Saint Nektarios, Part 2

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Those of you who were with us for our last talk will remember that we spoke about Saint Nektarios of Aegina. We explained afterward that we should have given that talk on his feast day, but because we had gone down to Aigio for the feast, we made sure to speak about him afterward, at least. We did not have the opportunity to cover the subject fully—although the person of Saint Nektarios could not be exhausted in ten talks, much less one or two.

Let us consider some further details about him.

He is the saint who moves people more than almost any other, because he lived in modern times. We need not say only, “in those days”; we can also say, “in our own day.” And this proves that the Lord of the Saints is the same yesterday, today, and unto the ages. Just as people became Saints then, so they can become Saints today, if only they are willing. Even if only one person becomes a Saint, he will stand as a witness against all those here who do not. For, as we have said before, the purpose of the human person is to become a Saint. God is holy; therefore, become holy. And sanctification begins on the day of one’s Baptism.

A person comes out of the baptismal font as a little Saint, and the journey reaches its fulfillment in martyrdom. Once a person has reached martyrdom, there is nowhere further to go. Baptism in blood is the most perfect Baptism and the final seal upon the person who has become a Saint.

The other day, time ran out before we could finish the testimony of a scientist from the Saint’s own time—specifically, a physician from Aegina named George Xideas. He too was a scientist of his day, and he had reservations about the Saint’s relic, his holiness, and the reports circulating at the time, for, as they say, it was the subject on everyone’s lips. Allow me to return to this matter.

Let us take it again from the beginning. I want to present this man’s testimony in full, so that you may have it intact, rather than hearing half the other day and half today and thus being unable to form a sound judgment. If possible, let all that this man encountered as a scientist be recorded together on a single cassette.

“One afternoon in October 1932,” he says, “I was returning from the village of Mesagros, where I had gone to see a patient. When I reached the area near Holy Trinity Monastery, a torrential rain began.” He himself relates exactly what happened to him. “At that time there were neither roads nor automobiles on the island, and we traveled by animal. I stopped for a while beneath a tree, hoping the weather might improve. But the rain continued until darkness began to fall. I then thought of taking refuge in the monastery and spending the night there.”

“So I went there. I knew the nuns, and I knew they would care for me and give me somewhere to stay. They received me with the gracious hospitality for which they were known, and I remained there. They offered me food and prepared a place for me to sleep in a cell. Before lying down, however, I considered it my duty to venerate the Saint’s grave. Accompanied by a sister carrying a lantern because of the darkness, I went to the grave and fulfilled my desire.” That is, he venerated the Saint. At that moment, quite spontaneously,

“without regard for the monastery’s rules and despite the protests of the sister accompanying me, I pulled with all my strength and slid the marble slab halfway off the grave. I want you to know that I was led to do this not only by human curiosity about the reports circulating in those days; the matter also interested me scientifically. What I had been hearing was completely contrary to everything I had learned at the university. Therefore, fully conscious of what I am saying, both as a human being and as a scientist, I assure you that I found myself before an astonishing sight.

“I saw the Saint, whom I had known in the past, lying as though asleep. Although so many years had passed since his burial, his face showed no alteration whatsoever; indeed, he even had a light beard. My curiosity led me to conduct a direct examination that lasted a full fifteen minutes. I found that the body gave off no foul odor, showed no rigor mortis, and was not stiff, as we commonly say. Nor could I pull any hairs from his beard; they would not come out. When I took hold of his body, there was no fat beneath the skin. Only the skin remained.”

“It should also be noted that, at the first exhumation, when I was told that the body had been found intact, I attributed it to the effect of unusual geological conditions. As we are accustomed to say, the earth had failed to do what it normally does and therefore had not decomposed the body. But now, three years later, to find it in this condition in a different location is something science cannot explain. Do not imagine,” Mr. Xideas adds, “that I am superstitiously religious or a man carried away by fantasies. Everything I have related to you is true down to the smallest detail. I repeat once again that it has absolutely nothing to do with religious credulity on my part. The following day I went down to Aegina and proceeded directly to Sarcha, where I reported everything I had seen.” This is the testimony of that scientist because, as you know, most people today listen more readily to science and have less faith in the grace and power of God. Besides this, there is another testimony concerning the events of those days, and there are souls—even nuns—who lived through them. Listen to this.

They recount the Saint’s funeral in detail and describe with awe how they saw his body intact many months after his burial. The nun Philippini Theodosia relates that, after a year and a half, when the grave was opened and the coffin was placed in the abbess’s quarters, she herself lifted the Saint’s intact body from the coffin, cleaned the soil from it, and placed it back inside. “We kept telling people about it, but they did not believe us,” stresses Gerontissa Theodosia, “until one day the police chief, Mr. George Zevoulakos, came to our monastery.”

He confirmed it. “For the same reason,” she continues, “Archbishop Chrysostomos, who held office at the time, also visited our monastery.” These things happened during the tenure of Chrysostomos.

I know that the subject of relics causes a great commotion, as you can hear even today. People indifferent to the faith suddenly profess great concern for relics, because Satan exploits matters from every direction. Perhaps the question of relics has troubled you: here, as I told you the other day, the Saint’s body remained whole for a number of years and afterward dissolved. They did not break it apart; it dissolved here. As I told you, the same has happened to other Saints, including the divine John Chrysostom.

He remained at Comana in Armenia for twenty-five years, exiled there—dead, of course, and asleep in the Lord. When he was later brought back to Constantinople by his disciple Proclus, he blessed everyone, the whole multitude, with his hand. Afterward, his body dissolved. They had brought him back whole, and, as you know, relics of the holy and divine John Chrysostom are preserved to this day, especially on the Holy Mountain. There are similar circumstances concerning Saint Nektarios that help explain what happened. If you visit various places where churches glory in the memory of Saint Nektarios—that is, churches bearing his name—you will find a portion of him there, such as at Saint Nektarios in Pachiana.

In Pachiana, Crete, for example, there is a relic of his. At Sykea near Molaoi, where there is a church, there is a relic of his. At Kontakaiika near Kalamata, where there is also a church, there is a relic of his. On the Holy Mountain, in a chapel at the Holy Monastery of Saint Paul, there is an entire vertebra, this large, together with a rib—a very substantial relic. And I do not know how many other places possess his relics. In other words, it is by God’s providential dispensation that the body dissolves, so that the blessing may be carried to other places as well. When a relic remains incorrupt, its sanctifying blessing is confined to one place. If, for example, I wish to venerate Saint Spyridon, I must go to Corfu to venerate him.

I cannot find him anywhere else. If I wish to venerate Saint Dionysios, I must go to Zakynthos. If I wish to venerate Saint John the Russian, I must go to Prokopi in Euboea, and so forth. But when a Saint’s body dissolves and is divided into one hundred, two hundred, three hundred, or five hundred portions, you understand how the blessing is immediately carried throughout Greece and across the whole world. For where the relics are, there the eagles gather: “Wherever the body is,” our Christ says, “there the eagles will be gathered together.” Grace is present there. The faithful naturally understand these matters better, but Satan understands them especially well, for he shudders when he comes before holy relics. If you ever hold out your Precious Cross containing a Saint’s relic before a heretic or before Satan, he will throw himself out of the window.

He cannot endure it; he cannot remain standing. It possesses tremendous power. This, then, is not a question for us Orthodox Christians so much as for those outside the Orthodox faith, because there is profound ignorance concerning the Saints. I remember once when we went on an excursion to Saint John the Russian. Among us was a young woman who did not believe in the Saint, nor did she believe that relics could be alive—that is, alive with grace and active in power. They are not, as some claim, merely dead, meaningless, and powerless bodies. She refused even to enter the church to venerate him. Instead, she went to the guesthouse, ate, and lay down. As soon as she lay down, the Saint appeared to her.

He said to her, “What are you doing here in my house?” “Who are you?” “Who am I? I am the master here,” he said, “the one who belongs here.” “You are dead.” “Yes, I am the one.” “But this place belongs to Saint John the Russian.” “And what am I,” he replied, “an American? I am Saint John the Russian.” “But you are young, and you died so many years ago.” “Do I look dead?” They were having this conversation in her sleep. “Do I look dead to you?” he asked. “I am here.” “If it is really you here,” she said, “I will come and venerate you at once.” “Quickly!” So she got up and woke her mother, wanting to go and venerate him during the night. But where could they find a priest or a key? They would not open the church at night for her to enter and venerate him. So she sat outside like a little dog until morning, when the priest came, opened the church, celebrated the service, and she venerated the Saint. Another incident happened to me personally; these are events from my own experience.

We had gone to Saint Patapios in eight coaches. My coach picked up a married couple from Cyprus. The man believed in nothing. When he heard me speaking and preparing the people for where we were going and what we would encounter there, he said, “What macabre things are these? Where is this man taking us? He is taking us to a cemetery.” When we arrived, he refused to enter and venerate the Saint. He asked instead to go and sleep, and he took his wife with him. The nuns gave them a place to rest, since he said he was tired and so forth. As soon as he lay down, the Saint appeared to him, smiling. The Saint was sitting outside by the entrance, upon a stone at the mouth of the cave where his relic lies. He asked him, “Why did you not come over here?” The man said, “Who are you?” “I am the one who dwells here,” the Saint replied.

He said, “They say this is the monastery of Saint Patapios, but I do not…” “Yes,” the saint said, “I am he.” “Oh, are you alive?” The same story again. “Are you alive?” “Well, what else would I be—dead?” he replied. “Are you really here?” “I am here,” he told him. “Are you the one inside there?” “Yes, I am,” he replied. At once the man nudged his wife. They had only just lain down and fallen asleep. “Get up,” he told her. “Why are you bothering me? We have only just gone to bed.” “Get up,” he said. “Where are we going?” “Get up. We must go down there. He is waiting for us.” “But it is midnight!” So she got up, and they went. In front of the little door leading into Saint Patapios’s shrine there is a landing. A table had been placed on that landing and was being used as the Holy Altar. Vespers was celebrated there, and the entire service for the saint would also be held there. There were so many people—how could they all fit into a little chapel that held only thirty to fifty people?

The man saw the saint sitting on the stone, right beside the place where he had seen the venerable saint in his dream. The saint smiled at him and motioned, “Come in, come in.” So the man passed beside him in terror. He had lost the power of speech. He went inside, venerated the relic, and remained there until morning. When we left that morning, he stayed there beside the saint like a little dog, humbled and utterly spent. Unfortunately, some people think that the saints are nothing, that their relics are merely dead remains. That is what they think. And this brings to mind something that happened quite recently, when scientists examined our own saint here, Saint Gerasimos.

