The Paraklesis, Parts 5-6

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Continuing these brief evening talks, we might say something about the types of the Theotokos. I do not know whether you have ever considered or noticed that Christ has certain types in the Old Testament, as does the Holy Spirit. The honorable Forerunner also has prophecies about him—two, in fact—as do the precious Cross and the Most Holy Theotokos. Indeed, both in the Small Canon and in the Great Paraklesis that we heard this evening, we heard many types of the Theotokos.

In this sense, we know her beforehand—that is, we know of her before she comes into being. The culmination of the types, symbols, and prophecies concerning the Most Holy Theotokos is found in the Akathist Hymn. There, all the prophecies, all the types, and all the symbols that speak of the Theotokos have been gathered together. One that is still fresh in our minds is what we heard just now, before “It Is Truly Meet,” when the hymnographer greets the Theotokos: “Rejoice, fiery throne of the Lord.” This takes us back to the bush that burned without being consumed.

Moses saw a bush that was burning yet was not consumed. Or think of the place where the three youths were cast into the furnace: the furnace burned, but the youths were not consumed. In the same way, today the hymn presents her as a throne that gives forth fire. That fire, of course, is the fire of the Godhead. The Godhead does not consume the human person; it consumes sin. Here, then, the Theotokos is presented as a fiery throne of the Lord, because from her Christ comes into the world, the “consuming fire,” as Holy Scripture says in the Old Testament. Then the hymn sees her as the divine jar that held the manna.

“Rejoice, divine jar that held the manna.” Have you ever reflected on this type? From our school days we know of this jar containing the manna. The hymn calls her the one who held the manna. What was that jar in the time of Moses, what did it contain, and what is the jar of Christ, and what did it offer? The first jar contained the manna that God sent down. You will remember that, while the people journeyed for forty years from Egypt through the wilderness, they neither sowed nor cultivated the ground. Every day God sent down from heaven the food they needed. They had no houses, but a cloud sheltered them from the intense heat; nor did they have lights.

A cloud gave them light. Their clothes did not wear out, nor did their shoes develop holes, for forty whole years. Among the other commandments God had given concerning the manna were these: every person was to rise each morning and gather it. Outside, it lay upon the ground like snow.

It was fine, like the mineral salts of the earth, or like trahanas, we might say. They gathered an amount proportionate to the number of people in the household. If there were five people, they gathered five portions. If each portion was two kilos, they gathered ten. There was a fixed measure by which they determined how much to gather. They were forbidden to gather manna for the following day.

Out of fear, mistrust, or unbelief—wondering whether God might not send it down the next day—they would gather today for tomorrow as well. But it bred worms and spoiled. Through this, God wanted to train them to trust in Him. It is what the prayer says: “Give us this day.” Tomorrow I will provide for you again.

He permitted them to gather two portions only on Friday, because no manna fell on the Sabbath. This is very instructive and vividly expressed. No manna fell on the Sabbath; in other words, heaven did not work. It observed a day of rest. For us today, of course, Sunday is that day of rest.

This is especially significant for those people who—

under the pretext of necessity, or because of little faith or ignorance—violate the sanctity of Sunday. Sunday is a day of rest for heaven, and all the more so for the earth. Yet many people, I say, violate it. And what do they do? They contaminate, poison, and spoil all the fruit of the week’s labor. For whatever a person gathers or saves on Sunday through transgression does nothing but poison the labor of the entire week. Sadly, he does not understand this. What was he meant to understand from the manna? The manna at that time was like semolina. God told them to make it into a round loaf, like the bread we make on Clean Monday.

In this way they were fed for forty whole years. When they entered the Promised Land, the manna ceased to fall. This is also a type—a foreshadowing—of the body and blood of Christ. We too must be fed by this manna continually, and we shall cease to be fed by it when we enter the Kingdom of Heaven, when we pass into the Promised Land.

So, among all the commandments, God gave Moses this instruction: “Take some of this manna and place it in a jar. Seal it and put it inside the Tabernacle of Testimony.” This is why, when the ancestors of God brought the three-year-old Theotokos into the Tabernacle, into the Holy of Holies, all the other types that spoke of her were already there. There was Aaron’s rod that had blossomed, a type of the Most Holy Theotokos—a staff blossoms, and behold, a Virgin gives birth. There was the seven-branched lampstand, also a type of the Most Holy Theotokos. There were the tablets of Moses, which bore the Word of God, just as she would receive the Word of God incarnate. As I say, all the types were there within, speaking of her. The jar of manna was there as well. The manna was not produced by branches or by the earth; heaven sent it. It was spiritual food, as Paul says in his First Epistle to the Corinthians, just as the water that flowed from the rock was spiritual drink.

Moses struck the rock with his staff, and spiritual drink came forth; the Spirit brought it forth. Stones do not produce water, yet by a miracle they gave water. The manna, then, was spiritual food, and it now presents us with a type.

You see this jar fashioned by God, containing heavenly manna. In the same way, when you later behold the Theotokos—a woman, a maiden fashioned by God—she will contain the heavenly manna. The manna of the Old Testament was needed to feed the faithful for forty years, so that they might reach the Promised Land. In the same way, the heavenly manna brought by the Most Holy Theotokos—Christ Himself—must be eaten and received in Holy Communion for as many years as people live here, until they pass into the Promised Land. And so the hymn presents her and says: “You are the jar that held the manna; you are she who contained the manna.” “Your fathers ate in the wilderness,” as Christ Himself says in the sixth chapter of John. In precisely the same way, you will now bring the heavenly manna, the body and blood of Christ.

Through it, people will live eternally, until they pass into the Promised Land. The hymn also calls her the golden lampstand. In Holy Scripture it is also called the seven-branched lampstand, because she bore Christ, who brought the seven Mysteries, which are the light, rebirth, and salvation of mankind. Indeed, the hymn calls her unquenchable. Every lamp is lit and then goes out and is consumed. The Theotokos, however, will never be extinguished, from this time forth and unto the ages; and this is true. She lived, and she passed into eternity. The proof is that she was translated bodily. These, of course, are matters to be discussed on the days appointed for them.

The striking proof that she lives in eternity is that she did not simply die, but was translated. Thank you. She stands at the right hand of the Lord, just as our Church declares when, at the Prothesis, the priest or bishop removes her portion and says: “The Queen stood at Your right hand, clothed in a garment woven with gold and arrayed in many colors.” This is a prophecy of David, uttered around 1050 BC, which spoke of the translation of the Theotokos. She is therefore an unquenchable lamp, because the light of this lamp is always Christ. Is there any end to the light of Christ? She is like the ever-burning lamp on the Holy Altar, a type of the light we receive at the Resurrection: “Come, receive light from the Light that knows no evening”—from Christ, who lives and shines both here, beyond the grave, and throughout eternity. This is why the hymn describes her and says that you are—

on the one hand, a lampstand, and on the other, an unquenchable lamp. It also greets her as “the glory of virgins.” “I behold a strange and wondrous Mystery,” says the hymnographer concerning the virginity of the Theotokos. Our Christ, who is the salvation of mankind, “was born of a Virgin.” Many are scandalized by this. But if a person follows the account of the Fall, he will see why Christ had to be born of a Virgin. If he considers how mankind was cast down, he will discover—

how mankind was restored. And if he considers how death entered the world, he will see why it was right for life to enter the world in this same way. Adam and Eve brought mankind down; the New Adam, Christ, and the New Eve, the Theotokos, restored it. The first disobeyed, while the second obeyed—even unto the Cross. Can you tell me when Eve committed the sin? Was she a virgin or not? While still a virgin, Eve conceived through the evil one and gave birth to death. Correspondingly, while still a Virgin, Mary conceived through the Good One and gave birth to life.

The Resurrection had to come about in precisely the same manner as the Fall. This is exactly why Christ was born of a Virgin: because death had come through a virgin. If you read Holy Scripture, in Genesis, where the events of the Fall are recorded, you will find that the Fall took place first. Only after the Fall, when they had been driven out, did “Adam know his wife,” and she gave birth to Cain, Abel, and the others—about sixty children—outside Paradise. Consequently, it was a virgin who received the message from Beelzebub, and death came into being. The Theotokos, also a Virgin, received the message not from the fallen chief, but from the chief of the heavenly hosts, as our Church so beautifully says.

“The chief of the angelic hosts was sent from heaven to say ‘Rejoice’ to the Theotokos”—not a fallen angel; this is deliberately contrasted with the one who fell away. “Hearken, O daughter, and see.” Listen to what I shall tell you; look at the scepter I hold, see who sends me and where I come from. I come from the royal palace: I “was sent from heaven,” not from the earth, as Satan was. It was therefore fitting that the Pure One should be born of a Virgin. This is why the iconostasis is fragrant with virginity: the Theotokos is a Virgin, Jesus is a Virgin, the honorable Forerunner is a virgin, and Saint Paraskevi is a virgin. Someone may ask, then, “Is marriage a sin?” “Marriage is honorable,” says John Chrysostom, “though it is not holy.” But he goes on to say—

And so that the hymnographer may not slight mothers either, he says: “Rejoice, glory of virgins, adornment and honor of mothers.” A mother is indeed an adornment and an honor if she is a virgin before marriage and bears children after marriage. But if she was dishonorable before marriage and does not live chastely after marriage, she cannot claim these honors. The Theotokos, then, is not merely someone of passing importance. She stands after God; and just as far as the human person can search into and marvel at the things of God, so too should he search into and marvel at the Most Holy Theotokos. These days are days in which both groups—the virgin mentioned here...

