’ την Ακρόπολη. Δεν μιλάμε για τέτοια αγάπη. Μιλούμε για αγάπη Θεού που σώζει. «Εδόθη πολύ, διότι ηγάπησε πολύ». Για τον Ιωάννη τον λέγει ηγαπημένον μαθητή. Γιατί; Είσαι προσωπολήπτης; Οι άλλοι τι είναι; Γιατί αυτόν τον αγαπάς περισσότερο; Διότι πρώτος αυτός αγάπησε περισσότερο. Γιατί δίδεις του Υιό για να σ’ αγαπάει; Όχι. Διότι με αγαπάει, δίδω του Υιό. Ο άνθρωπος, λοιπόν, πάντοτε έχει τρόπο και μέρος να εργαστεί και να προλάβει. Εξετάσετε, λοιπόν, τον εαυτό σας. Είσαστε πρόθυμοι για κάθε καλό ή αργοί; Εργάζεστε την ώρα σας, την ημέρα σας, το εικοσιτετράωρό σας που σας προσθέτει ο Θεός; Το εργάζεστε;

«Έχω», λέει, «ύπνο». Μετέτρεψε τον ύπνο σου, μετέτρεψε τον ύπνο σου. «Έχω», λέει, «αϋπνία». Ναι, κάνε την εσύ αγρυπνία την αϋπνία. Δεν χάνεται.

Κοιμήθηκες εξ επίσης στις έντεκα, έτσι; Και δεν ξανά σου πήγε ύπνος. Έχεις αϋπνία. Μη σπεύδεις να πάρεις καταπραϋντικά. Πάρε το κομποσκοίνι σου και κάνε το αγρυπνία. Αν είσαι δε και μόνος στο σπίτι και δεν επηρεάζεις κανέναν άλλον, δεν ενοχλείς, σήκω και επάνω. Κάνε και δέκα γονατιστές. Εκεί που γονατίζουν οι άλλοι αυτή την ώρα τη νύχτα και αμαρτάνουν, μουτζώνοντας τον Θεό με χέρια και με πόδια, εσύ ευχαρίστησέ Τον.

Ευχαριστείτε Τον και παρακαλέστε Τον, γιατί θαημός είναι, κάθεται ο κόσμος. Αν πεθάνεις ή αν πεθάνω δύο χρόνια γρηγορότερα, ποιος ο λόγος να ζήσω εδώ πέρα και τι επέτυχα; Είχα πεθάνει προ δέκα ετών, αρκεί να είμαι μέσα στη μετάνοια, εξομολογημένος και κοινωνημένος. Δεν πεθάνω από το αυτός νομίζει. Προσέξτε το, λοιπόν, διότι σε πολλές περιπτώσεις χρησιμοποιείται αυτό. Όλες οι εκδηλώσεις. Η μητέρα αργεί το παιδί να το πάει στην εκκλησία. Ο διάβολος της απαγορεύει να πάει. Η άλλη αργεί. Ο διάβολος της απαγορεύει να πάει στον πόνο, να πάει στην ανάγκη, να πάει. Ο διάβολος της απαγορεύει. Είναι το πνεύμα της αργίας που δεν αφήνει τον άνθρωπο να εργαστεί πνευματικά και σωματικά για τον εαυτό του και για τους άλλους. Η εργασία δε θα πρέπει να είναι μόνη. Μπορείς, δεν το μπορείς. Κάνε σπίτι σου κάτι. Πλέξε. Είναι ντροπή; Εγώ θυμούμαι, διάβαζα προχθές, του Ρούσβελτ κόρη ή του Διορισμένη, και εργάζομαι τους υπαλλήλους. Πάρε τα χρήματα αυτά και δώσ’ τα κάπου που είναι ανάγκη.