After the latest events, scientists and physicians went to examine him. Among them was a man from here named Avlamis, who works at the Hippocrates Hospital. He took hold of the saint’s hand and said, “He has a pulse.” He found a pulse. “He has a pulse—he is alive.” He had probably expected to find nothing more than a tomb or a corpse, and he went into shock. I do not know how many days it will take him to recover. Avlamis—remember his name—at the Hippocrates Hospital. But where would the sham newspapers print such a thing? In their pride, they print whatever they please. “Alive,” the man said. “A pulse,” he said. What did they think he was, a lifeless carcass? Something similar happened to another man, a judge in Corfu, who used to say that Saint Spyridon was a mummy.

There is one day each year when they change Saint Spyridon’s slippers. This judge asked when it was done so that he could be there and manage to feel the saint’s calf, to determine whether this could truly be a body rather than something embalmed or whatever else he imagined. And he succeeded in going. While the priests were occupied with changing the saint’s slippers and attending to everything else, the judge came forward and grasped his calf. But when he went to sleep that night, he endured a dreadful night. The saint stood over him and said, “So you wanted to feel my calf, did you? You faithless man, you had to do that in order to believe?” And the saint terrified him all night long. The man groaned like an ox. His wife watched him suffering beside her throughout the night. She tried to wake him, but there was no waking him. He was tormented until morning. In the morning his wife asked, “What happened to you? What was wrong with you last night?”

He replied, “The saint stood over me all night and terrified me.” “Why? Did you do something yesterday?” she asked. “Faithless man that I am, I used to tell others that the saint was a mummy and that this was not truly his relic.” Unfortunately, without ever examining these matters carefully, we sit at a distance and give heed to people who know nothing. If such things were said by people hostile to Orthodoxy, hostile to Christianity, hostile to the true Faith, people who are against even holding a candle and saying, “Christ is Risen,” I could understand it. Those people do not know. But I cannot understand how we, who are baptized, can say such things. We Orthodox say them, even though no one else possesses holy relics. No one else in the entire world. Only the Orthodox do. Even the Russians, who today are communists and atheists, officially declare…”

They have closed the other places, but they maintain a monastery containing seventy, seventy-three, or perhaps eighty-three complete relics. For those who wish to look into it, I can give you the exact name and details. There is an account by Nymphirios, a talk he gave afterward about his impressions of Russia, when representatives of our Church and certain bishops visited there. It contains details, names, and everything else. You will find there that they preserve seventy-three or eighty-three complete relics. They treat them as museum exhibits and explain them in that way; they do not explain them in terms of grace and faith. The account says that they visited a city where there were eighty-three complete relics. We Orthodox…”

Do you know what treasures we possess in Greece, and how many saints we have? Some people, of course, do not know them, because they travel merely for cruises or for a little recreation on a Sunday or a Saturday evening. They never take the trouble to examine what is there, what surrounds the saints, what is said about the relics, or what their history is. These are not people who lived in some immeasurably distant age. They lived in times that can still be investigated; their history exists. If we accept events from two or three thousand years of prehistory, how can we refuse to believe modern history, which is so recent? Take Saint Gerasimos, for example. He lived a little over four hundred years ago. He came from here, from the Peloponnese, and his entire history can be found: who his father was, where and when he lived, what happened, and all the rest.

For the sake of those who do not know about the saints and the relics that are here around us, may those of you who do know permit me to offer a reminder.

In the Ionian Islands we have five holy relics: two in Corfu, two in Zakynthos, and one in Kefalonia. The two in Corfu are the relics of Saint Spyridon and Saint Theodora the Empress. In Kefalonia there is the relic of Saint Gerasimos. In Zakynthos there are two: Saint Dionysios and Saint Joseph, an archimandrite from Crete, whose relic is in the village of Gaitani on Zakynthos.

We have Saint John the Russian, as you know, in Prokopi. We have Saint Theodore the Holy Martyr in the cathedral of Mytilene. Those of you from there will know the saints I am naming. We have Saint Patapios in the Geraneia Mountains; indeed, his feast is on the eighth of the coming month. We also have a new saint who has not yet been officially proclaimed. It is known that her body is whole and incorrupt: the nun Irene Myrtidiotissa. Her relic rests in the monastery bearing her name on Oinousses, near Chios. We have Saint Savvas, whose whole body is preserved on Kalymnos. Look for the books about these saints and read their lives, so that you may see their miracles and all the rest.

Saint Savvas, whom those of you who have visited Israel will know, was returned to us after the papists had kept him there for so many years. His whole body is preserved, just like Saint Gerasimos of Kefalonia. We have Saint George here in Perissos, brought by the refugees when they came from their homeland. We have Saint Gregory the Nazianzen in Nea Karvali, outside Kavala. We have Saint Euphemia, Equal-to-the-Apostles, in the Church of the Holy Apostles in Constantinople. These relics I have mentioned are there; and in Constantinople, in the Church of the Holy Apostles, there are another five or six relics as well.

There is Saint Solomone, the mother of the seven Maccabean children, and others whose number I cannot now recall from memory. So the number is not small. Orthodoxy possesses all these things. No one else has a saint, and no one else has holy relics. Even the relics possessed by the papists were stolen from the Orthodox. The Russians may perhaps even have the relic of Saint Nicholas, because I want you to know this: when his relic was transferred from Myra in Lycia to Bari in Italy, myrrh flowed from the saint’s feet as long as Orthodox services were celebrated there. When the schism took place and the papists withdrew and cut themselves off…”

The saint ceased to pour forth myrrh whenever a papist priest celebrated, and myrrh flowed only when an Orthodox priest served. This angered the papists, and they sold the relic to the Russians. The Russians claim to possess it, though I would like to believe that what remains in Bari is an empty tomb. They have never shown the relic. They say that they have it inside Saint Peter’s in the Vatican, but they have never displayed it. Nevertheless, they claim to possess it, because Saint Nicholas’s whole body was also preserved. So, as I was saying, no one else possesses such things. Since we are speaking about a relic that later separated into parts and about what occurred, this was a point that needed to be mentioned in passing, so that those who do not know it may learn it, and those who do may refresh their memory…”

We may have heard this account before and known it under other circumstances. In any case, let me continue speaking about the saint as he was before he “became a saint,” as we might say. For I want you to understand that the saint was already a saint before he became officially recognized as one. There is a mistaken notion that the Church makes saints. The Church is not some machine that manufactures saints. The Church recognizes saints and proclaims saints who already exist. Through their lives and miracles, Christ has given them gifts that reveal their holiness. The Church therefore cannot fail to present them to the world and say, “Yes, you may accept this person as a saint. We possess this evidence and that evidence: he is a saint.” That is what the Church does; it does not manufacture saints. The other day, if you remember, the course of my talk gave me an opportunity…”

To tell you many things from his private life. Of course, these accounts can neither be completed nor exhausted, and I myself do not know them all. But let me relate a few more, to show you what kind of man he was. It was his name day. The feast associated with Saint Nektarios did not begin only when this Saint Nektarios was recognized as a saint. There was an earlier Saint Nektarios, commemorated on October 11, who had flourished on the Holy Mountain. So Saint Nektarios was celebrating his name day, and his door was open to everyone. One evening, on the eve of his feast…”

Many people had gathered in the reception room. One of his former students also came, a young man who had now received his diploma. He thought that he ought to come and offer his good wishes, and also receive the saint’s blessing. The young man presented himself and told him that he had passed his university examinations, but had no shoes in which to attend his classes. The poor young man was utterly destitute; who knows how he had even managed to complete university? In those days they had to pay for everything, just as they do today. The shoes he wore were covered with layer upon layer of patches. The saint wished him success…”

And urged him above all to take care to live a truly Christian life alongside his studies. Then, after the young man explained that he had no proper shoes and could not attend his classes, the saint asked for five drachmas to be brought from the school’s treasury—this was around 1919 or 1920. But there was no money in the treasury, nor could he borrow from anyone at that hour. So he asked the young man, “What size shoes do you wear?” The young man answered simply, “Forty-two, Your Eminence.” “Oh, excellent,” the saint replied. “I also wear size forty-two. Take mine, then.” And the saint began to take off his own shoes.

“They are new as well,” he told him, “and go on your way in peace.” The young man took the shoes, thanked him, and departed. The saint put on his slippers and started toward the room where his visitors were gathered. He had no other shoes; that single pair was all he owned. But his attendant stopped him and said, “Your Eminence, are you going to appear before everyone in slippers?” His Eminence replied, “If they came to see my shoes and my clothing, then let them never come again.” And he entered the room completely indifferent to such things. The visitors were astonished to see the bishop wearing slippers, but…”

They understood more or less what had happened—that while seeing the young man out, he had given away his shoes as well. I think I told you the other day that he also gave away the undershirts people had sent him, though he had nothing else. Yet the next day the Lord sent him two pairs of shoes through those devout people. Who among us would do such things? We say, “If only I had the means, then I would help you.” Very well—when you do have the means, do not forget. Now listen to another incident, an account given by a sea captain. At the time when the saint was moving from the Rizarios School to Aegina, during this same season of the year, it was a harsh winter. The sea was raging.

The saint came down to Piraeus with a monk who was assisting him, together with a few belongings, intending to sail to Aegina. No vessel of that time, large or small, dared to sail; the sea was boiling. But the saint wanted to leave. He approached a sailor from Aegina, a man named Captain Mitsos, and asked him to take him across. The captain replied, “Father, how can that be possible? The sea is terrible today. Nothing should be sailing.” But the saint persisted. “Do not be afraid,” he told him. “Let us go. Besides, I will pay you well. God will help us.” Still the captain refused. The saint continued pleading with him for a long time.

In the end, he persuaded him, and Captain Mitsos agreed to make the voyage. He asked him, “Do you have any belongings?” The Saint replied, “I do.” “May I see them?” The monk accompanying him went and showed the captain the belongings, which had been left nearby. As the monk and Captain Mitsos walked away from the Saint, the monk said, “Do not call him ‘Father,’ because he is a bishop.” “Forgive me,” Captain Mitsos replied. “I did not know. I had no idea he was a bishop. After all, he is not wearing any insignia by which I could have known.” Indeed, all their luggage consisted of a trunk, a few clothes, and several small parcels.