...and the married, the mothers mentioned there, and parents—must observe the appointed days. Virgins soar through the heavens; fornicators, adulterers, and those living lawlessly are beneath the earth; and married people voyage upon the sea. Yet those who are married, who have received the blessing to become fellow workers with God and to be an adornment and an honor, as the hymn says, must also observe the appointed days: the great feast days and the fasts. They must create little islands, leaving the voyage for a time and going ashore upon the barren islands of fasting and self-restraint on the days set apart by the Church: Wednesday, Friday, and the weekend, as well as the fasts and feasts. They create islands of refuge. I am not speaking of fornicators or adulterers, who travel beneath the earth, down there like rats, crouched low in their boat and wallowing in the dirt. Nor am I speaking of those who fly on high, the virgins. I am speaking of the middle way, Holy Matrimony, and how it too must create islands of self-restraint, as the Church directs, so that Holy Matrimony may also be an adornment and an honor. Nor is it enough merely to preserve our virginity while at the same time being blasphemers, liars, and people who neither confess nor receive Holy Communion. All these things are necessary, because otherwise...

...we are like people preserving a few columns from a great palace that has collapsed. Do you see these columns here? Yes, I see them—but I do not see the palace. The column of virginity remains, while the entire rest of the palace lies in ruins. Therefore, virginity requires self-restraint, but it must also be adorned with all the other virtues, so that it may be fragrant in the sight of God. One particular Father of the Church, Saint Isidore of Pelusium, says that virginity is for Heaven, Holy Matrimony for earth, and fornication for Hades. As far as Heaven is from earth, so far is virginity from Holy Matrimony.

A person will bring forth thirtyfold fruit, provided that the union is honorable and not between relatives. Incest and similar sins have multiplied in our days—and without metanoia, without repentance. It must also be open to the bearing of children, rather than setting boundaries for God: “I will decide; I will decide whether You may be my partner.” In your little faith and unbelief, you have no right to bar from entering the world an inventor, a saint, or some great human being. If we too wish to receive the blessings spoken of here concerning the Most Holy Theotokos, both perpetual virginity and married life must conform to the law of God, as we are taught especially in the blessing of Holy Matrimony. The Theotokos, then, is not merely one person, someone whom history briefly noticed. All the types—and I dare say that, if they were counted, those concerning the Most Holy Mother would be found to outnumber even those concerning Christ...

This presents her, as far as possible, as having the power after God to speak to God and to obtain whatever she asks—provided, of course, that we have not bound her hands, but are living in metanoia, repentance, in confession, and in Holy Communion. When our sins are blotted out, the dividing wall is torn down, and she has boldness to speak to her Son. Let us stop here on this first evening and receive at least a little of what she teaches us. Let us now consider the difference between God’s judgment and the way people see things. There was a place to which Samuel was once sent to anoint a king.

He was sent to a household, to choose from among its sons.

And He told him: “Put oil into the horn—a sheep’s horn. Its back end is hollow. Pour oil into it, and with it anoint as king the man whom I shall show you.” So Samuel went to that house, whose father was Jesse.

Jesse naturally regarded it as a great honor that the king would come from his household, and he brought forward, one by one, the young men in his house. First he brought the son he thought was handsome, well-mannered, impressive in stature, and suitable to be king. But the Holy Spirit said nothing to Samuel about anointing him. So Samuel asked, “Is there another child?” Jesse answered, “There is this one.” Then another was brought in. He was not the one either. “Do you have another?” Another came, and then a third. All seven sons who were at home passed before him.

God did not indicate that any of them should be anointed king, and Samuel found himself in a difficult position. Then God told him that God does not see as people see. People look at the outward appearance, but God looks within, at the human heart. He does not look at appearances; He looks at the heart. “Do you have another child?” Samuel asked. “I have one more,” Jesse replied, “but it cannot be him. We use him as a shepherd.” In our own language, we might say he was considered the least successful of them all. “We keep him with the sheep. It cannot be him.”

Samuel said, “I cannot even sit down to eat the meal set before me until I have completed the work I came to do. Please send for the shepherd and have him come here.” David was that shepherd. So they sent word to him. Poor David arrived with his cracked heels, probably carrying his rough cloak and little bag, with his shepherd’s staff in hand—sunburned and weather-beaten from living outdoors. He entered among all the others, who stood there finely dressed and carefully groomed. The moment he came in, the Holy Spirit told Samuel, “This is the one whom you shall anoint king.”

He had asked them to summon the shepherd, who was to receive the kingdom. Elsewhere the sacred writer states it very clearly: “His eyes”—that is, his eyes were flashing with fire—and God anointed him king. When a person reads this, he truly trembles, if he has even a little understanding of what is happening. If he is successful and thinks highly of his own respectability, of what the world says about him, and of who is held up as the model, he must remember that what lies within is what matters. If he has even a little fear of God, he should draw inward like a crab and say, “My God, You see my heart at this very moment. You do not look at what the world says about me or what the world takes me to be. What, then, do You say about me?”

A person should indeed be afraid. God sees in one way, and people in another. People see respectable householders, savers, those who are successful by worldly standards, influential people, merchants, scholars, and those whom we call distinguished. Such things do not impress Christ. He may not reject them, but they carry little weight; and if there is no substance within, if there is no heart, He casts them aside. God does not give His approval, whatever the world may say. Let us turn now to another passage of the Old Testament, in the fifth chapter of the Book of Kings.

It speaks of a great Syrian commander, a prominent man who had rendered outstanding service to his country, known as Naaman the Syrian. The passage describes all he had accomplished, all his honors and decorations, and then adds, as though in parentheses: “but he was a leper.” Two words. This great and capable man, whom everyone respected and almost venerated because of the services he had rendered his country, was nevertheless a leper. His wife would not approach him. His children would not approach him. He was a leper.

Have you ever seen a leper? Have you never read about leprosy? Read the Old Testament, in Leviticus, and you will see leprosy as a type of sin. There you will see that, while physicians dealt with every other disease, leprosy was entrusted to the clergy, because leprosy is a type of sin. Leprosy was never healed except miraculously. Even today, with the modern medicines that have been developed, doctors can render a patient noninfectious, so that a leper can move among others without transmitting the disease; yet despite scientific progress, the leper is not truly cured. The commander, then, was a leper. What use were his insignia of rank? What use were his medals?

What use was all your glory? You are a leper. In the same way, many of the faithful are lepers in the sight of God. If I am a leper in God’s sight, what does it matter what the world says I am? What does it matter what people say about me, or even what I may outwardly be? If I am a leper, that is a grave matter. And during these great and holy days it becomes graver still, because three or four times a year our spiritual condition is brought into sharper relief: at Pascha, for example, at Christmas, at the Annunciation, and now during the Dormition Fast. At such times it becomes clearer what state a person is in, what condition his soul is in, and what lies within it.

Outwardly he may merely bear the label of being someone important, while inwardly his soul is leprous. Christ is the One who sees the human heart and does not look at outward appearances. These days, then, are more radiant, and a person must watch himself all the more carefully. They move us more deeply because of the great events surrounding the great persons of our faith. At other times, as I have told you, the days concern Christ: the Crucifixion, the Nativity, and the Annunciation. Now they concern the burial of the Mother of Life, the Lady of the Angels, she who is higher than the Cherubim and Seraphim. Yet despite the solemnity of this season, most people have taken no stand in relation to it.

They measure themselves by what the world thinks of them. They measure themselves by what their relatives think of them. They measure themselves by their own opinion of themselves. But they do not ask what Christ thinks of them. What good are all these opinions, since death is something no one can resist, and everyone will die? Why does a person not care to find out? Perhaps all these outward things are well—but perhaps the soul is leprous. What stand, then, should be taken toward this condition? My beloved, no human being has ever been born, lived, and remained without sin. “There is no one who lives and does not sin.” The brief prayer says, “O Lord, You alone are without sin.” There is only One...

Christ lived without sin. All the saints, even the greatest saints, sinned; but they practiced metanoia—they repented. This is the serious point. Christ, who knows the human person inwardly and outwardly and knows how easily he sins—that is, how easily he falls—has, in His love and compassion, prepared a powerful medicine called metanoia, repentance, and confession. He has left it for us so that whenever we soil ourselves and sin, we may use this medicine. The medicine is not in Heaven; it is here on earth, and here is where we must use it.

Who is without sin? I repeat: no one. Whether in word, deed, or thought, we are sinners. Yet there is the most powerful medicine of metanoia, repentance, as Saint Isaac the Syrian says: “No one who has ever washed himself in the potent medicine of repentance and confession has been lost.” I say and insist upon both repentance and confession, because we have divided this compassionate Mystery in two. Some have turned the Mystery into repentance without confession. Others have made it confession without repentance. Few are both repentant and confessed.