Τόσες ανάγκες. Πέρασε μια μέρα από ένα νοσοκομείο να ιδείς πόσος κόσμος έχει ανάγκη της δραχμής. Είναι άνθρωποι που δεν έχουν ένα γραμματόσημο να γράψουν στο σπίτι τους, στο χωριό τους, ξέρετε. Είναι άνθρωποι εδώ ένα, δύο, τρεις, πέντε μήνες σε νοσοκομεία, που οι δικοί τους δεν έχουν ένα εισιτήριο να έρθουν. Δεν έχουν τα χρήματα οι άνθρωποι. Τι γίνεσαι εδώ σε πεντακόσιες δραχμές; Δεν το κάνουμε. Ε, πώς θέλουμε να λεγόμεθα άνθρωποι; Χριστιανοί δεν λεγόμεθα και δεν λεγόμεθα, αλλά δεν λεγόμεθα και άνθρωποι. Διότι, εφόσον θέτω τον εαυτό μου αργό, αδιάφορο, «εγώ πώς θα περάσω; Δεν χρειάζονται και τόσα». Πώς δεν χρειάζονται; Θα λιώσεις εδώ, που λιώνει το κερί. Τι πας για να ανάβεις αυτό το κερί στην εκκλησία; Τι κάνει αυτό το κερί όταν ανάβει στην εκκλησία; Δηλώνει στον βωμό του Χριστού και δεν αφήνει τίποτα υπόλοιπο.

Αγαπητέ μου, θα λιώσεις εσύ, έτσι θα λιώσω και εγώ. Δεν έχω δικαίωμα να αργώ. Ούτε στην Εκκλησία μέσα έχω το δικαίωμα να αργώ και αφήνω το νου μου να τρέχει. Πρέπει να προσεύχομαι. Ο άνθρωπος είναι και υλικός και πνευματικός. Και αν δεν μπορεί υλικά να προσφέρει στον εαυτό του και στους άλλους, στην οικογένειά του και γενικότερα στον κόσμο, μπορεί να προσφέρει πνευματικώς. Ας μην έχω μάτια, ας μην έχω χέρια, ας μην έχω αυτιά, ας μην έχω τίποτα. Μπορώ να προσφέρω. Η ψυχή μου μπορεί να προσευχηθεί. Σας είπα προχθές ότι μου έγραψε μια εκεί, μου τηλεφωνεί μια κυρία. «Δεν βλέπω», μου λέει. «Και τι ζητάς από μένα;» λέω. «Δεν έχω ακόμη θαυματουργικές ικανότητες να σου φτιάξω μάτια. Τι θα γίνει;» «Δεν θέλω», λέει, «αυτό. Να μου γράψεις την πρωινή προσευχή και τον εξάψαλμο και το απόδειπνο και του Χριστού μας την παράκληση σε μια κασέτα, να τη βάζω εκεί να...»

Ακούω κι εγώ να προσεύχομαι». Ακούτε; Και κάθισα και της έφτιαξα πρωινή προσευχή στην κασέτα, τον εξάψαλμο, έκλεισα στο τέλος όμορφα με της Παναγίας μας τροπάρια κλπ., να το βάζει εκεί να προσεύχεται. Και το εσπερινό το βράδυ με το απόδειπνο κλπ., με ό,τι έχει η Εκκλησία μας πάλι μέσα, και προσφέρω στη γυναίκα. Μία άλλη ζήτησε πάλι. Πρώτη φορά είχε έρθει σε κήρυγμα και άκουσε ότι είχα κάνει την ερμηνεία του Πεντηκοστού Ψαλμού. Αυτά σας τα λέγω να δείτε πώς σκέφτονται οι άνθρωποι όταν θέλουν. Αυτή, λοιπόν, όταν άκουσε για το «Ελέησόν με ο Θεός», ενόμισε ότι είναι γραμμένο το «Ελέησόν με ο Θεός» απάνω στην πλάκα και πήρε την πρώτη — είναι πέντε ομιλίες — πήρε την πρώτη. Ήρθε όμως την άλλη Πέμπτη και μου λέει:

