The Paraklesis, Parts 3-4

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Let us say a few words, drawn once again from the Paraklesis we are celebrating. The Holy Church has gathered from the Psalms of David certain passages that apply to every one of us here. Before the Gospel is read, it says the following twice, so that we may pay attention. It is David’s own confession: “From my youth many passions have warred against me; but do Thou Thyself come to my aid and save me, O my Savior.” And, as I said, it repeats this so that we may hear it again.

It is said, yet it passes unnoticed. But it is a truth, a bitter truth, that youth does not work in favor of the soul’s salvation. And so, elsewhere, David himself says: “Remember not the sins of my youth, O Lord.” In other words: Do You really expect me to answer for the sins I committed in my youth? It is true that youth is impetuous; it is not reasonable but foolish. For the most part, the mind is in the feet rather than in the head. Young people do not govern themselves; they are governed by their impulses, and that is the great mistake. Yet the love of God knows that man...

...commits these offenses in his youth, and it grants him time to pass from the morning of childhood into midday, then into the evening, and finally into the night. Thus, in his old age, when snow begins to fall upon the mountains—that is, upon a person’s head—he may reflect on how he has lived his life and take his stand. For just as morning is followed by noon, noon by evening, and evening by night, so youth will be followed by old age, and old age by death. And so David pours out this confession before God and says to Him:

“You must take me into Your care, because I cannot do it myself.” And that is true: man cannot do it. Who can claim that he is able? He is not. Such is the power of the flesh, such is the power of the world, such is the power of the ego, self-interest, and the devil, that unless God stretches out His hand, man cannot accomplish anything. This, then, is what a person must attend to. He must always keep in mind that he will be attacked, and that Satan will not leave him alone even in old age. The temptations of the body may no longer be there, but temptations from outside will remain. His temptation will therefore be reduced by half, whereas when he is young...

...he has many different passions, because he is ambitious and is preparing some uncertain future for himself. He is getting ready to set out on a journey without, of course, knowing where he is going. Many times he falls into temptation: he feels compelled to lie, often to steal, to dishonor others, even to kill, and to use any means at his disposal. He thinks only of building his future, of journeying through life as a young man, and of making a life for himself.

But when a person grows old, all these factors no longer hold out any expectation for him. When he reaches the late afternoon and approaches evening, what awaits him is night. Therefore, a person must take care to struggle—to struggle earnestly. Yet he cannot struggle alone. Imagine, for example, a large trolleybus whose electric current is suddenly cut off.

Look—not merely one trolleybus, but a whole line of them, one behind another. Why? Because the current has been cut off. And what is this current? It is their motive power, their life. You see an entire column, a whole train of them, waiting for the current. The current sets them in motion, and they travel uphill and downhill without growing tired. This current is what the hymn speaks of afterward: “Every soul is given life and, through purification, is raised up and made radiant.” This continues the same line of thought. A person must take this very seriously, while believing that he cannot do it by himself. The moment he believes that he cannot cut off even one of his passions by himself, he will have faith, and help will come. The Most Holy Theotokos will intercede for him.

The angels will stand beside him; they will hasten and be sent to help those who are to inherit salvation. But when a person refuses to admit that many and varied passions besiege him every day, regarding them instead as natural, youthful, and human, and believing that no struggle is needed to remove them, he will eventually become so hardened that, when they bring him Holy Communion in his old age, he will say, “Away with the Nazarene!” He will become so hardened that he will blaspheme—not only God, not only the priest, not only the Church, but everything. He will suffer the fate of the thief on the left. What was that thief waiting for? Could he not also have said, “Remember me”? He was waiting for them to take him down from the cross.

And so he lost everything, at the very moment when the other thief gained everything with a single word. These, then, are the reflections of an experienced man, of a man afflicted—and I mean afflicted by sin—because the person who has been burned by sin has experience. Saint John Climacus once asked which dog fears the wolf most. Naturally, everyone offered an opinion. One said the little dog; another said the hunting dog; others gave various answers. But, he said, no one managed to say which dog truly fears the wolf.

It is the dog that was once bitten by the wolf and remembers its sharp teeth. When that dog hears the wolf howling, it wants to sink into the depths of the earth and hide. Many people possess this experience of the spiritual wolf, the devil—especially those who have repented. Those who have not repented are as though drugged. They live with a stick of dynamite in their mouths, unwilling to spit it out, remove it, and cast it away. Then, at an unsuspected moment, they will bite down on it, and it will blow their minds apart, and they will be lost in eternity. David has experience. David is intelligent. David is educated. David is skillful. Yet once he falls—and with premeditation.

He falls into error, into a double error: premeditated murder and adultery. Yet he repents and weeps; day and night he drenches his bed with tears, even until his death. Then he approaches God with these words, asking for mercy. I mentioned this again the day before yesterday, as I do with every example. He says: “Have mercy on me, O God. By myself I can do nothing. According to Your great mercy, not according to my righteousness. Do You ask what worthiness I possessed, what standing I had, or who I am? No. According to Your mercy, according to the multitude of Your compassions.” If anyone can call to mind the troparion attributed to Kassiani, sung on the evening of Great Tuesday...

There it speaks of the compassions of God: who can search out their abyss? It also speaks of the sea-sand multitude of her sins. God’s compassions, it says, are an abyss. No one can say that God’s mercy stops at a certain point, as some people claim. To say this is a grave sin. However great a sin may be, who can tell you otherwise if you seek counsel? If a person repents, acknowledges his sin, and confesses it as David confessed, God provides a way for him to attain not only salvation, but sanctification as well.

So he entreats God and binds his plea to these words: “Have mercy on me, O God, according to Your mercy”—not according to my righteousness—“and according to the multitude of Your compassions.” There You are rich, O merciful Lord. “Blot out my transgression.” His transgression is the well-known one, which, if the opportunity arises, we shall discuss another time: he became an adulterer and a premeditated murderer. This is a torment within him, a nail that continually burns him, and so he says, “my transgression.” Do you think he committed no others? Perhaps he did; perhaps he did not. We do not have merely one transgression; we have many transgressions. As it is tersely written elsewhere, “Transgressions in the plural, not a single transgression.” This experienced man, then, tells us that we must cling to the mercy of God.

Satan comes and tells us...

...that we have a problem. He does not remind us of the good things we have helped to accomplish or of what we have done. Instead, he compares us with other great but wicked people and with the sins of other prominent people. He tells us that we can balance the accounts: “I have done so much good and so much evil. God is good, so what will happen to me? Will He send me to Hell? Besides, where would everyone fit in Hell?” And so the person jokes about it. Are we moral? Forget such talk and cast it out. You must look at David from the day when he never ceased to water his bed with tears, never ceased to pray and recite the Psalm “Have mercy on me, O God”—the radiant expression of his profound contrition and metanoia—and never ceased going daily to the Church.

He mourned his sin. At that time he could not imagine how his sin would be forgiven, although he had openly declared, “I have sinned. I have sinned against the Lord,” and received the answer from Nathan the Prophet that God had put away his sin. Yet he found no rest and continued to weep. Therefore, if a person acknowledges that he has sinned from his youth; if he acknowledges that God possesses mercy and that we must turn toward it; and if he believes that “a broken and humbled heart God will not despise,” that, as people say, “the sword does not cut a bowed head,” and that, in the words of John Chrysostom, “to fall is human, but to persist in the fall is satanic,” then that person will seek...

...God to save him. Where will man find God? There are the Second Coming, Diadochos of Photike, the Gospel, the Annunciation, the Resurrection, the Apocalypse, the Antichrist, and the Annunciation, as these are spoken of elsewhere. The inn, then—and it is called an inn because it receives everyone—is the place where, through the innkeeper, God heals the man who fell among thieves. The thieves who attack man, soul and body, are Satan and the demons. Within the Church of Christ, therefore, all people are healed...

...who fall into sins and transgressions, whether in youth, in old age, or of any other kind. Yet many people still do not want this salvation. David prophesied about them as well, and the Church takes up his words and says: “Let those who hate Zion be put to shame by the Lord.” Be ashamed; go and hide yourselves. What has this Lord done in Zion, in this Church? What has He left there, and what has He created there for man? Go and hide, all you who hate the Theotokos. Such a person is like someone who, although sick, hates the clinic and hates the hospital.

Many times, a person may remain in a hospital for a long time and still not be healed, because human beings do not have the power to cure every illness. But Zion, this inn, has the power to heal every sickness of the soul, and it is from the soul that a person must begin. For the body is often sick because the soul is sick. You have seen how wisely physicians act. You show a doctor the spots on your face, and he asks about the condition of your stomach, seeking the cause so that the outward effect may be treated. And so it says here: “You who hate Zion and, by extension, the Lord of Zion”—though the gold is within, you remain outside, because somehow we have had other, secondary matters to attend to...

...and you make no use of it. “May you be put to shame by the Lord.” Be ashamed, hide yourselves, and hear what awaits you: “For you shall be like grass, withered by fire.” You regard certain people as great, and they regard themselves as great because they have commerce, businesses, authority through the money in their hands, positions of power, and so forth. But if they have no relationship with God and with the Lord of Zion, they are grass and dry brushwood, and they will burn. Even now, from afar, they catch fire from the justice of God. When He sits upon the throne, “a river of fire flowed forth before Him.”

Do you not know this scene? If you are not familiar with it from the Apocalypse and from Daniel, go to the chapel of Saint Athanasios here in your village. Go inside, close everything, and look up at the great scene of the Last Judgment with its many figures: Christ, the Theotokos, the Honorable Forerunner, and the river of fire flowing before them. All those people are dry brushwood. That is how God sees all those whom we call great, whom we applaud, read about, promote, and admire. They are dry brushwood, ready for the fire that will inevitably come upon every person.

There are many, then, who hate Zion, as I have told you, and there are also those who honor Zion, who honor the Church. But they must honor her both in word and in deed. Paul writes to the Corinthians that Christianity is not a theory and is not mere words, but power. You must prove it by your life and by your friendship. “Yes, I love you, but I never think of you. I love you, but I do not send you greetings on your feast day. I love you, but I do not want to see you.” This is how it is, and we see it in many people. Of course, here in our country such things generally happen through ignorance, because for the most part the pulpit remains silent. These matters need to be made clear, so that people who remain ignorant may learn what hangs over their heads and upon what burning coals they stand, for one day an account will be required for everything.