A person says, “I repented. I no longer do that. I was young then; now I have stopped.” But what about confession, even to this day? What do you say about confession? You will still have to pay the debt. It is like a child going to the grocer and saying, “From today onward, my father says we will pay cash.” What will the grocer answer? “Go and tell your father to come and pay his old debts, and to stop making grand gestures about the new arrangement. Whatever he pays from now on changes nothing. He must pay what he already owes.” Many people likewise say, “I changed my way of life. That is over. I stopped doing it; I should never have done it.”

But he will have to pay for it. It is written down. The devil will bring it to light, record it in red letters, and present it at the Judgment. The one who can erase it from the devil’s record is the person himself, when he confesses it and brings it out into the open. Have you seen what people do when they want to clear a field? They bring the roots to the surface so that the sun may scorch them and they will not sprout again. The same thing happens when you bring the roots of sin to the surface: the Holy Spirit burns them away and cleanses them. Others, however, have confession but no metanoia, no repentance. “Of course, let us confess, receive the prayer of absolution, and receive Holy Communion.” The next day, they do exactly the same things. They are like frogs that come out of the pond, sit on dry land, and then—splash!—go straight back in. They do not turn away from sin; they return to the same things. Many people confess the same sins four times a year.

If a recording were made while a person was confessing, he would discover that, when he returned for confession, he said almost exactly the same things. Why? Because he had cut nothing out of his life. He went to confess and receive Holy Communion, not to change his life. So, as I say, few people truly live the Mystery of metanoia and confession. There are sins committed before Baptism, and Baptism cleanses them. Then there are sins committed after Baptism, and these are cleansed by the second baptism: metanoia and confession. Yet there are people who have not confessed for many years. They light candles, come to Church, celebrate Pascha and Christmas, attend the feasts of the Most Holy Theotokos, and perhaps even receive Holy Communion.

But tell them to confess—let alone to change their lives and wipe away the old debts—and they refuse. They preserve their sins as though they were foreign currency which, when exchanged, would gain them Paradise, although even a single sin can be enough to lead a person into Hell. I say, then, that during these days above all—days so radiant and fervent, which invite most of us and draw us closer to the Church and especially to Holy Communion—we must take this very seriously. Let us not concern ourselves with what we put on outwardly. Christ is not concerned with outward appearances; Christ is concerned with what is within. He does not want a person naked or filthy, but above all He looks first upon the state of his soul. For at Pascha we ourselves say to Him:

“I behold Your bridal chamber adorned, O my Savior, but I have no wedding garment that I may enter. Make radiant the garment of my soul.” Yet we do not act accordingly; we mock Him. Although we ask Him to make the garment of our soul radiant, we know how it is made radiant, and still we do not do what is required. Of course, we human beings may perform one good deed in order to cancel out an evil one. No—do not be deceived. Sins are not erased by good deeds; they are forgiven when there is metanoia, repentance. Allow me to share with you some sayings of the Saints concerning this spirit. Saint Basil the Great, for example, says to us, “Weep before the appointed time,” so that you will not have to weep there. Weep now, he says, and repent of your sins.

Otherwise, you will weep there for all eternity. “Repent now,” he says, “while it is still possible.” Repent now, while you can, while you have the opportunity. “Do not expect to repent of your sins then, when repentance is no longer possible.” And this is true. A person sins with his body, but then leaves his body in the grave. Even if he repents there, wherever he may go, he will no longer be able to perform deeds worthy of repentance. He must repent here. With this body he must confess; with this flesh he must repay what he owes, return what he has stolen or unjustly taken, and ask forgiveness from the person he has harmed, because it was with this flesh that he committed the sin.

For God has appointed this life as the place of action. Here, He says, you will act and speak. There is the examination of what has already been done. You will go there to give an account, not to work out your salvation. You will be brought to judgment, and Satan will appear with all his records, presenting every detail of what we committed—by night and by day, in secret and openly. People sin, and because Christ does not immediately cast down fire in punishment, they imagine either that He does not exist or that He has no power. For many years He shows patient endurance toward a person’s sins and waits for him. And an ascetic asks, “When people sin, does God perhaps not know?”

God does not intervene immediately, he says, but gives the sinner time for repentance. Because sin has become habitual and must be corrected, He grants him one year, two, three, five, ten, even a hundred years, so that he may repent and return. But the sinner imagines that God does not know, or that his sins have grown old and God no longer remembers them. This is why God shows such patient endurance toward man. According to John Chrysostom, “Metanoia is the gateway to the Kingdom of Heaven, the entrance into Paradise, and the enjoyment of eternal delight.” No one who truly repented was ever lost. Do not say that someone repented there, because he ought to have repented here. So many have spent eternity repenting there because they refused the easy repentance offered here. What a tragedy.

To wipe away everlasting evils through one sincere repentance and one confession—and yet he did not do it! “Wherever the spirit of repentance enters, it is evident that every sin is destroyed and the proud demons are overthrown. There is no other medicine like continual katanyxis, compunction, and the unceasing accusation of one’s own sins, for undoing what has been done through confessing it.” So let us not concern ourselves, I repeat, with what we are outwardly, what we appear to be to others, or even what we imagine ourselves to be.

What are we like in our soul? What is written in the ledgers of our sins? What is our true condition? This is what we must examine—not only in ourselves, but also in our son, our wife, our husband, our father, and our brother.

But no! Our first concern is outward appearances: whether they have succeeded, whether they went abroad and brought back dollars, whether they managed to build apartment blocks, whether they own a private car or even a private airplane. These things are laughable. How much filth might there be in that person’s soul? What are they like within, and what sort of Christian are they? So, as I bring these few words this evening to a close, I would like to remind you: let us make good use of these holy days. Let us humble ourselves, confess to a priest, put our lives in order, and in a few days approach our Lady, the Most Holy Theotokos, so that we may receive her grace and blessing. And let us be certain that she will be waiting for us above—provided that we go there cleansed of sin. Thank you for this as well.

Συνέχεια των ομιλιών αυτών των ολιγολέπτων τα βράδια, θα λέγαμε κάτι αναφορικώς με τους τύπους της Θεοτόκου. Δεν ξέρω αν σας έχει απασχολήσει και έχετε προσέξει ότι ο Χριστός στην Παλαιά Διαθήκη έχει ορισμένους τύπους, όπως και το Πνεύμα το Άγιον, ο Τίμιος Πρόδρομος επίσης έχει προφητεία, δύο μάλιστα προφητείες, ο Τίμιος Σταυρός και η Υπεραγία Θεοτόκος. Μάλιστα, τόσο στον Μικρόν Κανόνα, όσο και στον Μεγάλον Παρακλητικόν που ακούσαμε απόψε, ακούσαμε πολλούς τύπους της Θεοτόκου.

Κατά αυτήν την έννοια την προγνωρίζουμε, δηλαδή πριν έρθει στο είναι, γνωρίζουμε. Το αποκορύφωμα των τύπων, των συμβόλων, των προφητειών της Υπεραγίας Θεοτόκου υπάρχει στον Ακάθιστον Ύμνο. Εκεί έχουν σταχυολογηθεί όλες οι προφητείες, όλοι οι τύποι και όλα τα σύμβολα τα οποία μιλούν για τη Θεοτόκο. Ένα πολύ φρέσκο είναι αυτό που ακούσαμε τελευταίως, πριν το «Άξιόν Εστι», που χαιρετίζει ο υμνωδός τη Θεοτόκο: «Χαίρε, πυρίμορφε θρόνε του Κυρίου». Δηλαδή, εάν κανείς πάει στην βάτον την καιομένην και μη καταφλεγομένην.

Είδε ο Μωυσής μια βάτο που εκαίετο και δεν κατεφλέγετο. Εάν πάει κανείς εκεί που έριξαν τους τρεις παίδες στην κάμινον και η κάμινος εκαίετο και οι παίδες δεν κατεκαίοντο, έτσι θα την παρουσιάσει κι αυτή σήμερα, έναν θρόνο, αλλά που εκπέμπει πυρ. Το πυρ ασφαλώς είναι της Θεότητος. Η Θεότης δεν κατακαίει τον άνθρωπο, αλλά την αμαρτία κατακαίει. Εδώ την παρουσιάζει, λοιπόν, τη Θεοτόκον σαν έναν θρόνο πυρίμορφον, του Κυρίου όμως, διότι εξ αυτής έρχεται ο Χριστός στον κόσμο, το «πῦρ τὸ καταναλίσκον», όπως αναφέρει η Γραφή στην Παλαιά Διαθήκη. Στη συνέχεια τη βλέπει ως θεία και μανναδόχο.

