The Unforgiving Servant

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

This evening, if you will permit me, I would like to speak about something that I think concerns all of us, and those of us who are religious even more.

It is the subject known as forbearance—the refusal to harbor resentment. Most of us who ought to possess it do not. Of course, many people struggle, in one way or another, to be as forbearing as they can. Yet in the midst of their struggle, they discover that they too have limits. Sometimes their strength runs out, and they say, “Enough! This is unbearable. This is no way to live.” Then revenge begins; they close themselves off, and hostility begins to undermine the foundations. Of course, someone will say that human strength has its limits.

That is true. This is how the natural man is. But the man who lives by supernatural grace has an inexhaustible source, because he continually draws from that source and so is not exhausted. Anyone who remains merely a natural man and does not become a man transformed by grace—that is, a Christian not merely on paper—will naturally run out of strength. Such a person has limits. He can go only so far; beyond that point, everything changes. Many of us Christians fall into this category. God does not want a person filled with gall—not the gall we have as a bodily organ that aids digestion and serves the body’s well-being, but that other kind of gall, which the dove does not have. The dove is without gall.

This is precisely the exhortation: to be wise as serpents and innocent as doves. We must not harbor resentment. We must forget offenses and have the strength to forgive. For a Christian will come under attack and must be able to face these things. Yet, as I said earlier, he needs a source from which to draw, so that his own strength may be spent without leaving him empty. Otherwise, a day will come when he can bear no more, and he will take the other road. A person who does nothing in his religious life that harms Satan’s interests is not attacked. But a person who does something that does harm Satan’s interests will be attacked. From this he can understand what is happening. It truly is Satan: if you are being tempted,

if you are under attack, treated unjustly, slandered, or made the target of malicious gossip—if this happens and that happens—then know that you are following a road Satan does not want you to follow, and he wants to drive you from it, whether he uses a seemingly justified cause or one with no justification at all. That is the matter. But do not rely on yourself. You must immediately acknowledge your weakness and say, “Lord, I will not be able to endure this on my own.” Even Paul could not endure it by himself, and he said, “I can do all things through Him who strengthens me.” By myself, I cannot manage. A person must therefore know and understand that from the moment he resolves to please God, he must prepare himself for temptation. As we often say, people throw stones at the orange tree because it bears oranges.

Schoolchildren throw stones at the walnut tree because it bears walnuts. If it bears neither one nor the other—if it is some other tree—it is passed by and no one throws stones at it. Satan, then, does not concern himself with his own. He does not concern himself with his own, because he already has them securely in his grasp. But he does concern himself with all those who belong to Emmanuel. As the saying goes, “She belongs to Manolis; she is Mano’s.” These are the ones with whom he occupies himself.

To a great extent, then, this is how things are. So, as I say, this is a problem that should concern us all. Each of us listening to this talk now, as well as anyone who may hear it later, should examine himself. For what I am passing on to you, I have received from my Christ and from the Gospel: Christ in the flesh and Christ on the written page. Christ, then, speaks to us from the page about this subject. For this subject in particular—serious in itself, as are others—concerned Christ and the Apostles. It concerned them because the Apostles heard from Christ that they must harbor no resentment and must forgive, and on many occasions they came to ask Him for further explanation.

He gave a definitive answer and even told a special parable so that, in simple words, He might persuade them how they ought to think. For the most part, our Christians, even when they come to Confession, offer this excuse: “I am only human. I cannot do it, Father. I cannot swallow it, live with it, or carry it out.” Yes, I agree; you are not an angel. But the commandment was not given irrationally. It was certainly given beyond the reach of ordinary reasoning. Human logic cannot grasp it and asks, “Why should I do this?” Yet it is a commandment that can be fulfilled. Christ did not command things that cannot be done, because first of all He fulfilled them Himself. Christ is not like the so-called founders of religions who told others what to do but did not do it themselves.

He is the One who first did and then taught. The One who tells you to forgive even the man who crucifies you is the same One who forgave those who crucified Him. Consequently, He leaves us with nothing to say. Yet we human beings pass over this, and Satan whispers to us, “Well, of course—He was Christ. Are you Christ? I am only human, full of sins; I have the passions, and so on.” In this way Satan immediately brings you to the point where you sit back and say, “You are justified in keeping at least some resentment against that person, in keeping him at a distance, taking him to court, getting revenge, or feeling pleased when you hear that something bad has happened to him,” and so forth. He persuades you that you are justified, and you shut Christ out by saying that Christ was God and forgave as God. Very well, then, let us come down to a human example. Was the Protomartyr Stephen God? No, he was a man. And he forgave in a way that, I dare say, was even greater than Christ’s.

He was a man; that is why I say it was greater. If we say that Christ, as God, spoke those great words, “Father, forgive them, for they know not what they do,” then we may say, “He was Christ; He was God; He could do it.” Very well. But Stephen was a mere human being, was he not? And he too said, “Do not hold this sin against them.” Do not record it, do not reckon it, do not count it against them. Do not demand an account from them for this evil they are doing to me. Do not bring them to judgment over it. What a tremendous word! If we were to weigh the two sayings, we human beings might judge that the words of the Protomartyr were greater than those of our Lord. Of course, this is only a figure of speech; we must not take it literally. Yet we pass these things by unnoticed and set them aside so that we may excuse our weaknesses—so that we may justify why we do not endure, do not keep silent,

do not forgive, and do not love. For a person must not stop at forgiveness but must go on to love. If you do not love your enemy, you have achieved nothing yet. Night has overtaken you outside the walls; you have not entered within. The commandment is, “Love your enemies.” It is not merely, “Forgive your enemies,” but, “Love your enemies.” And here lies the serious question: How can you love the person who fills you with bitterness or makes you drink it every day—the one who tears your heart apart, crushes your ego, humiliates you, and does all these things to you? How is such a thing possible? And yet it is possible—but not by yourself. If we find it difficult to put into practice the commandment, “Love your enemies,”

we have the way, the tools, and the means. And who—or what—is that means? Christ. He alone can transform a person’s very being: where there was hatred, He can bring love; where there was a desire for revenge, He can remove it; and so forth. It is Christ. Without receiving Christ, a person is empty and powerless; he can accomplish nothing by himself. Christ made no mistake when He said, “Without Me you can do nothing.” He spoke the truth and spoke rightly, but we remain far away. When you see the priest come out through the Holy Doors bearing Christ, while you and I receive only antidoron, the blessed bread distributed after Liturgy, it is only natural that you will never be able to become a Christian, because it is Christ who makes Christians. To what extent do you receive Christ? The words, “Taste and see that the Lord is good,” are addressed to you.

The Lord is beneficial to you; the Lord is necessary to you. Yet you do not act upon your need for Him. How, then, can you become a Christian? How can you be filled with tender compassion? How can you have pure eyes, clean hands, and holy feet? How is it possible? If you do not receive the Holy Jesus, can it be possible? No, it cannot. A person is not transformed and does not become what he ought to be; instead, he regards it as far-fetched, impossible, and excessive. But why should it be impossible? It is entirely natural. I do not do it; He does. He does it. He gives me the strength, and then I see things differently. For Satan, as I once said before, is an optician. The devil owns an eyeglass shop and gives each person the appropriate spectacles, so that he sees and excuses his weaknesses, his falls, and everything else. You see, a person sins or remains in sin only after he has first persuaded himself that his action is possible and acceptable.

He argues his case before his own conscience, says yes, and signs his conscience’s approval that things may be done that way. And so he does them. These are special spectacles that Satan puts on a person to justify sin. He supplies reasons why the person should remain hostile, why he should refuse to say good morning, why he should not forgive, why he should not accept some loss in this world, and why he should not make allowance for another person’s weakness. Satan justifies every “why,” and the person goes on remaining where he is, deceived by him. But when a person goes to Christ and Christ gives him His own spectacles, he will see and say, “How greatly deceived I was!” We have never asked Christ in our prayers to show us ourselves. We have never asked it. “Lord, show me myself.” And at another time, another prayer: “Lord, show me Yourself,” so that a person may understand what this is truly about.

With his own spectacles, which are always clouded, distorted by astigmatism, and unable to see clearly, a person cannot understand. Christ has His own spectacles, which He places upon a person, and then He shows him, in His own way, why things must be as He commands. Then the person yields and raises his hands in surrender. Yet because he is still an egoist, he demands to know why. There is no “why.” Where Christ speaks, there is no “why.” “Where God is, there is no place for asking how,” says the divine John Chrysostom. Do not ask how or why. God is speaking, and God makes no mistakes. Obey, and where you stand you will receive your reward. But because we do not obey, we suffer all these consequences. If we truly took hold of what God says—for example, “Love your enemies”; forgive them, and indeed from the heart, not merely with the lips; and all the many other things He says—

and allowed His words to shape us—if only we received them! When God speaks, who am I to debate these things and refuse to carry them out? I think a person ought to tremble. Sometimes in this life we are called to obey our father. It is a great thing to obey your parent; it brings great grace and is a blessing from God. Yet because he is human, he may sometimes tell you something mistaken and afterward ask your forgiveness, saying, “Yes, I made a mistake.” Still, I am obliged to obey him. Even if what he says is mistaken, if I want to have God’s blessing, I must do it, though it may be mistaken. For he may indeed have said something wrong. But the Father who is in heaven has never said anything wrong. There is nothing wrong there—nothing that needs correction and nothing that needs to be debated. Everything is right.

His commands are meant to be carried out by human beings, without debate. Afterward you will see their truth for yourself. Do you remember the lepers? What did He tell them? To go and show themselves to the priests. Do you remember the blind man? What did He tell him? To go and wash in the pool of Siloam. He did not say, “You know, go, and you will be healed along the way,” or, “Go and wash, and you will be healed.” He said nothing of the kind. At this point human logic comes to a halt. When a humble person obeys and does what he is told, the matter is settled, while everyone else may wear themselves out debating why and so forth. And the lepers were cleansed “as they went,” on the road of obedience. This is what the Christian lacks today. Even we who consider ourselves advanced Christians do not possess this simple obedience to the law of God, to the Gospel, to the Church, and to the Fathers. That is why we make no progress.

That is why, taken as a whole, we are all spiritually dry. Let us consider, then, one particular aspect of forbearance. I should ask myself, “Do I refrain from harboring resentment? Am I struggling to do so?” Yes, I struggle. But how much better it would be if this freedom from resentment came spontaneously. Sometimes people say, “Do you have water in your veins instead of blood?” Does the Christian not have blood in his veins? First of all, he does. But the blood that becomes inflamed, that demands revenge, and that tries to put another person in his place—while every time the man himself steps out of his own proper place—that is not what a Christian should have. Are we like this? No, we are not. We cannot withstand temptation. We will have our say, or, even if we do not say it aloud, we will keep it inside like poison. Yet we ought to act as though nothing had happened. What happened, after all?

On the evening of Pascha, our Christ was walking toward Emmaus. What were those two poor men, Cleopas and Luke, discussing? He said to them, “Tell Me, please, what are you discussing with one another, and why are you so downcast?” They turned and looked at Him—a Galilean who seemed to be visiting the capital—and said, “Are You the only stranger in Jerusalem who does not know what has happened there?” They immediately reproached Him, as if to say, “You ought to know what has happened and ought to be grieving at this hour.” Christ turned to them and said, “What things? What happened, my children? I know nothing about it.” What does He mean, that He knows nothing? Were You not the One they spat upon? Are You not the One whose wounds have not yet even closed? Were You not the One they struck? Was that not You? “Yes, it was I, but I have forgotten those things. I remember nothing—nothing at all.” How can You not remember? So that I may teach you also not to remember.

A person who still remembers what others did to him, what they said to him, what they continue to say, and so forth, is not even a Christian. And he must be cautious about approaching Holy Communion. He must remain far away. He must humble himself and accept all the spitting and blows that Jesus endured, and only then approach. Otherwise, he must not. And even if he does approach, he will receive nothing, because he has not prepared a fitting vessel. A person cannot be transformed unless he cultivates this within himself: he must crush his own ego rather than crush another person. He must cast himself aside like a filthy rag and say, “That is what you are.” He must speak as Joseph the Ethiopian used to speak to himself: “You black dog, what business do you have among human beings?” He said this to himself because he was a black Ethiopian.

He called himself a “black dog.” He would say, “You black dog, what business do you have among human beings?” He called the others human beings, but called himself a black dog. A person must understand and accept this: it is to his benefit to be tempted, insulted, and humiliated. It is for his benefit. And regarding the person who causes him suffering, he must keep many things in mind. He should hold in high esteem the one whom the devil used to make his life in this world a martyrdom. That person is his benefactor, his closest friend—his benefactor. And on the slip of paper where he writes the names to take to Church, that person’s name should come first: the one whose tongue pours out poison against him, whose hands, whose eyes, whose whole being are turned against him. Do you remember that elder who was dying?