«Παναγόπουλε, δεν ήθελα», λέει, «αυτό εγώ, γιατί χαίρεται για το “Ελέησόν με ο Θεός”, δεν μου είπατε». «Όσα σας έδωσα την πρώτη, να πάρω τη συνέχεια;» «Όχι», μου λέει, «εγώ δεν ξέρω γράμματα και θέλω να μάθω απ’ έξω το “Ελέησόν με ο Θεός”, γιατί εγώ υπήρξα πολύ αμαρτωλός, χειρότερος από τον Δαβίδ, και θέλω να τον λέγω αυτόν τον ψαλμό και δεν ξέρω γράμματα. Μου γράψετε, λοιπόν, τον ψαλμό και θα τον βάλω στο μαγνητόφωνο μία, δύο, τρεις, πέντε, δέκα, εκατό, να τον μάθω απ’ έξω για να τον λέω στον Θεό μου. Πρώτη φορά ήρθα εδώ πέρα», λέει. Ακούτε; Δεν υπάρχει περιθώριο σήμερα, κατ’ εξοχήν, να πει «εγώ δεν μπορώ, εγώ δεν ξέρω, εγώ δεν δύναμαι, εγώ δεν είμαι τίποτα». Σοβαρά, δεν είσαι τίποτα; Και πώς θα σταυρωθεί ο Θεός για σένα, το τίποτα; Ποιος το βάζει;

Σατανάς είναι αυτός που σου βάζει και σου λέει: «Δεν είσαι τίποτα. Πώς θα σταυρωθεί ο Θεός για σένα, το τίποτα, το σκουπίδι;» Αλλά το λες αυτό όχι ταπεινοφρονών, αλλά ταπεινολογών το λες. Μα σου πατήσουνε τον κάλο του εγώ, «θα ιδείς ποιος είσαι, τώρα θα μας πεις ποιος είσαι, τώρα δεν μας πιστεύεις, δεν πάμε». Βοηθάει, λοιπόν, ο άνθρωπος αυτός που ζούσε στην έρημο να μην επιτρέψει στον σατανά της αργίας να τον αφήσει, τον άνθρωπον αυτόν. «Διανάστησον ημάς εν τω καιρώ της προσευχής». Διαβάζετε την ευχή, ε, στο απόδειπνο. Σήκωσέ μας, λέει, τη νύχτα που πρέπει να προσευχηθούμε. Ποιος να σηκωθεί τη νύχτα; Ποιος να αφήσει το πάπλωμα, να σηκωθεί τη νύχτα να προσευχηθεί; Και να ξέρετε τι θα πει προσευχή νυχτερινή.

Μεγαλύτερη, η δυνατοτέρα, που κατεβάζει τον ουρανό κάτω, λέγει ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος, είναι της νύχτας η προσευχή. Δεν ξέρω αν το έχετε δοκιμάσει. Πάντως νιώθεις εκείνη την ώρα, μέσα στην ησυχία, ότι ο Χριστός είναι δικός σου. «Τώρα που είμαστε οι δυο μας, κάθισε να σου τα πω. Τώρα που πιστεύω ότι με ακούς, τώρα που με βλέπεις, που δεν έχεις πολλές υποθέσεις, άκουσέ με και εμένα. Σε παρακαλώ και για εκείνη την οικογένεια, σε παρακαλώ και για την Εκκλησία μας, σε παρακαλώ και για τη γλώσσα μας, σε παρακαλώ και για την πατρίδα μας, για τα έθιμά μας και για, για, για... Τώρα που είμαστε οι δυο μας».

Έχε εμπιστοσύνη ότι, αν σηκώσεις τα χέρια σου στη μία, θα σε βρουν οι οχτώ το πρωί και δεν θα τα ξανακατεβάσεις. Αλλά δεν αφήνει ο λεγάμενος. Δεν αφήνει ο άλλος, ο αρχιμάστορας, και νομίζουμε ότι χαθήκαμε αν προσευχηθούμε μισή ώρα. Αν πρόκειται για κάνα κουτσομπολιό, για καμιά αμαρτία, να φάμε καμιά χήρα, κανένα παπά, κανένα καλόγερο, ίσως να μιλούμε μέχρι την άλλη μέρα το βράδυ, να μην έχουμε τελειώσει. Αυτό διδάσκει, λοιπόν, διά του ενός μέρους ο Άγιος αυτός που σας είπα. Έπειτα έρχεται στο δεύτερο: «Πνεύμα περιεργίας μη μοι δως», μη επιτρέψεις δηλαδή να έχω περιέργεια. Η περιέργεια είναι σατανική. Θα πει κανείς: «Δεν υπάρχει και σωστή περιέργεια, σωτήριος περιέργεια;» Υπάρχει, να είμεθα ειλικρινείς. Όμως αυτή την περιέργεια τη σωτήριο, γιατί το λέει έτσι; Γιατί ο Θεός έγινε άνθρωπος;