«Χαίρε, θεία καὶ μανναδόχε στάμνε». Σας έχει απασχολήσει ποτέ αυτός ο τύπος; Από το σχολείο γνωρίζουμε τη στάμνα αυτή με το μάννα. «Μανναδόχε» λέει. Τι ήταν η στάμνα τότε του Μωυσή και τι είχε μέσα, και τι είναι η στάμνα του Χριστού και τι προσέφερε; Η μία στάμνα τότε είχε μέσα μάννα που έριχνε ο Θεός. Θα ενθυμείστε, όταν επορεύοντο αυτοί σαράντα χρόνια, από την Αίγυπτο μέσα από την έρημο, ούτε έσπερναν ούτε καλλιεργούσαν γη. Καθημερινώς ο Θεός τούς έριχνε από τον ουρανό την τροφή που τους χρειαζόταν. Ούτε σπίτια είχαν, νεφέλη τούς εσκέπαζε από την πολλή ζέστη, ούτε φώτα είχαν.

Νεφέλη τούς εφώτιζε, ούτε κατεστράφησαν τα ρούχα τους, ούτε τα παπούτσια τους ετρύπησαν, σαράντα ολόκληρα χρόνια. Ότι, λοιπόν, μέσα στις άλλες εντολές που είχε δώσει ο Θεός γύρω από το μάννα, οι εντολές ήσαν οι εξής: κάθε ένας, κάθε πρωί, να σηκώνεται να μαζεύει. Έξω ήταν όπως το χιόνι.

Όπως το νίτρο της γης, όπως το τραχανά, θα λέγαμε, λεπτό, το οποίο εμάζευαν κατά αναλογία των ατόμων του σπιτιού. Ήτανε πέντε άτομα, θα μάζευε πέντε μέρη. Αν επέτρεπε από δύο κιλά, θα μάζευε δέκα. Είχε ορισμένο μέτρο με το οποίο εμετρούσαν πόσο θα μαζέψουν. Απαγόρευε να μαζέψουν μάννα για την άλλη μέρα.

Από φόβο, από δυσπιστία ή απιστία, μήπως δεν ρίξει αύριο, εμάζευαν σήμερα και για αύριο· εσκουλήκιαζε, εχάλαγε. Αυτό ήθελε να τους εκπαιδεύσει: να έχουν εμπιστοσύνη στον Θεό. Είναι εκείνο που λέγει: «Δὸς ἡμῖν σήμερον». Αύριο θα τα κανονίσω.

Επέτρεπε μόνον να μαζεύουν την Παρασκευή από δύο μερίδες, διότι το Σάββατο δεν έριχνε. Είναι πολύ διδακτικό και πολύ ανάγλυφο. Το Σάββατο δεν έριχνε μάννα. Δηλαδή, ο ουρανός δεν εργάζεται. Είχε αργία. Σήμερα, βέβαια, σε εμάς είναι η Κυριακή αυτή η αργία.

Χαρακτηριστικό για τους ανθρώπους οι οποίοι

με τη δικαιολογία της ανάγκης, είτε της λιγοπιστίας ή της αγνοίας, καταπατούν την Κυριακή. Η Κυριακή είναι αργία για τον ουρανό, πολλώ μάλλον για τη γη. Εντούτοις, πολλοί, λέγω, την καταπατούν. Και τι κάνουν; Μολύνουν, δηλητηριάζουν, χαλούν ολόκληρον τον ιδρώτα της εβδομάδος. Διότι ό,τι ο άνθρωπος μαζέψει, αποταμιεύσει την Κυριακή με παράβαση, δεν είναι τίποτα άλλο παρά μόνο το δηλητηρίασμα ολοκλήρου του κόπου της εβδομάδος. Μα δεν το καταλαβαίνει, δυστυχώς. Τι ήθελε να το καταλάβει; Σιμιγδάλι ήτανε το μάννα τότε. Τους έλεγε να το κάνουν μια κουλούρα, όπως κάνουμε εμείς την Καθαρά Δευτέρα.

Κατά αυτήν την έννοια, ετρέφοντο σαράντα ολόκληρα χρόνια. Όταν εισήλθαν στη γη της Επαγγελίας, εσταμάτησε να ρίχνει το μάννα. Είναι τύπος αυτό και του σώματος και του αίματος του Χριστού. Και εμείς πρέπει να τρεφόμεθα από το μάννα αυτό καθημερινώς και θα σταματήσουμε να τρεφόμεθα από το μάννα αυτό καθημερινώς όταν πάμε στην Ουράνιο Βασιλεία, όταν περάσουμε στη γη της Επαγγελίας.

Λοιπόν, σε όλες τις εντολές έδωσε στον Μωυσή την εντολή: «Πάρε μερικό μάννα από αυτό και βάλ’ το μέσα σε ένα σταμνί. Κλείσ’ το και βάλ’ το μέσα στη Σκηνή του Μαρτυρίου». Και γι’ αυτό, μέσα στη Σκηνή, μέσα στα Άγια των Αγίων, όταν έβαλαν τη Θεοτόκο οι Θεοπάτορες, τριών ετών, μέσα εκεί, μαζί με τους άλλους τύπους που υπήρχαν, που μιλούσαν γι’ αυτήν, η ράβδος η βλαστήσασα του Ααρών, που ήταν τύπος της Παναγίας — ένα ραβδί βλαστάνει, να, μια Παρθένος γεννά —, όπως ήταν η Επτάφωτος Λυχνία, που ήταν τύπος της Παναγίας, όπως ήταν οι πλάκες του Μωυσή, που είχαν τον Λόγο του Θεού, που κι αυτή θα έπαιρνε τον Λόγο του Θεού σεσαρκωμένον, όπως λέγω, ήτανε όλοι οι τύποι μέσα εκεί και μιλούσανε γι’ αυτήν. Ήτανε και η στάμνα με το μάννα. Το μάννα δεν το έκαναν τα κλαδιά ούτε η γη· ο ουρανός το έστελνε. Ήτο πνευματική βρώσις, λέγει ο Παύλος προς Κορινθίους που γράφει, όπως και το ύδωρ που έβγαινε από την πέτρα.

Χτυπούσε ο Μωυσής με το ραβδί· ήταν πνευματική πόσις, το Πνεύμα το έβγαζε. Τα λιθάρια δεν βγάζουν νερό· εντούτοις, όμως, θαυματουργικώς έβγαζαν νερό. Αυτή, λοιπόν, ήταν πνευματική βρώσις και παρουσιάζει τώρα έναν τύπο.

Βλέπετε αυτό το σταμνί το θεοκατασκεύαστο, που έχει μέσα ουράνιο μάννα. Ε, αύριο, όταν δείτε τη Θεοτόκον, θεοκατασκεύαστη γυναίκα, κοπέλα, θα έχει μέσα ουράνιο μάννα. Και όπως εκείνο το μάννα της Παλαιάς Διαθήκης χρειαζόταν για να τρέφονται οι πιστοί σαράντα χρόνια, για να φτάσουν στη γη της Επαγγελίας, και το μάννα το ουράνιο που θα φέρει η Παναγία, τον Χριστό, θα χρειάζεται να τον τρώγουν, να τον μεταλαμβάνουν οι άνθρωποι όσα χρόνια ζήσουν εδώ, μέχρι που θα περάσουν στη γη της Επαγγελίας. Εδώ, λοιπόν, την παρουσιάζει και λέγει: «Εσύ είσαι η μανναδόχος στάμνα, εσύ που είχες το μάννα». «Οι πατέρες σας εν τη ερήμω έφαγον», όπως αναφέρει ο ίδιος ο Χριστός στο έκτο κεφάλαιο του Ιωάννη. Έτσι ακριβώς θα φέρεις τώρα το μάννα το ουράνιο, το σώμα και το αίμα του Χριστού.

Θα ζούνε οι άνθρωποι σε αιωνιότητα, μέχρι που θα περάσουν στη γη της Επαγγελίας. Ακόμη, την λέγει Χρυσή Λυχνία. Στην Αγία Γραφή λέγεται και Επτάφωτος Λυχνία, διότι έφερε τον Χριστό, ο οποίος έφερε τα επτά Μυστήρια, που είναι το φως των ανθρώπων, η αναγέννηση των ανθρώπων και η σωτηρία των ανθρώπων. Μάλιστα, την λέγει άσβεστον. Όλες οι λυχνίες ανάβουν και σβήνουν και λιώνουν. Η Θεοτόκος, όμως, ουδέποτε, από του νυν και έως του αιώνος, θα σβήσει, και είναι αλήθεια. Έζησε και πέρασε και στην αιωνιότητα. Απόδειξη είναι ότι και μετέστη. Είναι θέματα, βέβαια, αυτά των ημερών εκείνων να συζητηθούν.