Then a person is taken by surprise, because he had never heard any of this.

The Resurrection, the Annunciation—and farther down comes the verse, “Those who hate Zion.” And concerning those who hate Zion, I repeat, what does it say here? “For you shall be withered like grass, like grass destined for the fire.” Indeed, it says this twice. If, then, we take to heart these reflections of David, that experienced sinner—and there was no sinner quite like David—

for David was not some uncultured man, some illiterate or ignorant person, someone unacquainted with spiritual things. He was a prophet, a king, and an example to others. Yet he sinned deliberately. He did not have only one well-known transgression. He failed to guard his eyes and fell into Satan’s snare of adultery, together with murder committed to conceal the adultery; and what happened, happened. Now this experienced man comes and tells us, “Take heed; this is what awaits you.” God, I repeat, is long-suffering. The Most Holy Theotokos has a very wide embrace, which is why she is also called the Platytera, “More Spacious than the Heavens.” She does not want anyone to be lost. Yet man willfully, more foolishly than a mouse—

The mouse, of course, takes the poison without paying for it. But we behave even worse and more foolishly, rushing into sin as though it were something desirable. We consider ourselves so clever, yet we have never stopped to examine what harms the soul and what harms the body. If someone seized your hand and tried to put it into an electrical socket, you would pull away. Why would you put it into the socket? If someone gave you a glass of poison, why would you put it to your lips? If someone led you to the edge of a precipice, why would you choose to go farther? Yet when someone speaks to you of sin, invites you into corruption and every kind of evil, you run to him with hands and feet; you even thank him and regard him as your best friend or closest companion, though he is bringing destruction upon your immortal soul. Where, then, is reason? Where is our supposed superiority, and where is success?

These things are difficult. As I told you the day before yesterday, the greatest miracle is that God tolerates us and waits for us with such long-suffering. Therefore we must always say, “Glory to the long-suffering of the Lord,” and beseech the Most Holy Theotokos to open heaven for us. If only a person will desire it, repent, and confess, his sins will be forgiven and he will be saved. And this, of course, will happen through Zion, through the inn, through the Church. Outside the Church there is no salvation. When the man fell among thieves, Jesus took him to the inn. He did not take him to a café, a cinema, a pastry shop, or out for a stroll. He took him to the innkeeper and entrusted the wounded man to his care, making him responsible for his recovery until He returned.

In all the Church’s gatherings—in the Paraklesis services, the Divine Liturgies, and the other services—I would like to make this point: Do those who come to Church understand what takes place within the Church? What, for example, is happening on these evenings? What happens in the morning at the Divine Liturgy or at another service? The central purpose of every gathering of the Church is prayer. The faithful assemble for the Divine Liturgy in order to pray. These evenings in particular have this distinguishing feature:

we also have the Most Holy Theotokos with us, for she is the reason for these evenings and these Paraklesis services. But those of us who come—do we actually pray? If I were to say that most of us do not pray, I might not be wrong. Most of us simply gave our slip of paper to the priest and told him to say whatever needed to be said. But that is not how it works. A fire is being kindled here. An altar is being set aflame, and each person must contribute his own coals, his own fervor and warmth, so that this furnace may reach heaven. The prayer must be as fervent as possible.

There must be many taking part—not only the priest, not only the chanter, nor merely two, three, or five people, but everyone. The more people who pray, the stronger the prayer becomes. Satan cannot easily bend it or break it. You see, you take one twig and snap it.

Take two, and you can break them too, though with a little more difficulty. Take three, and you can still break them, but with greater difficulty. Take four, and it becomes very hard. I do not know whether you could break them at all. You certainly would not break them; you certainly would not pull them apart. This is precisely what everyone must remember when coming to Church. A person does not come merely to give his small offering or to

light a candle so that the Church’s expenses may be covered. Nor does he come merely out of habit to attend a service with beautiful hymnography. Above all, he comes to pray. Such altars have existed from the foundation of the world. The first altar was built by Cain and Abel. You may ask, “Why go so far back? Are there no later examples?” Yes, there are, but I have a particular reason for going so far back. There we see that God looks upon those who pray, because in that account God’s response is unmistakable. You will remember from your school days that first altar,

and the first need those two brothers felt to pray to God. They built an altar, just as we today offer bread and wine here. They offered from their possessions: Cain from his crops and Abel from his flocks. Holy Scripture says that God looked favorably upon Abel’s sacrifice but did not accept Cain’s. Indeed, this distinction, this act of God, became the occasion for Cain to murder Abel, because Cain thought Abel was to blame for God’s refusal of his offering. But Abel was not the cause. Cain himself was at fault, because his thoughts were evil and he had not been discerning in what he offered.

He chose the poorest portion of his wheat—the refuse, as we might call it—to offer as a sacrifice to God. Abel, however, took care to choose the best lambs he had and offered them to God. God, of course, is not interested in the smell of roasting meat, as we would say, or in smoke. He saw the discernment and the heart of each man—how one had thought and how the other had thought. He accepted the offering of one and did not accept the offering of the other. I say this because if our heart is not wholly devoted to Him, as Scripture says elsewhere, then our offering, our candle, and our prayer may not be accepted.

Is it because we do not speak beautifully, because God supposedly wants educated words? We say, “We do not know how to address God in learned language.” That is not the reason. He looks at the heart of every person: what it is like, how it thinks, whether it is wholly devoted to Him or attached to the earth. Does it have disputes with this person or that person? Does it harbor other passions or weaknesses? Are there sins or other disorders that stand in the way—forming, as we said the other day, a screen, a dividing wall between God and man? That wall is sin. This is the serious matter. This is precisely why Christ says elsewhere in the Gospel that when you are going to Church, before you enter, if you remember that there is something between you and another person, leave your gift there at the Church.

First, He says, be reconciled with the person with whom you have a dispute; wherever he may be, go and find him. In other words, do not enter the Church, because unless you are reconciled, your offering will not be accepted. What I am telling you may seem strange and surprising, yet this is how it is. Christ looks at the human heart, and if sin stands between you, if there is a dispute, malice, or hatred, He examines and takes account of all these things. Just as He examined Cain’s heart, which was not wholly devoted to Him, so He looks at the heart of each one of us. Now someone may say, “Glory to God, I am all right. I have settled matters with my household, with my God, with my neighbors, and with everyone else. So I come to Church.”

From this point onward, the responsibility rests upon him. What must he do? Now that he has entered and says everything is in order, what does he do? Does he pray? The priest came out and read the names we submitted for our people, our needs, and our illnesses, and he brought them before the Lord. Who inwardly said, “Remember them, O Lord; remember them, O Lord; remember them, O Lord”? Yes, pray for the name the priest is now placing before you—not merely for my own name, which he did not read aloud and which I did not hear. No, the other person’s slip of paper is also mine, because it belongs to someone who is my brother too. “But my mother had only one child; I had no brother.” The baptismal font of Christ has other children. A person’s brother is not only someone born from the same womb. His brother is also everyone who has been reborn from the baptismal font.

They are brothers and sisters in Christ. Brothers and sisters according to the flesh are one thing; brothers and sisters in Christ are another—they are our spiritual family. Therefore, the other slip of paper, belonging to the person beside you and perhaps even to your enemy, belongs to a baptized Christian, to someone who, for all I know, receives the Body and Blood of Christ. You must say for him too, “Remember him, O Lord.” Do not wait merely to hear your own names; pray for the others as well. When you pray only for your own concerns, you pray out of necessity. Perhaps your child, your husband, your wife, or some other relative has fallen ill.

I want you to pray not out of sentiment, necessity, or self-interest, but out of love. And love must often extend even to your enemy—to the one who hates you, the one who will not greet you, the one who opposes you. Prayer is acceptable to God when it extends above all even to one’s enemy. When Paul writes the hymn to love in chapter thirteen of his First Epistle to the Corinthians, he says in one verse, “Love does not seek its own, but the good of the other.” Who does this? “My God, this evening do not look first upon my own request; look upon that person’s need. Go there tonight, my Most Holy Theotokos, where there is pain, illness, and need.” Then the Theotokos will not only go there; she will also attend to your own needs. But when a person shuts himself away, builds a fortress, enters it, raises a wall around it with glass or iron on top, takes up a machine gun to guard himself, closes himself off, and pays no attention to anyone else—

when he does not place himself at the service of another, and especially does not place his prayer at the service of another, Christ has little to do with him. Do not be deceived. Christ cannot be bought. Christ is love and desires love. Christ is forgiveness and desires forgiveness. Christ became our reconciliation and desires us to be reconciled with the world. We must tie this truth securely in our minds and never forget it, because only then will our prayers be accepted; otherwise no one can help us. Not even the Lady of the Angels can do so. She gathers all the prayers, carries them, and presents them to the Lord, but she cannot bring them to fulfillment when the heart of each one of us is not in harmony with God. We must therefore begin again. Even a little child must learn to pray. The child cannot learn it here alone; he must learn it at home. Let the child also say, “Lord have mercy,” even if he knows nothing else to say.

Someone may ask, “What should I say?” Say, “Lord have mercy.” Yes, say “Amen”; say what the service tells you to say. Take part, and keep your attention here. Of course, it is difficult for a person to concentrate and remain attentive in the Church. He is physically present in his suit, with his tie, his hair, and his fine appearance, but his mind flies away like a bird. The nous is with my daughter, in Spata, in Athens, or who knows where—with someone dear to me, with someone who is suffering, with some pressing need, or back at home. It is difficult for a person to be wholly present in the Church. Let me give you a simple comparison that may help you make some progress in this serious matter of prayer. Think of yourself as a ewe that you bring here and tether to a stake here in the Church.

Then think of your nous as the ewe’s lamb, which will not stay beside its mother. It runs about, leaps, climbs, wanders away, and comes back again. What happens then? Many people might object to what I am saying and tell me, “I want to gather my nous. I want to come in here and be attentive, but I cannot. What am I to do?” You must persevere. When the ewe remains tethered there, what does the lamb do? It grows tired of running here and there, and eventually it returns and lies down beside the ewe. So it is with the nous. You will know this from your own experience, and you will agree with me. At first you cannot pray and cannot follow the service. Your thoughts turn to the telephone, the car, some pressing need, or who knows what else.

