The Prodigal Son

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

In our last talk—that is, last Sunday’s talk—you will remember that, because of this season, we spoke specifically about its first part, the Parable of the Publican and the Pharisee. We said that this is a season rich in meaning, and that if we manage to understand it and live it, at least to some degree, we have much to gain. But habit—this steamroller of habit—keeps most of us from entering deeply into it and living this life. We stand at a distance. I am not speaking about people who know nothing and do not want to learn anything.

They have no interest in learning anything. I am speaking about us, who in some way make at least a small effort in these matters. Last Sunday and this Sunday form the foundation of the entire season of the Triodion, because they contain its two basic truths. A person must pay attention to the events presented the other day and to those presented today, because when these two are joined together, he has the complete picture upon which he must keep his eyes, so that he may not be condemned or stumble later on, when the words are spoken to him, “Depart from Me,” but may instead be among those to whom He will say, “Come to Me; come, you blessed.”

The command “Depart” depends upon these two parables. I told you, speaking with a certain innocent simplicity, that the earlier parable has one shortcoming—if such a thing can even be said. What do I mean by a shortcoming? It can mislead some people into thinking that they can be saved merely by beating their breast as the Publican did and saying, “God, be merciful to me, a sinner.” Or by uttering the “remember me” spoken by the thief upon the Cross. Indeed, on Monday I had a conversation with a young woman who had evidently been here. She said to me, “The way you explained it, Mr. Panagopoulos, it is very easy to be saved.” “Very easy? Can you tell me what makes it so easy?”

“I heard you say that the Publican was saved because he said ‘remember me’—because he said, ‘Be merciful to me’—and you explained that he placed his trust in God and was saved.” I replied, “That does not apply in the same way today. Today there is another, particular way by which a person is saved.” “But the thief,” she said, “did nothing either except say, ‘Remember me.’ How, then, did he enter Paradise?” “He entered Paradise,” I said, “before Christ’s saving work was completed, not after it.” She stared at me. I said, “That is how it is. Sit down and let me explain. When the thief said, ‘Remember me, Lord, when You come into Your Kingdom,’ Christ had not yet said, ‘It is finished.’ After Christ, it is not simply a matter of saying ‘remember me’ or ‘may God remember me.’ You must know the scriptural texts and their interpretation in order to reach a sound conclusion.”

Each parable completes the other, and together they give the full meaning. The Publican, of course, shows us that there is no salvation by works, such as the Pharisee presented, but salvation by God—that is, salvation freely given. That is the first point. Now, it is “freely given,” yes—but how freely? “We shall hear about that on Sunday,” I told her. “Let us take this matter, and I will explain the rest to you. When Christ rose from the dead, on that very first evening He instituted the Mystery of repentance and confession. When He met the Apostles, He called them near, breathed upon them, and gave them the Holy Spirit. For what purpose? ‘If you forgive the sins of any, they are forgiven them; if you retain the sins of any, they are retained.’ Here you see the forgiveness of sins through those who follow Him. That is the answer.”

Again, He says to the Apostles, “Go, therefore, and make disciples of all nations, baptizing them in the name of the Father and of the Son and of the Holy Spirit.” “He who believes and is baptized will be saved, but he who does not believe will be condemned.” He is speaking about Baptism. Where is the mere “remember me” here? Christ said, “Unless you eat My flesh and drink My blood, you have no life in you,” and, “He who eats My flesh and drinks My blood has life, and I will raise him up on the last day.” He is speaking about Holy Communion. In these different cases, it is not simply a matter of saying “remember me.” That is not how things are, yet many are deceived and construct their own form of religion, which, as you understand, leads nowhere.

That is what I meant when I said that the first parable appears to have a small shortcoming if a person considers it entirely on its own. Forgive me.

By striking his breast with his hand, the Publican simply meant to show that the cause is here. It is not here, in the head, but in the heart. Unless a person cleanses what lies there within, he will continually go wrong in his life. It is there that he must examine himself. Yet we pay so little attention to what lies here, beneath our breast. As I told you the other day, the human heart is the seat either of evil or of salvation. Either Christ dwells there or the devil does. There is no room for both. It cannot be done. As the sayings go, you cannot carry two watermelons under one arm, and you cannot put two feet into one shoe.

Someone says, “I do not go to Church, I do not confess, and so forth, but you cannot call me a bad person.” That position is impossible. “I am either with Him or against Him.” There is no middle ground. “He who is not with Me is against Me,” and, “He who is not against you is for you.” That is what Christ told His disciples, and it applies to us as well. We must pay close attention to this, because if we do not act with Christ, then we certainly belong to the other one. This is what the Publican wished to show: inside you, here, there is a sack—as I described it the other day—like a wasps’ nest filled with cells, with a little demon in every cell. Great care and a thorough shaking-out are needed to remove those little demons. We remove the obvious ones and leave the subtle ones, or we remove the subtle ones and leave the obvious ones. First of all, it must be completely cleared out