Many people gathered to see him, and among them was a man who had never worked his whole life, but stole the elder’s handiwork and lived on the proceeds. The elder knew that this man was stealing his bread and the fruit of his labor, so he said to himself, “Work harder, enough for two, because now, as you can see, we have a guest to provide for.” When the man came weeping, the elder sent everyone else outside, clasped his hands, kissed them, and said, “I thank these hands. May they remain holy—may they remain holy—for today they are sending me to my Christ.” What a response! Where do we find such things among ourselves? In Rome, another man was being led to his execution one morning when he met the young woman who had denounced him. She was someone’s servant and had apparently gone out to fetch milk.

It was early in the morning when he met her. He asked the execution detail to stop and detain her, because he had one desire. They stopped, and he asked for her hands so that he might kiss them—especially the right hand that had written the accusation against him, because that very day he was to be put to death and meet Christ. He kissed her hands and asked them to remove his ring and place it on the hand that had done him this good. Do you understand? We have nothing like this. Saint Ignatius the God-Bearer was being taken under guard to Rome to be thrown to the wild beasts. People hurried ahead to find others who could set him free. But he wrote them a letter—you can read it; it survives to this day—saying, “If anyone dares to prevent me from becoming the wheat of God, sweet bread ground by the teeth of the lions, he will be an antichrist.”

No curse, no bitterness, nothing at all—none of this, “May God repay them,” and so forth. Do we have examples like these among ourselves? My dear friends, we do not possess this forbearance. And what is worse is this: it would be one thing to say, “I do not possess it, but I am struggling to acquire it.” Yet I have not even recognized that this is something fundamental. A person filled with bitterness cannot enter Paradise; there is nothing of that kind there. “I cannot do it.” I did not ask whether you could. I asked whether you wanted to. I told you, “Without Me you can do nothing.” So how do you expect to accomplish anything without Me? But have you asked Me? Have you ever come to Me one evening and said, “My Christ, You know how deeply this person has wounded me.

He has plunged a knife into my heart and kept twisting it for so many years. Have you ever said, “How can I love this person and pray for him? Tell me how to do it. I want to, but I cannot. Illumine me”? But how can that desire arise when what we want is revenge, a plea for his destruction, and the satisfaction of seeing him suffer? We do not want the other way. And though Christ wills to save us by this very path, we refuse it. Imagine going to a physician while sick and trying to tell him how to treat you. The physician says, “You must undergo surgery within the next few days; this is the course you must take. You must go onto the operating table.” But I insist that it will not happen that way—and so I die. Is it devout to die like that? In everything else we surrender ourselves, but here we refuse, because the ego stands in the way. As I have told you, this matter did not concern only us today; it has concerned everyone. And Christ above all preached this forbearance, this readiness to forgive.

The Apostles heard Him. And once, as the eighteenth chapter of Matthew relates, Peter put a question to our Christ. The various rabbis of that time taught that a person might forgive once, twice, or three times, but no more. Indeed, if you read the Prophet Amos, chapter 1, verse 3, or Job, chapter 33, verse 29, you will find the basis for forgiving three times, but only up to that point. After that, vengeance began. Peter had now heard this teaching of Christ and was setting aside the teaching about three times, so he took courage

and asked Him—we read this in Matthew 18:21—“Then Peter came to Him and said, ‘Lord, how often will my brother sin against me, and I forgive him? Up to seven times?’” They knew about three times, so Peter thought seven should surely be enough. “Up to seven times?” Jesus said to him, “I do not say to you, up to seven times, but up to seventy times seven.” In other words, always—forever. This is difficult, and you have often heard our own saying: “Even God grows weary of too many ‘Lord have mercies.’” We forgive once, twice, three times, and then add a saying of our own. You know what we say. But these things are not right. You may ask: why does a person behave this way?

As I said earlier, he becomes exhausted; he has no more patient endurance. “I cannot take any more. I am at the breaking point. This is unbearable.” Why do you strain and torment yourself like this? Why do you not draw from the source, receive strength, and gain greater endurance? That is precisely why you fail in this struggle. Try what I said earlier. Come to Christ, ask Him, receive Christ in Holy Communion, receive a heart of compassion, receive the nous of Christ, receive the heart of Christ—the heart of Christ—and then see how differently you will view everything, and how you will understand why He tells you it must be so. At once you will begin to feel compassion for your enemy. Satan has taken the poor man captive. “My God, do not take him before he comes to metanoia, to repentance. Let me suffer the injustice. Let him take even a strip of my land. Let me accept the inferior apartment instead of the sunny one. Let my brother put me in the other one; let my father treat me unjustly; let him do this to me. Only do not let him go to Hell, Lord. How long will we live here anyway?”

At once, a whole new wisdom appears. Another spirit enters within you. You see things differently, you soften, you can sleep again, and you no longer look upon the other person as an enemy. But, as I say, these things are not found among us. In any case, this point has a continuation, as we shall hear. Our Christ told Peter that things were not as he imagined and that throughout his life he must always forgive—always. Regarding the Lord’s answer, “seventy times seven,” John Chrysostom says in the relevant passage: “He is not setting a number here.” He did not say to forgive fifty, a hundred, two hundred, five hundred, or a thousand times. “He is not setting a number here, but signifies what is limitless…and perpetual.”

For just as “ten thousand times” means “many times”—ten thousand times signifies a great many times—so here “seventy times” means forever. There is no point at which you can say that the limit has been reached. For a Christian, the limits are never exhausted. If, as I keep saying, we are sometimes caught off guard and behave in an unchristian way, but afterward come to metanoia, to repentance, and seek a way to apologize or go to Holy Confession, it is because we were not prepared. When a person is ready to be struck somewhere, to have a trap laid for him, or to be brought down, he takes precautions and remains prepared. But when he is asleep…

when he expects everything always to go well and then something happens—even if he hears only the slightest remark—he will immediately lose sleep for a week, because he was not prepared. A person must be prepared. David says, “I was always ready,” and so the enemy did not catch me or overcome me. We Christians do not possess this “forever.” We may have forgiven many times and may still forgive now, but with conditions, not unconditionally. What is the expression? Unconditionally. “Seventy times seven.” You must always forgive when others trouble you, harm you, or treat you unjustly. There are two situations, which I shall explain later, when a person may withhold forgiveness, but in those cases there is a particular reason. In any event, our Christ understood that these words alone would not persuade them; the answer was not sufficient for them. And so He also told a particular parable

which remains for us as well. Listen to what the parable says. Most of you already know it, but let us hear the account. I am at verse 23 of the eighteenth chapter of Matthew: “Therefore the Kingdom of Heaven was likened to a certain king who wanted to settle accounts with his servants.” The Kingdom of Heaven: a king wished to settle accounts with his servants. “And when he had begun to settle accounts, one was brought to him who owed ten thousand talents.” He “was brought”; they brought him in. He was brought before the court. He did not come of his own accord to settle the account or repay his debt; he was brought. If I could take this phrase, “he was brought,” I could apply it in many places.

It applies in many situations. You know, many of us are sometimes forced into an emergency landing. People who are unapproachable and unwilling even to discuss anything, who reject us from miles away before we have said a word and refuse to accept anything, are often brought to a halt by circumstances beyond their control: a little cancer, a little tuberculosis, a persistent cough, financial ruin, an earthquake, a persistent cough. You see the person brought to a halt; you see him come down to earth. Things begin to change. It is an emergency landing. God, of course, does not desire such suffering. Yet at times He makes use of it to help the person. For, as you know, some people are what we call hard nuts, and they require a special earthquake before

Christ and the light of Christ can penetrate within them. In that sense, they are compelled. During the more than thirty years in which I have served in this ministry, I have known people who, in difficult moments, when every door had closed—when science, society, and even their own relatives had abandoned them—bent the knee, knelt down, came to metanoia, to repentance, and asked Christ to forgive their hardness and indifference. Until then they had refused, but afterward everything changed. Continuing the parable, it presents this man: “One was brought to him who owed ten thousand talents.” Ten thousand talents means precisely 10,000. That is what “ten thousand” means, is it not? A myriad is 10,000.

Ten thousand talents amounted to roughly 2,310,000 pounds sterling. In the time when Christ spoke these words, each gold pound would have been worth 5,775 drachmas. Thus, in terms of prewar currency, the ten thousand talents amounted to about fifty-seven and a half or sixty million—millions in the time of Christ. You understand what an enormous sum it was, and whether such a debt could ever possibly be repaid. How could it be? How could a man ruined on every side ever find enough to pay it? You know, when a person remains at a distance, even if he is deeply in debt, he thinks about the debt only in passing.

He does not face it fully until he stands in court and must confront the debt. Then everything changes. He sees it in all its severity; he faces the reality and falls apart. This man came face to face with that reality when he was brought before the king. And we too will be brought. We will not go of our own accord; we will be taken to the judgment seat. Eight hands and eight feet will come together to carry us where we do not want to go—the place that makes us knock on wood and say, “God forbid,” and, “Do not speak to me about that.” Yet the reality is that one day we shall go and stand before that judgment seat. In any case, “One was brought to him who owed ten thousand talents.” The demand was formally made that he pay. “But as he was not able to pay, his master commanded that he be sold”

“with his wife and children.” I do not know whether you are aware that the Old Testament contained commands under which people could be sold. If, for example, you read 4 Kingdoms—or 2 Kings, depending on the edition of the Old Testament you use—chapter 4, verse 1, you will find provisions for such a sale. If you read Leviticus 25:39, you will find provisions for such a sale. If you read Amos 2:6, you will find provisions for such a sale. The man was to be sold, together with his wife, his children, “and all that he had, so that payment could be made”—so that the king might recover his money, the amount

owed to him. “So that payment could be made.” Full stop. Faced with this harsh reality, the servant fell to his knees. As I said earlier: “The servant therefore fell down before him, saying, ‘Lord, have patient endurance with me, and I will pay you all.’” How could he pay it? Where would the money come from? He had the intention of paying, but how could he possibly do so? I want you to understand at this point that sin—represented here by the ten thousand talents—is humanity’s immense debt to God. Sin cannot be paid for with gold or silver, but only through metanoia, through repentance. Hold firmly to this.

Sins are paid for neither with gold nor with silver, but only through metanoia, through repentance. There is no other solution. Saint Nikodemos of the Holy Mountain, when asked which sin is not forgiven, replied, “The sin that is unrepented and unconfessed.” Any sin for which you do not repent, which you do not admit you committed, or which you do not confess—because you are deluded into thinking that you can wash it away, pay for it, or satisfy God’s justice by some method of your own, whether by fasting, abstinence, virginity, almsgiving, or anything else—all such thoughts are lies from Satan. And so you are not freed from the sin. You must repent of the sin and confess it.

Sins that have been confessed no longer exist. All the others remain and will continue to remain. Take care: search the depths of your soul, lest you have only the appearance of Christianity on the surface while great boulders lie beneath, as in that other parable—the Parable of the Sower, if you remember—where there were boulders beneath the soil. That is what is being said here. Let no one be deceived into thinking he can settle this matter by himself. He cannot settle it unless he bends the knee, as this servant did. This man bent the knee. And if a person were willing to examine himself

for just one hour, he would find within himself sins as numerous as the hairs on his head—sins in word, deed, and thought. And that is only one hour, not a week, a month, a year, many years, or his whole life from infancy. Who knows how many sins there are? And who can now recount all these things to his confessor? Who remembers everything he has done? We remember only the broad outlines, the major things. Yet even then we proceed in exactly the wrong way: we confess the little things but do not confess the serious ones. There are people who have confessed minor matters, while the serious sins they know about—grave sins from childhood, from the beginning of their lives, or from later years—have not been confessed and still remain.

For, as you know, a person sins with his tongue, his eyes, his hearing, his hands, his flesh, his nous, the spiritual intellect, and in so many other ways. Job says, “Even if a man’s life lasts only one day, he is sinful.” Elsewhere he also asks how a man born of woman could possibly be without sin. And if God, he says, finds faults even among the angels, and finds faults in the sun and the moon, how could we possibly be sinless? Yet many people say, “Have I killed anyone? Have I stolen anything?” So they do not go to confess and repent, or else they look for some method of their own. But there is one specific way: “Receive the Holy Spirit. If you forgive the sins of any, they are forgiven them; if you retain the sins of any, they are retained.” This is the ministry entrusted to the clergy, as I explained here last Sunday when speaking about the healing of the ten lepers. And then there are those beautiful words of John Chrysostom in his work On Holy Orders:

“Those who dwell upon the earth and live their lives here have been entrusted with the administration of things in heaven.” These men, who live here and walk among us, administer things that belong to heaven. “Whatever you loose on earth shall be loosed, and whatever you bind shall be bound.” Was this not said to them? It was not said to me; it was said to them. They have this authority. Therefore, if sins are not dealt with in this way, they remain. The one question, then, is this: if we want the sword of God’s justice, which demands an accounting from each person, to fall from His hand, there must be metanoia—repentance. So when this servant knelt and said, “Yes, I owe you, and I will repay you,” although he had no possible means of doing so, then “the lord of that servant was moved with compassion, released him, and forgave him the debt.” Thank you.