Perhaps the service seems long, and all these things draw your nous away. But if you persevere—and perseverance lies within your power; it can be neither bought nor sold—you will make progress. I once read in a book of the Fathers about a man who stood in prayer while a scorpion stung him, yet he did not move, even in such pain. Do you understand what it means to be stung by a scorpion? Still, he remained until he had finished his prayer. We do not do that. Someone merely turns around to see what is happening, and naturally the thread of prayer is broken; communion with God cannot be maintained. So find a way to stand somewhere that will help you recollect yourself—not beside an acquaintance, where you will start exchanging greetings, asking about tomorrow and about what is happening at home, or discussing whether Urania became a monk or a nun, or whatever else—so that you can gather yourself more closely.

Then you will be able to direct your prayer. Here are the angels and archangels; here is the Lady of the Angels; here Christ Himself awaits you. We are obliged to struggle in this matter. We must not be looking to see who came in, how much someone gave, how many candles they lit, where the wax is dripping, what someone is wearing, and so on. Most of us behave like the Pharisee, while we overlook the Publican standing quietly at the back, even though we ourselves may be here in front of the iconostasis. We are present, yet we fail in the very purpose for which we came. We are present in body but absent in spirit. We are present in our fine clothes but absent in soul. We must become conscious of this: “Now I am going to pray.” And when I say, “I am going to pray,” allow me another simple expression: “I am going to bombard Heaven.” I do not know whether you heard that some years ago, here in Spata,

they brought in specialists to produce rain. What were they going to do? Bombard the clouds to make artificial rain. We do not have clouds to bombard. We are going to bombard Heaven, the dwelling place of God, knowing that He is there and will send divine grace down to us in return. Together with the chanter, the preacher, the priest, and everyone else, we will struggle so that grace may descend upon us. You may have noticed that when we remain here and pray consciously, we leave as different people. We arrive weary and leave lightened, even if the change cannot be seen outwardly. We arrive tormented and embittered, yet when we leave, we seem somehow consoled. This happens when we succeed in entering into communion with Christ. It is the most beautiful moment.

No other creature in the world possesses this gift. Apart from the angels, no creature except the human person has the right to speak with God—to tell Him of his pain, his complaint, and his thanksgiving, and to open his heart to Him. No animal, bird, reptile, or any other creature can do this. Only the human person can speak with God face to face. Yet this privilege called prayer has not been cultivated very much. We do not understand it, and so we do not truly pray. Sometimes we hear the church bell ringing while we continue discussing fashion, politics, and everything else, and we merely make the sign of the Cross.

We do not pause and say a few words: “My Saint Paraskevi”—or whichever saint is commemorated the next day—“my Saint George.” We should place a couple of words into this weapon called the Cross, like two bullets, so that the sign and the words together may have an effect. But we do not do this. We make the sign of the Cross mechanically, just as many people mechanically recite the Our Father at night. Most homes, as far as I know, have no regular time of prayer, not even for a few words. Consequently, they have no communion with God. They do not know how to pray, how to struggle, or how to take part in the spiritual struggle that begins when the priest says, “Blessed is our God,” and angels and archangels descend. Read what was revealed to John Chrysostom about what happens when the priest says, “Blessed is our God”: how John Chrysostom saw the angels descending to stand with the faithful until the priest said, “Through the prayers of our holy fathers.”

We often enter even the sanctuary, and the Church itself, as though we were alone—as though there were only us villagers, friends, and acquaintances, and no one else. But there are others present. The more reverently we come, the better prepared we are in soul, and the more firmly resolved we are to pray, the more we shall receive. I am simply giving you a watchword. Do not disregard it. Wherever you are, make a small effort to learn how to pray. Begin with, “Lord, have mercy on me.” Say nothing else; leave everything else aside, and do not try to say many prayers. Even if, instead of “Lord, have mercy on me,” you mistakenly say, “Lord, do not have mercy on me,” the Lord will look not at the words you say but at how you say them. He will grant you the fruit of your prayer, and every effort will receive its reward. There was once a man who knew no other prayer.

He would only say, “Rejoice, Mary, full of grace.” He knew nothing else and no other prayer. When he died, a lily sprang from his grave a few days later. The villagers found this strange and wondered who had planted a lily there, since it was growing directly from the grave. One curious man dug down and discovered that it had sprung from the dead man’s heart. He had succeeded in making this lily—the symbol of the Theotokos’s purity and virginity—take root in his heart. He had said the words with pain and with love: “Rejoice, Mary, full of grace.” He knew nothing else, and yet look what happened. It is therefore not a matter of education. That is not what makes communion with God difficult. What hinders us is our sin, our malice, our complaining, the conflicts between us, and all such things.

If we bring these things to an end, find a way to let go of our anger, and make ourselves smaller when we want to appear greater—just as God made Himself small for our sake in order to make us great—then our prayer will be heard. Then Zion, which is the Church, will be filled with joy and become a blazing fire; its prayer will rise to Heaven, and divine grace will be sent down in return.

I would like you to retain at least a little of what has been said this evening. May the Most Holy Theotokos (All-Holy), who is present and receives the prayers of each person, grant every soul understanding, knowledge, and receptiveness, so that each one may recognize the need to be rekindled. Then we may be certain that we shall make progress. Prayer is not only for the Church. It can be offered on the road, at home, and while I am cooking. Instead of whistling or singing, I can say, “Most Holy Theotokos, help me.

Help my husband, my child, my wife, my spouse, our Church, our country, and those responsible for us.” It depends upon us. Prayer is like a fiery protection surrounding those who struggle for the good of the Church and the country, and more generally those who hold the fortunes of others in their hands. It depends upon us. If there are more prayers, we shall see better results. Both the uneducated and the educated can pray, because Christ is accessible to everyone. He is not only for the learned or only for the unlearned; He is for all people. He does not dwell in people’s heads but in their hearts. I may lack many things, but I have a heart. That is why He asks in the Old Testament, “My son, give Me your heart.” The Fathers say that He is not the Knower of minds but the Knower of hearts. Therefore, if the heart is pure...

even if a person has no intellect at all, Christ will come and dwell within him. He will bless that person’s life here and prepare a place for him there as well.

Να λέγαμε δυο λόγια, παρμένα κι αυτά από την Παράκληση την οποία επιτελούμε. Η Αγία Εκκλησία έχει σταχυολογήσει από τους ψαλμούς του Δαβίδ ορισμένα περιστατικά που πηγαίνουν στα μέτρα τα εδώ όλων μας. Λέγει, πριν ειπωθεί το Ευαγγέλιο, σε δυο φάσεις, για να το προσέξουμε, το εξής. Είναι μια ομολογία του Δαβίδ αυτού που λέγει: «Εκ νεότητός μου πολλά πολεμεί με πάθη, αλλ' αυτός αντιλαβού και σώσον, Σωτήρ μου». Και, όπως είπα, το επαναλαμβάνει για να ξανατοακούσουμε.

λέγομαι και περνάει απαρατήρητο. Είναι όμως μια αλήθεια, πικρή αλήθεια, ότι τα νιάτα δεν είναι αυτά που συνηγορούν για τη σωτηρία της ψυχής. Και γι' αυτό σε άλλο μέρος λέγει ο ίδιος ο Δαβίδ: «Αμαρτίας νεότητός μου μη μνησθής, Κύριε». Τι θέλεις, δηλαδή, να λογαριαστούμε με αμαρτίες που έκανα στα νιάτα μου; Τα νιάτα είναι αλήθεια ότι είναι παράφορα, δεν είναι λογικά, είναι άμυαλα. Τα μυαλά, ως επί το πλείστον, είναι στα πόδια, δεν είναι στο κεφάλι. Δεν κυβερνούν τα νιάτα, κυβερνούνται, και αυτό είναι το λάθος το μεγάλο. Όμως η αγάπη του Θεού, που γνωρίζει ότι ο άνθρωπος

αυτά τα ατοπήματα στα νιάτα του, του επιτρέπει να περάσει από το πρωινό, το παιδικό του, να έρθει στο μεσημβρινό, να έρθει στο δειλινό και να έρθει και στο βράδυ, ώστε στα γηρατειά του, όταν πλέον αρχίζουν και χιονίζουν τα όρη, τα βουνά, δηλαδή το κεφάλι του ανθρώπου, ο άνθρωπος να σκεφτεί πώς πολιτεύθηκε τη ζωή του και να πάρει μια θέση. Διότι, όπως το πρωί το διαδέχεται το μεσημέρι και όπως το μεσημέρι το διαδέχεται το δειλινό και όπως το δειλινό το διαδέχεται το βράδυ και η νύχτα, το εσπέρας, έτσι θα διαδεχτούν και τα νιάτα τα γηρατειά και τα γηρατειά ο θάνατος. Και εδώ, λοιπόν, βγάζει την ομολογία του αυτή προς τον Θεό και του λέει:

«Εσύ να με αναλάβεις, διότι εγώ δεν μπορώ». Και είναι αλήθεια, δεν μπορεί ο άνθρωπος. Ποιος θέλει να πει ότι θα μπορεί; Δεν θα μπορεί. Είναι τέτοια η δύναμη της σαρκός, τέτοια η δύναμη του κόσμου, τέτοια η δύναμη του εγώ, του συμφέροντος και του διαβόλου, που είναι αδύνατον, εάν ο Θεός δεν βάλει το χέρι του, να μπορέσει ο άνθρωπος να κάνει. Να, αυτό ο άνθρωπος να το φροντίσει. Γι' αυτό πρέπει πάντως ο άνθρωπος να το έχει υπ' όψιν: θα πολεμείται, και ακόμη ο Σατανάς ούτε στα γεράματά του θα τον αφήσει. Δεν θα έχει τα σωματικά πειράγματα, θα έχει όμως τα έξωθεν πειράγματα. Θα περιοριστεί, δηλαδή, ο πειρασμός του κατά το ήμισυ, εφόσον είναι νέος

έχει πάθη διάφορα, διότι φιλοδοξεί, ετοιμάζει ένα μέλλον αόριστον, ετοιμάζεται να ταξιδέψει, χωρίς να γνωρίζει βέβαια για πού πάει. Πολλάκις πέφτει στους πειρασμούς του, αναγκάζεται να ψευστεί, αναγκάζεται να κλέψει πολλάκις, αναγκάζεται να ατιμάσει, να φονεύσει, να μεταχειριστεί μέσα, να σκεφτεί και μόνο ότι θα κάνει το μέλλον του, να ταξιδέψει ως νέος μέσα στη ζωή του, να κάνει τη ζωή του.