δραστηριπώτοι είναι που ζει στην αιωνιότητα, δεν να πέθανε απλώς, αλλά και ανέστημα. Ευχαριστώ. Βρίσκεται στα δεξιά του Κυρίου, όπως χαρακτηριστικά η Εκκλησία μας, όταν βγάζει τη μερίδα της ο ιερεύς, ο αρχιερεύς, στην προσκομιδή, λέγει: «Παρέστη ἡ Βασίλισσα ἐκ δεξιῶν σου, ἐν ἱματισμῷ διαχρύσῳ περιβεβλημένη, πεποικιλμένη». Είναι μια προφητεία του Δαβίδ, την οποία την έκαμε 1050 π.Χ. και μιλούσε για τη μετάσταση της Θεοτόκου. Αυτή, λοιπόν, είναι άσβεστος λυχνία, διότι πάντοτε το φως της λυχνίας αυτής είναι ο Χριστός. Φως Χριστού δεν υπάρχει; Είναι το άσβεστο καντήλι, τύπος, που υπάρχει μέσα στην Αγία Τράπεζα, από το φως που παίρνουμε εμείς κατά την Ανάσταση. «Δεῦτε, λάβετε φῶς ἐκ τοῦ ἀνεσπέρου φωτός», από τον Χριστό, ο οποίος δεν ζει, φωτίζει εδώ και πέρα του τάφου και στην αιωνιότητα. Γι’ αυτό την προσδιορίζει και της λέγει ότι είσαι

λυχνία αφενός, αφετέρου λαμπάς άσβεστος. Ακόμη, τη χαιρετίζει ως «τῶν Παρθένων δόξα». «Μυστήριον ξένον, ὁρῶ καὶ παράδοξον», λέγει ο υμνωδός γύρω από την υπόθεση της Παρθενίας της Θεοτόκου. Ο Χριστός μας, που είναι η σωτηρία των ανθρώπων, «ἐγεννήθη ἐκ Παρθένου». Πολλοί σκανδαλίζονται στο θέμα αυτό. Αν, όμως, ο άνθρωπος παρακολουθήσει την πτώση, θα δει ότι εκ Παρθένου πρέπει να γεννηθεί ο Χριστός. Εάν παρακολουθήσει πώς οι άνθρωποι εκρημνίσθησαν, θα βρει

πώς οι άνθρωποι ανεστηλώθησαν και, αν παρακολουθήσει με τι τρόπο εισήλθε ο θάνατος εις τον κόσμο, θα δει ότι δικαιολογημένα ούτω έπρεπε να εισέλθει και η ζωή εις τον κόσμο. Αδάμ και Εύα εκρήμνισαν· Νέος Αδάμ, ο Χριστός, και Νέα Εύα, η Θεοτόκος, ανεστήλωσαν. Οι μεν παρήκουσαν, οι δε υπήκουσαν, μάλιστα μέχρι σταυρού. Μπορείτε να μου πείτε πότε η Εύα έκανε την αμαρτία; Παρθένος ή όχι; Παρθένος ούσα η Εύα συνέλαβε εκ του πονηρού και έτεκε θάνατο. Αντίστοιχα, Παρθένος ούσα η Μαριάμ συνέλαβε εκ του Αγαθού και έτεκε ζωή.

Ακριβώς κατά τον ίδιο τρόπο που έγινε η πτώση να γίνει και η Ανάσταση. Γι’ αυτό ακριβώς εγεννήθη εκ Παρθένου, διότι εκ Παρθένου ο θάνατος. Αν διαβάσετε τη Γραφή, στη Γένεση, που αναφέρονται τα γεγονότα της πτώσης, θα βρείτε ότι η πτώση έγινε και, μετά την πτώση, που εξώσθησαν, τότε «ἔγνω Ἀδὰμ τὴν γυναῖκα αὐτοῦ» και έτεκε Κάιν, Άβελ και τους άλλους, περίπου εξήντα παιδιά, έξω από τον Παράδεισον. Κατά συνέπεια, Παρθένος εδέχθη εκ μέρους του Βεελζεβούλ το μήνυμα και έγινε ο θάνατος. Παρθένος και η Θεοτόκος έλαβε εκ μέρους όχι του αποστάτου αλλά του πρωτοστάτου, όπως λέει ωραία η Εκκλησία μας.

«Ἄγγελος πρωτοστάτης οὐρανόθεν ἐπέμφθη εἰπεῖν τῇ Θεοτόκῳ τὸ Χαῖρε», όχι αποστάτης· είναι εις διαστολήν του αποστάτου. «Πρόσεξε, ἄκουσον, θύγατερ, καὶ ἴδε». Άκουσον τι θα σου πω και κοίταξε το σκήπτρο που κρατώ και ποιος με στέλνει, από πού έρχομαι: ότι έρχομαι από το παλάτι, «οὐρανόθεν ἐπέμφθη», όχι εκ της γης, όπως ο σατανάς. Είναι, λοιπόν, σωστή η ενέργεια του να γεννηθεί εκ Παρθένου ο Αγνός. Γι’ αυτό το τέμπλο είναι το άρωμα της παρθενίας. Παρθένος η Θεοτόκος, Παρθένος ο Ιησούς, Παρθένος ο Τίμιος Πρόδρομος, Παρθένος η Αγία Παρασκευή. Ο γάμος, θα πει κανείς, αμαρτία; «Τίμιος ὁ γάμος», οὐκ ἅγιος όμως, λέγει ο Χρυσόστομος. Αναφέρει, όμως, στη συνέχεια,

να μην αδικήσει και τας μητέρας ο υμνωδός: «Χαῖρε τῶν παρθένων δόξα καὶ τῶν μητέρων ὡράισμα καὶ κλέος». Αν, βέβαια, η μητέρα, θα πει, παρθένος προ του γάμου και τεκνοποιούσα μετά τον γάμο, τότε είναι ωράισμα και κλέος. Όμως, όταν εστάθη άτιμος προ του γάμου και μη παρθένος μετά τον γάμο, δεν έχει ούτε αυτές τις περγαμηνές. Η Θεοτόκος, λοιπόν, δεν είναι απλώς κάτι. Είναι μετά Θεόν και όσο μπορεί ο άνθρωπος να ψάχνει και να θαυμάζει τα του Θεού, άλλο τόσο πρέπει και για την Υπεραγίαν Θεοτόκον. Οι μέρες αυτές είναι οι μέρες που και η μεν και η δε, και η παρθένος που γράφει εδώ,

οι έγγαμοι, οι μητέρες που γράφει εκεί και οι γονείς, πρέπει να διακρίνουν τας ημέρας τους. Οι παρθένοι πετούν στον ουρανό, οι πόρνοι, οι μοιχοί και οι παρανομοζούντες είναι κάτω από τη γη και οι έγγαμοι ταξιδεύουν στη θάλασσα. Θα πρέπει, όμως, και αυτοί οι έγγαμοι, οι οποίοι έλαβαν την ευλογία για να γίνουν συνεργοί του Θεού και να είναι ωράισμα και κλέος, όπως αναφέρει εδώ, να διακρίνουν τας ημέρας, τας επισήμους και τας νηστείας, και να δημιουργούν νησίδας, νησιά, να βγαίνουν από τον πλουν και να ανεβαίνουν στα νησιά, τα ξερονήσια της νηστείας και της εγκρατείας, τις ημέρες που ξεχωρίζει η Εκκλησία: την Τετάρτην, την Παρασκευήν και το Σαββατοκύριακο, στις νηστείες και τις εορτές. Δημιουργούν νησίδες. Δεν μιλώ για τους πόρνους, δεν μιλώ για τους μοιχούς, οι οποίοι προχωρούν, λέγω, κάτω από τη γη, κάτω σαν τα ποντίκια, διπλοπόδικα μέσα στη βάρκα τους και στο χώμα κυλιούνται. Ούτε μιλώ για τους υψιπέτες, τους παρθένους. Μιλώ για τον μέσον όρον, τον γάμον, πως κι αυτός πρέπει να δημιουργεί νησίδας εγκρατείας, όπως έχει η Εκκλησία, ώστε και αυτός ο γάμος να είναι ωράισμα και κλέος. Δεν είναι δε αρκετό να έχουμε υπόψη μας να διατηρήσουμε την παρθενία και να είμαστε ταυτοχρόνως βλάσφημοι, να είμαστε ψεύτες, να είμαστε άνθρωποι που δεν εξομολογούμεθα, που δεν κοινωνούμε. Χρειάζονται όλα αυτά, γιατί τότε θα

είναι σαν να κρατάμε ορισμένες στήλες από ένα μεγάλο μέγαρο που έχει γκρεμιστεί. Βλέπετε εδώ αυτές τις στήλες; Βλέπω. Το μέγαρο δεν βλέπω. Έμεινε η στήλη της Παρθενίας, εφόσον το υπόλοιπο μέγαρο όλο είναι γκρεμισμένο. Χρειάζεται, λοιπόν, και η εγκράτεια απάνω στο θέμα της Παρθενίας, αλλά και όλες οι άλλες αρετές να κοσμούν αυτή την Παρθενία, για να είναι εύοσμος στα μάτια του Θεού. Ένας πατήρ της Εκκλησίας συγκεκριμένος, ο Άγιος Ισίδωρος ο Πηλουσιώτης, λέει ότι η Παρθενία για τον ουρανό, ο γάμος για τη γη και η πορνεία για τον Άδη. Πόσο διαφέρει ο ουρανός από τη γη, τόσο διαφέρει η Παρθενία από τον γάμο.