He forgives us everything, does He not? Yes, He forgives us. We do not pay for our sins; our sins are forgiven. In any case, the servant went away. How must he have left? He must have staggered out as though drunk, beside himself with joy. But as he went outside, he encountered a fellow servant with whom he had a small financial matter. The man had borrowed a hundred denarii from him—seventy drachmas. Listen to the account: “But that servant went out and found one of his fellow servants who owed him a hundred denarii.” He owed him, it says, seventy drachmas. “And seizing him, he began to choke him.” He grabbed him by the collar, as we would say, and demanded, “Pay me what you owe.” But the man had nothing with which to pay. So he used the same language, the very same words that the first servant had used a little earlier, when millions had been forgiven him.

“So his fellow servant fell at his feet and begged him, saying, ‘Have patient endurance with me, and I will repay you everything.’” Do you see? These were the same words that he himself had spoken inside just a short while before. “But he would not.” Instead, he said, “Pay up, you wretch,” and went away and cast him into prison until he should pay what was owed. Here we see how one human being treats another, and how God the King treats man. What a difference! And yet this man becomes like a wild beast. He expects Christ to forgive him whenever he comes to Holy Confession, while he imagines that he himself has the right not to forgive. Where does that lead us? The rest of the parable tells us. The king learned what had happened and became angry, and the lord summoned him back.

He said to him, “You wicked servant! I forgave you all that debt because you begged me. Should you not also have shown mercy to your fellow servant, just as I showed mercy to you?” And in his anger, his lord delivered him to the torturers until he should pay everything he owed. But how could he repay it from prison? Where could he work to earn the money? “Everything—call the whole debt back. I no longer forgive you the ten thousand talents. The debt is yours again.” Do you understand what this means? When you confess and receive absolution through your spiritual father, but at the same time bear something against another person and refuse to forgive him, you should know that the sins once forgiven you become active against you again. Their forgiveness is revoked. You must let the matter go. You must let it go. What is it, after all, that your fellow worker owes you?

Whatever sin or malice another person has shown toward you is worth seventy drachmas, while a single sin of your own is worth ten thousand talents. How can God release you from your debt if you do not release your brother? Drawing a comparison here, John Chrysostom says, “The difference is as great as that between a drop of water and the sea.” A person’s sin against God is a sea; the sin of one person against another is a drop. That is the difference. Will you allow yourself to drown in the ocean for the sake of one drop? My beloved, perhaps we should not even say the Lord’s Prayer, because everything I am telling you now is contained within it.

There we say, “Forgive us our debts.” But since we put none of this into practice, our words become a great mockery, a great lie, and great hypocrisy. Remember the story of Saint John the Merciful, Patriarch of Alexandria, and a mayor well known to him. The mayor had fallen into bitter enmity with another man, and the matter was widely known. Because the Patriarch and the mayor were friends—and the mayor was also his chanter—the Patriarch repeatedly begged him to forgive the man and be reconciled with him. “This must not continue. You are a ruler; you cannot behave this way.” But the mayor replied, “For the present, I will not do it.” One day, the Patriarch asked him to come and assist at a private Divine Liturgy in the chapel of the Patriarchate.

The Patriarch served, while the mayor chanted the responses. The time came to recite the Lord’s Prayer. The mayor had a fine, powerful voice, and he stood there reciting the prayer with great solemnity. He reached the crucial words, “And forgive us our debts, as we forgive our debtors.” “That is a lie!” the Patriarch called out from within the sanctuary. “Either say it correctly so that I may continue, or the Divine Liturgy stops here, and you will be left with the sin upon your neck.” The man was stunned. Silence followed. No voice came from the sanctuary and none from the chanter’s stand. The Patriarch sat in his chair within the sanctuary and waited. Silence. The minutes passed. At last he said again, “Say it correctly so that I may continue.”

The Patriarch said to him, “It would be better for you to abandon your wicked self.” The mayor saw that we cannot lie to God. He could not say, in effect, “Do not forgive us our debts,” instead of, “as we forgive our debtors,” and then simply continue. He had to say the words truthfully. Then he understood what was happening. He broke down completely, entered the sanctuary, fell at the Patriarch’s feet, and asked forgiveness. The Patriarch read the prayer of absolution. The mayor promised to put an end to the enmity and to ask the other man’s forgiveness openly, and then the Divine Liturgy continued. The Patriarch helped him by bringing him to his senses in this way. If we paid attention to what we say, it is a wonder our tongues are not caught and left stuck there, like the needle of a phonograph. This is God’s mercy. He does not act against our wretched hearts and our hypocrisy.

Even in the churches, the Lord’s Prayer is repeated carelessly, and we lie so shamelessly before Him. We ourselves should not even say the Lord’s Prayer if we do not agree with what it says. We already have our passion; let us not add hypocrisy by instructing God to forgive us for the things we ourselves have refused to forgive. In any case, the result is that the lord now calls the man a wicked servant. Earlier he had not called him wicked. He may have been a servant and he may have been deeply in debt, but he was not yet wicked. Now he calls him a wicked servant. John Chrysostom grasps this beautifully and says:

“When he owed ten thousand talents, his lord neither called him wicked nor reproached him, but showed him mercy. But when he behaved without gratitude toward his fellow servant, then he said, ‘You wicked servant.’” And these things are true. Nothing escapes God.

As I have told you many times, man stands here at a right angle: God is above him, and his fellow man is beside him. He sins against God—a debt of ten thousand talents. He sins against his neighbor—a debt of seventy drachmas. His neighbor sins against him—seventy drachmas. Whatever wrong our neighbor does to us is almost nothing, only a drop. But every transgression against God is sin.

When a person sins against his neighbor, he also sins against God. God said, for example, “You shall not steal,” and yet I steal from my neighbor. I now have an account to settle both with the One who said, “You shall not steal,” and with the person from whom I stole. I must make restitution to the person I robbed and ask his forgiveness; and I must confess my disobedience against God. If I steal and then confess but do not make restitution to the other person, I am not saved.

If I make restitution to the other person but do not confess, I am not saved, because I have not settled what remains between God and me. Do you understand how this works? Let us not deceive ourselves and remain in sin in this way. I told you earlier that there are two situations in which you may refrain even from greeting someone. The first concerns a sin of the flesh. When you have committed a carnal sin with another person, you must separate from that person. You should not greet him if you meet him, nor should you seek any contact, because Satan may use the opportunity to lead you back into sin. God sees why you do not greet him. You should pray for him, because you were once an instrument of sin and sinned together with him, but you should not greet him.

If someone asks why you do not greet that person, do not explain the reason. This is the one kind of case. There is another situation in which there should not be constant visiting, displays of affection, embraces, and kisses. This is when you see that a person has repeatedly deceived you and caused trouble, and that if you become close again, you will be hurt again. Then keep him at a distance as you would a rabid dog. A rabid dog is restrained and kept away so that it cannot bite anyone. You may greet the person, but do not invite him into your home. Greet him, but have no dealings with him. You should offer a greeting, but do not resume the relationship; keep him at a distance. Apply what Saint Paul says: “Give no opportunity to those who seek an opportunity.” There are people who, if we once again entangle our household with them and repeat the same relationship, will leave us in the same condition as before, or worse. This kind of situation requires many qualifications. And do you know how the parable ends? “So also My heavenly Father will do to you...”

“...unless each of you forgives his brother his trespasses from your hearts.” He says, “My Father,” not “your Father,” because the wicked do not have God as their Father. “My Father,” He says, “will do the same to you”—that is, He will demand an account from you for all these sins—if you do not forgive your neighbor his many weaknesses. And you must forgive from your heart, not merely with words, as we so often do: “Forgive me, because I am going to receive Holy Communion.” “May God forgive you.” Not like that, do you understand? It must be from the heart: “Go with God’s blessing. I never held anything against you. If we caused each other pain or things went wrong between us, that is all in the past. Go with God’s blessing.” Do not merely say, “May God forgive you.” We are so often people of words, while at the same time we do not...

...truly let anything go. As soon as the person leaves, we sit down and speak against him: “And do you know what else he did? And this, and that, and the other.” Forgiveness must be from our hearts. With your lips you said, “I have nothing against you”; with your lips you said, “Forgive me”; but behind his back, the sniping continues. God is the One who searches hearts and minds. That is all on this subject, which I think has gone rather well for me, though I do not know whether it has gone well for you. I pray that God will bless us in this. Amen.

Το βράδυ θα μου επιτρέπετε να έλεγα κάτι που νομίζω ότι όλους μας απασχολεί και εμάς τους θρησκευομένους ακόμη πιο πολύ.

Ένα θέμα που ακούει στο όνομα ανεξικακία. Αυτό δεν το έχουμε οι περισσότεροι, όπως θα λέγαμε, που θα έπρεπε να το έχουν. Είναι βέβαια πολλοί άνθρωποι οι οποίοι αγωνίζονται, κατά κάποιον τρόπο, να είναι όσο μπορούν ανεξίκακοι. Αλλά μες στην προσπάθειά τους αυτοί βρίσκουν ότι και αυτοί έχουν όρια, εξαντλούνται ορισμένες φορές και σου λένε: «Επιτέλους, δεν υποφέρεται, επιτέλους δεν είναι ζωή αυτή». Και αρχίζει πλέον η εκδίκηση, αρχίζει πλέον το κούμπωμα, αρχίζει πλέον η έχθρα να υποσκάπτει τα θεμέλια. Βέβαια, θα πει κανείς ότι ο άνθρωπος έχει ορισμένες δυνάμεις.

Είναι αλήθεια αυτό. Ο φυσικός άνθρωπος τα έχει αυτά. Ο υπερφυσικός άνθρωπος είναι ανεξάντλητος, διότι και αυτός αντλεί και είναι ανεξάντλητος. Όποιος μένει φυσικός άνθρωπος, δεν γίνεται υπερφυσικός, δηλαδή δεν γίνεται χριστιανός, όχι στα χαρτιά. Στην ουσία είναι φυσικό να εξαντλείται. Έχει όρια αυτός ο άνθρωπος. Και μέχρι ενός σημείου· από εκεί και κάτω τα πράγματα αλλάζουν. Και υπάρχουμε πολλοί χριστιανοί σε αυτή την κατηγορία. Ο Θεός δεν θέλει τον άνθρωπο με χολή, όχι τη χολή αυτή που έχουμε σαν ένα όργανο που λειτουργεί υπέρ της πέψεως κ.λπ., του καλού του οργανισμού, τη χολή εκείνη που δεν έχει το περιστέρι. Το περιστέρι είναι άχολο.

Αυτό και προτρέπει: να γίνουμε φρόνιμοι ως οι όφεις και ακέραιοι ως αι περιστεραί. Να μην κρατούμε κακία, να ξεχνάμε, να έχουμε τη δύναμη να συγχωρούμε. Διότι ο άνθρωπος, ο χριστιανός άνθρωπος, βάλλεται και για να αντιμετωπίζει αυτά. Αλλά χρειάζεται, όπως είπα γρηγορότερα, από κάπου να αντλεί, να μπορεί να εξαντλείται. Διαφορετικά θα έρθει μια μέρα που δεν θα μπορεί και θα ακολουθήσει τον άλλο δρόμο. Ο άνθρωπος ο οποίος δεν κάνει τίποτα το θρησκευτικό που να βλάπτει τον σατανά, δεν βάλλεται. Ο άνθρωπος όμως ο οποίος κάνει κάτι που βλάπτει τον σατανά στα συμφέροντά του, ο άνθρωπος αυτός βάλλεται. Από εκεί μπορεί να το καταλάβει. Σατανάς είναι, δηλαδή, αληθώς, εάν πειράζεσαι,

βάλλεσαι, εάν αδικείσαι, εάν συκοφαντείσαι, εάν γλωσσοτρώγεσαι, εάν, εάν, εάν, να γνωρίζεις ότι ακολουθείς κάποιο δρόμο που ο σατανάς αυτόν τον δρόμο δεν τον θέλει και θέλει να σε βγάλει, είτε με δικαιολογημένη αιτία είτε με αδικαιολόγητη. Αυτό. Μην το παίρνεις όμως απάνω σου. Θα πρέπει αμέσως να αναγνωρίσεις την αδυναμία σου, ότι: «Κύριε, δεν θα μπορέσω να τα βγάλω πέρα». Ένας Παύλος δεν μπορούσε να τα βγάλει πέρα και έλεγε: «Πάντα ἰσχύω ἐν τῷ ἐνδυναμοῦντί με». Μόνος μου δεν μπορώ να τα βγάλω πέρα. Το λοιπόν, ο άνθρωπος πρέπει να το ξέρει, πρέπει να το γνωρίζει, ότι από τη στιγμή που σκέφτεται να ευχαριστήσει Θεόν, θα ετοιμάσει τον εαυτό του για πειρασμό. Λοιπόν, πετροβολείται, όπως λέμε πολλές φορές, η πορτοκαλιά γιατί κάνει πορτοκάλια.

Πετροβολείται από τα παιδιά του σχολείου η καρυδιά γιατί κάνει καρύδια. Αν δεν κάνει ούτε το ένα ούτε το άλλο, ή ένα άλλο δέντρο, δεν πετροβολείται. Το αντιπαρέρχεται αυτό. Ο σατανάς, λοιπόν, δεν απασχολείται με τους δικούς του. Δεν απασχολείται με τους δικούς του. Αυτούς έχει εξασφαλισμένους. Απασχολείται όμως με όλους τους άλλους που είναι του Εμμανουήλ. Του Μανώλη, όπως λέγει, αυτή είναι του Μανώ. Με αυτούς απασχολείται.