Η Παρθένος έμεινε Παρθένος και μετά; Πώς σώζει και δικαιώνει τον αμαρτωλό; Αυτά τα ερωτήματα και άλλα σχετικά είναι μέσα εις τη σωτήριον περιέργεια. Αλλά τέτοια αγαθή περιέργεια, να μάθω, να καταρτιστώ, να διαφωτιστώ και να βοηθήσω και έναν άλλον που κινδυνεύει, που θα μου παρουσιάσει ο Χριστός στο μονοπάτι της ζωής μου, λίγοι το κάνουν αυτό. Αυτό, ένας, δύο τοις εκατό. Οι ενενήντα οκτώ είναι περίεργοι να μάθουν τι έγινε με το συνοικέσιο, να μάθουν αν το ’ριξε το παιδί η άλλη, να μάθουν τι κάνει η άλλη με τον άλλον, να μάθουν τέτοια πράγματα, τέτοια πράγματα. «Κάνα νέο, κάνα νέο; Τι το νεότερο; Νέο».

Το οποίο σε ένα δευτερόλεπτο γίνεται παλιό. Έτσι δεν είναι; «Πάρε μια εφημερίδα για να δούμε τα νέα». Παίρνει την εφημερίδα, διαβάζει και την πετάει. Έπειτα ζητάει το απόγευμα την ίδια, για τα νέα. Τα είδε και τα απογευματινά νέα, το πρωί τα άλλα νέα. Περί νέων τα οποία μέσα σε λίγα λεπτά γίνονται παλιά και άχρηστα. Υπάρχει περιέργεια σατανική που κάνει ζημιά. Ο άνθρωπος πρέπει να είναι τελείως αφιερωμένος εις τον Θεό και να μην έχει περιέργεια. Αν ο Θεός θέλει να του διαφωτίσει κάτι και να τον πληροφορήσει κάτι... Μα εσύ δεν ενδιαφέρεσαι; Δεν ενδιαφέρομαι. Μα δεν είσαι άνθρωπος; Δεν πρέπει να μάθεις; Δεν πρέπει να μάθω αυτό. Να μάθω τα σωστά. Ας μη μάθω τα περιττά. Μάθε τα εσύ τα περιττά, γιατί θα μου κλέψει το χρόνο.

Εγώ μπορώ, εκείνη την ώρα που θα ακούσω εσένα που μου λες τα νέα της γειτονιάς, και φορτωμένος εγώ με τα ζεμπίλια ή στα χωριά με το ασκί στο κεφάλι, με τη στάμνα στο κεφάλι και φορτωμένη, μία-δύο ώρες εκεί πέρα, μπορώ να πω ένα «Κύριε Ιησού Χριστέ». Είναι πολύ αξιότερο από το νέο το δικό σου. Και εντούτοις η περιέργεια μας τρώει. Τι να γίνεται; Και ξέρετε, ο άνθρωπος ο περίεργος βλέπει καμπύλης τροχιάς. Δεν ξέρω αν μπορείτε να με παρακολουθήσετε. Βλέπεις απευθείας αυτό που βλέπεις, αλλά βλέπεις και πολλές φορές αυτό που δεν βλέπεις. «Εμένα θα μου πεις; Τώρα είναι εκεί, τα λένε. Ένας τα κόβει κι άλλος τα ράβει. Άμα σου λέω, εκεί είμαι, σαν να τους βλέπω». Πώς τους βλέπεις εσύ; Σε σηκώνει ο διάολος και σε πάει εκεί πέρα.