Ο άνθρωπος τριάντα τοις εκατό θα φέρει, εάν είναι και τίμιος, εάν δεν είναι μεταξύ συγγενών. Αιμομιξίες κ.λπ., που έχουν πληθυνθεί στις μέρες μας, και άνευ μετανοίας μάλιστα, άνευ μετανοίας. Ακόμη, εάν είναι με τεκνοποιία, όχι με σύνορα του Θεού: εγώ θα κανονίσω, εγώ θα κανονίσω αν θέλεις να είσαι συνεταίρος μου. Και δεν έχεις δικαίωμα να κλείνεις ενός εφευρέτου, ενός Αγίου, ενός μεγάλου ανθρώπου εις τον κόσμο τον δρόμο εσύ, εν τη ολιγοπιστία σου, εν τη απιστία σου. Και εάν θέλουμε εμείς να έχουμε αυτές τις ευλογίες που λέγει εδώ για την Παναγία, θα πρέπει και η μεν αειπαρθενία και ο δε έγγαμος βίος να είναι σύμφωνα με τον νόμο του Θεού, όπως μας λέει στην ευλογία κατ’ εξοχήν του γάμου. Δεν είναι, λοιπόν, απλώς ένα πρόσωπο, ένα πρόσωπο που προσέκαινε η ιστορία, η Θεοτόκος. Όλοι οι τύποι, και τολμώ να πω, αν μετρηθούν, θα βρεθούν περισσότεροι του Χριστού για την Παναγία Μητέρα.

Αυτό την παρουσιάζει εδώ όσον το δυνατόν, ότι έχει τη δύναμη μετά Θεόν να μιλήσει στον Θεό και ό,τι ζητάει μπορεί να το πάρει. Αν κι εμείς βέβαια της έχουμε λύσει τα χέρια και είμεθα βέβαια εν μετανοία, εν εξομολογήσει και εν Θεία Κοινωνία, που όταν οι αμαρτίες απαλείφονται, το μεσότοιχο γκρεμίζεται και έχει αυτή την παρρησία να μιλήσει στον Υιόν. Ας μείνουμε και με αυτά από πρώτο βράδυ και ας δεχτούμε λίγα από ό,τι διδάσκει. Πώς είναι η σχέση με τον τρόπο που βλέπουν οι άνθρωποι. Είναι ένα μέρος εκεί που απεστάλη κάποτε ο Σαμουήλ για να χρίσει βασιλέα.

Εις τους υιούς, απεστάλη εις το σπίτι.

Γέννησις της Θεοτόκου, Δευτέρα Παρουσία, Διάδοχος Φωτικής, Ευαγγέλιο, Ευαγγελισμός, Ανάσταση, Αποκάλυψη, Απόστολο, Ευαγγελισμός, Ησύχιος ο Πρεσβύτερος, Ευαγγελισμός, Και του λέει: «Βάλε μέσα στο κέρατο έλαιον, ένα κέρατο από πρόβατο. Το πίσω μέρος είναι τρύπιο. Εκεί μέσα να βάλεις έλαιον, να κάνεις χρίση βασιλέως, αυτόν που θα σου πω». Πράγματι, επήγε στο σπίτι εκείνο, ο Ιεσσαί ο πατήρ.

Εθεώρησε βέβαια τιμή του ότι από το σπίτι του θα έβγαινε ο βασιλεύς και έφερε τώρα έναν-έναν από τους νέους που είχε στο σπίτι του. Έφερε τον έναν που ενόμιζε ότι είναι ομορφωμένος, είναι που έχει τους τρόπους, που έχει το παράστημα, που πείραζε και για βασιλεύς, όμως το Πνεύμα το Άγιον δεν είπε τίποτα στον Σαμουήλ να χρίσει αυτόν τον βασιλέα. Έτσι του λέει: «Άλλο παιδί;» Λέει: «Αυτό». Για να έρθει άλλος. Έρχεται το δεύτερο, ούτε σε αυτό. «Άλλο έχεις;» Έρχεται, για να έρθει και αυτό. Έρχεται και το τρίτο. Επέρασαν και τα 7 παιδιά που ήρθαν στο σπίτι.

Σε κανένα δεν υπέδειξε ο Θεός να χρίσει βασιλέα. Ο Σαμουήλ ήλθε σε δύσκολον θέση. Τότε του λέγει ο Θεός ότι ο Θεός δε βλέπει όπως βλέπουν οι άνθρωποι. Οι άνθρωποι, λέει, βλέπουν το απέξω. Ο Θεός βλέπει από μέσα την καρδιά του ανθρώπου, δεν βλέπει το φαινόμενο, βλέπει, λέει, την καρδία. «Μήπως έχεις άλλο παιδί;» «Έχω ένα ακόμη», λέει, «αλλά δεν μπορεί να είναι αυτό. Αυτό το έχουμε για τσοπάνη». Δηλαδή είναι το πιο αποτυχημένο, όπως θα λέγαμε εμείς στη γλώσσα μας. Τον έχουμε με τα πρόβατα. Δεν μπορεί να είναι αυτός.

Λέει: «Δεν μπορώ να καθίσω ούτε για φαγητό που μου παραθέτει η τράπεζα, εάν δεν τελειώσω τη δουλειά που ήρθα να κάνω. Σε παρακαλώ, να ειδοποιήσεις να έρθει και ο τσοπάνος εδώ». Ο Δαβίδ ήταν ο τσοπάνος. Και πράγματι ειδοποιήθηκε. Ήρθε ο καημένος τώρα ο Δαβίδ, με τις ξεροσκασμένες φτέρνες του, προφανώς με την πομποτούλα, το σακουλάκι και λοιπά, με τη γκλίτσα του, ηλιοκαμένος και αγριεμένος από τη φύση, μέσα στους άλλους τους γραβατάκηδες εκεί πέρα και λοιπά, με τα μανικιούρια και με τα τάβλια και με τα συνηθισμένα. Και μόλις εμπήκε, μέχρις ότου το Πνεύμα το Άγιο ειδοποιεί τον Σαμουήλ: «Αυτόν», του λέει, «θα χρίσεις βασιλέα».

Του ζήτησε να έρθει ο τσοπάνος να μας πάρει τη βασιλεία. Και αλλού το γράφει σαφέστατα ο συγγραφεύς ή το λέγει: «Οφθαλμοί αυτού», οι οφθαλμοί και τα μάτια του δηλαδή, πετούσαν οι φωτιές και ο Θεός αυτόν έχρισε βασιλέα. Αν το διαβάζει κανείς, φοβάται πραγματικά. Αν δηλαδή έχει λίγο και καταλαβαίνει τι του γίνεται, αν είναι επιτυχημένος και έχει γνώμη του πρέποντος, τι λέει ο κόσμος και ποιος είναι το πρότυπο και λοιπά, πρέπει βέβαια αυτά που είναι μέσα. Όμως αν έχει λίγο φόβο Θεού, «Θεέ μου», πρέπει να μαζεύεται και να γίνεται κάβουρας, «Θεέ μου, εσύ που βλέπεις την καρδία μου αυτή την ώρα και δεν βλέπεις τι λέει ο κόσμος και για ποιον με έχει ο κόσμος, τι να λες άραγε για μένα...»

Πρέπει, λέγω, να φοβηθεί. Αλλιώς λοιπόν βλέπει ο Θεός και αλλιώς βλέπουν οι άνθρωποι. Οι άνθρωποι βλέπουν νοικοκυραίους, οι άνθρωποι βλέπουν αποταμιευτάς, οι άνθρωποι βλέπουν επιτυχημένους κατά κόσμον, ανθρώπους εμπατείς, ανθρώπους εμπορευομένους, ανθρώπους επιστήμονας, ανθρώπους ανωτέρους, όπως λέμε εμείς. Του Χριστού δεν του πυρώνουν τα αυτιά αυτά τα πράγματα. Μπορεί να τα απορρίπτει, όμως δεν τραβούν πολλά και, εάν δεν υπάρχει και περιεχόμενο, αν δεν υπάρχει καρδία, τα παρατά. Δεν υπογράφει ο Θεός, οπότε και αν λέγει ο κόσμος. Μεταφέρομαι σε ένα άλλο πάλι κομμάτι της Παλαιάς Διαθήκης, όπου είναι στη Βασιλειών, το πέμπτο κεφάλαιο.

Αναφέρει πάλι για ένα μεγάλο στρατηγό, Σύριο, μεγάλο πρόσωπο, που είχε προσφέρει μεγάλη υπηρεσία στην πατρίδα του, Νεεμάν ο Σύρος το λεγόμενο. Και γράφει εκεί το τι είχε προσφέρει, τι διαδήματα και τι παράσημα είχε, και έχει εντός παρενθέσεως: «λεπρός όμως». Δυο λέξεις. Αυτός ο μεγάλος, αυτός ο ικανός, αυτός που τον εσέβονταν οι πάντες και τον είχανε εικονίσματα για τις τέτοιες υπηρεσίες που είχε προσφέρει στην πατρίδα, ήταν, εντός παρενθέσεως, λεπρός όμως. Ναι, η σύζυγος δεν τον επλησίαζε. Τα παιδιά δεν τον επλησίαζαν. Ήταν λεπρός.