Σε μεγάλο βαθμό και ούτω καθεξής. Είναι λοιπόν, λέγω, ένα πρόβλημα αυτό που θα πρέπει όλους μας να μας απασχολεί. Και ο καθένας από εμάς να εξετάσει, αυτούς που ακούμε αυτή την ομιλία τώρα ή από άλλους που θα ακούσουν. Διότι αυτά που μεταφέρω, τα μεταφέρω από τον Χριστό μου, από το Ευαγγέλιο. Χριστός εν σαρκί και Χριστός στο χαρτί. Ο Χριστός, λοιπόν, από το χαρτί μάς λέει ορισμένα πράγματα πάνω σε αυτό το θέμα, διότι ειδικά αυτό το θέμα, όπως κι άλλα βέβαια, σοβαρό καθεαυτό, απασχόλησε τον Χριστό και τους Αποστόλους. Τους απασχόλησε, διότι και οι Απόστολοι, οι οποίοι άκουγαν από τον Χριστό ότι πρέπει να είναι ανεξίκακοι και ότι πρέπει να συγχωρούν κ.λπ., ήρθαν πολλές φορές σε στιγμή να του ζητήσουν περισσότερες πληροφορίες.

Έχει αποφανθεί και μάλιστα έχει πει και ειδική παραβολή, για να μπορέσει με απλά λόγια να τους πείσει πώς πρέπει να σκέπτονται. Ως επί το πλείστον οι χριστιανοί μας και μπροστά στην εξομολόγηση ακόμη στέκονται με την εξής δικαιολογία: «Άνθρωπος είμαι, δεν μπορώ, πάτερ, δεν μπορώ να το χωνέψω, να το κυκλοφορήσω, να το κάνω». Ναι, σύμφωνος, δεν είσαι άγγελος. Αλλά η εντολή δεν έχει δοθεί παράλογα. Έχει δοθεί βέβαια υπέρ λόγον. Δεν το πιάνει η λογική. «Γιατί να το κάνω;» Αλλά είναι εντολή εφαρμόσιμος. Μπορεί να εφαρμοστεί η εντολή. Ο Χριστός δεν έχει πει πράγματα που δεν εφαρμόζονται, γιατί πρώτα απ’ όλα τα εφήρμοσε ο ίδιος. Ο Χριστός δεν είναι από τους αρχηγούς των θρησκειών των λεγομένων που είπαν να πράξουν οι άλλοι και αυτοί δεν έπραξαν.

Είναι ο ποιήσας και διδάξας. Αυτός που λέει να συγχωρείς και αυτόν τον σταυρωτή σου ακόμη, είναι ο ίδιος που συγχώρεσε τον σταυρωτή Του. Κατά συνέπεια, μας κλείνει το στόμα. Βέβαια, οι άνθρωποι, εμείς το αντιπαρερχόμεθα αυτό και ο σατανάς μάς βάζει: «Ε, καλά, αυτός ήταν Χριστός. Χριστός είσαι εσύ; Εγώ είμαι άνθρωπος, με αμαρτίες στον κόσμο, έχω πάθη και λοιπά». Και έτσι σε φέρνει η καπάκια εκεί και κάθεσαι και λες: «Είσαι δικαιολογημένος να κρατάς και ένα υπόλοιπο για κάποιον, να τον έχεις σε απόσταση, να τον πας στο δικαστήριο, να τον εκδικηθείς, να μάθεις ότι έπαθε κακό, να ευχαριστηθείς» και ούτω καθεξής. Ότι είσαι δικαιολογημένος, και κλείνεις τον Χριστό έξω, ότι ο Χριστός ήταν Θεός και σαν Θεός συγχώρησε. Καλά, εμείς να πάμε λίγο πιο κάτω. Ο Πρωτομάρτυς Στέφανος ήτανε Θεός; Λέει, ήτανε άνθρωπος. Και μάλιστα συγχώρησε με έναν τρόπο, τολμώ να πω, ανώτερον από τον Χριστό.

Άνθρωπος, γι’ αυτό λέω ανώτερος. Ο Χριστός, αν τον βάλουμε ότι σαν Θεός είπε αυτή τη μεγάλη κουβέντα: «Ἄφες αὐτοῖς· οὐ γὰρ οἴδασι τί ποιοῦσι». Χριστός, Θεός, μπορεί, ωραία. Αλλά κι αυτός σαν ανθρωπάκος τώρα, ε; Είπε κι αυτός: «Μὴ στήσῃς αὐτοῖς τὴν ἁμαρτίαν ταύτην». Μην γράψεις, μην λογαριάσεις, μην υπολογίσεις, μην τους ζητήσεις αυτό το κακό που κάνουν εναντίον μου, να μην τους το ζητήσεις. Να μην γίνει δικάσιμος γι’ αυτό το θέμα. Τη μεγάλη κουβέντα. Και αν τα ζυγίσουμε, μπορεί να το βγάλουμε εμείς οι άνθρωποι ότι ήταν μεγαλύτερη κουβέντα αυτή που είπε ο Πρωτομάρτης από του Κυρίου μας. Δηλαδή σχήμα λόγου είναι αυτό το πράγμα, μην το πάρουμε στα σοβαρά. Και εντούτοις, εμείς αυτά τα περνούμε απαρατήρητα και τα αφήνουμε στην άκρη, για να δικαιολογήσουμε τις αδυναμίες μας. Για να δικαιολογήσουμε για ποιο λόγο εμείς δεν ανεχόμεθα, δεν σιωπούμε,

δεν συγχωρούμε, δεν αγαπούμε. Γιατί πρέπει να μην σταθεί ο άνθρωπος στη συγχώρηση, αλλά να προχωρήσει στην αγάπη. Διότι, αν δεν αγαπήσεις τον εχθρό σου, τίποτα ακόμη. Έχεις νυχτώσει απ’ έξω από τα τείχη, δεν έχεις περάσει μέσα ακόμη. Η εντολή είναι: «Ἀγαπᾶτε τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν». Δεν είναι μόνο «συγχωρείτε τους εχθρούς υμών», αλλά «ἀγαπᾶτε τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν». Και εδώ είναι το θέμα το σοβαρό. Πώς να αγαπήσεις αυτόν που σε χολεί ή σε ποτίζει κάθε μέρα, αυτόν που σου σκίζει την καρδιά, αυτόν που σου στραπατσάρει το εγώ, αυτόν που σε ξεφτιλίζει, αυτόν, αυτόν, αυτόν; Πώς είναι δυνατόν αυτό το πράγμα; Και εντούτοις είναι δυνατόν. Αλλά όχι μόνος σου, όμως. Εμείς, εάν συναντούμε δυσκολία στην πράξη αυτής της εντολής, του «ἀγαπᾶτε τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν»,

έχουμε τον τρόπο, τα εργαλεία, το μέσο. Και ποιος είναι αυτός, ποια είναι αυτά; Ο Χριστός. Ο μόνος που δύναται να τροποποιήσει του ανθρώπου το είναι. Από εκεί που μισεί, να αγαπήσει· από εκεί που ζητάει εκδίκηση, να μη ζητήσει· από εκεί κ.λπ. Είναι ο Χριστός. Ο Χριστός μη λαμβανόμενος, ο άνθρωπος είναι κενός, αδύνατος για τίποτα, δεν μπορεί να επιτύχει τίποτα μόνος. Ο Χριστός που είπε: «Χωρὶς ἐμοῦ οὐ δύνασθε ποιεῖν οὐδέν», δεν έκαμε λάθος. Είπε αλήθεια, είπε σωστά, αλλά εμείς μένουμε μακριά. Όταν βλέπεις τον ιερέα και βγαίνει με τον Χριστό στην πύλη και εσύ παίρνεις, κι εγώ, το αντίδωρο, είναι φυσικό να μην μπορείς ποτέ να γίνεις χριστιανός, γιατί ο Χριστός κάνει χριστιανούς. Πόσο τον Χριστό τον λαμβάνεις; Το «γεύσασθε καὶ ἴδετε ὅτι χρηστὸς ὁ Κύριος» σου

είναι χρήσιμος ο Κύριος, σου είναι απαραίτητος ο Κύριος. Το να έχεις ανάγκη δεν το εφαρμόζεις. Πώς είναι δυνατόν να γίνεις χριστιανός; Πώς είναι δυνατόν να είσαι σπλάχνα οικτιρμών; Πώς να έχεις οφθαλμούς αγνούς, να έχεις χέρια καθαρά και πόδια άγια; Πώς είναι δυνατόν; Πως τον Άγιον Ιησού δεν τον παίρνεις, είναι δυνατόν; Δεν είναι. Δεν τροποποιείται ο άνθρωπος, δεν γίνεται ο άνθρωπος, και το θεωρεί τραβηγμένο, το θεωρεί αδύνατο, υπερβολικό. Πώς δεν είναι; Είναι πολύ φυσικό, φυσικότατο. Δεν το κάνω εγώ, το κάνει Αυτός. Το κάνει Αυτός, μου δίνει τη δύναμη Αυτός και βλέπω διαφορετικά. Γιατί ο σατανάς, όπως έχω πει μια άλλη φορά, είναι έμπορος οπτικών ειδών. Γυαλάδικο έχει ο διάβολος και βάζει τα ανάλογα γυαλιά στον καθένα, να τα βλέπει και να τα δικαιολογεί, και τις αδυναμίες του και τις πτώσεις του και όλα. Γιατί, ξέρετε, ο άνθρωπος αμαρτάνει ή παραμένει στην αμαρτία, εφόσον έχει ερμηνεύσει πρώτα ότι αυτό μπορεί να γίνει και έτσι.

Θα συνηγορήσει στη συνείδησή του, θα πει «ναι», θα υπογράψει στη συνείδησή του ότι μπορεί να γίνει και έτσι. Και έτσι γίνεται. Είναι ειδικά γυαλιά, βάζει ο σατανάς αυτά στον άνθρωπο και του δικαιολογεί την αμαρτία. Γιατί να μείνει στην έχθρα, γιατί να μην πει την καλημέρα, γιατί να μην συγχωρεί, γιατί να μην ζημιωθεί στον κόσμο τούτο, γιατί να μην ικανοποιήσει την αδυναμία του άλλου; Το γιατί του το δικαιολογεί και προχωράει και μένει στη θέση του εκεί πέρα και τον ξεγελάει. Όταν όμως ο άνθρωπος πάει στον Χριστό και του βάλει τα δικά Του τα γυαλιά, θα δει: «Πόσο πλανεμένος ήμουν!» Δεν ζητήσαμε ποτέ στην προσευχή μας ο Χριστός να μας δείξει τον εαυτό μας, δεν το ζητήσαμε ποτέ. «Κύριε, δείξε μου τον εαυτό μου». Και μια άλλη προσευχή, άλλη φορά: «Κύριε, δείξε μου τον εαυτό Σου», για να καταλάβει ο άνθρωπος περί τίνος πρόκειται.

Με τα δικά του τα γυαλιά, τα οποία πάντοτε είναι θάμπα, είναι αστιγματικά, είναι, είναι, είναι, δεν βλέπουν. Έχει δικά Του γυαλιά ο Χριστός, που βάζει στον άνθρωπο και του δικαιολογεί με τον δικό Του τρόπο γιατί πρέπει να γίνει έτσι. Και τότε επαφίεται και σηκώνει τα χέρια επάνω. Που και πάλι είναι ο άνθρωπος εγωιστής, ζητάει το γιατί. Δεν είναι γιατί. Όπου μιλεί ο Χριστός, δεν έχει γιατί. «Όπου Θεός, εκεί οὐδὲ ἔχει θέσιν τὸ πῶς», λέγει ο θείος Χρυσόστομος. Μη ρωτάς πώς και γιατί. Θεός ομιλεί, δεν κάνει λάθη ο Θεός. Κάνε υπακοή και εν τω τόπω σου έχεις τον μισθό σου. Αλλά εμείς, διότι δεν κάνουμε υπακοή, γι’ αυτό ακριβώς έχουμε όλα αυτά τα επακόλουθα. Αν πιάναμε αυτά που λέγει ο Θεός, παραδείγματος χάριν «ἀγαπᾶτε τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν», συγχωρείτε, από την καρδιά μάλιστα, όχι από τα χείλη, τόσα άλλα πράγματα που λέει.