They loaded his things into the little boat, and Captain Mitsos set out from the Clock Tower of Piraeus with his heart in his mouth. As soon as they left the harbor, Saint Nektarios took the helm. He stood up, blessed the sea, and then returned to the helm. They reached Aegina before they knew it, as Captain Mitsos later recounted. At that time there was no harbor in Aegina, so they landed at Chalasmeni, near Loutra. The place was utterly deserted; there was nothing there. During the voyage Captain Mitsos asked him, “Your Grace, how will you travel from there? Who will come for you? There are no pack animals there, the weather is so bad—it is like the end of the world.” And the Saint replied, “I have sent word for three animals to come and take us.”

How had he notified them? In any case, just as they were entering the little harbor, there appeared three pack animals and a muleteer, coming down from the mountain. They loaded the luggage onto one; the Saint mounted another, and the monk the third. After he paid me very generously and gave me his blessing, they set off for the monastery. “As for me,” Captain Mitsos continues...

I made the sign of the Cross and wondered, “How did that young man happen to be there with those three animals, when he came from the other side of the island and was not even from Aegina?” A long time passed, and I kept telling people about that journey with the bishop. Wherever I went, I would tell the story and say that this man must be a saint. But one day...

The mystery was solved. There at the café by the waterfront, I saw that young man, ran over to him, and asked, “My boy, aren’t you the one who came here one winter’s day, when the weather was raging, and picked up two men—a bishop and a monk?” “Yes, Uncle Mitsos,” he said, “that was me.” “Tell me, who notified you and told you to come? Did they send you a letter?” “No.” “Then how did you come?” “Well, as I was sitting there, something spoke within my nous, my spiritual mind, telling me to take my three animals and go down to the little harbor, because I would find passengers needing transport. So I got up and came, and I found the bishop and the monk and took them to the monastery.” These things are recorded in the written accounts of the Saint’s life. Is it possible that such a man...

Could such a man not be a saint? Do you need someone to tell you that he is a saint? Is that possible? What was I telling you the other day about Mrs. Eleni? Mrs. Eleni, a wealthy woman from Athens, learned that the holy Bishop of Pentapolis was building a monastery, as I said. Since she had money, she put three thousand drachmas—a considerable sum at the time, perhaps around 1920; no, even earlier—into her bag and went to Aegina. The Saint was resting, but he saw her coming. Before she had even drawn near, he welcomed her: “Welcome, Mrs. Eleni, with the three thousand drachmas in your bag.” Mrs. Eleni froze in astonishment.

“This money will not be accepted, because it comes from someone who is not on good terms with either her relatives or anyone else. So she must go back, make peace with them, and ask everyone’s forgiveness. Then, if she still has the money and wishes to give it, she may come.” She stood there frozen, as if turned to stone. He would not even let her go inside to venerate; she had to turn around and go back.

“Let not the oil of a sinner anoint my head.” Therefore, whenever you see sin, never give way. Do not ask such people for money or accept it from them. Hold your ground. First set things right with God; then, if He chooses to care for His children, God will provide. He knows how to shake a person to the core. But we lull these gentlemen to sleep, when there are so many rogues in the world...

Because of these charitable works—because we go to such people and urge them to give—they come to believe that they are saints and remain just as they are. No, do not take a penny from such a man. Better that all the poor should die and depart as martyrs than that you lull him into complacency and tell him he is all right. Three or four months later, after Kyria Leni had gone and asked forgiveness and apologized, she returned. When he saw her, he said, “She has come again? Welcome!” She went to give him the money, but he said, “There is a box over there. Go and put in whatever you wish for God’s work.” He would not even look to see how much she put in, lest she should think, “I gave this much, so you must take care of me.” Put it there. This is another way of cultivating humility.

Another lesson in how acts of charity should be done: “Put it there.” This is the very saint who has worked… I myself have come across three or four cases of people being raised from the dead through him. He opened the eyes of an eighteen-year-old young man who had been blind from birth. Perhaps these things sound strange to you. In this case, I will give you his name, so that you may know it.

His name is Ioannis Aktoudianakis, from the village of Xidas in Heraklion, Crete. Blind from birth, at the age of eighteen he traveled with his mother to the shrine of Saint Nektarios of Aegina. There, after praying to the Saint with unwavering faith and having his eyes anointed with oil from the Saint’s vigil lamp, he immediately saw the light for the first time.

The Saint was not merely a man of practical holiness. He was an educated saint, a scholar and a man of letters. Christianity—and the Greek people more broadly—have suffered a great loss because they have neither read nor circulated the works of Saint Nektarios. If the works of Saint Nektarios and Saint Nikodemos were introduced into the universities, people would immediately become spiritually illuminated and Christian, and Greece would discover its true calling. There is so much light in the works of these men. Saint Nektarios wrote some fifty or sixty works. He was not simply a saint who, so to speak, did nothing but finger his prayer rope.

He was a man who had devoured whole libraries. In this book of mine about Saint Nektarios, I have listed forty-one of his works, all by title, of course. He also left about twelve other works unpublished. By the grace of God, many of them are now in circulation. Some have been published in Thessaloniki, and some here among us; we too have published many of the saint’s works.

He also connected wisdom with the one true Wisdom, Christ. Read the Saint’s works, written forty years ago; they remain both contemporary and timeless. He published a book entitled On the Hypostasis of Man, which addresses the questions that concern young people today: whether man came from the ape, what Nietzsche said, what this or that thinker said, and so on. This humble little monk dismantles it all—scientifically, he dismantles the whole argument. And he wrote this book forty years ago. It is still in circulation, On the Hypostasis of Man. From it, a person learns many things and comes to understand that he was fashioned by the hands of God. And in one of his works, The Treasury of Sayings, in the second volume,

In the preface, he connects the Greek spirit with wisdom and with Christianity. He says that Christianity cannot be conceived without Hellenism, nor Hellenism without Christianity. If this text alone were widely circulated, every scholar would have to lay down his pen, for the Saint puts both religious writers and intellectuals in the shade. I have managed to preserve at least part of this discourse, if not all of it. Let me give you a small taste in the two or three minutes I have left: “Greek philosophy.” Two words, yet words filled with...

full of great and lofty ideas. Within these two words is enshrined the perfect understanding of the human person. They encompass the whole body of scientific principles. They express the spirit of humanity in its development. They portray the perfect image of the human person. What words! In them are proclaimed the greatness of the human nous, the spiritual intellect; the loftiness of human understanding; the depth of its concepts; the power and beauty of expression; the subtlety, precision, and clarity of its insights; their power and grace; and, finally, the divine character of the human person. Greek philosophy—philosophy itself being Greek—is the foundation of true development and education. It is humanity’s tutor, guiding us toward godliness. It became a teacher of truth, teaching the human person what his mission in this world is and what he must do. It taught him about the existence of God, his relationship with God, and God’s relationship with humanity. It taught him the divine attributes and the kinship of the human person with the divine. Greek philosophy taught God’s providence toward humanity and, through its sound contemplation, became humanity’s tutor leading it to Christ. I am simply sharing a few words to give you some small sense of who this Saint is. He does not merely restore legs and eyes and—

He does not merely heal legs and eyes, abolish sickness, overcome the laws of nature, and bring about what is beyond nature; above all, he restores souls and prepares human beings for Paradise.

Περασμένη μας ομιλία, όσοι ήσασταν μαζί, θα ενθυμείστε ότι μιλήσαμε σχετικώς με τον Άγιο Νεκτάριο και δικαιολογήσαμε την ομιλία αυτή εκ των υστέρων, ότι θα έπρεπε να μιλήσουμε την ημέρα της εορτής. Αλλά, λόγω ότι είχαμε κατέβει στο Αίγιο για την εορτή, φροντίσαμε να το μιλήσουμε έστω και εκ των υστέρων. Δεν μας έδωσε η ευκαιρία να εξαντλήσουμε το θέμα, παρότι δεν εξαντλείται το θέμα του προσώπου του Αγίου Νεκταρίου ούτε με δέκα ομιλίες, όχι με μία και με δύο.

Στοιχεία γύρω από το πρόσωπο αυτό.

Είναι το πρόσωπο το οποίο συγκινεί κατ' εξοχήν τους ανθρώπους, διότι είναι σύγχρονο πρόσωπο. Δεν χρειάζεται να λέμε «τον καιρό εκείνο», λέμε και «τον καιρό ετούτο». Και αποδεικνύεται ότι ο Κύριος των Αγίων ήταν ο χθες, ο σήμερον και εις τους αιώνας ο Αυτός. Και όπως τότε έγιναν Άγιοι, και σήμερα μπορούν να γίνουνε Άγιοι, αρκεί να θέλουνε οι άνθρωποι. Και ένας άνθρωπος να γίνει Άγιος, θα είναι ο μάρτυς κατηγορίας όλων εκείνων που δεν θα γίνουν εδώ. Διότι, όπως έχουμε πει κι άλλοτε, ο προορισμός του ανθρώπου είναι να γίνει Άγιος. Ο Θεός Άγιος, Άγιοι γίνεσθε. Και ο αγιασμός αρχίζει από την ημέρα του βαπτίσεώς του.

Μικρός Άγιος βγαίνει από την κολυμβήθρα και τελειώνει στο μαρτύριο. Όταν φτάσει ο άνθρωπος στο μαρτύριο, εκεί δεν έχει πλέον να περπατήσει. Βάπτισμα εν αίματι είναι το τελειότερο βάπτισμα και είναι το σφράγισμα πλέον του ανθρώπου, του Αγίου.

Κλείσαμε προχθές, χωρίς να μας επιτρέψει ο χρόνος να ολοκληρώσουμε τη γνώμη ενός επιστήμονος των ημερών εκείνων του Αγίου, συγκεκριμένως ενός ιατρού εξ Αιγίνης, ονόματι Γεωργίου Ξιδέα. Ήταν και αυτός ένας επιστήμων των ημερών, ο οποίος είχε τας επιφυλάξεις του αναφορικώς με το λείψανο του Αγίου και με την αγιότητα του Αγίου και με εκείνα που κυκλοφορούσαν τις ημέρες εκείνες, γιατί ήταν το θέμα της ημέρας, όπως τα λέγαν. Να μου επιτρέψετε να επανέλθω στο θέμα αυτό.