Δεν σε πάει ο άγγελος. Δεν σου χρειάζεται να μάθεις. Ο άλλος σε σηκώνει και σε στέλνει εκεί πέρα. Και ξέρετε τι υπάρχει γύρω από αυτή την περιέργεια; Φθόνος, φθόνος. Ναι, φθόνος υπάρχει. Ερωτήθηκε κάποτε ένας: «Ποια μάτια είναι εκείνα που βλέπουν καλύτερα, που βλέπουν πιο πολύ;»

Άλλος είπε τα πεταχτά, τα μπιρμπιλωτά, τα μαύρα, ξέρω εγώ, και λοιπά, τα σπαράτα και τα λοιπά. «Τίποτα», λέει, «αποτύχατε όλοι». Ρωτήσαν ένα γέροντα: «Εσύ, γέροντα, τι λες;» «Ψέματα είπαν όλοι», λέει. «Τα φθονερά μάτια βλέπουν πιο πολύ». Και είναι αλήθεια. Η περιέργεια αυτή, πώς να έγινε; Περιμένω να μου πεις, περιμένω, τηλεφώνησέ μου. Είμαι περίεργος.

Να ακούσω, να μάθω. Τι έχεις να ωφεληθείς με τις ξένες υποθέσεις; Είμαι περίεργος να μάθω τι εντύπωση έκαμα. Η ομιλία μου, το γράμμα μου, το ρούχο μου, το κοστούμι μου, ο χορός μου, το τραπέζι μου που έδωσα· θέλω να μου πεις, περιμένω. Αν είχες περιέργεια να μάθεις τι λέει ο Χριστός για σένα τώρα, αυτό θα ήταν αγαθό. Αλλά αυτό δεν το ρωτάς, γιατί θα λυθούν τα γόνατά σου όταν μάθεις τι λέει ο Χριστός για σένα αυτή την ώρα και για μένα. Διότι αυτή η γνώμη είναι η βαρύνουσα. Οποιαδήποτε άλλη γνώμη που θα ικανοποιήσει απλώς μια περιέργεια, αυτή δεν είναι. Είναι θανάσιμο πράγμα αυτό. Πόσοι άνθρωποι δεν απλώνουν το αυτί τους, το κολλάνε στον τοίχο εκεί επάνω, να ακούσουν.

Δεν κοιτάζουν να υποκλέψουν από το τηλέφωνο; Πόσοι άνθρωποι το μάτι τους από την κλειδαρότρυπα τη σημαντιά, από τη βεράντα κλπ., από περιέργεια να ιδούνε πώς είναι οι κινήσεις, πώς είναι οι σκέψεις, τι γίνεται, τι λαμβάνει χώρα παραπέρα. Τι να ικανοποιήσεις; Την περιέργειά σου να ικανοποιήσεις. Είναι εκ του Θεού; Όχι, είναι εκ του σατανά και εργάζεσαι τον σατανά. Και είναι ειδικός σατανάς αυτός, ο οποίος δημιουργεί την όρεξη αυτή που σας είπα, της περιεργίας. Φροντίσετε να μην είσαστε περίεργοι. Μα διάβασε εδώ. Δεν θέλω να διαβάσω. Μα δεν θέλω να διαβάσω. Μα δεν σε ενδιαφέρει; Δεν με ενδιαφέρει. Είναι υποθέσεις άλλες. Έχω δικές μου υποθέσεις που πρέπει να προσέξω και να μάθω και να ρωτήσω. Τα θέματα τα άλλα άφησέ τα. Στον γείτονα που είναι του γείτονος. Στη γειτόνισσα που είναι της γειτόνισσας. Στον κλήρο που είναι του κλήρου.

Στην κυβέρνηση που είναι της κυβερνήσεως. Ένδον σκάπτε, ω άνθρωπε, ένδον, στον εαυτό σου. Να κοιτάς τον εαυτό σου. Να ασχολείσαι με το σπιτικό του εαυτού σου. Όχι με τα πιάτα και με τις σκούπες, δεν λέω αυτό. Μέσα ψάξε να βρεις τα δικά σου. Έσο περίεργος να ιδείς αν άφησες τίποτα υπόλοιπο, αν άφησες τίποτα ανεξομολόγητο, αν πολιτεύεσαι σωστά στον Θεό και αν αυτός εγκρίνει την πολιτεία σου, τα λόγια σου, τη συμπεριφορά σου, την αγαθοεργία σου, την προσευχή σου. Για αυτά τα θέματα έσο περίεργος και μάλιστα μετά φόβου να ζητάς από τον Χριστό: «Χριστέ μου, εσύ τι λες για όλα αυτά; Μήπως λανθάνω; Αν λανθάνω, σε παρακαλώ, βοήθησέ με στο σωστό».