Επηρεάζοντας εμάς. Και, και, και, και, αν τα παίρναμε... Όταν λέει ο Θεός, ποιος είμαι εγώ ο οποίος θα τα συζητήσω αυτά τα πράγματα και δεν θα τα εφαρμόσω; Νομίζω ότι θα έπρεπε να τρέμει. Γιατί καμιά φορά εδώ καλούμεθα να ακούσουμε στον πατέρα μας. Είναι μεγάλο πράγμα να κάνεις υπακοή στον γονιό σου. Είναι ευχή μεγάλη και ευλογία από τον Θεό. Αλλά μπορεί και σαν άνθρωπος κάποτε να σου πει κάτι στραβό και εκ των υστέρων να ζητεί συγγνώμη, να πει: «Ναι, έκαμα λάθος». Εγώ είμαι υποχρεωμένος να το κάνω. Και στραβό αν είναι, αν θέλω να έχω ευλογία από τον Θεό, πρέπει να το κάνω, έστω και αν είναι στραβό. Αλλά μπορεί αυτός να είπε κάτι στραβό. Ο Πατέρας όμως που είναι στον ουρανό δεν έχει πει στραβό. Στραβά δεν υπάρχουν εκεί. Δεν υπάρχει τίποτα που θέλει διόρθωμα, τίποτα που πρέπει να συζητηθεί. Τα πάντα είναι σωστά.

Θέλουν να εφαρμοστούν, ανθρώπινα να τα εφαρμόσουν, χωρίς συζήτηση. Και παρακάτω θα το δεις μόνος. Θυμόσαστε τους λεπρούς; Τι τους είπε; Να πάνε να δείξουν εαυτούς τοις ιερεύσι. Θυμόσαστε τον τυφλό; Τι του είπε; Να πάει να νιφθεί στην κολυμβήθρα του Σιλωάμ. Δεν του είπε ότι «ξέρεις, να πάτε, θα γίνετε καλά στον δρόμο» ή «να πας και, ξέρεις, να νιφθείς και θα γίνεις καλά». Δεν είπε τίποτα τέτοια πράγματα. Σε αυτά σταματάει η λογική. Όταν ένας άνθρωπος ταπεινός θα υπακούσει να το κάνει, όλοι οι άλλοι ας μη σκάζουν στο συζήτημα «γιατί» και λοιπά, μένει η υπόθεση. Και αυτοί «ἐν τῷ ὑπάγειν» εκαθαρίσθησαν, στην οδό της υπακοής. Αυτό λείπει από τον χριστιανό σήμερα. Και οι προχωρημένοι χριστιανοί αυτή την απλή υπακοή στον νόμο του Θεού, στο Ευαγγέλιο, στην Εκκλησία και στους πατέρες δεν την έχουμε. Γι’ αυτό και δεν έχουμε πρόοδο.

Γι’ αυτό και είμαστε ξεροί όλοι, στο σύνολό του. Βέβαια, μια λεπτομέρεια λοιπόν της ανεξικακίας. Θα ρωτώ εγώ τον εαυτό μου: «Είμαι ανεξίκακος; Παλεύω να είμαι ανεξίκακος;» Παλεύω. Πόσο θα έπρεπε αυθόρμητα να είμαι ανεξίκακος. Λένε καμιά φορά: «Μα νερό έχεις στις φλέβες σου, δεν έχεις αίμα επάνω σου;» Ο χριστιανός δεν έχει αίμα επάνω του; Πρώτον, έχει αίμα, αλλά το αίμα εκείνο που ερεθίζει, το αίμα που ζητά εκδίκηση, το αίμα που τον βάζει τον άλλον στη θέση του, κάθε φορά βγαίνει ο ίδιος από τη θέση του. Αυτά δεν τα έχει ο χριστιανός. Είμαστε τέτοιοι; Δεν είμαστε. Δεν αντέχουμε τον πειρασμό. Θα πούμε τον λόγο μας ή, κι αν δεν τον πούμε, θα τον κρατήσουμε μέσα σαν δηλητήριο. Πόσο θα πρέπει να είναι σαν να μην έγινε τίποτα. Τι έγινε;

Ο Χριστός μας το απόγευμα του Πάσχα περπατούσε προς Εμμαούς. Τι συζητούσαν αυτοί οι καημένοι δύο, ο Κλεόπας με τον Λουκά; «Μου λέει, πια, πες μου», λέει, «πείτε μου, σας παρακαλώ», λέει, «τι συζητείτε μεταξύ σας και είστε έτσι σκυθρωποί;» Γυρίζουν να βλέπουν αυτόν, Γαλιλαίο, πρωτευουσιάνον από μέσα. «Σὺ», του λένε, «μόνος παροικεῖς ἐν Ἱερουσαλὴμ και δεν ξέρεις τα γενόμενα;» Αμέσως τους έβρισε και αμέσως πήρε να ξέρεις περί τίνος πρόκειται και εσύ να είσαι κατηφής αυτή την ώρα. Και γυρίζει ο Χριστός και λέει: «Ποια είναι; Σαν τι έγινε, ρε παιδιά; Δεν ξέρω τίποτα». Τι λέει, δεν ξέρει τίποτα; Δεν είσαι εσύ που σε φτύσανε; Δεν είσαι εσύ που οι τρύπες είναι, ενώ, πες, ακόμη δεν κλείσανε; Δεν είσαι εσύ που σου χτυπήσανε το μπεις; Δεν είσαι εσύ; «Εγώ είμαι, αλλά τα ξέχασα αυτά τα πράγματα. Δεν θυμάμαι τίποτα, τίποτα». Πώς δεν τα θυμάσαι; Για να μάθω και εσάς να μην θυμόσαστε.

Ο άνθρωπος ακόμη που θυμάται τι του κάμανε, τι του είπανε, τι λένε και λοιπά, δεν είναι καν χριστιανός. Και πρέπει να προσέχεται να κοινωνεί. Μακριά. Θα ταπεινωθεί, θα δεχτεί όλους τους εμπτυσμούς και τους κολαφισμούς του Ιησού και τότε θα προσέλθει. Διαφορετικά, όχι. Και αν προσέλθει, δεν θα λάβει τίποτα, διότι δεν έχει ετοιμάσει το ανάλογο δοχείο. Δεν μπορεί ο άνθρωπος, όταν δεν καλλιεργεί αυτό μέσα, δεν στραπατσάρει τον άνθρωπο, να στραπατσάρει τον εαυτό του. Σαν ένα βρομόπανο να τον πετάει εκεί στην άκρη τον εαυτό του: «Αυτός είσαι». Να λέει σαν εκείνο που έλεγε ο Ιωσήφ ο Αιθίοψ: «Βρε σκυλάραπα, τι θέλεις εσύ με τους ανθρώπους;» Και έλεγε στον εαυτό του, τον εαυτό του, γιατί ήταν μαύρος αυτός ο Αιθίοψ.

Τον έλεγε σκυλάραπα. Λέει: «Σκυλάραπα, τι θέλεις εσύ με τους ανθρώπους;» Τους άλλους τους έλεγε ανθρώπους, τον εαυτό του τον λέει σκυλάραπα. Αυτό πρέπει να το καταλάβει, να το παραδεχτεί ο άνθρωπος. Είναι συμφέρον του ο άνθρωπος να πειραστεί, να βριστεί, να εξευτελιστεί. Είναι συμφέρον του. Και από αυτόν τον οποίον υποφέρει θα πρέπει να έχει υπόψη του πολλά πράγματα. Θα πρέπει να τον έχει περί πολλού, αυτόν που χρησιμοποίησε ο διάβολος για να του κάνει αυτή τη μαρτυρική ζωή στον κόσμο του. Ευεργέτης του είναι, ο υπ’ αριθμόν ένα φίλος του, ευεργέτης του, και στο χαρτάκι που γράφει, όπου πάει στην εκκλησία, τα ονόματα, πρώτο πρέπει να είναι αυτού. Αυτής της γλώσσας που είναι δηλητήριο εναντίον, αυτών των χεριών που είναι δηλητήριο εναντίον, αυτών των ματιών, αυτού του είναι. Θυμόσαστε εκείνον τον γέροντα ο οποίος πέθαινε;

Μαζεύτηκαν πολλοί να τον δούνε και μεταξύ αυτών ήτο και ένας ο οποίος μια ολόκληρη ζωή δεν δούλευε και του έκλεβε αυτού του γέροντος το εργόχειρο και τρέφετο. Και αυτός ήξερε ότι ο άλλος του κλέβει το ψωμάκι και τον ιδρώτα του και είπε στον εαυτό του: «Βάλε ζόρι να δουλεύεις για δύο, γιατί βλέπεις τώρα έχουμε και μουσαφίρη». Και ερχόταν ο άλλος και έκλαιγε και έβγαλε τους άλλους έξω και του έσφιξε τα χέρια και του τα φίλησε και του είπε: «Ευχαριστώ αυτά τα χέρια. Να μείνουν άγια, να μείνουν άγια, που με στέλνουν σήμερα στον Χριστό μου». Τι ήταν η απάντηση; Πού έχουμε εμείς τέτοια πράγματα; Στη Ρώμη, τον άλλον πήγαιναν να τον εκτελέσουν το πρωί και συνήντησε την κοπελίτσα που τον είχε καταδώσει. Ήταν μια υπηρέτρια σε κάποιον και είχε βγει να πάρει γάλα, προφανώς.

Πρωί, και τη συνήντησε και παρακάλεσε το απόσπασμα να σταματήσει και να την κρατήσουν. Επιθυμία του ήτανε. Σταμάτησαν και της ζήτησε τα χέρια να της φιλήσει, και μάλιστα το δεξί που έγραψε εναντίον του, και σήμερα θανατώνεται και συναντάται με τον Χριστό. Και τα φίλησε και ζήτησε να του βγάλουν το δαχτυλίδι, να το βάλουν σε αυτό το χέρι που έκανε αυτό το αγαθό σε μένα. Καταλάβατε; Δεν έχουμε εμείς τίποτα. Ο Άγιος Ιγνάτιος ο Θεοφόρος είχε διωχθεί και τον πηγαίνανε στη Ρώμη να τον ρίξουν στα θηρία. Κόσμος έτρεξε μπροστά να βρει κόσμο άλλον να τον ελευθερώσει. Και γράφει γράμμα, το διαβάζετε, υπάρχει μέχρι σήμερα: «Τολμήσει κανείς», λέει, «θα είναι αντίχριστος εάν πάει και με εμποδίσει να μην γίνω σίτος Θεού, γλυκός άρτος στα δόντια των λιονταριών».

Ούτε κατάρα, ούτε χολή, ούτε τίποτα. «Τον Θεό να το βρούνε» και τα λοιπά και τα λοιπά. Έχουμε εμείς δείγματα τέτοια; Δεν την έχουμε, αγαπητοί μας, εμείς αυτή την ανεξικακία. Και εκείνο που είναι το κακό: το «δεν την έχω», δεν την έχω, αλλά αγωνίζομαι να την αποκτήσω. Αυτό το θέμα ούτε καν το έχω προσδιορίσει, ότι αυτό είναι κάτι βασικό. Δεν χωράει ο άνθρωπος στον παράδεισο με χολή, δεν υπάρχει τίποτα εκεί πέρα. «Δεν μπορώ». Δεν σου είπα εγώ αν μπορείς. Εγώ σου είπα αν θέλεις. Εγώ σου είπα ότι «χωρὶς ἐμοῦ οὐ δύνασθε ποιεῖν οὐδέν». Πώς εσύ λοιπόν περιμένεις να κάνεις κάτι χωρίς εμένα; Αλλά μου το ζήτησες εμένα; Εγώ να ’ρθεις ένα βράδυ και μου είπες: «Χριστέ μου, ξέρεις ότι εγώ έχω πικραθεί από τον άνθρωπο αυτό».

Το μαχαίρι στην καρδιά με ρανίδα και μου το στρίβει, έτσι, τόσα χρόνια και λοιπά. Έχεις πει: «Εγώ να τον αγαπήσω αυτόν και να προσεύχομαι γι’ αυτόν; Πες μου πώς θα το κάνω. Θέλω να το κάνω, μα δεν το μπορώ. Φώτισέ με». Αλλά πού να βγει το θέλω από τη μέση; Εκδίκηση ναι, παράκληση για εξόντωση ναι, ικανοποίηση ναι. Αλλά αυτό δεν το θέλουμε. Και εφόσον ο Χριστός θέλει δι’ αυτού του τρόπου σωτηρία μας, δεν το θέλουμε. Ξέρετε τι είναι να πάω στον γιατρό, παθών, και να υποδεικνύω τρόπο στον γιατρό; Ο γιατρός μού λέει: «Θα εγχειριστείς τούτες τις μέρες και θα περάσεις από εδώ» και λοιπά. Θα περάσεις από το μάρμαρο και εγώ να υποδεικνύω τρόπο στον γιατρό, ότι όχι, δεν θα γίνει αυτό, και πεθαίνω. Είναι θρησκό να πεθαίνει; Πώς σε όλα τα άλλα παραδιδόμεθα, σε αυτό δεν παραδιδόμεθα, διότι είναι το εγώ στη μέση. Αυτό, λοιπόν, απασχόλησε, όπως σας λέγω, όχι εμάς τώρα, απασχόλησε όλους. Και ο Χριστός κατ’ εξοχήν κήρυξε αυτή την ανεξικακία, αυτή τη συγχωρητικότητα.