Να το συζητήσουμε από την αρχή, δηλαδή να φέρω υπόψη τη μαρτυρία αυτού του ανθρώπου, αυτούσιαν πλέον να την έχετε, να μην έχουμε τα μισά προχθές και τα μισά σήμερα, που δεν θα μπορέσουμε να έχουμε ορθή γνώμη. Να είναι σε μία κασέτα, ει δυνατόν, γραμμένα όλα αυτά τα οποία αντιμετώπισε ο άνθρωπος αυτός σαν ένας επιστήμων.

Απόγευμα, λέγει, του Οκτωβρίου του 1932, επιστρέφοντας από το χωρίον Μεσαγρός, όπου είχα μεταβεί να ίδω κάποιον άρρωστο, και ενώ ευρισκόμουν στο ύψος της Μονής της Αγίας Τριάδος, ήρχισε να βρέχει καταρρακτωδώς. Διηγείται ο ίδιος ακριβώς πώς του συνέβησαν. Τότε ούτε δρόμοι ούτε αυτοκίνητα υπήρχαν στο νησί και αι κινήσεις μας, λέγει, εγένοντο με ζώα. Εστάθηκα για μια στιγμή κάτω από ένα δέντρο, περιμένοντας μήπως διορθωθεί ο καιρός. Αλλά η βροχή συνεχίζονταν μέχρις ότου άρχισε να σκοτεινιάζει. Σκέφτηκα τότε να καταφύγω στο μοναστήρι και να διανυκτερεύσω εκεί.

Πράγματι, επήγα, διότι οι μοναχαί, που τις εγνώριζα, θα με περιποιούντο, θα μου έδιναν ένα μέρος να μείνω. Με υπεδέχθησαν με την πρέπουσα φιλοξενία που τους διέκρινε και έμεινα εκεί. Μου προσέφεραν τροφή και μου ετοίμασαν να κατακλιθώ σε ένα κελί. Πριν όμως ξαπλώσω, εθεώρησα υποχρέωσή μου να προσκυνήσω τον τάφο του Αγίου. Συνοδευόμενος δε από μίαν αδελφή, η οποία λόγω του σκότους εκράτει φανόν, μετέβην στον τάφο και εξεπλήρωσα την επιθυμία μου. Δηλαδή προσκύνησε τον Άγιο. Τη στιγμή εκείνη, αυθορμήτως,

χωρίς να λάβω υπόψη μου τους κανονισμούς της Μονής και παρά τας διαμαρτυρίας της συνοδού αδελφής, έσυρα με όλες μου τις δυνάμεις τη μαρμάρινη πλάκα του τάφου έως μέσου. Εις αυτό με οδήγησε, θέλω να ξέρετε, όχι μόνο η ανθρωπίνη περιέργειά μου για τα όσα διεδίδοντο τις ημέρες εκείνες, αλλά με ενδιέφερε και επιστημονικώς το πράγμα. Διότι τα όσα ήκουα ήταν εντελώς αντίθετα με εκείνα που είχα μάθει στο Πανεπιστήμιο. Λοιπόν, εν επιγνώσει αυτών που λέγω, ως άνθρωπος και ως επιστήμων, σας διαβεβαιώ ότι ευρέθην προ καταπληκτικού θεάματος.

Αντίκρισα τον Άγιον, τον οποίον εγνώριζα από το παρελθόν, ως να εκοιμάτο. Αν και είχον παρέλθει τόσα έτη από της ταφής του, ουδεμία αλλοίωση του προσώπου του παρουσίαζε και επιπλέον μάλιστα έφερε και αραιόν γένειον. Η περιέργειά μου δε με οδήγησε εις αυτοψία που διήρκεσε ένα ολόκληρο τέταρτο. Από αυτήν διεπίστωσα ότι το σώμα δεν εξέβαλε δυσοσμία, δεν είχε νεκρική ακαμψία, δεν ήταν κουκαλωμένο, που λέμε, και ότι δεν μπόρεσα να αποσπάσω τρίχας από τη γενειάδα του. Δεν βγαίνανε. Όταν έπιασα το σώμα του, δεν υπήρχε υποδόριον λίπος. Είχε μείνει μόνο το δέρμα.

Σημειωθήτω δε ότι κατά την πρώτην εκταφή, που μου είπαν ότι το σώμα ευρέθη ανέπαφον, το απέδωσα στην επίδραση ειδικών γεωλογικών συνθηκών. Όπως έχουμε συνηθίσει εμείς να λέμε ότι η γη δεν έδωσε ό,τι έπρεπε και γι' αυτό δεν διέλυσε το σώμα. Όμως τώρα, μετά τρία χρόνια από τότε και εις άλλην θέση να ευρίσκεται εις την κατάσταση αυτή, είναι κάτι που η επιστήμη δεν μπορεί να δώσει εξήγηση. Μη νομίζετε, προσθέτει ο κύριος Ξιδέας, ότι είμαι θρησκόληπτος ή άνθρωπος που παρασύρομαι από φαντασίες. Όσα σας αφηγήθηκα είναι μέχρι κεραίας πραγματικά. Σας επαναλαμβάνω και πάλι ότι ουδεμίαν απολύτως σχέση έχουν με τη θρησκοληψία μου. Την επομένη ημέρα κατέβηκα στην Αίγινα και πήγα κατευθείαν στα Σαρχά, όπου εξέθεσα τα όσα είχα δει. Αυτά αναφέρει αυτός ο επιστήμων, γιατί, ξέρετε, σήμερα οι άνθρωποι ως επί το πλείστον περισσότερο ακούν την επιστήμη και λιγότερο πιστεύουν στη χάρη και στη δύναμη του Θεού. Εκτός αυτού, υπάρχει παράλληλα μια άλλη μαρτυρία γύρω από τα γεγονότα των ημερών εκείνων και υπάρχουν ψυχές, μοναχές ακόμη, που τα έζησαν. Ακούσετε κάτι.

Αφηγούνται λεπτομερώς τα της κηδείας του Αγίου και με δέος εξιστορούν πώς αντίκρισαν το σώμα του ανέπαφον πολλούς μήνας μετά την ταφήν. Η μοναχή Φιλιππίνη Θεοδοσία διηγείται ότι μετά ενάμιση έτος, όταν ήνοιξαν τον τάφον και τοποθέτησαν το φέρετρον εις το ηγουμενείον, η ιδία έβγαλε από το φέρετρον ανέπαφον το σκήνωμα του Αγίου και, αφού το εκαθάρισε από τα χώματα, το ετοποθέτησε πάλι. «Το λέγαμε δι' αυτό, δεν μας επίστευαν», τονίζει η Θεοδοσία, γερόντισσα, ώσπου μια μέρα ήλθε στο μοναστήρι μας ο αστυνόμος, ο κύριος Γεώργιος Ζεβουλάκος.

Διεπίστωσε αυτό. Ακόμη, λέγει η ιδία, διά τον ίδιον λόγον επισκέφθηκε τη Μονή μας ο τότε Αρχιεπίσκοπος Χρυσόστομος. Ήταν επί των ημερών του Χρυσοστόμου.

Ξέρω, επάνω στο θέμα των λειψάνων γίνεται πολύς θόρυβος, όπως ακούτε και σήμερα, και άνθρωποι αδιάφοροι περί την πίστη κόπτονται περί των λειψάνων, διότι ο σατανάς εκμεταλλεύεται τα πράγματα και από δεξιά και από αριστερά. Αν σας έχει απασχολήσει ποτέ το θέμα των λειψάνων, γιατί εδώ, όπως σας είπα και προχθές, παρουσιάζεται ο Άγιος για αρκετά χρόνια να είναι ολόκληρος, έπειτα να διαλύεται. Δεν τον διέλυσαν, διελύθη εδώ, πράγμα το οποίο έχει συμβεί, όπως σας είπα, και σε άλλους Αγίους, όπως έχει συμβεί και στον Θείο Χρυσόστομο.

Έμεινε στα Κόμανα της Αρμενίας 25 χρόνια εξόριστος εκεί, ως νεκρός βέβαια και κοιμημένος. Όταν επέστρεψε έπειτα, τον έφερε ο μαθητής του ο Πρόκλος στην Κωνσταντινούπολη, και όλους ευλόγησε, τα πλήθη, με το χέρι του. Και έπειτα διελύθη. Τον έφεραν ολόσωμο και, όπως θέλετε, υπάρχουν μέχρι σήμερα λείψανα κατ' εξοχήν εις το Άγιον Όρος του Αγίου και Θείου Χρυσοστόμου. Τώρα, κι εδώ με τον Άγιο υπάρχουν τέτοιες περιπτώσεις που μπορούν να δικαιολογήσουν. Διότι, αν θα πάτε σε διάφορα μέρη που υπάρχουν εκκλησίες που σεμνύνονται στη μνήμη του Αγίου Νεκταρίου, δηλαδή φέρουν το όνομα του Αγίου Νεκταρίου, θα τον βρείτε εκεί, στον Άγιο Νεκτάριο Παχιανών.

Παχιανά, παραδείγματι, στην Κρήτη, υπάρχει λείψανό του. Στη Συκέα των Μολάων, που υπάρχει εκκλησία, υπάρχει λείψανό του. Στα Κοντακαίικα Καλαμάτας, που υπάρχει εκκλησία, υπάρχει λείψανό του. Στο Άγιον Όρος, που υπάρχει εκεί πέρα παρεκκλήσιον στην Ιερά Μονή του Αγίου Παύλου, υπάρχει σπόνδυλος ολόκληρος, τόσο μεγάλος, με πλευρό, με λείψανο πολύ μεγάλο, και δεν ξέρω σε πόσα άλλα μέρη υπάρχουν λείψανα. Δηλαδή οικονομία Θεού να διαλύεται, για να μεταφέρεται η ευλογία και σε άλλα μέρη. Όταν ένα λείψανο είναι αδιάλυτο, έχει περιορισμένον τον αγιασμό. Θέλω, παραδείγματι, να προσκυνήσω τον Άγιο Σπυρίδωνα· πρέπει να πάω στην Κέρκυρα να τον προσκυνήσω.