Όταν όμως γηράσει ο άνθρωπος, όλοι αυτοί οι παράγοντες δεν περιμένουν τίποτα πλέον. Όταν ο άνθρωπος πάει στο δειλινό και προς το εσπέρας, περιμένει νύχτα. Θα πρέπει, λοιπόν, ο άνθρωπος να φροντίσει να αγωνιστεί, να αγωνιστεί. Μόνος όμως δεν μπορεί να αγωνιστεί. Φανταστείτε, ας πούμε, ένα τρόλεϊ μεγάλο, να κοπεί το ρεύμα για μια στιγμή.

Δείτε, όχι ένα, μια σειρά τρόλεϊ, το ένα πίσω από το άλλο. Γιατί; Διότι εκόπη το ρεύμα. Και τι είναι αυτό το ρεύμα; Η κινητήριος δύναμη, η ζωή των. Και βλέπεις μια ολόκληρη φάλαγγα, έναν ολόκληρο σιδηρόδρομο, να περιμένουν το ρεύμα. Το ρεύμα τα βάζει εμπρός και, ανηφόρα κατηφόρα, χωρίς να κουραστούν, ταξιδεύουν. Αυτό το ρεύμα είναι αυτό που λέει παρακάτω, ότι «πάσα ψυχή ζωούται και καθάρσει υψούται, λαμπρύνεται». Είναι η συνέχεια αυτών των σκέψεων. Ο άνθρωπος, λοιπόν, θα πρέπει να το έχει σοβαρώς υπ' όψιν, αλλά να πιστεύει ότι μόνος του δεν το μπορεί. Από τη στιγμή που θα πιστέψει ότι μόνος του δεν το μπορεί, αν ένα του πάθος να κόψει, τότε θα πιστεύει και θα βοηθήσει. Και η Παναγία θα μεσολαβεί.

Θα παρασταθούν, οι άγγελοι θα τρέξουν, θα αποσταλούν να βοηθήσουν τους ανθρώπους, τους μέλλοντας να κληρονομήσουν τη σωτηρία. Όταν όμως ο άνθρωπος δεν το παραδέχεται ότι πάθη πολλά και ποικίλα τον πολιορκούν καθημερινώς, αυτός βρίσκει ότι αυτά είναι φυσικά, νεανικά, ανθρώπινα και ότι δεν θέλουν αγώνα να φύγουν από τη μέση. Ο άνθρωπος αυτός θα σκληρυνθεί κατά τέτοια έννοια μελλοντικώς, ώστε θα έρθει σε ηλικία που θα του πάνε να κοινωνήσει και θα πει: «Έξω τον Ναζωραίο». Θα σκληρυνθεί κατά τέτοια έννοια που θα βλασφημεί, όχι Θεό, όχι παπά, όχι Εκκλησία, αλλά πάντα. Θα το πάθει σαν τον εξ ευωνύμων ληστήν, ο οποίος τι επερίμενε; Δεν μπορούσε να πει κι αυτός «Μνήσθητί μου»; Περίμενε να τον κατεβάσουν.

Ούτως την έχασε την υπόθεση, καθ' ην ώρα ο άλλος την κέρδισε με μια λέξη. Είναι σκέψεις, λοιπόν, λέγω, αυτές ενός ανθρώπου εμπείρου, ενός ανθρώπου καημένου, και το λέω καημένου από την αμαρτία, διότι ο άνθρωπος που είναι καμένος από την αμαρτία έχει εμπειρία. Κάποτε, λέγει, ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος ρώτησε ποιο σκυλί φοβείται περισσότερο τον λύκο, και ο καθένας βέβαια είπε τη γνώμη του. Ο άλφα είπε ότι ο μικρός σκύλος, ο άλλος είπε το κυνηγόσκυλο, ο άλλος είπε, είπε, είπανε διάφορες κρίσεις. Όμως, λέει, κανένας δεν βρέθηκε να πει ποιο σκυλί τον λύκο φοβάται.

Σκύλος που κάποτε εδήχθη, εδαγκάσθη δηλαδή, υπό του λύκου και θυμάται το δόντι του, το κοφτερό, και όταν τον ακούσει και ουρλιάζει, γίνεται του βάθους της γης, πάει να κρυφτεί ο σκύλος αυτός. Αυτή, λοιπόν, την εμπειρία από τον νοητό λύκο, τον διάβολο, την έχουν πολλοί άνθρωποι και μάλιστα αυτοί που μετανόησαν. Αυτοί που δεν μετανόησαν έχουν πάρει ναρκωτικό. Ζούνε με ένα καψύλλιο δυναμίτιδος στο στόμα, χωρίς να θέλουν να το φτύσουν, να το βγάλουν, να το αποβάλουν. Και σε έναν ανύποπτο χρόνο θα το δαγκώσουν και θα τους πετάξει τα μυαλά, που θα χαθούν στην αιωνιότητα. Ο Δαβίδ είναι έμπειρος. Ο Δαβίδ είναι έξυπνος. Ο Δαβίδ είναι μορφωμένος. Ο Δαβίδ έχει τέχνη. Θα κυλήσει άπαξ. Με προμελέτη.

Σε σφάλμα, σε διπλό σφάλμα, σε φόνο και σε μοιχεία εκ προμελέτης. Μετανοεί όμως, κλαίει, μέρα νύχτα βρέχει το στρώμα του, μέχρι που απέθανε ακόμη, και φθάνει στον Θεό έπειτα με τα εξής λόγια, ζητώντας του το έλεος. Το ανέφερα προχθές πάλι κι αυτό και σε κάθε παράδειγμα. Και λέει: «Ελέησόν με, ο Θεός, δεν μπορώ μόνος μου εγώ να κάνω τίποτα. Κατά το μέγα έλεός σου, όχι κατά τη δικαιοσύνη μου. Θέλεις ποια αξία είχα, θέλεις ποιον εγώ είχα, θέλεις ποιος είμαι εγώ; Όχι. Κατά το έλεός σου, κατά το πλήθος των οικτιρμών σου». Εάν κανείς μπορεί να φέρει στο νου του το τροπάριο το αποδιδόμενο εις την Κασσιανή, της Μεγάλης Τρίτης το βράδυ.

Εκεί λέγει τους οικτιρμούς του Θεού, την άβυσσο ποιος είναι δυνατόν να εξιχνιάσει, και την άμμο της θαλάσσης των αμαρτιών της, της Κασσιανής. Για τους οικτιρμούς λέγει ότι είναι άβυσσος. Δεν μπορεί ο άνθρωπος να πει ότι ο Θεός σταματάει μέχρι εκεί, όπως λένε ορισμένοι. Αυτό είναι μεγάλο αμάρτημα. Όσο και μεγάλο να είναι, ποιος θα σου πει, εάν συμβουλευτεί; Ο Θεός έρχεται στον τρόπο, εάν ο άνθρωπος μετανοήσει και παραδεχτεί και εξομολογηθεί, ως εξομολογήθη ο Δαβίδ, να επιτύχει σωτηρία, και όχι μόνο σωτηρία, και αγιασμό.

λοιπόν κάνει τον Θεό και τον κλείνει στα λόγια του ως εξής. Ρελέιστον με ο Θεός «Κατά το έλεός σου», όχι κατά τη δικαιοσύνη μου, «και κατά το πλήθος των οικτιρμών σου» — εκεί είσαι πλούσιος, ο έλεος — «εξάλειψον το ανόμημά μου». Το ανόμημά του είναι το γνωστό ανόμημά του, που, αν δοθεί μια ευκαιρία, θα το πούμε κάποτε άλλοτε. Είναι ότι έγινε μοιχός και φονεύς εκ προμελέτης. Αυτό είναι ένα βάσανο μέσα του, ένα καρφί μέσα του που τον καίει συνεχώς, και «το ανόμημά μου». Δεν θα έκαμε άλλα, λέτε; Θα έκαμε και άλλα. Ίσως και να μην έκανε άλλα. Εμείς δεν έχουμε ανόμημα, έχουμε ανομήματα εμείς. «Ύψον ανομήματα, μη μονανόπτυν», γράφει αλλού επιγραμματικώς. Αυτός, λοιπόν, ο έμπειρος άνθρωπος μας λέγει ότι θα πρέπει να κρεμαστούμε από το έλεος του Θεού.

Ο Σατανάς έρχεται και μας λέγει

που έχουμε πρόβλημα. Πράγματα που βοηθήσαμε, αυτά που έχουμε κάνει δεν μας τα υπενθυμίζει. Αυτά μας τα παραλληλίζει με κακούς άλλους μεγάλους ανθρώπους και με άλλα αμαρτήματα άλλων μεγάλων ανθρώπων. Πώς μας λέγει ότι μπορούμε να κάνουμε έναν συμψηφισμό: «Έχω κάνει τόσο καλά, έχω κάνει τόσο άσχημα, ο Θεός είναι καλός, πώς είμαι, τι θα γίνει; Θα με πάει στην κόλαση; Άλλωστε, πού θα χωρέσουν όλοι στην κόλαση;» Και αστειάζεται. Είμαστε ηθικός; Άσε και λέει, έξω. Πρέπει να δεις από την ημέρα εκείνη, που ουδέποτε έπαυσε να ποτίζει με δάκρυα τη στρωμνή του και ουδέποτε έπαυσε να προσεύχεται και να λέγει αυτόν τον ψαλμό, τον «Ελέησόν με, ο Θεός», που είναι απαύγασμα της τόσης συντριβής του και της μετανοήσεώς του, και να μην πηγαίνει καθημερινώς στην Εκκλησία.