Έχετε ιδεί ποτέ λεπρόν; Δεν έχετε διαβάσει ποτέ περί λεπρού; Η Παλαιά Διαθήκη, στο Λευιτικό, να ιδείτε τη λέπρα σαν τύπο της αμαρτίας. Εκεί να δείτε πως ο Θεός, ενώ όλες τις αρρώστιες τις είχαν αναλάβει οι ιατροί, τη λέπρα την είχαν οι κληρικοί, γιατί η λέπρα είναι τύπος της αμαρτίας. Και ουδέποτε θεραπεύθηκε λέπρα, ει μη θαυματουργικώς. Και σήμερα ακόμα, με τα σύγχρονα φάρμακα που έχουν εφευρεθεί, δημιουργούν αρνητικούς, μπορεί να κυκλοφορήσει ένας λεπρός χωρίς να μεταδώσει το νόσημά του, όμως δεν θεραπεύεται ο λεπρός, παρόλη την πρόοδον της επιστήμης. Λεπρός λοιπόν ο στρατηγός. Τι να σας κάνω τα γαλόνια; Τι να σας κάνω τα παράσημα;

Τι να σου κάνω τις δόξες; Είσαι λεπρός. Έτσι πολλοί από τους πιστούς είναι λεπροί στα μάτια του Θεού. Όταν είμαι λεπρός στα μάτια του Θεού, τι κι ό,τι αν λέει ο κόσμος ότι είμαι; Τι κι ό,τι αν συζητούν ή στην πραγματικότητα ότι είμαι; Εάν είμαι λεπρός, αυτό είναι ένα θέμα σοβαρό, και μάλιστα τις Άγιες Μεγάλες αυτές ημέρες μεγαλώνει ακόμη πιο πολύ, διότι τρεις-τέσσερες φορές το χρόνο αυτά τα περιστατικά μεγεθύνονται. Το Πάσχα, παραδείγματος χάριν, τα Χριστούγεννα, του Ευαγγελισμού, τώρα το Δεκαπενταύγουστο, μεγαλώνουν αυτά τα περιστατικά. Και όπως βρίσκεται ο άνθρωπος, σε ποια κατάσταση βρίσκεται η ψυχή του, πώς έχει.

Μόνο εξωτερικά μια ετικέτα ότι είναι ο τάδε, εφόσον μέσα είναι λεπρός την ψυχήν. Και ο Χριστός είναι αυτός ο οποίος βλέπει την καρδία του ανθρώπου και δεν βλέπει το φαινόμενο του ανθρώπου. Λέγω λοιπόν, οι ημέρες τώρα είναι πιο φανταχτερές και ο άνθρωπος πιο πολύ πρέπει να προσέχει τον εαυτό του. Είναι οι ημέρες που μας συγκινούν πιο πολύ λόγω των μεγάλων γεγονότων που βάζουν γύρω από τα μεγάλα πρόσωπα. Όπως τις άλλες φορές που σας είπα, είναι για τον Χριστό, είναι η Σταύρωση, είναι η Γέννηση, είναι ο Ευαγγελισμός. Τώρα είναι για την κηδεία της μητέρας της ζωής, της Κυρίας των Αγγέλων, της υπερτέρας Χερουβείμ και Σεραφείμ. Και εν τούτοις, παρόλη αυτή τη σοβαρά περίοδο, οι περισσότεροι δεν έχουν πάρει θέση απέναντι.

Απέναντι αυτού του πράγματος. Ελέγχονται στο πώς τους έχει ο κόσμος. Ελέγχονται στο πώς τους έχουν οι συγγενείς. Ελέγχονται στο πώς αυτοί έχουν τον εαυτό τους. Στο πώς τους έχει ο Χριστός δε ρωτούν. Τι να το κάνει, εφόσον ο θάνατος είναι κάτι που δεν μπορεί ο άνθρωπος να τον αντιπαλέψει και θα αποθάνει; Γιατί δεν ενδιαφέρεται να μάθει; Μήπως όλα καλά αυτά, μήπως όμως είναι λεπρά η ψυχή και ποια η θέση πρέπει να παρθεί έναντι αυτής της υποθέσεως; Αγαπητοί μου, δεν υπάρχει άνθρωπος που εγεννήθη, έζησε και δεν ημάρτησε. «Ουδείς ἐστιν ὃς ζήσεται καὶ οὐχ ἁμαρτήσει». Η μικρή ευχή «Κύριε, εκτός αμαρτίας» υπάρχει μόνον ο...

Χριστός έζησε αναμάρτητος. Όλοι οι Άγιοι και οι μεγαλύτεροι Άγιοι κι αυτοί αμάρτησαν, όμως μετενόησαν. Αυτό είναι το θέμα το σοβαρό. Ο Χριστός, ο οποίος γνωρίζει τον άνθρωπο εσωτερικώς και εξωτερικώς και ότι είναι τόσο εύκολο να αμαρτάνει, να πίπτει δηλαδή, από την αγάπη του και την ευσπλαχνία του έφτιαξε ένα φάρμακο μεγάλο, το οποίο λέγεται μετάνοια και εξομολόγηση. Και το έχει αφήσει στον άνθρωπο, ώστε όταν λερώνει, όταν αμαρτάνει, να το χρησιμοποιεί αυτό το φάρμακο. Δεν είναι στον ουρανό το φάρμακο, είναι στη γη το φάρμακο και εδώ πρέπει ο άνθρωπος να το χρησιμοποιήσει αυτό το φάρμακο.

Ποιος είναι ο αναμάρτητος; Επαναλαμβάνω, ουδείς, ή εν λόγω, ή εν έργω, ή εν διανοία, είμεθα αμαρτωλοί. Όμως υπάρχει το πιο δραστικό φάρμακο της μετανοίας, όπως λέγει ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος: «Ουδείς ποτέ απώλετο το δραστικό φάρμακο της μετανοίας και της εξομολογήσεως λουσάμενος». Το λέγω και το υποστηρίζω: μετανοίας και εξομολογήσεως, διότι εμείς το μυστήριον το φιλάνθρωπον αυτό το έχουμε διχοτομήσει. Δηλαδή, ορισμένοι το μυστήριο το έχουν κάνει μετάνοια, όχι εξομολόγηση. Και άλλοι το έχουν κάνει εξομολόγηση και ουχί μετάνοια. Λίγοι είναι που είναι και μετανοημένοι και εξομολογημένοι.

«Μετάνιωσα», λέει, «δεν ξέρω να το κάνω αυτό. Τότε ήμουνα μικρός, τώρα τα έκοψα». Στην εξομολόγηση μέχρι σήμερα. Τι λέτε στην εξομολόγηση; Γιατί θα το πληρώσεις. Είναι σαν να λες τώρα: το παιδί πήγαινε στον μπακάλη και του είπε ότι «από εδώ και σήμερα ο πατέρας μου είπε θα αγοράζουμε τοις μετρητοίς». Τι θα απαντήσει ο μπακάλης; «Να πας να πεις στον πατέρα σου να έρθει να μου πληρώσει τα παλαιά και να αφήσει τα κουβαρνταλίκια τα καινούργια. Ό,τι θα πληρώνει από εδώ και πέρα δεν είναι τίποτα. Αυτά που μου οφείλει πρέπει να πληρώσει, αυτά που οφείλει». Πολλοί λοιπόν άνθρωποι λένε: «Εγώ άλλαξα βίο στη ζωή. Πάει», λέει, «το σταμάτησα αυτό, δεν ήταν να το έκανα».

Όμως θα το πληρώσει. Είναι γραμμένο. Θα το ανάψει και θα γράψει με κόκκινα γράμματα και θα το παρουσιάσει στην κρίση. Αυτό που μπορεί μάλλον... ...να το σβήσει από το χαρτί του διαβόλου είναι ο ίδιος ο άνθρωπος, όταν το εξομολογηθεί, όταν το βγάλει. Έχετε δει τι κάνουν όταν θέλουν να καθαρίσουν ένα χωράφι; Βγάζουν τις ρίζες στην επιφάνεια για να τις κάψει και ο ήλιος, για να μην ξαναφυτρώσουν. Αυτό γίνεται όταν βγάζεις τις ρίζες της αμαρτίας στην επιφάνεια και το Πνεύμα το Άγιο τις κατακαίγει και τις καθαρίζει. Ορισμένοι πάλι το έχουν μετάνοια, εξομολόγηση. Μετάνοια δεν έχουν. «Βέβαια, να εξομολογηθούμε και να πάρουμε και μια ευχή να κοινωνήσουμε». Την άλλη μέρα τα ίδια. Είναι σαν τα βατράχια που βγαίνουν από τη λίμνη απ' έξω, κάθονται στη στεριά και αφού τα «μπλουπ», ξανά μέσα. Δεν απομακρύνονται από την αμαρτία, ξανά τα ίδια. Πολλοί άνθρωποι που εξομολογούνται τα ίδια αμαρτήματα, τέσσερις φορές θα εξομολογηθούν μες στο έτος.