Δεν μπορώ να τον βρω πουθενά αλλού. Θέλω τον Άγιο Διονύσιο, πρέπει να πάω στη Ζάκυνθο να τον προσκυνήσω. Θέλω τον Άγιο Ιωάννη τον Ρώσο, πρέπει να πάω στο Προκόπι της Ευβοίας, και ούτω καθεξής. Όταν όμως διαλυθεί ο Άγιος και γίνει 100, 200, 300, 500 κομμάτια, καταλαβαίνετε πώς αμέσως ανά το Πανελλήνιον και ανά την υδρόγειον μεταφέρεται η ευλογία. Διότι όπου τα λείψανα, εκεί οι αετοί· «όπου το πτώμα», λέγει ο Χριστός μας, «εκεί οι αετοί». Υπάρχει η χάρη, που γνώμη καλύτερα γι' αυτά τα θέματα έχουν βέβαια οι πιστοί, αλλά κατ' εξοχήν έχει ο σατανάς, ο οποίος φρίττει όταν βρεθεί μπροστά σε Άγια Λείψανα. Αν καμιά φορά προβάλλετε τον Τίμιο Σταυρό σας και έχει λείψανο μέσα, κοινώς, Αγίου, και το προβάλλετε σε έναν αιρετικό ή σε σατανά, θα πέσει από το παράθυρο κάτω.

Δεν μπορεί να αντέξει, δεν μπορεί να σταθεί, κάποια δύναμη τεραστία έχει. Δεν είναι λοιπόν για εμάς τους Ορθοδόξους θέμα αυτό, αλλά γενικότερα για τους Ετεροδόξους, διότι υπάρχει μια μεγάλη άγνοια γύρω στα θέματα των Αγίων. Θυμούμαι μια φορά, πήγαμε μια εκδρομή στον Αγιάννη τον Ρώσο. Μεταξύ μας ήταν μία κοπέλα η οποία δεν πίστευε στον Άγιο, ούτε πίστευε ότι μπορεί να υπάρξουν λείψανα ζωντανά — όταν λέμε ζωντανά, που να έχουν χάριν, που να ενεργούν. Δεν είναι σώματα που λένε ορισμένοι, νεκρά πράγματα, ανούσια και αδύναμα. Και δεν εισήλθε καθόλου μέσα να προσκυνήσει, παρά πήγε στον ξενώνα, έφαγε και ξάπλωσε. Και μόλις ξάπλωσε, της παρουσιάζεται ο Άγιος.

Της λέει: «Τι γυρεύεις στο σπίτι μου εδώ;» «Ποιος είσαι εσύ;» «Ποιος είμαι; Είμαι ο κύριος εδώ», λέει, «το αφεντικό εδώ». «Είσαι νεκρός». «Ναι, εγώ είμαι». «Εδώ», λέει, «είναι του Αγιάννη του Ρώσου». «Εγώ τι είμαι», λέει, «Αμερικανός είμαι; Ο Αγιάννης ο Ρώσος». «Μα είσαι νέος, πάνε τόσα χρόνια πεθαμένος». «Είμαι καθόλου;» Τα συζητούσαν στον ύπνο. «Είμαι καθόλου», της λέει, «πεθαμένος; Είμαι εγώ εδώ». «Άμα είσαι εσύ», λέει, «εδώ, να έρθω αμέσως να προσκυνήσω». «Γρήγορα». Σηκώνεται λοιπόν αυτή, ξυπνάει τη μάνα της να πάει να προσκυνήσει τη νύχτα. Πού παπάς και πού κλειδί! Ούτε ανοίγουν τη νύχτα να πάει να προσκυνήσει. Και κάθεται απέξω σαν σκυλάκι μέχρι το πρωί που ήρθε ο ιερεύς και άνοιξε και έγινε η ακολουθία και προσκύνησε τον Άγιο. Μια άλλη περίπτωση μού συνέβη — αυτά είναι ατομικά δικά μου, από εμπειρίες δικές μου.

Στον Όσιο Πατάπιο είχαμε πάει οκτώ πούλμαν. Το πούλμαν το δικό μου πήρε... ένα ζευγάρι από την Κύπρο. Ο κύριος αυτός δεν επίστευε σε τίποτα και, όταν άκουσε που μιλούσα εγώ και προσανατόλιζα τον κόσμο πού πηγαίνουμε και τι περίπου θα αντιμετωπίσουμε εκεί, είπε: «Τι μακάβρια πράγματα είναι αυτά; Πού μας πάει; Σαν νεκροταφείο μάς πάει αυτός». Και όταν φτάσαμε εκεί, δεν έμπηκε καθόλου μέσα να προσκυνήσει τον Άγιο. Εζήτησε, λέει, να πάει να κοιμηθεί και πήρε και τη γυναίκα του. Του έδωσαν εκεί πέρα οι μοναχές, λέει, να πάει να κοιμηθεί, ότι είναι κουρασμένος και τα τοιαύτα. Αποτέλεσμα είναι, μόλις επήγε, του παρουσιάζεται ο Άγιος και του χαμογελάει. Εκάθετο απ' έξω στην πόρτα, σε ένα λιθάρι επάνω, στην πόρτα του σπηλαίου, εκεί που είναι το λείψανό του. Και του λέει: «Γιατί δεν ήρθες από εδώ;» Λέει: «Ποιος είσαι εσύ;» «Εγώ», λέει, «που είμαι εδώ πέρα».

Λέει: «Είναι του Αγίου Παταπίου, λένε, αλλά εγώ δεν έχω...» «Ναι», λέει, «εγώ είμαι». «Α, είσαι ζωντανός;» Τα ίδια. «Εσύ είσαι ζωντανός;» «Ε, μα τι, νεκρός είμαι;» λέει. «Εσύ είσαι», λέει, «εδώ;» «Εγώ», του λέει, «είμαι εδώ». «Εσύ είσαι μέσα εκεί;» «Εγώ είμαι», του λέει. Στην ώρα της κουντάει τη γυναίκα. Η γυναίκα, τώρα, είχαν πέσει, μόλις πρωτοϋπνώσανε. «Σήκω», της λέει. Του λέει: «Τι ασχολούμαι; Τώρα πέσαμε». «Σήκω», της λέει. «Πού να πάμε;» «Σήκω», της λέει, «να κατέβουμε κάτω. Μας περιμένει να κατέβουμε κάτω». «Είναι μεσάνυχτα τώρα». Σηκώθηκε λοιπόν και πηγαίνει. Μπροστά που μπαίνει η πορτούλα στον Όσιο υπάρχει ένα πλατύσκαλο. Επάνω στο πλατύσκαλο αυτό είχανε βάλει τραπέζι, το οποίο χρησιμοποιείται ως Αγία Τράπεζα. Εκεί γινότανε ο Εσπερινός και εκεί θα γίνει η όλη του Αγίου ακολουθία· ο κόσμος πολύς, πού να χωρέσει

σε ένα εκκλησάκι για τριάντα-πενήντα ανθρώπους; Τον βλέπει τον Άγιο και καθότανε στην πέτρα, δίπλα εκεί που τον είδε τον Όσιο. Και του χαμογελούσε και του κάνει νόημα: «Πέρασε», δηλαδή, «πέρασε». Πέρασε λοιπόν αυτός δίπλα εκεί, τρομαγμένος. Είχε χάσει τη λαλιά του. Και μπήκε μέσα και προσκύνησε το λείψανο και έμεινε μέχρι το πρωί εκεί. Την ώρα που φύγαμε το πρωί, έμεινε εκεί δίπλα σαν σκυλάκι, ταπεινωμένος και εξουθενωμένος δίπλα στον Άγιο. Δυστυχώς, ορισμένοι νομίζουν ότι οι Άγιοι είναι τίποτα, είναι λείψανα νεκρά· έτσι νομίζουν. Και έρχεται στον νου μου ένα που έλαβε χώρα τώρα τελευταίως με την εξέταση που του κάμανε οι επιστήμονες, του Αγίου, του

μας εδώ, του Αγίου Γερασίμου. Με τα τελευταία γεγονότα πήγανε επιστήμονες, ιατροί, και πήγε κι ένας εδώ πέρα, ο οποίος είναι στο Ιπποκράτειο, Αυλάμης λεγόμενος, και του έπιασε το χέρι. Και αν του έπιασε το χέρι, είπε: «Αυτός έχει σφυγμό». Του βρήκε σφυγμό. «Έχει σφυγμό, ζωντανός». Νομίζω θα βρει τίποτα κανένα κοιμητήριο, κανένα νεκροταφείο, και έπαθε σοκ. Δεν ξέρω πόσες ημέρες θα μας δώσει να συνέλθει. Αυλάμης, κρατήστε το όνομά του, στο Ιπποκράτειο. Πού να τα γράψουν οι ψευτοφυλλάδες, που γράφουν οι ίδιοι στον εγωισμό ό,τι θέλουν να τα πούνε. Τώρα, «ζωντανό», λέει, «σφυγμό», λέει αυτός. Τι είναι, ψόφιος είναι; Αυτό το έπαθε ένας άλλος, δικαστικός αυτός, στην Κέρκυρα, ο οποίος έλεγε ότι ο Άγιος Σπυρίδων είναι μούμια.