Να κλαίει την αμαρτία του. Δεν μπορούσε να φανταστεί τον τρόπο τότε της αφέσεως της αμαρτίας, διότι επεδείχθη ότι «Ημάρτηκα». «Ημάρτηκα τω Κυρίω», λέγει, που επήρε την απάντηση από τον Νάθαν τον προφήτη ότι ο Θεός παρέβλεψε το αμάρτημά σου. Όμως δεν αναπαύθηκε και πάντοτε έκλαιγε. Αν ο άνθρωπος, λοιπόν, το παραδεχτεί ότι εκ νεότητός του αμαρτάνει, αν παραδεχτεί ότι ο Θεός έχει το έλεος και προς αυτό πρέπει να τρεπόμεθα και ότι «καρδίαν συντετριμμένην και τεταπεινωμένην ο Θεός ουκ εξουδενώσει» και «κεφάλι προσκυνημένο», όπως λέμε εμείς οι άνθρωποι, «σπαθί δεν κόβει», και «το πίπτειν ανθρώπινον, το εμμένειν σατανικόν», του θείου Χρυσοστόμου, τότε ο άνθρωπος θα αναζητήσει

Θεό για να τον σώσει. Πού θα βρει ο άνθρωπος τον Θεόν; Είναι Δευτέρα Παρουσία, Διάδοχος Φωτικής, Ευαγγέλιο, Ευαγγελισμός, Ανάσταση, Αποκάλυψη, Αντίχριστος, Ευαγγελισμός, όπως λέγεται σε άλλα μέρη. Το, λοιπόν, πανδοχείο — και λέγεται πανδοχείο διότι τους πάντας δέχεται — είναι εκεί που, διά του πανδοχέως, ο Θεός θεραπεύει τον άνθρωπο, τον περιπεσόντα εις τους ληστάς. Οι λησταί του ανθρώπου, της ψυχής και του σώματος, είναι ο Σατανάς, είναι οι σατανάδες. Μέσα στην Εκκλησία, λοιπόν, του Χριστού θεραπεύονται όλοι οι άνθρωποι

οι οποίοι περιπίπτουν σε αμαρτίες, σε παρανομίες, νεανικές, γεροντικές και πάσης φύσεως. Όμως πάλι πολλοί άνθρωποι δεν τη θέλουνε αυτή τη σωτηρία και έχει προφητεύσει πάλι ο Δαβίδ, και η Εκκλησία το παίρνει αυτό και λέγει το εξής: «Οι μισούντες Σιών, αισχυνθήτωσαν από του Κυρίου». Να ντραπείτε, να πάτε να κρυφτείτε. Τι έχει κάνει αυτός ο Κύριος σε αυτή τη Σιών, σε αυτή την Εκκλησία; Τι έχει αφήσει, τι έχει δημιουργήσει για τον άνθρωπο; Να πάτε να κρυφτείτε όσοι μισείτε τη Θεοτόκο. Είναι σαν τον άνθρωπο που, παρότι είναι ασθενής, μισεί την κλινική, μισεί το νοσοκομείο.

Πολλάκις στο νοσοκομείο... να μείνει πολύ καιρό μέσα ο άνθρωπος και να μην θεραπευτεί, διότι οι άνθρωποι δεν έχουν τη δύναμη για όλες τις ασθένειες. Όμως η Σιών, αυτό το πανδοχείο, έχει τη δύναμη να θεραπεύει όλες τις ασθένειες της ψυχής, που από εκεί πρέπει να ξεκινάει ο άνθρωπος. Διότι πολλάκις ασθενεί το σώμα, διότι ασθενεί η ψυχή. Και έχετε δει πόσο ωραία ενεργούν οι ιατροί. Του δείχνεις τα μπιμπίκια στο πρόσωπο και σε ρωτάει την υπόθεση του στομάχου σου, για να βρει την αιτία, για να καταπολεμηθεί το αποτέλεσμα. Εδώ, λοιπόν, έρχεται και λέει: «Όσοι μισείτε τη Σιών και, κατ' επέκτασιν, τον Κύριον της Σιών», που είναι μέσα το χρυσό και κάθεται απ' έξω και, κατά κάποιον τρόπο, είχαμε και άλλες δουλειές δευτερεύουσες,

δεν χρησιμοποιείτε. «Αισχυνθείητε από του Κυρίου», ντραπείτε, κρυφτείτε και ακούστε τι σας περιμένει: «Ως χόρτος γαρ πυρί έσεσθε απεξηραμένοι». Εσείς μας θεωρείτε μεγάλους τους ανθρώπους και οι άνθρωποι θεωρούν μεγάλους τους εαυτούς τους, διότι έχουνε εμπόρια, έχουνε επιχειρήσεις, έχουνε εξουσία με το χρήμα στα χέρια τους, αρχές και ούτω καθεξής. Εάν με τον Θεόν και με τον Κύριον της Σιών δεν έχουν σχέση, είναι χόρτοι, είναι φρύγανα και θα καούν, όπως καίγονται, που παίρνουν από μακριά φωτιά από τη δικαιοσύνη του Θεού. Όταν καθίσει στον θρόνο, «ποταμός πυρός εξεπορεύετο έμπροσθεν αυτού».

Δεν ξέρετε αυτή τη σκηνή; Αν δεν την έχετε υπ' όψιν σας από την Αποκάλυψη και από τον Δανιήλ, να πάτε εδώ στο εκκλησάκι του Αγίου Αθανασίου του χωριού σας. Να δείτε μέσα, να κλείσετε πάντα και να κοιτάξετε από πάνω την πολύπροσωπη σκηνή της Κρίσεως, τον Χριστό, τη Θεοτόκο, τον Τίμιο Πρόδρομο και το ποτάμι το πύρινο που περνάει από μπροστά. Όλα τα φρύγανα. Φρύγανα τούς βλέπει ο Θεός όλους αυτούς, τους οποίους εμείς λέμε μεγάλους, τους οποίους εμείς χειροκροτούμε, τους διαβάζουμε, τους προβάλλουμε, τους κοιτάμε. Είναι ξερά φρύγανα και είναι έτοιμα για την πυρκαγιά που θα έρθει οπωσδήποτε σε κάθε άνθρωπο.

μισθούντες, λοιπόν, στις Ιωάννες, προσκύμπτειται και είναι πολλοί, όπως σας είπα και εσείς, που τιμισθούν τις Ιωάννες, τιμισθούν την Εκκλησία. Δηλαδή, τιμισθούν εν λόγω, τιμισθούν εν έργο. Ο Παύλος λέγει ότι ο Χριστιανισμός δεν είναι θεωρία, δεν είναι λόγος — γράφει στους Κορινθίους — αλλά είναι δύναμις. Θα το αποδείξεις με τη ζωή σου, θα το αποδείξεις με τη φιλία σου. «Ναι, σε αγαπώ, αλλά δεν έχω να σε σκεφτώ. Σε αγαπώ, αλλά δεν σου στέλνω χρόνια πολλά. Σε αγαπώ, αλλά δεν θέλω να σε βλέπω». Αυτό είναι, και αυτό αποδεικνύεται σε πολλούς ανθρώπους. Βέβαια, εδώ γενικά στην πατρίδα μας, αυτά συμβαίνουν μόνο από άγνοια, διότι ο άμβων δεν ομιλεί ως επί το πλείστον. Τα θέματα αυτά να μπορέσουν να διαλευκανθούν και ο κόσμος που διατηρεί μια άγνοια να μάθει τι κρέμεται στο κεφάλι του και σε τι κάρβουνα στέκεται επάνω, ότι για όλα θα ζητηθεί λόγος μιαν ημέρα.

Ξαφνιάζεται τώρα, διότι δεν θα ήκουσε.

Ανάσταση, Ευαγγελισμός, Και από εκεί και κάτω έχει «Οι μισούντες Σιών». Και το «Οι μισούντες Σιών» είναι, επαναλαμβάνω, πώς το λέγει εδώ; «Ως χόρτος, ως χόρτος γαρ πυρί έσεσθε απεξηραμένοι». Και το λέγει μάλιστα δύο φορές. Αν, λοιπόν, ληφθούν υπ' όψιν οι σκέψεις αυτές του εμπείρου αμαρτωλού, του Δαβίδ, που δεν υπήρχε αμαρτωλός

δυνάμενος σαν τον Δαβίδ, διότι ο Δαβίδ δεν ήταν κάποιος αγροίκος, λέγω, κάποιος αγράμματος, λέγω, κάποιος αδαής, λέγω, κάποιος άμοιρος των πνευματικών. Ήταν προφήτης, ήταν βασιλιάς και ήταν παράδειγμα στους άλλους, και εντούτοις, εκ προμελέτης. Δεν είχε ένα μόνο γνωστό αμάρτημα. Έκανε, δεν φύλαξε τα μάτια του και, λέει, να εκπέσω εις την παγίδα του Σατανά, της μοιχείας, εν συνδυασμώ με τον φόνο, για να καλύψει τη μοιχεία, και έγιναν αυτά που έγιναν. Έρχεται αυτός τώρα ο έμπειρος και μας λέει: «Προσέξτε, αυτό σας περιμένει». Ο Θεός, επαναλαμβάνω, είναι μακρόθυμος. Η Παναγία έχει μια πολύ μεγάλη αγκαλιά, γι' αυτό και λέγεται και Πλατυτέρα. Δεν θέλει κανένας να χαθεί. Ο άνθρωπος όμως, θεληματικά, κουτότερα από τον ποντικό,

Βέβαια το δηλητήριο και αποκτήσει, μα δεν το πληρώνει. Εμείς, χειρότερα, κουτότερα από τον φωτικό, εσείς διώκονται στην αμαρτία, σαν όμως. Και εφόσον είμαι θα τόσο έξυπνη, αλλά δεν έχουμε κάνει κοντρολάρισμα. Τι είπα να πεις ψυχή και τι είπα να πεις σώμα. Αν κάποιος του πιάσει το χέρι να το βάλει στην πρίζα, θα τον δρασμούσε. Πού να το βάλει στην πρίζα; Αν κάποιος του δώσει ένα ποτήρι δηλητήριο, πού να το βάλεις στο στόμα σου; Αν κάποιος σε ορθίζει σε ένα κρημνό, πού να θελήσεις να πας; Όταν σου μιλάτε για την αμαρτία, όταν σε καλεί για τη διαφθορά, όταν σε καλεί για πάσης φύσεως, με χέρια και με πόδια, και του λες και ευχαριστώ και τον έχεις τον καλύτερο φίλο και την καλύτερη φιλενάδα, που είναι η καταστροφή της αθάνατης ψυχής σου. Πού είναι η λογική λοιπόν, πού είναι η ανωτερότητα και πού είναι η επιτυχία;

Τα λάσα βασκά. Όπως σας είπα και προχθές, το μεγαλύτερο θαύμα είναι ότι μας ανέχεται, ότι μας περιμένει με τόση μακροθυμία. Γι' αυτό πάντοτε πρέπει να λέμε «Δόξα στη μακροθυμία του Κυρίου» και την Παναγία μας να την παρακαλούμε να σφασάει τον ουρανό. Λίγο κανένας θελήσει και μετανοήσει και εξομολογηθεί και χαριστούν οι αμαρτίες του και γλιτώσει. Και αυτό θα γίνει βέβαια διά της Υιών, διά του Πανδοχείου, διά της Εκκλησίας. Από την Εκκλησία δεν υπάρχει σωτηρία. Ο περιπεσών εις τους ληστάς, ο Ιησούς, τον πήγε στο Πανδοχείο, δεν τον πήγε στον καφενέ, δεν τον πήγε στον κινηματογράφο, δεν τον πήγε στο ζαχαροπλαστείο, δεν τον πήγε σε βόλτα. Τον πήγε και τον παρέδωσε στον πανδοχέα και τον κατέστησε υπεύθυνο, που θα ξαναγυρίσει, για την υγεία του, να τον ανοίξει για το όπλο του. Ευχαριστούμε. Η Παναγία μας να μας σκεπάσει και να μας ευλογήσει και απόψε το βράδυ. Αμήν. Στην Εκκλησία.