Εάν υπήρχε μία μαγνητοταινία την ώρα που εξομολογείται ο άνθρωπος, θα έβλεπε ότι την άλλη που ξαναπήγε να εξομολογηθεί είπε περίπου τα ίδια. Γιατί δεν έκοψε τίποτα. Πήγε για να εξομολογηθεί, να κοινωνήσει, όχι για να αλλάξει τη ζωή. Είναι λοιπόν, λέγω, λίγοι αυτοί οι οποίοι εφαρμόζουν το μυστήριο: μετάνοια και εξομολόγηση. Υπάρχουν αμαρτίες για τον άνθρωπο πριν βαπτιστεί· είναι το βάπτισμα που τις καθαρίζει. Υπάρχουν αμαρτίες μετά το βάπτισμα, που είναι το δεύτερο βάπτισμα, η μετάνοια και η εξομολόγηση, που καθαρίζει και αυτή τις αμαρτίες. Και εν τούτοις υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι έχουν πολλά χρόνια να εξομολογηθούν, δεν εξομολογούνται. Ανάβουν κεριά, έρχονται στην εκκλησία, κάνουνε Πάσχα, κάνουνε Χριστούγεννα, παρουσιάζονται στις εορτές της Παναγίας, πιθανόν και να κοινωνούν ακόμα.

Τους πεις όμως να εξομολογηθούν, μην τους πεις να αλλάξουν ζωή, να σβήσουν τα παλιά. Τα φυλάγουν εκεί πέρα, σαν να πρόκειται για συνάλλαγμα το οποίο, αν το εξαργυρώσεις, θα σου δώσει τον Παράδεισο, πόσον και μία αμαρτία μόνο είναι αρκετή να τον πάει τον άνθρωπο στην κόλαση. Λέγω λοιπόν ότι αυτές οι ημέρες κατεξοχήν, που είναι τόσο φανταχτερές, τόσο ζεστές και τους περισσοτέρους μας προσκαλούν και μας φέρνουν στενότερα στην Εκκλησία και μάλιστα στη Θεία Κοινωνία, να το λάβουμε σοβαρώς υπόψη. Μην κοιτάζουμε τι θα βάλουμε απέξω. Δεν ενδιαφέρεται ο Χριστός για τα απέξω, ο Χριστός ενδιαφέρεται για τα από μέσα. Δεν τον θέλει γυμνόν τον άνθρωπο, δεν τον θέλει βρώμικον, αλλά κατ' εξοχήν κοιτάζει τον κόσμο της ψυχής του πρώτα. Διότι εμείς οι ίδιοι είμεθα εκείνοι που του λέμε το Πάσχα:

«Νυμφώνα σου βλέπω, Σωτήρ μου, κεκοσμημένον και ένδυμα ουκ έχω ίνα εισέλθω εν αυτώ· λάμπρυνόν μου τη στολήν της ψυχής». Έτσι δεν δουλεύουμε, τον κοροϊδεύουμε, διότι παρότι που λέμε να μας τη λαμπρύνει, εμείς ξέρουμε τον τρόπο που λαμπρύνεται και εν τούτοις δεν εφαρμόζουμε για να λαμπρύνει. Βέβαια, οι άνθρωποι κάνουμε ένα καλό για να σβήσουμε το κακό. Όχι, μην πλανάστε. Δεν σβήνονται οι αμαρτίες, συγχωρούνται εάν υπάρχει μετάνοια. Θα μου επιτρέψετε να σας μεταφέρω μερικές γνώμες Αγίων ανθρώπων επάνω στο πνεύμα αυτό. Λέγει, παραδείγματι, ο Μέγας Βασίλειος για τον άνθρωπο: «Κλάψον προ καιρού», για να μην κλάψεις εκεί. Τώρα, λέει, να κλάψεις και να μετανοείς για τις αμαρτίες.

Θα κλαις και εκεί στην αιωνιότητα. «Τώρα», λέει, «μετανόει, ότε έξεστι». Τώρα που μπορείς, που είναι εύκαιρο. «Μη δεις τότε των αμαρτημάτων μετανόειν, ότε ουκέτι έχεις μετάνοια». Και είναι αλήθεια. Πώς ο άνθρωπος θα αμαρτάνει με το σώμα του και το σώμα του το αφήνει στον τάφο; Αν μετανοηθεί εκεί πέρα και αν μετανοηθεί εκεί που θα πάει, δεν θα κάνει έργα άξια μετανοίας. Εδώ πρέπει να μετανοήσει, με το σώμα αυτό να εξομολογηθεί, με τη σάρκα αυτή να αποδώσει τα οφειλόμενα, τα κλεμμένα, τα αδικημένα, να ζητήσει συγγνώμη του ανθρώπου που έβλαψε, διότι με αυτό το σαρκίο έκαμε την αμαρτία.

Έκλεισε γαρ ο Θεός ενταύθα μεν βίον και πράξη. Εδώ, λέει, θα πράξεις και θα πεις. Εκεί είναι δε των πεπραγμένων εξέτασις. Εκεί θα πας για λογαριασμό, δεν θα πας για να ενεργείς τη σωτηρία. Έρχεσαι και θα σε καθίσει κανείς να σε κρίνει και θα παρουσιαστεί ο Σατανάς με όλα τα δίπτυχά του, να παρουσιάσει όλες τις λεπτομέρειες, και τις νύχτες, και τις ημέρες, και κρυφά και φανερά όσα διεπράξαμε. Αμαρτάνουν οι άνθρωποι. Και διότι ο Χριστός δεν ρίχνει φωτιά αμέσως να κάνει την εκδίκηση, νομίζουν ότι δεν υπάρχει και νομίζουν ότι δεν μπορεί. Πολλά χρόνια μακροθυμεί πάνω στις αμαρτίες του ανθρώπου και τον περιμένει. Και λέγει ένας ασκητής: «Μήπως, αμαρτάνουσιν, οὐκ ἐπίσταται ο Θεός;»

Λέει, δεν επεμβαίνει ο Θεός, αλλά δίδωσι χρόνον εις μετάνοιαν. Γιατί του σφάλματος η συνήθεια και επανόρθωση προσθέτει ένα, δύο, τρία, πέντε, δέκα, εκατό χρόνια να μετανοήσει και να επιστρέψει. Αυτός νομίζει ότι δεν τον ξέρει ή ότι επάλιωσαν τα αμαρτήματα και δεν τα ενθυμείται ο Θεός. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο ο Θεός μακροθυμεί τον άνθρωπο. Μετάνοια εστί, κατά τον Χρυσόστομον, πρόξενος Βασιλείας Ουρανών και είσοδος Παραδείσου και τρυφής αιωνίου απόλαυσις. Κανένας μετανοημένος δεν εχάθη ποτέ. Δεν πεις μετενόησε εκεί, γιατί μετενόησε εδώ. Και τόσοι αιώνια μετενόησαν εκεί που δεν μετενόησαν εδώ το εύκολο. Κρίμα πραγματικά.

Κακίες αιώνιες να εξαλείψεις με μια μετάνοια ειλικρινή και με μια εξομολόγηση και δεν το έκανε. «Όπου αν προσέλθει το πνεύμα της μετανοίας, εκεί δήλον ότι πάσα αμαρτία γίνεται καταστροφή και των αλαζόνων δαιμόνων κατάλυσις. Οὐκ ἔστιν οὐδὲν ἕτερον φάρμακον τοιοῦτον πρὸς τὴν πεπραγμένων ἀναίρεσιν, πρὸς τὴν ἐξομολόγησιν αὐτῶν, ἡ συνεχὴς κατάνυξις καὶ ἡ διηνεκὴς αὐτῶν κατηγορία». Μη πραγματικά λοιπόν τι είμεθα, επαναλαμβάνω, εξωτερικώς, τι είμεθα για τους άλλους ή για τους εαυτούς μας.

Ψυχή πώς είμεθα; Τα κατάστιχα της αμαρτίας ποια είναι; Πώς είμεθα; Έτσι θα το εξετάσουμε, όχι εμείς μόνον, και τον γιο μας, και τη γυναίκα μας, και τον άντρα μας, και τον πατέρα μας, και τον αδελφό μας.

Μα! Βασικά θα τους δούμε ποιος είναι ο εξωτερικός, αν επέτυχαν, αν πήγαν στο εξωτερικό και έφεραν δολάρια, αν κατόρθωσαν να κάνουν πολυκατοικίες, αν έχουν Ι.Χ., αν έχουν ιδιωτικά αεροπλάνα. Αυτά είναι αστεία. Πόση βρώμα μπορεί να έχει η ψυχή του; Ποιο είναι το εσωτερικό τους και ο χριστιανός ποιος είναι; Θα ήθελα λοιπόν, κλείνοντας τα λίγα λόγια από αυτό το βράδυ, να υπενθυμίσω: οι Άγιες ημέρες αυτές να εκμεταλλευτούν, να σκύψουμε, να εξομολογηθούμε σε ιερέα, να τακτοποιηθούμε και να προσέλθουμε στην Κυρία, την Παναγία, σε λίγες μέρες, να λάβουμε τη χάρη της και την ευλογία της και να είμεθα βέβαιοι πως θα μας περιμένει εκεί επάνω, εάν πάμε όμως χωρίς αμαρτία. Ευχαριστώ και γι' αυτό.