Του Αγίου Σπυρίδωνος έχουν μίαν ημέρα τον χρόνο που του αλλάζουν τις παντούφλες και ζήτησε να μάθει πότε γίνεται, για να πάει κι αυτός εκεί, να κατορθώσει να του πιάσει τη γάμπα, να ιδεί εάν και κατά πόσο είναι δυνατόν να είναι σώμα αυτό και δεν είναι κάτι βαλσαμωμένο και ξέρω εγώ τι. Και κατόρθωσε να πάει. Και επήγε. Εκεί που οι παπάδες κοιτάγαν να του αλλάξουν τα αυτά και λοιπά, έφτασε και του πιάνει τη γάμπα. Αλλά πάει να κοιμηθεί το βράδυ και πέρασε μαύρη νύχτα. Πάει ο Άγιος από πάνω και του λέει: «Θέλεις να πιάσεις τη γάμπα μου, ε; Για να πιστέψεις», του λέει, «άπιστε». Και τον φοβέριζε όλη νύχτα. Αυτός μούγκριζε σαν το γελάδι. Η γυναίκα του τον έβλεπε δίπλα που υπέφερε τη νύχτα. Κοίταγε να τον ξυπνήσει· πού να ξυπνήσει αυτός! Μέχρι το πρωί εμαρτύρησε. Το πρωί, λοιπόν, λέει η γυναίκα του: «Τι έπαθες; Τι είχες απόψε;»

Και αυτός λέει: «Όλη νύχτα ήταν από πάνω μου ο Άγιος και με φοβέριζε». «Γιατί; Έκαμες αυτό», λέει, «χτες;» «Εγώ», λέει, «ο άπιστος, έλεγα στους άλλους ότι είναι μούμια ο Άγιος και ότι δεν είναι το λείψανό του». Αλλά, δυστυχώς, χωρίς να έχουμε εγκύψει στα θέματα αυτά καθόλου, από μακριά καθήμεθα και βάζουμε τους ασχέτους... Και να τα έλεγαν άνθρωποι εχθροί προς την Ορθοδοξία, εχθροί προς τον Χριστιανισμό, εχθροί προς την Πίστη, τη σωστή, εχθροί στο να κρατάνε μια λαμπάδα και να λένε «Χριστός Ανέστη» — προς αυτούς το καταλαβαίνω. Οι άνθρωποι δεν ξέρουνε. Αλλά να τα λέμε εμείς οι βαφτισμένοι αυτά, αυτό δεν το καταλαβαίνω. Εμείς οι Ορθόδοξοι, γιατί κανένας άλλος δεν έχει λείψανα Άγια. Κανένας. Στην υδρόγειο. Μόνο οι Ορθόδοξοι. Και αυτοί οι Ρώσοι που είναι κομμουνιστές σήμερα, οι άθεοι, δηλώνουν επισήμως...

Έχουν κλείσει τα λοιπά, έχουνε μονήν που διατηρούν 70 ή 73 ή 83 λείψανα ολόκληρα. Όσοι θα το κοιτάξετε, να σας πω ακριβώς το όνομά του και λοιπά. Υπάρχει μια αφήγησις του Νυμφηρίου, ομιλία του εκ των υστέρων, αι εντυπώσεις του από τη Ρωσία, όταν είχε πάει η Εκκλησία μας, ορισμένοι επίσκοποι επάνω που πήγανε, με λεπτομέρειες, με ονόματα και και και. Θα βρείτε λοιπόν εκεί πέρα ότι φυλάσσουν — ως μουσείον τα έχουν αυτοί και έτσι τα δικαιολογούν, δεν τα δικαιολογούν από απόψεως χάριτος και πίστεως — είναι 73 ή 83 λείψανα ολόκληρα. Πήγανε, λέει, σε μία πόλη που έχει 83 λείψανα ολόκληρα. Εμείς οι Ορθόδοξοι,

στην Ελλάδα ξέρετε τι έχουμε, τι θησαυρούς έχουμε και πόσους Αγίους έχουμε. Ορισμένοι βέβαια δεν τους ξέρουν, γιατί πηγαίνουν απλώς για κρουαζιέρες, πηγαίνουν απλώς για να κάνουν μια αναψυχή κάποια Κυριακή, κάποιο Σαββατοβράδυ, χωρίς να εγκύψουν να δούνε τι είναι εκεί πέρα μέσα, τι είναι γύρω από τους Αγίους, τι συζητείται γύρω από τα λείψανα, ποιο είναι το ιστορικό τους. Διότι δεν είναι πρόσωπα τα οποία έζησαν σε χρόνους που δεν μετριώνται· είναι πρόσωπα τα οποία έζησαν που μπορούν και να ελεγχθούν ακόμη, υπάρχει η ιστορία. Όταν εδώ παραδεχόμεθα 2.000-3.000 χρόνια προϊστορία, πώς δεν πιστεύουμε τη νεωτέρα ιστορία, που είναι ολίγον χρόνον; Πάρ' τον Άγιο Γεράσιμο, 400 τόσα χρόνια, από εδώ, από την...

Πελοπόννησο και λοιπά, το ιστορικό του, ποιος ο πατέρας του, πού, πότε, πώς, τα λοιπά, όλα τα βρίσκει ο άνθρωπος αυτά. Για αυτούς οι οποίοι δεν γνωρίζουν γύρω από το θέμα των Αγίων, των λειψάνων που υπάρχουν εδώ γύρω μας, να μου επιτρέψουν οι υπόλοιποι που γνωρίζουν να υπενθυμίσω.

Έχουμε... Έχουμε στα Επτάνησα πέντε Άγια Λείψανα: δύο στην Κέρκυρα, δύο στη Ζάκυνθο και ένα στην Κεφαλληνία. Τα δύο της Κέρκυρας είναι του Αγίου Σπυρίδωνος και της Αγίας Θεοδώρας της Αυγούστης. Ένα στην Κεφαλληνία είναι του Αγίου Γερασίμου και δύο στη Ζάκυνθο, του Αγίου Διονυσίου και του Αγίου Ιωσήφ, ενός αρχιμανδρίτου από την Κρήτη, που είναι στο χωριό Γαϊτάνι της Ζακύνθου.

Έχουμε τον Άγιο Ιωάννη τον Ρώσο, όπως ξέρετε, που είναι στο Προκόπι. Έχουμε τον Άγιο Θεόδωρο τον Αγιομάρτυρα, που είναι στη Μητρόπολη της Μυτιλήνης. Όσοι σας τα πω εκεί, θα το ξέρετε. Έχουμε τον Όσιο Πατάπιο, που είναι στα Γεράνια Όρη. Εορτάζει μάλιστα στις 8 του ερχομένου μηνός. Έχουμε μία νέα Αγία, δεν εβγήκε επισήμως ακόμη ορισμένη, την ξέρουν ότι είναι ολόσωμος, μια μοναχή, την Ειρήνη τη Μυρτιδιώτισσα. Είναι το σκήνωμά της σε ομώνυμο μοναστήρι στις Οινούσσες της Χίου. Έχουμε τον Άγιο Σάββα, ο οποίος είναι ολόσωμος και είναι στην Κάλυμνο. Ζητήστε τα βιβλία τους και τον βίο τους, να ιδείτε τα θαύματά τους κ.λπ.

Τον Άγιο Σάββα, που έχετε πάει στο Ισραήλ, μας τον έδωσαν, που μας τον κρατούσαν οι παπικοί τόσα χρόνια εκεί πέρα. Είναι ολόσωμος, ακριβώς σαν να βλέπεις τον Άγιο Γεράσιμο της Κεφαλληνίας. Έχουμε τον Άγιο Γεώργιο εδώ στον Περισσό, που τον έχουν φέρει οι πρόσφυγες όταν ήρθανε από εκεί. Έχουμε τον Άγιο Γρηγόριο τον Ναζιανζηνό, που είναι στη Νέα Καρβάλη, έξω από την Καβάλα. Έχουμε την Αγία Ευφημία την Ισαπόστολο, η οποία είναι στον ναό των Αγίων Αποστόλων στην Κωνσταντινούπολη. Υπάρχουν αυτά τα λείψανα που σας λέγω εκεί επάνω, στην Πόλη δε, στον ναό των Αγίων Αποστόλων, υπάρχουν πέντε ή έξι λείψανα ακόμη.

Η Αγία Σολομονή, η μητέρα των επτά παιδιών, των Μακκαβαίων, και δεν θυμούμαι πόσοι, από μνήμης να σας πω. Δηλαδή δεν είναι μικρός ο αριθμός. Όλα αυτά τα έχει η Ορθοδοξία. Κανένας άλλος δεν έχει Άγιον και κανένας άλλος δεν έχει λείψανο. Και αυτοί οι παπικοί που έχουν λείψανα είναι κλεμμένα από τους Ορθοδόξους. Οι Ρώσοι ίσως έχουν και το λείψανο του Αγίου Νικολάου, διότι θέλω να ξέρετε το εξής: όταν μετεφέρθη το λείψανο από τα Μύρα της Λυκίας στο Μπάρι της Ιταλίας, έβγαινε μύρο από τα ποδάρια του Αγίου, εφόσον λειτουργούσαν. Όταν έγινε το σχίσμα, που απεσύρθησαν, απεκόπησαν οι παπικοί...

Έπαψε να βγάζει ο Άγιος μύρον, εφόσον λειτουργούσε παπικός ιερεύς, και έβγαζε μόνον μύρον όταν λειτουργούσε ορθόδοξος ιερεύς. Αυτό τους εκάκιωσε τους παπικούς, οι οποίοι τον πούλησαν στους Ρώσους. Αυτοί διατείνονται ότι τον έχουν, αλλά θέλω να πιστεύω ότι έχουν κενοτάφιο. Δεν το δείξαν ποτέ. Λένε ότι το έχουν μέσα εις του Αγίου Πέτρου, στο Βατικανό, αλλά δεν το δείξαν ποτέ αυτό το πράγμα. Διατείνονται όμως ότι το έχουν, γιατί ο Άγιος Νικόλαος ήταν και αυτός ολόσωμος. Λέγω, λοιπόν, δεν τα έχει κανένας άλλος. Είναι, λοιπόν, μια αυτή γνώμη γύρω από, μια και μιλάμε περί λειψάνου που διαλύθη, που έκανε κ.λπ., η οποία έπρεπε να πέσει παρεμπιπτόντως, να την ξέρουμε όσοι δεν την ξέρουμε ή να τη φρεσκάρουμε όσοι...

Είχαμε ξανακούσει την περίπτωση αυτή, τη γνωρίζαμε κάτω από άλλες συνθήκες. Να συνεχίσω, εν πάση περιπτώσει, γύρω από το πρόσωπο του Αγίου, πριν γίνει ακόμη Άγιος, όπως θα τον λέγαμε. Γιατί θέλω να ξέρετε ότι ο Άγιος ήτο Άγιος πριν γίνει Άγιος. Γιατί υπάρχει μια λανθασμένη σκέψη ότι η Εκκλησία κάνει Αγίους. Δεν είναι καμιά μηχανή η Εκκλησία να κάνει Αγίους. Αναγνωρίζει αγίους η Εκκλησία, ανακηρύττει αγίους η Εκκλησία, υπάρχοντας αγίους, οι οποίοι λόγω της ζωής των και των θαυμάτων των, ο Χριστός τους έχει δώσει το χάρισμα αυτό που αποδεικνύεται η αγιότητα και δεν μπορεί η Εκκλησία να μην τους συστήσει, λέει, στον κόσμο: «Ναι, αυτόν δύνασθε να τον παραδεχτείτε, έχουμε αυτά και αυτά τα ντοκουμέντα, είναι Άγιος». Αυτό κάνει η Εκκλησία, δεν φτιάχνει Αγίους. Προχθές μού δόθηκε ευκαιρία, αν ενθυμείσθε, μες στη ρύμη του λόγου...