Όλες τις εκδηλώσεις, και στις παρακλήσεις, και στις λειτουργίες, και στις λοιπές τελετές. Θα ήθελα στο σημείο αυτό να έλεγα το εξής: Για αυτούς οι οποίοι έρχονται στην Εκκλησία, γνωρίζουν τι γίνεται μέσα στην Εκκλησία; Τι γίνεται, παραδείγματος χάριν, τα βράδια αυτά; Τι γίνεται το πρωί στη λειτουργία ή σε μια άλλη ακολουθία; Το κυρίως θέμα κάθε εκδηλώσεως της Εκκλησίας είναι η λεγόμενη προσευχή. Ο σκοπός της συναθροίσεως σε μια λειτουργία είναι να προσευχηθούν οι πιστοί. Κατεξοχήν οι βραδιές αυτές έχουν το εξής χαρακτηριστικό:

Έχουν μαζί τους και την Υπεραγία Θεοτόκο. Γιατί αυτή είναι η αιτία αυτών των βραδιών και αυτών των παρακλήσεων. Τώρα, όσοι ερχόμεθα, λέγω, προσευχόμεθα; Αν πω ότι οι περισσότεροι δεν προσευχόμεθα, πιθανόν να μην πω λάθος πράγματα. Οι περισσότεροι δώσαμε το χαρτάκι μας στον ιερέα και του είπαμε να τα πει αυτός ό,τι έχει να πει. Το θέμα όμως δεν είναι έτσι. Εδώ ανάπτεται μια πυρκαγιά. Εδώ ανάπτεται ένα θυσιαστήριο και πρέπει ο καθένας να προσφέρει τα κάρβουνά του, τη θέρμη του, τη ζεστασιά του, για να μπορέσει αυτό το καμίνι να φτάσει στον ουρανό. Να είναι όσο μπορεί πιο θερμή η προσευχή.

Έχει πιο πολλούς, να μην είναι μόνο ιερεύς, να μην είναι μόνο ψάλτης ή να μην είναι δύο, τρεις, πέντε ακόμη, να είναι όλοι. Όσο περισσότεροι είναι οι προσευχόμενοι, τόσο δυνατότερη είναι η προσευχή. Δεν μπορεί ο σατανάς εύκολα να τη λυγίσει, να την τσακίσει. Είδατε, πιάνετε μια βέργα και σπάτε.

Πιάσετε δύο, τις σπάτε κι αυτές λίγο δυσκολότερα. Αν πιάσετε τρεις, κι αυτές τις σπάτε, αλλά ακόμη δυσκολότερα. Αν πιάσετε τέσσερις, πολύ δύσκολα. Δεν ξέρω αν θα τις σπάσετε. Εσείς ασφαλώς δεν θα τις σπάσετε. Ασφαλώς δεν θα τις χωρίσετε. Και το ακριβώς πρέπει να έχει υπόψη του ο καθένας όταν έρχεται στην Εκκλησία. Δεν έρχεται απλώς να δώσει τον οβολόν του, να

ανάψει ένα κερί για να σταθεί, να βγει στα έξοδα η Εκκλησία. Δεν είναι απλώς να έρθει από συνήθεια να παρακολουθήσει μια ακολουθία που έχει ωραία υμνολογία. Κατ' εξοχήν ο λόγος είναι να έρθει να προσευχηθεί. Τέτοια θυσιαστήρια υπάρχουν από καταβολής κόσμου. Το πρώτο θυσιαστήριο το έφτιαξαν ο Κάιν και ο Άβελ. Θα μου πείτε, γιατί πηγαίνετε τόσο πίσω, δεν υπάρχουν πιο εδώ; Ναι, υπάρχουν. Υπάρχει ένας ειδικός λόγος που φτάνω τόσο πίσω. Εκεί πίσω φαίνεται πως ο Θεός βλέπει τους προσευχομένους. Διότι εκεί είναι χαρακτηριστική η εκδήλωση του Θεού. Θα ενθυμείστε από το σχολείο ακόμη το πρώτο αυτό θυσιαστήριο,

την πρώτη αυτή ανάγκη που ένιωσαν τα δυο αδέρφια να προσευχηθούν στον Θεό και έκαναν ένα θυσιαστήριο, όπως εμείς σήμερα εδώ θυόμεν άρτον και οίνον. Αυτοί έθυσαν τότε από τα υπάρχοντά τους, ο μεν Κάιν από τα σπαρτά του, ο δε Άβελ από τα σφαχτά του. Και ο Θεός λέγει ότι εδέχθη ευμενώς του Άβελ τη θυσίαν και του Κάιν δεν την εδέχθη. Και μάλιστα αυτό έγινε η αιτία, η διάκριση, η χειρονομία αυτή του Θεού, να φονεύσει ο Κάιν τον Άβελ, γιατί ενόμιζε ότι του φταίει ο Άβελ και ο Θεός δεν εδέχθη την προσφορά του, εφόσον δεν ήταν αυτός ο λόγος, αλλά ήτανε αυτός ούτος ο οποίος κακώς εσκέφθη, δεν ήταν

εκλεκτικός σε αυτά που προσέφερε. Διάλεξε από τα πιο σκάρτα, τη μοίρα, όπως θα λέγαμε, από το σιτάρι, για να προσφέρει θυσία στον Θεό. Εφόσον ο Άβελ πρόσεξε, πήγε, διάλεξε από τα καλύτερα που είχε αρνιά του και προσέφερε στον Θεό. Και ο Θεός ασφαλώς, που δεν ενδιαφέρεται για κνίσες, δηλαδή για τσίκνες όπως λέμε εμείς, ούτε για καπνούς, αλλά είδε τη διάκριση, την καρδία του ανθρώπου. Πώς εσκέφθη ο ένας και πώς εσκέφθη ο άλλος. Του μεν ενός εδέχθη την προσφορά, του δε άλλου δεν εδέχθη την προσφορά. Γι' αυτό το λέγω, διότι υπάρχει εκδοχή, αν η καρδία μας δεν είναι τελεία προς Αυτόν, όπως λέγει σε ένα άλλο μέρος η Γραφή, η προσφορά μας αυτή, το κερί μας αυτό, η προσευχή μας αυτή δεν θα γίνει αποδεκτή.

Γιατί δεν τα λέμε όμορφα και τα θέλει περί γραμμάτων, όπως λένε; «Ο Θεός, δεν τα ξέρουμε να τα πούμε γραμματισμένα». Δεν είναι αυτός ο λόγος. Αυτός κοιτάζει την καρδία ενός εκάστου ανθρώπου. Πώς είναι, πώς σκέπτεται, είναι τελεία προς Αυτόν ή είναι προσκολλημένη εδώ στη γη; Ή έχει διαφορές με τον Α και με τον Β; Ή έχει άλλα πάθη, αδυναμίες; Υπάρχουν αμαρτίες ή υπάρχουν ατασθαλίες άλλες, οι οποίες δυσκολεύουν, όπως λέγαμε μια μέρα, που είναι το παραβάν, που είναι το μεσότοιχο μεταξύ του Θεού και του ανθρώπου, η αμαρτία. Αυτό είναι το θέμα το σοβαρό. Γι' αυτό και ακριβώς λέγει σε ένα άλλο μέρος του Ευαγγελίου ο Χριστός, όταν λέει πας για την Εκκλησία, πριν μπεις, λέει, στην πόρτα και σου λέει μην έχεις τίποτα με κανέναν, έτσι, και αφήνεις το δώρο στην Εκκλησία.

Πρώτα, λέει, να διαλλαγείς με αυτόν που έχεις, οπουδήποτε κι αν είναι, να πας να τον βρεις. Στην Εκκλησία μην μπαίνεις δηλαδή, διότι αν δεν διαλλαγείς η προσφορά σου δεν γίνεται δεκτή. Ίσως να μας φαίνονται παράξενα και περίεργα αυτά που σας λέγω και εντούτοις έτσι είναι, διότι ο Χριστός μας κοιτάζει την καρδία του ανθρώπου και αν υπάρχει αμαρτία στη μέση, αν υπάρχει διαφορά, αν υπάρχει κακία, αν υπάρχει μίσος, όλα αυτά τα πράγματα θα ελέγχει, θα προσέχει. Όπως επρόσεξε και την καρδία του Κάιν, που δεν ήταν τελεία προς Αυτόν, έτσι κοιτάζει και του καθενός. Τώρα θα πει κανείς, εγώ δόξα τω Θεώ είμαι εντάξει. Εγώ έχω εξισώσει τις υποθέσεις μου και με το σπίτι μου, και με τον Θεό μου, και με τους γείτονές μου, και με τους πάντες. Μάλιστα, και έρχομαι στην Εκκλησία.