Άκουγαν οι Απόστολοι. Και ο Πέτρος κάποτε, όπως αναφέρει στο 18ο κεφάλαιο του Ματθαίου, ο Πέτρος κάποτε του έθεσε το ερώτημα του Χριστού μας. Διότι υπήρχε μια, πώς να την πούμε, έτσι έλεγαν εκεί πέρα οι διάφοροι ραβίνοι και, και, και, ότι μπορεί ο άνθρωπος να συγχωρήσει, ξέρω εγώ, μια, δυο, τρεις φορές, αλλά όχι παραπάνω. Μάλιστα, αν διαβάσετε στον προφήτη Αμώς, στο πρώτο κεφάλαιο, στίχος 3, ή στον Ιώβ, στο λγ΄ κεφάλαιο, στίχος 29, θα βρείτε ότι υπήρχε λόγος που συγχωρούσαν τρεις φορές, μέχρι εκεί. Έπειτα άρχιζε η εκδίκηση. Ο Πέτρος, ο οποίος άκουγε αυτή τη θεωρία του Χριστού τώρα και τη θεωρία των τριών την έβγαζε στην άκρη, επήρε

θάρρος και τον ερώτησε κάποτε — το διαβάζουμε στο 18ο του Ματθαίου αυτό, στίχος 21 — τα εξής: «Τότε προσελθὼν αὐτῷ ὁ Πέτρος εἶπε· Κύριε, ποσάκις ἁμαρτήσει εἰς ἐμὲ ὁ ἀδελφός μου καὶ ἀφήσω αὐτῷ; ἕως ἑπτάκις;» Τρεις ξέρανε, τώρα σου λέει επτά θα είναι εντάξει. «Ἕως ἑπτάκις;» Λέγει αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς: «Οὐ λέγω σοι ἕως ἑπτάκις, ἀλλ’ ἕως ἑβδομηκοντάκις ἑπτά». Δηλαδή πάντοτε, δηλαδή αιωνίως. Αυτό είναι δύσκολο και έχετε ακούσει πολλές φορές θεωρία τη δικιά μας: «Το πολύ Κύριε ελέησον το βαριέται και ο Θεός». Λέμε εμείς μια, δυο, τρεις, μα και λέμε και κάτι από πάνω δικό μας. Το ξέρετε τι λέμε. Αυτά όμως δεν είναι σωστά. Θα μου πείτε: γιατί ο άνθρωπος συμπεριφέρεται έτσι;

Σας είπα γρηγορότερα, εξαντλείται, δεν έχει υπομονή άλλο. «Δεν μπορώ άλλο, έσκασα, δεν υποφέρεται». Γιατί σφίγγεσαι έτσι, γιατί στριμώχνεσαι έτσι, γιατί δεν αντλείς, δεν λαμβάνεις δύναμη, δεν έχεις αντοχή άλλη; Γι’ αυτό ακριβώς την παθαίνεις σε αυτή τη δουλειά. Για κάνε εκείνο που είπα γρηγορότερα. Έλα στο Χριστό, ζήτησε από Αυτόν, κοινώνησε το Χριστό, πάρε σπλάχνα οικτιρμών, πάρε νουν Χριστού, πάρε καρδίαν Χριστού, πάρε καρδίαν Χριστού, να ιδείς πώς θα τα βλέπεις τα πράγματα και πώς θα δικαιολογούνται αυτά που σου λέει ότι έτσι πρέπει να γίνει. Θα δεις, αμέσως θα αρχίσεις να τον λυπάσαι τον εχθρό σου. Τον έβαλε ο σατανάς τον καημένο στο χέρι. «Θεέ μου, μην τον πάρεις πριν μετανοήσει. Εγώ ας αδικηθώ. Ας μου πάρει και ένα μέτρο χώρα. Ας ζημιωθώ και στο δεύτερο διαμέρισμα, αντί να είμαι στο προσήλιο. Ας με έβαλε ο αδελφός μου στο άλλο, ας με αδικεί ο πατέρας μου, ας μου έκανε αυτό. Ας μην πάει στην κόλαση, Κύριε. Πόσο θα ζήσουμε εδώ πέρα;»

Φιλοσοφία αμέσως. Μπαίνει άλλο πνεύμα μέσα, τα βλέπεις διαφορετικά, μαλακώνεις, σου έρχεται ο ύπνος σου και λοιπά, και τον άλλον δεν τον βλέπεις σαν εχθρό. Αλλά, λέγω, δεν υπάρχουν αυτά τα πράγματα σε μας. Εν πάση περιπτώσει, το σημείο αυτό έχει μια συνέχεια, όπως θα ακούσουμε. Πάντως ο Χριστός μας του είπε, του Πέτρου, ότι τα πράγματα δεν έχουν έτσι όπως τα σκέπτεται και του είπε ότι θα πρέπει να συγχωρεί πάντοτε στη ζωή του, πάντοτε στη ζωή του. Ο θείος Χρυσόστομος, στην περίπτωση αυτή, στο «ἑβδομηκοντάκις ἑπτά» που απήντησε ο Κύριος, λέγει στο οικείο μέρος το εξής: «Οὐκ ἀριθμὸν θεὶς ἐνταῦθα». Δεν είπε να συγχωρείς πενήντα, εκατό, διακόσιες, πεντακόσιες, χίλιες. «Οὐκ ἀριθμὸν θεὶς ἐνταῦθα, ἀλλὰ τὸ ἄπειρον... καὶ ἀεί».

Ὥσπερ γὰρ τὸ μυριάκις, τὸ πολλάκις δηλοῖ — μυριάκις, πολλές φορές δηλοῖ — οὕτω καὶ ἐνταῦθα, τὸ ἑβδομηκοντάκις, αιωνίως. Δεν χωράει να πεις ότι εξηντλήθησαν τα όρια. Δεν εξαντλούνται για το χριστιανό τα όρια. Αν, λέγω, επαναλαμβάνω, καταλαμβανόμεθα ενίοτε εξ απροόπτου και συμπεριφερόμεθα όχι χριστιανικά και μετανοούμε εκ των υστέρων και αναζητούμε τρόπο να βρούμε, να πούμε συγγνώμη ή να πάμε να εξομολογηθούμε κλπ., είναι διότι δεν είμαστε έτοιμοι. Γιατί, όταν ο άνθρωπος είναι έτοιμος ότι κάπου θα χτυπηθεί, κάπου θα του βάλουνε πεπονόφλουδα, κάπου θα τον ρίξουνε, παίρνει τα μέτρα του και είναι έτοιμος. Όταν όμως είναι κοιμισμένος...

περιμένει να του πηγαίνουνε πάντοτε όλα καλά και του συμβεί κάτι, και ένα λόγο τόσο δα να ακούσει, αμέσως θα χάσει τον ύπνο του για μια βδομάδα, γιατί δεν είναι έτοιμος. Ο άνθρωπος πρέπει να είναι έτοιμος. Ο Δαβίδ λέει: «Ήμουνα πάντοτε έτοιμος» και έτσι δεν με συνέλαβε ο εχθρός, δεν με κατέλαβε ο εχθρός. Αυτό λοιπόν το αιωνίως εμείς δεν το έχουμε οι χριστιανοί. Έχουμε συγχωρήσει πολλές φορές και τώρα μπορεί να συγχωρούμε, αλλά με όρους, όχι άνευ όρων. Πώς το λένε; Άνευ όρων. «Ἑβδομηκοντάκις ἑπτά». Πάντοτε θα συγχωρήσεις, εφόσον σε πειράζουν, σε βλάπτουν, σε αδικούν. Είναι δύο περιπτώσεις, θα σας πω πιο κάτω, που μπορεί ο άνθρωπος να μην συγχωρήσει, αλλά υπάρχει ειδικός λόγος στην περίπτωση αυτή. Εν πάση περιπτώσει, ο Χριστός μας κατάλαβε ότι δεν πρόκειται να τους πείσουν τα λόγια αυτά, η απάντηση δεν ήταν γεμάτη γι’ αυτούς, γι’ αυτό και είπε και μια ειδική παραβολή

η οποία μένει και για μας. Ακούστε τι λέγει η παραβολή. Δεν την ξέρετε οι περισσότεροι, αλλά απλώς για το ιστορικό. Είμαι στο 23ο εδάφιο του 18ου κεφαλαίου του Ματθαίου. «Διὰ τοῦτο ὡμοιώθη ἡ Βασιλεία τῶν Οὐρανῶν ἀνθρώπῳ βασιλεῖ, ὃς ἠθέλησε συνᾶραι λόγον μετὰ τῶν δούλων αὐτοῦ». Βασιλεία των Ουρανών: ένας βασιλιάς ηθέλησε να κάνει λογαριασμό με τους δούλους του. «Ἀρξαμένου δὲ αὐτοῦ συναίρειν», άρχισε να λογαριάζεται, «προσηνέχθη αὐτῷ εἷς ὀφειλέτης μυρίων ταλάντων». Προσηνέχθη, τον φέραν. Προσηνέχθη, τον φέραν στο αυτόφωρο. Προσηνέχθη, δεν ήρθε μόνος του να λογαριαστεί, δεν ήρθε μόνος του να έρθει να πληρωθεί οφειλή. Προσηνέχθη. Εδώ, αν θα μπορούσα να το βάλω αυτό το «προσηνέχθη», θα μπορούσα να το βάλω σε πολλά μέρη.

Πηγαίνει σε πολλά μέρη. Ξέρετε, πολλές φορές πολλοί μας διερχόμεθα αναγκαστική προσγείωση. Άνθρωποι απρόσιτοι, άνθρωποι ασυζήτητοι, άνθρωποι που μας κλείνουν εκ προοιμίου χιλιόμετρα μακριά, που δεν δέχονται τίποτα, πολλές φορές από ανωτέρα βία καθηλώνονται. Ένα καρκινάκι, ένα φυματιάκι, ένα ξεροβήχι, ένα οικονομικό ναυάγιο, ένας σεισμός, ένα ξεροβήχι. Τον βλέπεις και καθηλώνεται, τον βλέπεις και προσγειώνεται. Αρχίζουν τα πράγματα να αλλάζουν. Αναγκαστική προσγείωση. Αυτό βέβαια ο Θεός δεν το θέλει. Ενίοτε όμως το εκμεταλλεύεται αυτό το πράγμα και τον βοηθάει τον άνθρωπο. Γιατί, ξέρετε, είναι ορισμένα σκληρά, λεγόμενα καρύδια, και χρειάζονται σεισμοί ειδικοί να γίνουν για να μπορέσουν να

μπορέσει να διεισδύσει ο Χριστός μέσα σε αυτούς και το φως του Χριστού. Λοιπόν, και έτσι, κατά αυτήν την έννοια, εκβιάζονται. Γνωρίζω ανθρώπους, μέσα στα τριάντα τόσα χρόνια που διακονώ αυτή τη δουλειά, οι οποίοι, σε δύσκολες στιγμές που τα πάντα έκλεισαν, η επιστήμη τούς εγκατέλειψε, η κοινωνία και οι δικοί τους τούς εγκατέλειψαν, έκαμψαν το γόνυ, βάλαν το γόνατο κάτω, μετενόησαν και ζήτησαν συγγνώμη από τον Χριστό για τη σκληρότητά τους και για την αδιαφορία τους. Μέχρι τότε, και τα πράγματα άλλαξαν. Εδώ παρουσιάζει αυτόν, κατά τη συνέχεια: «προσηνέχθη αὐτῷ εἷς ὀφειλέτης μυρίων ταλάντων». Μύρια τάλαντα ίσον 10.000. Τα μύρια, έτσι δεν είναι; Μύρια. Μυριάς είναι 10.000.

Χιλιάδες τάλαντα, δηλαδή δύο εκατομμύρια τριακόσιες δέκα χιλιάδες λίρες στερλίνες. Κάθε χρυσή λίρα είχε τότε που τα έλεγε ο Χριστός αυτά πέντε χιλιάδες επτακόσιες εβδομήντα πέντε δραχμές. Δηλαδή η υπόθεση περίπου, τα μύρια τάλαντα, είναι 57,5 εκατομμύρια, 60 εκατομμύρια, ως προπολεμικά, του Χριστού εκατομμύρια. Καταλαβαίνετε δηλαδή τι ποσόν είχε αυτό και αν ήταν δυνατόν ποτέ αυτό το ποσό να πληρωθεί. Πού να πληρωθεί; Ένας άνθρωπος ναυαγισμένος από όλες τις πλευρές, πού να τα βρει αυτά τα πράγματα να τα πληρώσει; Ξέρετε, ο άνθρωπος, όταν μένει μακριά, έστω και αν είναι χρεοφειλέτης ειδικός, σκέπτεται παρεμπιπτόντως το χρέος.