Να σας πω πολλά πράγματα από την ιδιωτική του ζωή. Βέβαια δεν ολοκληρώνονται ούτε εξαντλούνται αυτά, ούτε εγώ τα έχω όλα υπόψη μου. Αλλά να σας μεταφέρω μερικά ακόμη, να σας δείξω περί του ανδρός τι άνθρωπος ήταν. Ήτο η εορτή του. Γιατί η εορτή του Αγίου Νεκταρίου δεν είναι από τότε που αγίασε ο Άγιος Νεκτάριος αυτός. Υπήρχε Άγιος Νεκτάριος λιγοπρότερα, στις 11 Οκτωβρίου, Άγιος ο οποίος ήκμασε στο Άγιον Όρος. Εόρταζε, λοιπόν, κι αυτός. Η πόρτα του ήταν ανοιχτή για όλους. Ένα βράδυ, λοιπόν, της εορτής του...

Πολλοί στο σαλόνι. Πήγε και ένας φοιτητής του παλιός, μαθητής του, ο οποίος πλέον είχε πάρει το δίπλωμά του κ.λπ. Σκέφτηκε ότι πρέπει να πάει να τον ευχηθεί αφενός και να του πάρει και την ευχή του. Τον παρουσιάζει, λοιπόν, ο νέος και του λέγει ότι επέτυχε εις τας εξετάσεις του Πανεπιστημίου, αλλά δεν έχει υποδήματα να παρακολουθήσει. Κατάπτωχο το παιδάκι, πώς έβγαλε και εκείνο το Πανεπιστήμιο, ποιος ξέρει. Γιατί τότε πληρώνανε όλα, όπως σήμερα. Αυτά που φορούσε ήσαν κεντητά από μπαλώματα. Ο Άγιος του ευχήθη προκοπή...

Κατ’ εξοχήν χριστιανική ζωή να προσέξει, παράλληλα με τις σπουδές του. Εν συνεχεία, αφού του είπε δεν έχει παπούτσια, είναι ξυπόλυτος και δεν μπορεί να παρακολουθήσει, ειδοποιεί να φέρουν πέντε δραχμές, τότε, του 1920, του 1919, να φέρουν πέντε δραχμές από το ταμείο της σχολής. Αλλά το ταμείο δεν είχε χρήματα. Ούτε από άλλον μπορούσε να δανειστεί εκείνη την ώρα. Ρωτά, λοιπόν, τον νέο και του λέει: «Τι νούμερο φοράς παπούτσια;» Ο νέος του απαντά με απλότητα: «Σαράντα δύο, Σεβασμιότατε». «Α, θαυμάσια», του λέει, «και εγώ σαράντα δύο φορώ. Πάρε, λοιπόν, τα δικά μου». Πάει τώρα, πάει τώρα να βγάλει τα παπούτσια του ο Άγιος.

«Είναι και καινούργια», του λέει, «και πορεύου εις οδόν ειρήνης». Επήρε ο νέος τα υποδήματα, ευχαρίστησε και έφυγε. Ο Άγιος έβαλε τις παντούφλες και προχωρεί προς την αίθουσα όπου ήσαν οι επισκέπτες. Δεν είχε άλλα παπούτσια ο Άγιος, αυτά τα παπούτσια είχε, ένα ζευγάρι το είχε. Ο υπηρέτης όμως που είχε μαζί του εκεί τον σταματά και του λέει: «Σεβασμιότατε, με τις παντούφλες θα εμφανιστείτε στον κόσμο;» Και ο Σεβασμιότατος απαντά: «Εάν ήρθαν για τα παπούτσια μου και τα ρούχα μου, να μην ξανάρθουν». Και εισήλθεν εις την αίθουσαν απαθής εις αυτά. Οι επισκέπτες είδον κατάπληκτοι τον δεσπότη με παντούφλες, αλλά...

Κατάλαβαν περίπου τι είχε γίνει, ότι στο βγάλσιμό του έξω τα έδωσε και τα παπούτσια. Προχθές, νομίζω, σας είπα: έδωσε τις φανέλες που του είχαν στείλει, δεν είχε τίποτα άλλο. Την άλλη μέρα όμως ο Κύριος του έστειλε δύο ζεύγη υποδήματα, διαμέσου των ευσεβών εκείνων ανθρώπων. Ποιος θα κάνει από εμάς αυτά; «Να ’χα, ε, να ’χα, εγώ θα σε βοήθαγα». Καλά, όποτε κάνει, μην το ξεχάσεις. Λοιπόν, ακούστε άλλη περίπτωση. Μια διήγηση ενός καπετάνιου. Κατά την εποχή που ο Άγιος μετεφέρετο στην Αίγινα από τη Ριζάρειο Σχολή, ήταν αυτές οι μέρες, ήταν βαρύς χειμώνας. Η θάλασσα εμαίνετο.

Αυτός ήρθε. Είχε κατέβει στον Πειραιά με ένα μοναχό βοηθό, Σεβασμιότατος δηλαδή, και μερικά πράγματα, προκειμένου να ταξιδεύσει στην Αίγινα. Κανένα μέσον της εποχής εκείνης δεν αποτολμούσε να ταξιδεύσει, ούτε μεγάλα ούτε μικρά, καιγότανε το πέλαγος. Ο Άγιος όμως ήθελε να φύγει. Πλησιάζει ένα ναυτικό εξ Αιγίνης, καπετάν Μίτσο ονόματι, και τον παρακαλεί να τον μεταφέρει. Εκείνος του λέει: «Πάτερ μου, είναι δυνατόν; Θάλασσα φοβερή σήμερα, ας μην ταξιδεύει τίποτα». Ο Άγιος επιμένει. «Μη φοβείσαι», του λέει, «πάμε. Εγώ άλλωστε θα σε πληρώσω καλά. Ο Θεός θα μας βοηθήσει». Τίποτα. Ο Άγιος πολλή ώρα τον παρακαλούσε.

Στο τέλος τον έκαμψε και ο καπετάν Μίτσος ενέδωσε να ταξιδεύσει. Τον ρωτά: «Έχεις πράγματα;» Και ο Άγιος είπε: «Έχω». «Μπορώ να τα ιδώ;» Και ο συνοδός μοναχός πήγε και του έδειξε τα πράγματα σε παρακείμενο εκεί τόπο. Κάπου πιο πέρα είχαν κάτι πράγματα που είχαν. Όταν απεμακρύνθησαν από τον Άγιο, πήγαινε ο μοναχός τώρα με τον καπετάν Μίτσο, λέγει ο μοναχός: «Μην τον λέτε πάτερ, διότι είναι δεσπότης». «Με συγχωρείτε», λέει, «δεν εγνώριζα», λέει ο καπετάν Μίτσος, «δεν ήξερα ότι είναι δεσπότης. Άλλωστε δεν έχει κανένα διακριτικό που να το ξέρω». Πράγματι, κάποιο μπαούλο, λίγα ρούχα και κάτι μικροδέματα ήσαν οι αποσκευές.

Έβαλαν στο καϊκάκι και, με την ψυχή στα δόντια, ο... Καπετάν Μίτσος ξεκίνησε από το ρολόι του Πειραιώς. Μόλις βγήκαν από το λιμάνι, ο Άγιος εκάθισε στο τιμόνι. Εσηκώθη, ευλόγησε τη θάλασσα και πάλι συνέχισε στο τιμόνι. Έφτασαν στην Αίγινα χωρίς να το καταλάβουν, ως διηγείται ο καπετάν Μίτσος. Τότε στην Αίγινα λιμάνι δεν υπήρχε και βγήκαν στη Χαλασμένη, στα Λουτρά. Και εκεί ήταν σε τόση ερημιά, δεν υπήρχε τίποτα. Κατά το ταξίδι ο καπετάν Μίτσος ρώτησε: «Δέσποτα, πώς θα μεταφερθείτε, ποιος θα σας πάρει; Εκεί ζώα δεν είναι, ο καιρός είναι τόσο κακός, ο καιρός είναι χαλασμός κόσμου». Και ο Άγιος απαντά: «Έχω ειδοποιήσει να έρθουν τρία ζώα να μας πάρουν».

Πώς είχε ειδοποιήσει; Τέλος, μόλις έμπαιναν στο λιμανάκι, να σου τρία ζώα και ένας αγωγιάτης. Κατέβαιναν από το βουνό. Στο ένα έβαλαν τα πράγματα και στα άλλα δύο ανέβη ο Άγιος και ο μοναχός. Και αφού με πλήρωσε πολύ καλά και με ευχήθηκε, έφυγαν για το μοναστήρι. Εγώ, συνεχίζει ο καπετάν Μίτσος...

Σταυροκοπήθηκα και σκεπτόμουνα: «Πού ευρέθη το παλικάρι αυτό με τα τρία ζώα εκεί, μια και ήτο από το άλλο μέρος του νησιού και δεν ήτο και Αιγινήτης;» Πέρασε πολύς καιρός και όλο το έλεγα, αυτό το ταξίδι με τον δεσπότη αυτό. Όπου και αν βρισκόμουνα, το έλεγα, ότι αυτός πρέπει να είναι Άγιος. Μια μέρα όμως μου...

Ελύθη η απορία. Εκεί στο καφενείο της παραλίας βλέπω το παλικάρι αυτό και τρέχω και το ερωτώ: «Παιδί μου, δεν είσαι εσύ που τον χειμώνα, μια μέρα χαλασμού κόσμου, ήλθες εδώ και πήρες δύο, έναν δεσπότη και έναν καλόγερο;» «Ναι», του λέει, «μπάρμπα Μήτσο, εγώ είμαι». «Δεν μου λες, ποιος σε ειδοποίησε και ήλθες; Σου στείλανε γράμμα;» «Όχι». «Και πώς ήρθες;» «Να, εκεί που καθόμουνα, κάτι μου είπε στο νου μου να πάρω τα τρία ζώα μου και να έρθω στο λιμανάκι και ότι θα βρω αγώι. Σηκώθηκα και ήλθα και ευρήκα τον δεσπότη με τον μοναχό και τους πήγα στο μοναστήρι». Αυτά είναι στα χειρογραφήματα, δηλαδή, από τη ζωή του Αγίου. Είναι δυνατόν ένας άνθρωπος τέτοιος...