Μένουνε, αγαπητοί μου, κενά γράμματα τα λόγια, τα ωραιότατα αυτά της Εκκλησίας μας, και ο άνθρωπος μπορεί ανά πάσα στιγμή, εκεί που πουλάει, εκεί που μετράει, εκεί που περπατάει, εκεί που ταξιδεύει, όπου κι αν στέκεται, μπορεί να τον απασχολεί αυτή η περιέργεια: «Άραγε τι να λέει ο Χριστός για μένα τώρα; Πώς να με έχει; Έχει υπομονή ακόμη; Θα με περιμένει; Τι έχω κάνει; Έχω εξοφλήσει τίποτα; Έχω τακτοποιήσει τίποτα; Λέει ο κόσμος ότι κάνω, με ευχαριστούν πολλοί, μου φιλούν το χέρι ως ευεργέτη, με έχουν για φωστήρα κλπ. Άραγε, άραγε, είμαι περίεργος, εσύ Χριστέ μου τι λες; Εσύ Παναγιά μου τι λες; Εσύ Αγία μου, που έχω το όνομά σου, Αγία μου, τι λες; Πώς είσαι με μένα;». Αγαθή περιέργεια αυτή, να μάθεις πού, πώς

τι συμβαίνει γύρω από την αθάνατη ψυχή σου. Το να μάθεις τι έγινε στη γειτονιά, τι έγινε με τον αρραβώνα, γιατί πήγε ο τάδε στης χήρας το σπίτι και γιατί πήγε η χήρα εκεί και τι έκανε ο άλλος και ο πάτερ κλπ., αυτά δεν σε ωφελούν, αυτά γκρεμίζουν, αυτά θανατώνουν τις αθάνατες ψυχές, αγαπητοί μου. Γι’ αυτό θα ήθελα στο σημείο αυτό να το προσέξουμε, διότι το ένα δίνει την ευχέρεια του άλλου. Ένας άνθρωπος που δεν προλαμβάνει να πλύνει τα πιάτα του, να περιποιηθεί τα παιδιά του, να πάει στην εκκλησία και λοιπά, δεν έχει περιθώριο για περιέργειες, να μάθει το τι έγινε στη γειτονιά και ποια πέρασε απόψε από εκεί και ποια βγήκε αργά και ποια βγήκε γρήγορα. Δεν έχει περιέργεια. Δεν έχει περιέργεια να διαβάσει αυτά τα φύλλα του σατανά

που λέγονται εφημερίδες σήμερα, για να χαλάσει τον εσωτερικό του κόσμο και να σπιλώσει ανθρώπους κι αυτός εν αγνοία του, χωρίς να το καταλάβει, διότι εγκρίνει, διότι παρουσιάζουν με μια αληθοφάνεια αυτά τα πράγματα της συκοφαντίας, κατ’ εξοχήν κατά της Εκκλησίας και κατά ανθρώπων τιμίων και ηθικών, για να κερδίσουν ορισμένοι άνθρωποι. Μην έχεις την περιέργεια αυτή. Έχε την αγαθήν περιέργειαν και να σε συνέχει πάντοτε μέσα σου η περιέργεια: ποια η θέση σου έναντι του Χριστού; Το τρίτο μέρος είναι να μην του δώσει πνεύμα φιλαρχίας.

Φιλαρχίας. Συνάντησα κάποτε μία μικρή, δεν ξέρω αν είναι στον δικό σας κύκλο εδώ ή σε κάποιον άλλον, μάλλον στους Τρεις Ιεράρχας εδώ. «Κύριε Παναγόπουλε, θέλω να γίνω ηγουμένη».