Δεν το αντιμετωπίζει τόσο, όσο βρεθεί στο δικαστήριο να αντιμετωπίσει το χρέος. Τότε τα πράγματα αλλάζουν. Τα βλέπει πιο σκληρά, τα βλέπει στην πραγματικότητα και πλέον διαλύεται. Μπροστά λοιπόν πλέον στην υπόθεση αυτής της πραγματικότητας ευρέθηκε αυτός, όταν προσηνέχθη. Γιατί κι εμείς θα προσαχθούμε. Δεν πάμε μόνοι μας, θα μας πάνε στο δικαστήριο. Οχτώ χέρια και οχτώ πόδια ενώνονται για να μας πάνε εκεί που δεν θέλουμε να πάμε. Που χτυπάμε ξύλο εμείς και «κουνήσου από τον τόπο σου» και «μη μου το λες». Και εντούτοις είναι πραγματικότητα ότι θα πάμε μια ημέρα και θα βρεθούμε σε αυτό το δικαστήριο αντιμέτωποι. Εν πάση περιπτώσει, «προσηνέχθη αὐτῷ εἷς ὀφειλέτης μυρίων ταλάντων». Έγινε ιδιαιτέρως η συζήτηση να πληρώσει. «Μὴ ἔχοντος δὲ αὐτοῦ ἀποδοῦναι, ἐκέλευσεν αὐτὸν ὁ κύριος αὐτοῦ πραθῆναι»

«καὶ τὴν γυναῖκα αὐτοῦ καὶ τὰ τέκνα αὐτοῦ». Δεν ξέρω εάν ξέρετε ότι στην Παλιά Διαθήκη υπήρχαν εντολές και πουλιόνταν οι άνθρωποι. Αν διαβάσετε, παραδείγματι, στη Δ΄ Βασιλειών ή Β΄ Βασιλειών, κατά αναλογία τι Παλαιά Διαθήκη έχετε, στο Δ΄ 1 θα βρείτε δικαιώματα πωλήσεως. Εάν διαβάσετε στο Λευιτικό, το 25ο κεφάλαιο, στίχος 39, θα βρείτε δικαιώματα πωλήσεως. Εάν διαβάσετε στον Αμώς, 2,6, θα βρείτε δικαιώματα πωλήσεως. Να πουληθεί αυτός, να πουληθεί η γυναίκα του και τα παιδιά του, «καὶ πάντα ὅσα εἶχε, καὶ ἀποδοθῆναι», και να πάρει αυτός τα χρήματά του, το ποσό

αποζημίωσή του. «Καὶ ἀποδοθῆναι». Τελεία. Μπροστά σε αυτή τη σκληρή πραγματικότητα γονάτισε. Όπως σας είπα γρηγορότερα: «Πεσὼν οὖν ὁ δοῦλος προσεκύνει αὐτῷ λέγων· Κύριε, μακροθύμησον ἐπ’ ἐμοὶ καὶ πάντα σοι ἀποδώσω». Πού πάνε; Από πού θα τα αποδώσει; Έχει όμως την πρόθεση να πληρώσει. Αλλά πώς να πληρώσει; Θέλω να γνωρίζετε στο σημείο αυτό ότι η αμαρτία, εν προκειμένω τα μύρια τάλαντα, είναι το πολύ χρέος του ανθρώπου προς τον Θεό. Δεν πληρώνεται η αμαρτία ούτε με χρυσόν ούτε με άργυρον, μόνο με μετάνοια. Αυτό δέστε το καλά.

Με χρυσόν ούτε με άργυρον πληρώνονται οι αμαρτίες. Με μετάνοια μόνο. Καμία άλλη λύση δεν υπάρχει. Ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης, ερωτηθείς ποια αμαρτία δεν συγχωρείται, απήντησε: «Η αμετανόητος και η ανεξομολόγητος». Για όποια αμαρτία δεν μετανοήσεις, δεν παραδεχτείς ότι την έκανες ή δεν την εξομολογηθείς, με τη σκέψη την πλανημένη ότι θα την ξεπλύνεις, θα την πληρώσεις, θα ικανοποιήσεις τη δικαιοσύνη του Θεού με κάποιον άλλον τρόπο δικό σου — ή θα νηστεύσεις ή θα εγκρατευτείς ή θα παρθενέψεις ή θα δώσεις ελεημοσύνη και λοιπά — ψέματα όλα του σατανά. Και οπότε δεν απαλλάσσεσαι της αμαρτίας. Την αμαρτία θα τη μετανοήσεις, θα την εξομολογήσεις.

Οι εξομολογημένες αμαρτίες δεν υπάρχουν. Όλες οι άλλες υπάρχουν και θα υπάρχουν. Προσέξτε τούτο: αναζητήσετε στο υπέδαφος της ψυχής σας μήπως φαινομενικά έχετε χριστιανισμό και στο υπέδαφος έχετε ογκόλιθους, όπως αναφέρει σε μια άλλη παραβολή, αν ενθυμείσθε την παραβολή του Σπορέως, που στο υπέδαφος υπήρχαν ογκόλιθοι. Αυτό λέγει εδώ. Μην πλανηθεί κανείς ότι θα μπορέσει να τακτοποιήσει το θέμα του αυτό. Δεν μπορεί να το τακτοποιήσει, ει μη μόνον εάν κλίνει το γόνυ, πράγμα το οποίο έκανε αυτός. Έκλινε το γόνυ αυτός ο άνθρωπος. Και αν ήθελε ο άνθρωπος να εξετάσει τον εαυτόν του

μία ώρα μόνο, μέσα θα βρήκε όσες οι τρίχες της κεφαλής του αμαρτίες, εν λόγω, εν έργω, εν διανοία. Όχι σε ώρα, όχι σε εβδομάδα, όχι σε μήνα, όχι σε χρόνο, όχι σε χρόνια, όχι εκ νηπιότητος. Δεν ξέρω τι υπάρχουν. Και ποιος ξέρει τώρα να τα πει αυτά τα πράγματα στον εξομολογητή; Ποιος τα θυμάται, τι έχει κάνει; Θυμάμαι στα χοντρά-χοντρά, τα μεγάλα-μεγάλα. Και πάλιν πολιτευόμεθα ανάποδα. Λέμε τα ψιλά-ψιλά, αλλά δεν λέμε τα χοντρά-χοντρά. Είναι άνθρωποι οι οποίοι έχουν εξομολογηθεί μικρά πραγματάκια. Τα μεγάλα, τα οποία ξέρουν, τα παιδικά μεγάλα ή τα αρχικά ή ηλικιακά, αυτές δεν τις έχουν εξομολογηθεί και παραμένουν. Γιατί, όπως ξέρετε, ο άνθρωπος αμαρτάνει με τη

γλώσσα, με το μάτι, με την ακοή, με το χέρι, με τη σάρκα, με το νου, με, με, με. Ο Ιώβ λέγει: «Εάν η ζωή του ανθρώπου είναι μία ημέρα, είναι ο άνθρωπος αμαρτωλός». Και μάλιστα λέγει σε ένα άλλο μέρος ότι πώς είναι δυνατόν ο άνθρωπος, ο γεννημένος από γυναίκα, να μην είναι αμαρτωλός; Και εφόσον ο Θεός, λέγει, στους Αγγέλους, ξέρω εγώ, βρίσκει πιθανόν ελαττώματα, στον ήλιο, στη σελήνη βρίσκει ελαττώματα, εμείς πώς είναι δυνατόν να είμαστε αμάρτητοι; Γιατί πολλοί σου λένε: «Σκότωσα κανένα; Έκλεψα;» και δεν πηγαίνει να εξομολογηθεί, να μετανοήσει, ή ψάχνει να βρει ένα δικό του τρόπο. Υπάρχει ειδικός τρόπος, ένας είναι: «Λάβετε Πνεῦμα Ἅγιον· ἄν τινων ἀφῆτε τὰς ἁμαρτίας, ἀφέωνται αὐτοῖς· ἄν τινων κρατῆτε, κεκράτηνται». Οι κληρικοί θα κάνουν αυτή τη δουλειά, όπως μίλησα την περασμένη Κυριακή εδώ, επί της ευκαιρίας της θεραπείας των δέκα λεπρών. Και εκείνο το ωραίο που λέγει ο θείος Χρυσόστομος, που είναι εις την Ιερωσύνη:

«Οἱ γὰρ ἐπὶ γῆς οἰκοῦντες καὶ ἐν αὐτῇ τὴν διατριβὴν ἔχοντες, τὰ ἐν οὐρανοῖς διοικεῖν ἐπετράπησαν». Αυτοί που ζουν εδώ και περπατούν μαζί μας διοικούν πράγματα που είναι στον ουρανό. «Ὅσα ἂν λύσητε ἐπὶ τῆς γῆς, ἔσται λελυμένα, καὶ ὅσα ἂν δήσητε, ἔσται δεδεμένα». Σ’ αυτούς δεν το είπε; Δεν το έλεγε σε μένα, σ’ αυτούς το είπε. Αυτοί έχουν το δικαίωμα. Αν λοιπόν δεν τακτοποιηθούνε έτσι, αμαρτίες μένουν. Το μόνο λοιπόν θέμα είναι: αν θέλουμε να πέσει η σπάθη της δικαιοσύνης του Θεού, η οποία ζητάει εκδίκηση από τον καθέναν, από τα χέρια του, θα πρέπει να υπάρξει η μετάνοια. Όταν λοιπόν αυτός γονάτισε και είπε «ναι, θα οφείλω και θα στα πληρώσω», αδιαφόρως, είχε, τι θέλετε, αδικαιολόγητη δύναμη, τότε «σπλαχνισθεὶς ὁ κύριος τοῦ δούλου ἐκείνου, ἀπέλυσεν αὐτὸν καὶ τὸ δάνειον ἀφῆκεν αὐτῷ». Σε ευχαριστώ.

Όλα μας τα χαρίζει, δεν μας τα χαρίζει; Μας τα χαρίζει. Δεν πληρώνουμε, δεν πληρώνουμε τις αμαρτίες. Χαρίζονται οι αμαρτίες. Τέλος πάντων, έφυγε. Πώς έφυγε; Σαν μεθυσμένος θα έφυγε, σαν τρελός θα έφυγε προς τα έξω. Βγαίνοντας όμως απ’ έξω, έπεσε πάνω σε έναν άλλον συνάνθρωπό του που είχε μια μικρή συναλλαγή μαζί του. Ο άλλος είχε δανειστεί από αυτόν εκατό δηνάρια, 70 δραχμές. Ακούστε το ιστορικό: «Ἐξελθὼν δὲ ὁ δοῦλος ἐκεῖνος εὗρεν ἕνα τῶν συνδούλων αὐτοῦ, ὃς ὤφειλεν αὐτῷ ἑκατὸν δηνάρια». Του όφειλε, λέει, 70 δραχμές. «Καὶ κρατήσας αὐτὸν ἔπνιγε», τον πιάνει, παραδείγματι, από τον γιακά που λέμε, και του λέει: «Ἀπόδος μοι εἴ τι ὀφείλεις». Δώσ’ μου τι μου χρωστάς. Δεν είχε όμως αυτός να δώσει. Όμως μεταχειρίστηκε την ίδια γλώσσα, όπως θα λέγαμε, τα ίδια λόγια που είχε πει αυτός γρηγορότερα μέσα και του συγχωρήθηκαν εκατομμύρια.

«Πεσὼν οὖν ὁ σύνδουλος αὐτοῦ εἰς τοὺς πόδας αὐτοῦ παρεκάλει αὐτὸν λέγων· Μακροθύμησον ἐπ’ ἐμοὶ καὶ πάντα ἀποδώσω σοι». Βλέπετε; Τα ίδια λόγια που είχε πει ο ίδιος γρηγορότερα μέσα. «Ὁ δὲ οὐκ ἤθελεν». Λέει: «Πλήρωσε, παλιογεράκο», αλλά απελθών έβαλεν αυτόν στη φυλακή, έως οὗ αποδῷ το οφειλόμενον. Συμπεριφορά ανθρώπου προς τον άνθρωπο και συμπεριφορά Βασιλέως Θεού προς τον άνθρωπο. Πόσο διαφέρει, ε! Και εντούτοις ο άνθρωπος αυτός θηριακίζεται. Έχει την αξίωση ο Χριστός να τον συγχωρεί όσες φορές του κάνει την εξομολόγηση, εφόσον αυτός νομίζει ότι έχει το δικαίωμα να μην συγχωρεί. Και πού πάμε τότε; Είναι εκείνο που λέει στη συνέχεια. Το έμαθε, λέει, ο βασιλιάς και θύμωσε ο βασιλιάς και τον καλεί πίσω ο κύριος

και του λέγει: «Δοῦλε πονηρέ, πᾶσαν τὴν ὀφειλὴν ἐκείνην ἀφῆκά σοι, ἐπεὶ παρεκάλεσάς με· οὐκ ἔδει καὶ σὲ ἐλεῆσαι τὸν σύνδουλόν σου, ὡς καὶ ἐγώ σε ἠλέησα; Καὶ ὀργισθεὶς ὁ κύριος αὐτοῦ παρέδωκεν αὐτὸν τοῖς βασανισταῖς, ἕως οὗ ἀποδῷ πᾶν τὸ ὀφειλόμενον αὐτῷ». Πού να τα αποδώσει μέσα στη φυλακή; Πού θα δουλέψει να πληρώσει; Πάντα. Κάλεσέ τα. Δεν στα χαρίζω τα μύρια τάλαντα. Έχεις ξανά το χρέος. Ξέρεις τι πάει να πει αυτό; Όταν, ας πούμε, εσύ εξομολογείσαι και παίρνεις την άφεση διά του πνευματικού, ταυτόχρονα όμως έχεις με κάποιον και δεν τον συγχωρείς αυτόν, να ξέρεις ότι ξανά έρχονται σε ενέργεια εκείνα που σου συγχωρέθηκαν. Ανακαλούνται. Θα αφήσεις να τα πείτε. Θα αφήσεις να τα πείτε. Τι είναι εκείνο που σου οφείλει ο συνάδελφος;

Οποιαδήποτε αμαρτία, κακία εκδήλωσε εναντίον του ο συνάνθρωπός του, εβδομήντα δραχμές κοστίζει. Και μία αμαρτία δικιά σου μύρια τάλαντα κοστίζει. Πώς είναι να σου αφήσει, εφόσον δεν αφήνεις εσύ; Λέγει, κάνοντας έναν παραλληλισμό, ο θείος Χρυσόστομος στην περίπτωση αυτή, λέγει το εξής: «Ὅσον σταγὼν ὕδατος πρὸς πέλαγος, τόσο είναι η διαφορά». Η αμαρτία του ανθρώπου είναι πέλαγος. Η αμαρτία του ανθρώπου προς τον κοινό άνθρωπο είναι σταγών. Τόσο είναι η διαφορά. Για μια σταγόνα, λοιπόν, θα αφήσεις να πνιγείς από τον ωκεανό; Το Πάτερ Ημών, αγαπητοί μου, δεν έπρεπε να το λέμε. Γιατί στο Πάτερ Ημών μέσα είναι βαλμένα όλα αυτά τα οποία σου λέγω τώρα.