Εδώ και κάτω η ευθύνη γι' αυτόν. Ο άλλος σήκωσε, τι πρέπει να κάνει; Τώρα αυτός που μπήκε μέσα και λέει ότι εντάξει, τι κάνει; Προσεύχεται; Ο ιερεύς βγήκε εκεί έξω και διάβασε τα ονόματα που δώσαμε για τους ανθρώπους μας, για τις ανάγκες μας, για τις ασθένειές μας, και τα έφερε ενώπιον του Κυρίου. Ποιος μέσα του είπε «Μνήσθητι, Κύριε, μνήσθητι, Κύριε, μνήσθητι, Κύριε»; Ναι, αυτό που σου λέγει τώρα ο πάτερ, το όνομα που σου φέρει υπόψη, όχι το δικό μου που δεν το φώναξε δυνατά και δεν το άκουσα εγώ. Όχι, γιατί το άλλο χαρτάκι είναι δικό μου και εκείνο. Είναι για κάποιον ο οποίος είναι κι αυτός αδελφός μου. Μα η μητέρα μου είχε ένα παιδί, δεν είχε άλλο. Είχε η κολυμβήθρα του Χριστού άλλα παιδιά. Ο άνθρωπος δεν έχει αδελφό μόνο αυτόν που είναι από την ίδια αδελφή, από την ίδια κοιλία. Έχει αδελφό και κάθε έναν ο οποίος είναι αναγεννημένος από την Κολυμβήθρα.

Εν Χριστώ αδελφοί. Άλλο οι αδελφοί οι σαρκικοί και άλλο οι εν Χριστώ αδελφοί, οι πνευματικοί αδελφοί. Κατά συνέπεια και το άλλο χαρτάκι που είναι του διπλανού του και πιθανόν να είναι του εχθρού του, είναι κάποιου χριστιανού βαφτισμένου, κάποιου που, ξέρω εγώ, κοινωνεί από το σώμα και το αίμα του Χριστού. Ε, και για εκείνον πρέπει να πεις «Μνήσθητι, Κύριε», ναι. Όχι περιμένεις να ακούσεις το δικό σου, αλλά και για το άλλο. Γιατί, το να προσεύχεσαι για τα δικά σου θέματα, προσεύχεσαι από ανάγκη. Ή αρρώστησε το παιδί σου, ο σύζυγος, η σύζυγος, ξέρω εγώ, κάποιος συγγενής.

Σε θέλω να προσευχηθείς όχι από συναίσθημα, όχι από ανάγκη, όχι από συμφέρον, από αγάπη. Και η αγάπη πολλές φορές πρέπει να επεκταθεί και μέχρι του εχθρού ακόμη. Αυτού που σε μισεί, μέχρι αυτού που δεν σε καλημεράει, μέχρι αυτού που είναι εναντίον σου. Τότε είναι η προσευχή δεκτή από τον Θεό, όταν κατεξοχήν επεκτείνεται και μέχρι του εχθρού. Ο Παύλος, όταν γράφει τον ύμνο της Αγάπης στο 13ο κεφάλαιο της πρώτης προς Κορινθίους Επιστολής, λέγει σε μια στροφή: «Η αγάπη ου ζητεί τα εαυτής, αλλά τα του ετέρου». Ποιος το κάνει αυτό το πράγμα; Θεέ μου, απόψε το βράδυ να μη δεις το αίτημα το δικό μου, να ιδείς του τάδε. Εκεί να πας, Παναγιά μου, απόψε, που υπάρχει πόνος, που υπάρχει ασθένεια, που υπάρχει ανάγκη. Και τότε η Θεοτόκος όχι μόνο εκεί θα πάει, αλλά και τα δικά σου θα προσέξει. Όταν όμως κλειστεί ο άνθρωπος, φτιάξει ένα φρούριο ο άνθρωπος και μπει μέσα, φτιάξει γύρω-γύρω μια μάντρα και βάλει γυαλιά ή σίδερα επάνω και πάρει ένα πολυβόλο και φυλάγεται και κλείσει τον εαυτό του και δεν προσέχει τον άλλον και

δεν θέτει τον εαυτόν του στην υπηρεσία του άλλου και μάλιστα την προσευχή του στην υπηρεσία του άλλου, ο Χριστός δεν έχει πολλά μαζί του. Μην πλανάσαι. Δεν εξαγοράζεται ο Χριστός. Ο Χριστός είναι αγάπη και θέλει αγάπη. Ο Χριστός είναι συγχώρηση και θέλει συγχώρηση. Ο Χριστός έγινε διαλλαγή και θέλει διαλλαγή με τον κόσμο. Αυτό να το δέσουμε στο μαντίλι. Να το δέσουμε καλά στο μυαλό, γιατί τότε και μόνο οι προσευχές μας θα γίνουν δεκτές, διαφορετικά δεν μπορεί κανένας να μας βοηθήσει. Ούτε η Κυρία των Αγγέλων μπορεί, όλες τις προσευχές που τις μαζεύει και τις πηγαίνει και τις παρουσιάζει στον Κύριο, δεν μπορεί όμως να τις φέρει εις πέρας, διότι δεν υπάρχει σύμφωνος η καρδία ενός εκάστου εξ ημών. Θα πρέπει λοιπόν να γίνει πίσω. Και το μικρό θα πρέπει να μάθει να προσεύχεται. Δεν μπορεί να το μάθει εδώ, θα το μάθει από το σπίτι. Να πει και αυτό ένα «Κύριε, ελέησον», δεν ξέρει τίποτα άλλο να πει.

Πει κανείς, τι να πω; «Κύριε, ελέησον» να πεις. Ναι, αμήν, αυτό που λέει να πεις, να συμμετάσχεις, να είναι το μυαλό σου εδώ. Βέβαια είναι δύσκολο ο άνθρωπος να συγκεντρωθεί και να σταθεί μέσα στην Εκκλησία. Παρουσιάζεται με το κοστούμι του, παρουσιάζεται με τον εαυτόν του, με τη γραβάτα του, με το μαλλί του, με το χτένισμά του κλπ. Αλλά το πουλάκι ταξιδεύει. Ο νους είναι στην κόρη μου, είναι στα Σπάτα, είναι ξέρω εγώ πού, στην Αθήνα, σε ένα αγαπημένο πρόσωπο, σε ένα πονεμένο, σε μια ανάγκη, στο σπίτι. Είναι δύσκολο πράγμα ο άνθρωπος να βρίσκεται ολοκληρωτικώς στην Εκκλησία. Θα σας κάνω έναν παραλληλισμό απλούν, ώστε να μπορέσει ο άνθρωπος κάποτε να επιτύχει κάτι από το θέμα το σοβαρό αυτό της προσευχής. Θα παρομοιάσετε τον εαυτόν σας σαν μια προβατίνα, την οποία φέρνετε και τη φέρνετε και τη δένετε εδώ σε ένα πασσαλάκι, εδώ στην Εκκλησία.

Παρομοιάσετε όμως τον νου σας με το αρνί της προβατίνας, το οποίο δεν κάθεται δίπλα στην προβατίνα. Τρέχει, πηδάει, ανεβαίνει, πηγαίνει, γυρίζει κλπ. Τι θα γίνει τώρα; Γιατί πολλοί θα μπορούσαν, σε αυτά που λέγω, να μου φέρουν την ένσταση και να μου πούνε: «Θέλω να μαζέψω τον νου μου. Θέλω να έρθω να μπω μέσα εδώ, μα δεν μπορώ. Τι να κάνω;» Θα επιμείνει. Τι κάνει όταν η προβατίνα συνεχίσει να είναι δεμένη εκεί κάτω, τι κάνει το αρνί; Κουράζεται, τρέχει, πηγαίνει και έπειτα έρχεται και γυρίζει και κάθεται δίπλα στην προβατίνα. Έτσι και ο νους. Και θα το έχετε αυτό από ατομικών πειραματισμών γνωρίσει και θα με δικαιώνετε. Ας αλλάσω τώρα που σας λέγω ότι στην αρχή δεν μπορείτε να προσευχηθείτε, δεν μπορείτε να παρακολουθήσετε. Μα το τηλέφωνο, μα το

αυτοκίνητο, μα η ανάγκη, δεν ξέρω τι, μα η ώρα η περισσότερη που τραβάει η Εκκλησία, σας τραβάνε τον νου προς τα εκεί. Όταν όμως επιμείνετε, και η επιμονή του ανθρώπου είναι στο χέρι του, δεν πουλιέται ούτε αγοράζεται. Αρκεί να σας πω ότι διάβαζα σε ένα πατερικό βιβλίο: Όταν ένας στεκότανε σε προσευχή, τον έφαγε ένας σκορπιός και δεν εκουνήθη, έφτασε έως εκεί με τον πόνο. Καταλαβαίνετε τι θα πει να σε δαγκώνει σκορπιός; Ε, εκεί να τελειώσει η προσευχή του. Εμείς δεν το κάνουμε αυτό. Ένας κούνησε πίσω γύρω του να δει τι γίνεται, είναι φυσικό να διακόψεις τον ειρμό, δεν είναι δυνατό να έχεις επαφή. Θα βρεις λοιπόν έναν τρόπο, θα πιάσεις μια τέτοια θέση, ούτε σε κοντά πρόσωπο, ξέρεις, και του χρόνου, χρόνια πολλά και αύριο, και τι γίνεται σπίτι, της Ουρανίας της, μοναχός, μοναχή, δεν ξέρω τι, ώστε να μπορέσεις πιο πολύ να σφιχτείς.