Να μην είναι Άγιος; Περιμένει να σου πούνε ότι είναι Άγιος; Είναι δυνατόν; Τι σας έλεγα προχθές με την κυρία Ελένη; Έμαθε η κυρία Ελένη, εδώ μια πλουσία των Αθηνών, ότι ο Άγιος Πενταπόλεως φτιάχνει μοναστήρι, το επαναλαμβάνω. Και διότι είχε χρήματα, βάνει τρεις χιλιάδες τότε, τρεις χιλιάδες, το ’20 ίσως, στην τσέπη — όχι το ’20, γρηγορότερα — στην τσάντα, και πηγαίνει στην Αίγινα. Ο Άγιος θα αναπαύετο. Αυτή την είδε που έρχονταν. Πριν πλησιάσει, την καλωσορίζει: «Καλώς την κυρία Ελένη με τις τρεις χιλιάδες στην τσάντα». Κόκαλο η κυρία Ελένη.

«Δεν θα γίνουν δεκτά τα χρήματα αυτά, διότι προέρχονται από άνθρωπο που δεν τα έχει καλά ούτε με τους συγγενείς ούτε με άλλους. Θα επιστρέψει, λοιπόν, πίσω, θα πάει να τα συμβιβάσει και να ζητήσει συγγνώμην από όλους, κι αν ποτέ έχει και θέλει, έρχεται». Κόκαλο εκεί, μάρμαρο. Ούτε να προσκυνήσει δεν την άφησε, να μπει μέσα, και γύρισε πίσω.

«Έλαιον αμαρτωλού μη λιπανάτω την κεφαλή μου». Γι’ αυτό να μην κάμπτεστε ποτέ σαν βλέπετε αμαρτία, ούτε να ζητάτε λεφτά και να σας δίδουν. Βαστήξτε τα. Φτιάχτε με τον Θεό πρώτα κι έπειτα, αν ενδιαφερθεί για τα παιδιά του, έχει ο Θεός. Του κόψει τη χολή. Εμείς αποκοιμίζουμε αυτούς τους κυρίους, με πολλούς λωποδύτες στον κόσμο...

Λόγω των αγαθοεργιών που πάμε εμείς και τους προκαλούμε να μας δώσουνε, πιστεύουν αυτοί ότι είναι Άγιοι και μένουν εκεί. Όχι, να μην πάρεις δεκάρα από αυτόν. Προτιμότερο να πεθάνουν όλοι οι πτωχοί, οι μάρτυρες να πάνε, παρά αυτόν να τον αποκοιμήσεις και να του πεις ότι είναι εντάξει. Και από τους τρεις-τέσσερις μήνες, ώσπου πήγε και ζήτησε συγγνώμη, να απολογηθεί η κυρα-Λένη, ξαναπήγε. Και έτσι λέγει τότε, την είδε: «Ξανά ήρθε; Καλώς την», έτσι λέει. Αυτή πήγε να του δώσει. «Εκεί είναι ένα κουτί. Πήγαινε και βάλε ό,τι θέλεις για του Θεού το έργο». Ούτε να δει αυτός πόσα θα βάλει, για να το ξέρει δήθεν, «εγώ έδωσα τόσα, θα με προσέχεις». Βάλ’ τα εκεί. Άλλος τρόπος ταπεινώσεως.

Άλλη υπόδειξη πώς πρέπει να γίνεται η αγαθοεργία. «Εκεί βάλ’ το». Αυτός είναι αυτός, ο οποίος έχει κάνει... Έχουν περάσει από τα χέρια τα δικά μου τρεις ή τέσσερις νεκραναστάσεις. Έχει ανοίξει μάτια παιδιού δεκαοκτώ ετών, εκ γενετής τυφλός ο νεαρός αυτός. Ίσως να σας φαίνονται παράξενα. Θα σας δώσω το όνομα στην περίπτωση αυτή, να το ξέρετε.

Ιωάννης Ακτουδιανάκης λέγεται, εκ του χωρίου Ξιδά, Ηρακλείου Κρήτης. Τυφλός εκ γενετής, εις ηλικίαν δεκαοκτώ ετών, μεταβάς εις Άγιον Νεκτάριον Αιγίνης μετά της μητρός του. Εκεί, προσευχηθείς με ακράδαντον πεποίθησιν στον Άγιον και αλειφθείς με το έλαιον εις τους οφθαλμούς του, εκ της κανδήλας του Αγίου, αμέσως είδε το φως δια πρώτην φοράν.

Ο Άγιος δεν ήταν ένας πρακτικός Άγιος. Ήτο μορφωμένος Άγιος, ήτο και λόγιος, άνθρωπος των γραμμάτων. Έχει στερηθεί πολλά ο Χριστιανισμός και γενικότερα ο Ελληνισμός, που δεν έχει διαβάσει και δεν κυκλοφορεί τα έργα του Αγίου Νεκταρίου. Εάν εισέλθουν στο Πανεπιστήμιο τα έργα του Αγίου Νεκταρίου και του Αγίου Νικοδήμου, αυτομάτως οι άνθρωποι θα γίνουν φωτισμένοι και χριστιανοί και η Ελλάς θα βρει τον προορισμό της. Πολύ φως υπάρχει στα έργα αυτών των ανθρώπων. Έχει πενήντα με εξήντα έργα ο Άγιος Νεκτάριος. Δεν είναι κάποιος Άγιος, ξέρω γω, που τραβάει το κομποσκοίνι μόνο.

Και άνθρωπος ο οποίος στις βιβλιοθήκες τα έχει φάει. Εγώ έχω γράψει εδώ στο βιβλίο μου, που έχω γράψει περί του Αγίου, μια σειρά, επώνυμα βέβαια, τα έργα του, σαράντα ένα τον αριθμόν. Και έχει και άλλα ανέκδοτα έργα, περίπου δώδεκα. Εξ αυτών κυκλοφορούν πολλά σήμερα, με τη βοήθεια του Θεού, και στη Θεσσαλονίκη έχουν εκδοθεί και παρ’ ημίν, και εμείς έχουμε εκδώσει πολλά από τα έργα αυτά του Αγίου.

Επίσης, έχει συσχετίσει τη σοφία με τη μοναδική σοφία, τον Χριστό. Να διαβάσετε έργα προ 40 ετών τώρα του Αγίου, που είναι σύγχρονα και αιώνια. Και βγάζει ένα βιβλίο, «Περί υποστάσεως του ανθρώπου», που απασχολεί τους νέους σήμερα: πώς έγινε ο πίθηκος και τι είπε ο Νίτσε και τι είπε ο άλφα και λοιπά. Σου ξετινάζει όλο. Επιστημονικώς σου ξετινάζει αυτό το καλογεράκι. Σου ξετινάζει όλο. Και το έχει γράψει προ 40 ετών το βιβλίο αυτό. Κυκλοφορεί αυτό το βιβλίο, «Περί υποστάσεως του ανθρώπου». Μαθαίνει πολλά πράγματα ο άνθρωπος και καταλαβαίνει ότι είναι από τα χέρια του Θεού. Έχει σε ένα του έργο, στο «Λογίων Θησαύρισμα», στο δεύτερο τόμο,

πρόλογο που συσχετίζει τον Έλληνα με τη σοφία, με τον χριστιανισμό. Ότι δεν εννοείται χριστιανισμός χωρίς ελληνισμό, ούτε ελληνισμός χωρίς χριστιανισμό. Αυτό και μόνο να κυκλοφορήσει, όλοι οι γραμματισμένοι πρέπει να πετάξουν τις πένες από τα χέρια τους. Διότι και θρησκευτικούς και μορφωτικούς τούς πετάει στην άκρη. Έχω περισώσει ένα μέρος από τον λόγον αυτόν, αν όχι όλον. Θα σας δώσω μια μικρή γεύση για τα 2-3 λεπτά που έχω στη διάθεσή μου. «Ελληνική φιλοσοφία». Δύο λέξεις, αλλά λέξεις μεστές

μεγάλων και υψηλών εννοιών. Εν αυταίς εγκολπούται η τελεία περί ανθρώπου έννοια. Εν αυταίς περιλαμβάνεται το σύνολο των επιστημονικών αρχών. Εν αυταίς εκφράζεται το πνεύμα της αναπτυχθείσης ανθρωπότητος. Εν αυταίς χαρακτηρίζεται η τελεία του ανθρώπου εικών. Ούτε λόγια. Εν αυταίς ομολογείται το μέγεθος του ανθρωπίνου νου, το ύψος της ανθρωπίνης διανοίας, το βάθος των εννοιών, η ισχύς και το κάλλος του λόγου, η λεπτότης των διανοημάτων, η ευκρίνεια και η σαφήνεια αυτών, η δύναμις, η χάρις αυτών και, τέλος, η θειότης του ανθρώπου. Η ελληνική φιλοσοφία είναι, ελληνική η φιλοσοφία, η θεμελιώδης αρχή της αληθούς αναπτύξεως και μορφώσεως. Είναι ο παιδαγωγός του ανθρώπου, ο οδηγητής προς την ευσέβεια. Αυτή εγένετο διδάσκαλος της αληθείας, διδάσκουσα τον άνθρωπον τις εστίν η εν τω κόσμω αποστολή αυτού και τι δέον εργάζεσθαι. Διδάσκουσα αυτόν την ύπαρξη του Θεού, τη σχέση αυτού προς τον Θεό και τη σχέση του Θεού προς τον άνθρωπο. Διδάσκουσα τα θεία ιδιώματα και τη συγγένεια του ανθρώπου προς τα θεία. Η ελληνική φιλοσοφία εδίδαξε την πρόνοια του Θεού προς την ανθρωπότητα και εγένετο, διά των υγιών αυτής θεωριών, παιδαγωγός της ανθρωπότητος εις Χριστόν. Απλώς, δυο λόγια σας λέγω, να σας δώσω μια μικρή έννοια τι είναι αυτός ο Άγιος. Δεν είναι να φτιάχνει μόνο ποδάρια και μάτια και

να καταργεί τας ασθενείας και την φύση και να δημιουργεί υπερφύση, αλλά κατ’ εξοχήν να φτιάχνει ψυχές και ανθρώπους για τον Παράδεισο. Εύχομαι οι πρεσβείες του να είναι με όλο τον κόσμο και με εμάς. Αμήν.