Εκεί υπάρχει το «ἄφες ἡμῖν τὰ ὀφειλήματα ἡμῶν», ώστε εμείς θα πούμε μεγάλη ειρωνεία, μεγάλη ψευτιά, μεγάλη υποκρισία, αφού δεν εφαρμόζουμε τίποτα. Έχετε υπόψη σας μια υπόθεση του Αγίου Ιωάννου του Ελεήμονος, του Πατριάρχου Αλεξανδρείας, με έναν πολύ γνωστό του δήμαρχο επί των ημερών του, ο οποίος είχε ρίξει και έχθρα με έναν άλλον, και ήταν γνωστό το γεγονός εκεί. Και διότι ήσαν φίλοι ο Πατριάρχης με τον δήμαρχο, και ο δήμαρχος ήταν μάλιστα και ψάλτης του, τον παρακαλούσε και του επέμενε να συγχωρηθούν, να αγαπηθούν. «Δεν πρέπει να γίνεται αυτό. Δεν μπορείς εσύ, άρχων, να είσαι τέτοιος». «Άχρι καιρού δεν το κάνω». Και κάποτε τον παρακάλεσε να πάει να τον βοηθήσει, να κάνουν μια ιδιωτική λειτουργία στο παρεκκλήσιο του Πατριαρχείου.

ο μεν Πατριάρχη δημιουργούσε, ο δε Δήμαρχος έκανε το δεύτερο. Έφτασε η στιγμή να υποθεί και το πατερειμό. Αυτός ήταν ασφυλός, καλοκαωμένος, άφημε βροντότης φωνής, και εστάθηκε και έλεγε το πατερειμό με στόχο. Έφτασε στο σημείο εκείνο, το επίμαχο σημείο, και ο άφος σημείς τα φεζήματα ημών, ως και εμείς θα πείρεμε, θα φυλάξετε μόνα. Ψάματα του φωνάζει από από μέσα ο Πατριάκης. Θα είστε το σωστά να προχωρήσω. Άλλως η λειτουργία διακόπτεται και κρέμεται με τα γιον στο λαιμός. Κούκλο αυτός απέτυχε. Σιωπή. Ούτε το ιερόν ομιλεί, ούτε το αναλόγιο ομιλεί. Κάθετε στην καρέκλα ο Πατριάρχης από εμείς και περιμένετε Σιωπή αυτές θα περπατούν, πάλι μέχρι Πείτε το σωστά να

συνεχίσω», του λέει ο Πατριάρχης. Τίποτα. «Καλό θα ήταν να αφήσεις τον κακόν εαυτό σου». Έβλεπε ότι δεν μπορούμε να ψευδόμεθα εις τον Θεό, ότι «μὴ ἀφῇς τὰ ὀφειλήματα ἡμῶν», όχι «ὡς καὶ ἡμεῖς ἀφίεμεν τὰ ὀφειλήματα ἡμῶν», και να προχωρήσετε. Πες το σωστά. Κατάλαβε τότε αυτός περί τίνος επρόκειτο, διπλώθηκε και ξαναδιπλώθηκε και μπήκε στο ιερό και του έπεσε στα πόδια και ζήτησε συγγνώμη. Διάβασε τη συγχωρητική ευχή. Είπε ότι θα τελειώνει η κακία και θα ζητήσει συγγνώμη επισήμως και συνέχισε η λειτουργία. Τον βοήθησε, να ακούμε με αυτόν τον τρόπο. Αν προσέχαμε εμείς τι λέμε, είναι που δεν μας πιάνει τη γλώσσα να μείνει κολλημένη εκεί, σαν τη βελόνα του φωνογράφου. Αυτό είναι το έλεος του Θεού. Δεν επενεργεί στην υγρή την καρδιά τη δικιά μας και

στην υποκρισία τη δικιά μας. Και στις εκκλησίες επαναλαμβάνεται με αδιαφορία, όταν λέγεται το Πάτερ Ημών, και ψευδόμεθα τόσο ασυστόλως ενώπιόν Του. Και εμείς αυτοί δεν έπρεπε να το λέμε καν το Πάτερ Ημών, εφόσον δεν είμαστε σύμφωνοι με αυτό. Έχουμε το πάθος μας, να μην έχουμε και την υποκρισία και να υποδεικνύουμε στον Θεό να μας συγχωρήσει όσα δεν συγχωρήσαμε. Εν πάση περιπτώσει, το αποτέλεσμα είναι ότι τον λέγει και δούλο πονηρό. Γρηγορότερα δεν τον είχε πει πονηρό. Μπορεί να ήταν δούλος, μπορεί να ήταν χρεωμένος, αλλά δεν ήταν πονηρός όμως. Τώρα τον λέει και δούλο πονηρό. Ωραία το έχει πιάσει ο θείος Χρυσόστομος και λέει:

«Ὅτε μὲν λέγει μύρια τάλαντα ὤφειλεν, οὔτε ἐκάλεσε πονηρόν, οὐδὲ ὕβρισεν, ἀλλὰ ἠλέησεν. Ὅτε δὲ περὶ τὸν σύνδουλον ἀγνώμων ἐγένετο, τότε λέγει· πονηρὲ δοῦλε». Και είναι αλήθεια αυτά τα πράγματα. Δεν διαφεύγουν εις τον Θεό.

Ο άνθρωπος είναι εδώ, όπως σας έχω πει πολλές φορές, σε ορθή γωνία. Επάνω έχει τον Θεό και δίπλα του τον άνθρωπο. Αμαρτάνει προς τον Θεό, μύρια τάλαντα. Αμαρτάνει προς τον συνάνθρωπο, εβδομήντα δραχμές. Του αμαρτάνει ο άνθρωπος προς αυτόν, εβδομήντα δραχμές. Οποιαδήποτε κακία του συνανθρώπου είναι τίποτα, σταγών. Οποιαδήποτε παράβαση προς τον Θεό είναι αμαρτία.

Ο άνθρωπος αμαρτάνει προς τον συνάνθρωπο, αμαρτάνει και προς τον Θεό, διότι ο Θεός, παραδείγματι, είπε «οὐ κλέψεις», έτσι, και εγώ κλέβω τον συνάνθρωπο. Έχω τώρα δοσοληψία με Εκείνον που είπε «οὐ κλέψεις», έχω και δοσοληψία με εκείνον που έκλεψα. Εκείνον που έκλεψα πρέπει να αποκαταστήσω και να του ζητήσω συγγνώμη, και εκείνον που παρήκουσα πρέπει να το εξομολογηθώ και να πω. Αν εγώ έκλεψα και εξομολογηθώ, δεν σώζομαι, εφόσον δεν αποκατέστησα τον άλλον.

Αν αποκαταστήσω τον άλλον, αλλά δεν εξομολογηθώ, δεν σώζομαι, διότι δεν τακτοποίησα την εκκρεμότητα με τον Θεό. Καταλαβαίνετε πώς είναι. Μην πλανηθούμε καμιά φορά και μείνουμε στην αμαρτία κατά αυτήν την έννοια. Σας είπα γρηγορότερα ότι δύο περιπτώσεις είναι στις οποίες μπορείς να μην πεις την καλημέρα. Είναι η αμαρτία η πρώτη, που προέρχεται από σαρκική αμαρτία. Όταν με έναν άνθρωπο αμαρτάνεις σαρκικώς, θα αποχωριστείς. Δεν θα του πεις καλημέρα αν τον συναντήσεις, ούτε θα επιδιώξεις κάπως, διότι υπάρχει ευλογία να ξανασεφέρει ο σατανάς στην αμαρτία. Βλέποντας ο Θεός γιατί δεν λέει την καλημέρα, θα προσεύχεσαι γι’ αυτόν, που υπήρξες κάποτε όργανον αμαρτωλόν και συναμάρτησες, αλλά δεν θα την πεις την καλημέρα.

Αν ρωτήσεις γιατί δεν καλημερίζει, μη ρωτάς, δεν θα πεις για ποιο λόγο δεν λέει την καλημέρα στον άλλον. Είναι η μοναδική αμαρτία. Και μια άλλη πάλι που δείχνει ότι δεν χρειάζονται πολλά σούρτα φέρτα και αγάπες και φιλιά και σάλια, είναι όταν βλέπεις τον άνθρωπο που μέχρι σήμερα εγκατονάφαβη τα λόγα τα έσκαλα, ότι αν ξανά τα φτιάξετε θα ξαναπικρανθείτε, τότε θα τον κρατάς σαν λυσσασμένο σκυλί. Το λυσσασμένο σκυλί το πιάνουν και το κρατάνε μακριά, μην τους δαγκώσει. Θα του λες την καλημέρα, αλλά στο σπίτι όχι. Θα του λες την καλημέρα, αλλά σε νταραβέρια όχι. Την καλημέρα σου θα την πεις, αλλά δεν θα ξαναέχεις σχέση, θα τον κρατάς μακριά. Θα εφαρμόζεις εκείνο που λέει ο Παύλος, «μη δώτε αφορμή τοις ζητούσιν αφορμήν». Διότι υπάρχουν άνθρωποι που, αν ξαναμπλέξουμε το σπίτι μας και αν ξαναζήσουμε τα ίδια, θα ξαναβρεθούμε ίδια και χειρότερα. Έχει πολλούς όρους αυτή η περίπτωση. Και κλείνει και ξέρετε τι λέγει; «Ούτω και ο πατήρ μου ο επουράνιος ποιήσει υμίν...»

«...εάν μη αφήτε έκαστος τω αδελφώ αυτού από των καρδιών υμών τα παραπτώματα αυτών». Έτσι λέγει και ο πατέρας μου, όχι ο πατέρας σας, ο πατέρας μου, γιατί οι πονηροί δεν έχουν πατέρα τον Θεό. Ο πατέρας μου, λέγει, ούτω ποιήσει υμίν, δηλαδή θα σας ζητήσει λόγο για όλα αυτά τα αμαρτήματα, εάν δεν συγχωρήσετε τον συνάνθρωπό σας τις τόσες και τις αδυναμίες, αλλά όμως και εκ των καρδιών ημών, όχι με λόγο, όπως λέμε εμείς πολλές φορές, «συγχώρα με γιατί πάω να κοινωνήσω», «ο Θεός να σε συγχωρέσει». Όχι έτσι, καταλάβατε; Εκ των καρδιών ημών. «Πήγαινε στην ευχή του Θεού, ούτε ποτέ είχα κάτι μαζί, αν πικράναμε κάτι, ανάποδα, τέτοια, περασμένα τώρα, πήγαινε στην ευχή του Θεού». Όχι «ο Θεός να σε συγχωρέσει», όχι, γιατί έχουμε τέτοια εμείς, είμαστε με τα λόγια, ταυτόχρονα δεν...

...έχουμε τίποτα μαζί. Μόλις φύγει αυτός, καθόμαστε και συζητούμε εναντίον του. «Και ξέρεις και τούτο και τ’ άλλο και τ’ άλλο και τ’ άλλο». Εκ των καρδιών ημών. Είπες με τα χείλη «δεν έχω τίποτα», είπες με τα χείλη «συγγνώμη», αλλά εξακολουθείς πίσω και το λιανοντούφεκο δουλεύει. Ο Θεός είναι εκείνος ο οποίος βλέπει καρδίας και νεφρούς. Αυτά γι’ αυτό το θέμα, το οποίο νομίζω μου πάει πολύ καλά, δεν ξέρω αν θα πάει. Εύχομαι στον Θεό να μας ευλογήσει προς τούτο. Αμήν.