Να μπορέσεις να κατευθύνεις την προσευχή σου. Εδώ που είναι άγγελοι, αρχάγγελοι, η Κυρία των Αγγέλων, αυτός ο Χριστός σε περιμένει. Είμαστε υποχρεωμένοι εμείς να κάνουμε έναν αγώνα πάνω στο σημείο αυτό. Όχι να κοιτάξουμε ποιος μπήκε, πόσα έδωσε, πόσα ανάβει το κερί, πόσοι σπάσει, πού εστάζει, τι φοράει κλπ. Διότι ως επί το πλείστον οι περισσότεροι μας είμαστε τύπου Φαρισαίου, ενώ ο περαστικός ο Τελώνης που είδε πίσω στο παγκάρι τι γινότανε, παρότι ήταν εδώ μπροστά στο τέμπλο. Είμαστε οι πολίτες εκεί και αποτυγχάνουμε την υπόθεση. Είμαστε παρόντες με το σώμα και απόντες με το πνεύμα. Είμαστε παρόντες με το κοστούμι και απόντες με την ψυχή. Αυτό πρέπει να γίνει συνείδηση, ότι τώρα πηγαίνω να προσευχηθώ. Και όταν λέω πηγαίνω να προσευχηθώ, να μου επιτρέψετε μια άλλη απλή έκφραση: Πηγαίνω να βομβαρδίσω τον ουρανό. Δεν ξέρω αν είχατε ακούσει προ ετών κι εδώ στα Σπάτα,

φέρανε, λέγει, κάτι βροχολόγους. Τι να κάνουν; Να βομβαρδίσουν τα σύννεφα, να κάνουν τεχνητή βροχή. Εμείς δεν έχουμε να βομβαρδίσουμε σύννεφα. Εμείς θα βομβαρδίσουμε τον ουρανό, την κατοικία του Θεού, που ξέρουμε ότι είναι μέσα για να αντικαταπέμψει τη θεία χάρη. Θα αγωνιστούμε μαζί με τον ψάλτη, θα αγωνιστούμε μαζί με τον κήρυκα, μαζί με τον παπά, μαζί με τους πάντες, να κατεβάσει τη χάρη μας. Και θα το έχετε προσέξει, όταν έτσι καμιά φορά συνειδητά πούμε και μείνουμε εδώ, φεύγουμε άλλοι άνθρωποι έπειτα. Ερχόμαστε κουρασμένοι και φεύγουμε ελαφρωμένοι, παρότι θα δείκα μόρφη. Ερχόμαστε βασανισμένοι, πικραμένοι και φαινόμαστε κάπως παρηγορημένοι όταν φεύγουμε από εδώ. Και τούτο γίνεται όταν κατορθώσουμε να έρθουμε σε επαφή με τον Χριστό. Είναι μια στιγμή η ωραιότερη.

Δεν την έχει κανένα από τα δημιουργήματα του κόσμου. Ό,τι και αν υπάρχει στον κόσμο, εκτός των αγγέλων, δεν έχει κανένα άλλο, πλην του ανθρώπου, το δικαίωμα αυτό να μιλάει με τον Θεό. Να του λέει τον πόνο του, το παράπονό του, την ευχαριστία του, να του ανοίγει την καρδιά του. Κανένα άλλο, ούτε από τα ζώα, ούτε από τα πτηνά, ούτε από τα ερπετά, τίποτα. Μόνον ο άνθρωπος να ομιλεί ενώπιος ενωπίω, με το προνόμιο αυτό που λέγεται προσευχή, δεν έχει πολύ καλλιεργηθεί. Δεν το ξέρουμε. Κατά τέτοια έννοια δεν προσευχόμεθα και ακούμε καμιά φορά την καμπάνα που χτυπάει και

κάθε στιγμή συζητούμε για μόδα, για πολιτική και λοιπά, κάνουμε και ένα σταυρό. Δεν διακόπτουμε να πούμε: «Αγία μου Παρασκευή», τι είναι αύριο, ξέρω, το Άγιο Γιώργιο, «Άγιε μου Γιώργιε». Δυο λόγια να βάλουμε μέσα σε αυτό το τουφέκι που λέγεται σταυρός, δυο βλήματα, να έχουν ένα αποτέλεσμα, ένα-δυο τους αντάμα. Δεν το κάνουμε. Μηχανικά κάνουμε ένα σταυρό, όπως και πολλοί μηχανικά λένε ένα Πάτερ ημών το βράδυ. Δεν ξέρω, δυο λόγια, συστηματικά ώρα προσευχής δεν έχουν τα περισσότερα σπίτια. Κατά συνέπεια δεν έχουν επαφή με τον Θεό, δεν ξέρουν να προσευχηθούν, δεν ξέρουν να αγωνιστούν, δεν ξέρουν να συμμετάσχουν στον αγώνα αυτό που γίνεται όταν βάλει «Ευλογητός» ο ιερεύς και κατεβούν κάτω άγγελοι και αρχάγγελοι. Να διαβάσετε κάτι από την Αποκάλυψη του Θείου Χρυσοστόμου, το τι γίνεται όταν βάλει «Ευλογητός» ο ιερεύς. Πώς έβλεπε ο Θείος Χρυσόστομος και κατέβαιναν οι άγγελοι να παρασταθούν μέχρι που θα πει το «Δι' ευχών».

Εμείς μπαίνουμε και στο Ιερό πολλάκις και μέσα στην Εκκλησία σαν να είμαστε μόνοι μας, μεταξύ μας, εμείς οι χωριανοί, εμείς οι φίλοι, εμείς οι γνωστοί. Να, εμείς είμαστε και δεν είναι άλλοι. Όχι, είναι και άλλοι. Και όσο περισσότερο σεμνότερα, όσο περισσότερο πιο ετοιμασμένοι ψυχικά, όσο περισσότερο με πιο έτσι πείσμα ερχόμαστε για να προσευχηθούμε, τόσο περισσότερο και θα πάρουμε. Απλώς σας ρίχνω ένα σύνθημα. Μην περιφρονήσετε το. Κάντε ένα μικρό αγώνα, όπου βρίσκεστε, κάντε ένα αγώνα να μάθετε να προσευχηθείτε. Να αρχίσετε από το «Κύριε, ελέησέ με», μην λέτε τίποτα άλλο, αφήστε τα άλλα, μην κάνετε πολλές προσευχές. Και άμα δεν ξέρετε «Κύριε, ελέησέ με», λέγετε «Κύριε, μην με ελεήσει» και ο Κύριος, ο οποίος δεν θα βλέπει τι του λέτε αλλά πώς το λέτε, θα σας δίνει το αποτέλεσμα, θα έχετε αμοιβή για το κάθε τι. Ένας δεν ήξερε τίποτα άλλο.

Μόνο έλεγε «Χαίρε, Κεχαριτωμένη Μαρία», τίποτα άλλο, δεν ήξερε προσευχή. Και όταν απέθανε, βγήκε, λέει, ένας κρίνος από τον τάφο του σε λίγες μέρες. Και φάνηκε περίεργο στους χωριανούς, ποιος πήγε και τον εφύτευσε αυτόν τον κρίνο, αυτός είναι από τον τάφο ακόμα. Και τι αποτέλεσμα είναι ότι ένας από τους περίεργους τον κατέβασε, ξέχωσε, ξέχωσε, ξέχωσε, ξέχωσε και βρήκε ότι είχε φυτρώσει απ' την καρδιά του. Είχε κατορθώσει τον κρίνο αυτό, το σύμβολο της καθαρότητος, της παρθενίας της Θεοτόκου, να φυτρώσει στην καρδιά του. Αλλά το έλεγε με πόνο, το έλεγε με αγάπη. «Χαίρε, Κεχαριτωμένη Μαρία». Δεν ήξερε τίποτε άλλο. Και εντούτοις. Δεν είναι θέμα λοιπόν γραμμάτων. Δεν είναι θέμα να μας δυσκολεύσει να έρθουμε εις επαφή με τον Θεό. Εκείνο που θα μας δυσκολεύει είναι η αμαρτία μας, είναι η κακία μας, είναι η γκρίνια μας, είναι οι διαφορές που έχουμε μεταξύ μας και λοιπά.

Αυτά συντομευτούν και βρούμε έναν τρόπο να δώσουμε τόπο στην οργή, να γίνουμε μικρότεροι εκεί που πρέπει να είμαστε μεγαλύτεροι, να γίνουμε εμείς μικρότεροι, όπως έγινε ο Θεός μικρότερος για μας, για να μας κάνει μεγάλους, τότε και η προσευχή θα ακούγεται. Τότε θα είναι μια χαρά, θα είναι ένα πεπυρακτωμένο αυτό που λέγεται Σιών, που λέγεται Εκκλησία, και τότε θα μπορεί να ανεβαίνει στον ουρανό και να αντικαταπέμπει τη Θεία Χάρη.

Ήθελα λοιπόν να κρατηθούν λίγα από αυτά και από αυτό το βράδυ και η Παναγία μας, η οποία είναι παρούσα και παίρνει τις προσευχές ενός εκάστου, να δώσει στην κάθε ψυχή κατανοητικότητα, γνώση και δεκτικότητα, την ανάγκη που έχει ο καθένας να αναζωπυρωθεί, και να είμεθα βέβαιοι ότι θα προχωρήσουμε. Και η προσευχή δεν είναι μόνο στην Εκκλησία, είναι και στον δρόμο, είναι και στο σπίτι, είναι και εκεί που μαγειρεύω. Αντί να σφυράω και να τραγουδάω, μπορεί να πω: «Παναγία μου, βοήθα με».

ας τον άντρα μου, το παιδί μου, τη γυναίκα μου, το σύζυγό μου, την εκκλησία μας, το κράτος μας, τους συμφέροντάς μας· από εμάς εξαρτάται. Είναι κι αυτή μια βοήθεια πυρακτωμένη γύρω από τους ανθρώπους, οι οποίοι αγωνίζονται για το καλό και για τις εκκλησίες και του κράτους και γενικότερα, που κρατούν τις τύχες των ανθρώπων. Από μας εξαρτάται. Αν υπάρχουν περισσότερες προσευχές, θα έχουμε καλύτερα αποτελέσματα. Και μπορεί να την κάνει, λέγω, και ο αγράμματος και ο γραμματισμένος, διότι ο Χριστός είναι προσιτός εις όλους τους ανθρώπους. Δεν είναι για τους γραμματισμένους ούτε για τους αγραμμάτους, είναι για όλους τους ανθρώπους και δεν κατοικεί στα κεφάλια των ανθρώπων, κατοικεί στις καρδιές των ανθρώπων. Αλλά πολλά μπορώ να μην έχω. Καρδιά όμως έχω. Γι' αυτό και στην Παλαιά Διαθήκη ζητούσε: «Υἱέ, δός μοι σὴν καρδίαν». Δεν είναι νοογνώστης, λέγουν οι Πατέρες, είναι καρδιογνώστης. Άμα λοιπόν η καρδία είναι καθαρά...

να μην έχει καθόλου μυαλό, ο Χριστός θα έρθει να κατοικήσει μέσα και θα ευλογήσει την παραμονή του ανθρώπου εδώ και θα του ετοιμάσει και εκεί. Εύχομαι η Θεοτόκος να μας ευλογήσει και απόψε το βράδυ.