Ήθελε να γίνει καλόγρια, κατευθείαν ηγουμένη θέλει να γίνει. Το θέμα της φιλαρχίας. Πώς, όταν ο άνθρωπος άρχει κάποιου, εκθέτει την κεφαλή του. Έτσι δεν είναι; Δεν μου λες, σε παρακαλώ, αν πας στον πόλεμο, πας μπροστά; Δεν πας μπροστά, πας πίσω, ε! Και κρύβεσαι πίσω από τα λιθάρια. Πώς, εδώ δεν είναι πόλεμος; Δεν το ξέρεις; Εδώ, εάν δεν είναι τουρκική σφαίρα, θα είναι διαβολική σφαίρα που θα σου τη φέρει όταν βγάλεις το κεφάλι σου επάνω για να πεις «εγώ».

Ο Προτεσταντισμός είναι 350 κομμάτια, γιατί ο καθένας είπε: «Εγώ ερμηνεύω, όχι εσύ». «Εγώ», λέει ο παρακάτω, «εγώ», λέει ο παραπέρα, «εγώ», λέει ο άλλος. Ο Ορθόδοξος τι λέει; «Δι’ ευχών των Αγίων Πατέρων ημών», ως ερμήνευσαν οι Πατέρες μου, οι Άγιοι Πατέρες μου. Αυτός λέει: «Εγώ, υπεράνω δογμάτων, υπεράνω συνόδων, υπεράνω θεοφόρων Πατέρων, εγώ». Φιλαρχία αυτή, η αρχή αυτή, το βγάλσιμο της κεφαλής αυτής επάνω. Γι’ αυτό έχει τα χάλια αυτά που έχει και έχει γεμίσει την κόλαση. Αλλά η κόλαση είναι λαστιχένια και σηκώνει και παίρνει κι άλλους μέσα. Και θα μας πάρει όλους μέσα, δυστυχώς. Βέβαια αυτό εξαρτάται από μας. Ποτέ σας μη φιλαρχήσετε, όλοι οι άνθρωποι του πνεύματος.

Με πολλή βία βγήκαν στην επιφάνεια. Όλοι έφυγαν, έτρεξαν όταν επρόκειτο να γίνουν ιερείς, αρχιερείς κλπ. Έφευγαν. Δεν το ήθελαν αυτό το πράγμα. Μεγάλο πράγμα, από τη στιγμή που θα βγεις από πάνω να είσαι αρχηγός, κρέμονται κάτω όλοι από τον λαιμό σου σαν μενταγιόν και θα δώσεις λόγο στον Θεό για αυτούς τους ανθρώπους. Μα δάσκαλος είστε, μα δήμαρχος είστε, μα διευθυντής είστε, μα οικογενειάρχης είστε, μα δεν ξέρω τι είστε. Θα σου ζητηθεί λόγος για όλους αυτούς. Μην τη ζητάς αυτή την αρχή και φοβήσου τους ανθρώπους που έχουν το εγώ μέσα τους και αυτή την, πώς να την πω, δεν ξέρω να την πω, δεν έχω λέξη, να θελήσουν να άρχουν επί των άλλων. «Εγώ θα σε διευθύνω, εγώ θα σε διοικήσω, εγώ».

Μη του δίδεις το δικαίωμα, μη του δίδεις. Κοίταξε στο περιβάλλον σου αν κανένας άλλος αξίζει και δώσε την ψήφο σου σε αυτόν. Βγάλε τον άνθρωπο αυτόν επάνω να κάνει ό,τι μπορεί να κάνει. Φιλαρχία είναι μεγάλο πράγμα. Έσο ταπεινός, ταπεινόφρων. Σατανά, αυτό ήθελες να κάνεις, να θέσεις τον θρόνο σου υπεράνω του θρόνου του Θεού, και βρέθηκες στα τάρταρα του Άδου. Ας ευχηθούμε στον Άγιο Θεό να μη μας δώσει και εμάς, από εδώ και πέρα τουλάχιστον, για την ώρα, τα πνεύματα της αργίας, της αργολογίας, της περιεργίας και της φιλαρχίας. Θεού θέλοντος, θα συνεχίσουμε στο άλλο.