and reduced to dust, cast entirely outside, so that Christ may come. Few people actually do this or strive for it. Most of us do only rough construction work. Our building is still nothing but bare concrete; we have not prepared the dwelling with the careful finishing work needed for Christ to come, dwell there, and make His abode there, as He Himself says. Certainly. That alone was what the Publican wished to show: the cause is here, and this is what you must cleanse. This is why, in the Old Testament, God asks for the human heart: “My son, give Me your heart.” He did not say, “Give Me your wallet,” because a person will often give his wallet but not his heart. Human salvation begins there. It does not begin with how much you give, but with whether you have given yourself. The Pharisee

had avoided sins, yet he achieved nothing and remained outside. But, as I say, a person may be misled into thinking that he can be saved with just a few words. That is why Christ gives us this second parable, the Parable of the Prodigal Son. As the Fathers say, if Christ had come to earth, spoken only this Parable of the Prodigal Son, and then departed, this parable alone would have been enough. It contains so much that it tells a person precisely what he must do to be saved, how he may return to the God who created him, how sin entered, what its cause is, and how that sin is wiped away so that a person may return once more to Paradise. This passage contains such fullness of meaning. And now the Church,

which possesses the Spirit of God, took this parable and placed it second in the sequence, thus laying two foundations. For on the following Sunday, as we have said, we stand before judgment. There will be no more counsel, no exhortations, no opportunity for metanoia (repentance), no confession, no Holy Communion—nothing. Next Sunday we have judgment. This means that these two parables are sufficient, if a person is willing to heed them. As we said the other day, a person’s works will not save him, because there is no salvation by works. We must understand this well. That is why His tomb is called life-giving. That is why His side and the place that held Him are called life-giving. That is why the Precious Cross is called life-giving.

That is why the chalice is called the cup of life, and why the bread of Holy Communion is called the bread of life. We are speaking about life, not about works. A person’s works, of course, always determine the condition in which he will remain. But to enter, as I said the other day, you must have a way of entry. That entry is Christ Himself. Both are always needed: faith and works. Orthodoxy proclaims precisely this—faith and works. It stands in contrast to Papism, which proclaims works, and to Protestantism, which proclaims faith alone. Separated from one another, these two count for nothing; they must be joined together. But there is a subject that will be discussed...

The other man was lost. Here too, between two people, one is saved and the other is lost. For it is never said that the elder brother entered the house, even though, as he himself declared, he had never disobeyed his father. Yet because of the way he thought, it appears that he was not received and remained outside. Consequently, what remained afterward were

people with good works. Yet two sinners emerged who both clung to God, repented, acknowledged their sin, and asked God for mercy. This parable presents a man with two children. What do we learn? The younger child asked to leave the house. I will put it in simple words. Without even trying to stop him, the father gave him his share. In truth, all these things should strike us today. Many people believe that simply by coming into this world they possess certain rights. I do not know whether you remember from the Parable of the Talents that nothing we have is our own. We possess nothing, and we brought nothing with us.

We brought crying, tears, and a little mucus—nothing else. And for that reason we take nothing with us when we leave this world. Everything was already given to us: the shelter of our mother’s womb; milk prepared beforehand for us, suited to our little stomach without anyone asking us; a mother’s boundless zeal to wear herself out caring for and protecting us; a loving father to carry us; teachers to instruct us; oxygen to breathe; and sunlight to warm us. God is bountiful. God gives freely.

Are we responsible for these gifts? We are the recipients, and one day, when we stand before God, we shall be ashamed, whether we are saved or not. Indeed, those who are saved will be even more ashamed, out of a sense of honor and gratitude, wondering, “How did God save you?” We Orthodox above all should recognize what it means to be Orthodox and should keep our heads bowed day and night. Were we born Orthodox, in the light, because we wanted it? Did we strive for it? Why was I not born a Muslim, or a Roman Catholic, or a worshiper of the devil, or a Buddhist? Why? What work did I do, and what effort did I make, to be born in this cradle, in this spiritual greenhouse, with such provisions to help me be saved?

It cost him no labor at all; rather, it is the father who is shown here saying to him, “Take these things and go.”

He went away to make a life for himself, just as sons leave their father because they do not want to hear his counsel, and daughters leave their mother because they do not want to listen when she says, “Do not do this, do not do that, and come home early.” They prefer the neighborhood and their friends to their father and mother. We repent afterward, because all of us—however much our pride keeps us from admitting it—acknowledge inwardly that we have failed. Apart from God’s way, there is no life. Many leave to make a life for themselves, but what they make is their own death. If pride did not prevent them from admitting it, they would return in dust and ashes. Apart from morality there is nothing, no matter how much the world calls it progress.

One evening I was speaking with a female student in the street. “Why?” she asked; she wanted me to explain. “That is backward,” she told me. “So your mother,” I said, “who did not take off her underwear readily, was backward, while you are progressive because you do? Is that it? You call the loss of modesty, the breaking of your moral restraint, progress?” What can one say to that? I spoke this way because two young people behind me had been discussing such things. Do you call this progress? Your mother had moral principles, but she is called backward and her principles are called a taboo; you are called progressive because you take off your underwear at the first smile? I resorted to very blunt language, and you understand exactly how I spoke to her. Do you consider that progress? Everything moral, everything honorable, everything beautiful—everything God has given—He first placed here, within the human heart, for man to put into action, and so forth. This is what people are trying to overturn today. But it cannot stand.

But the time will come. I pray it comes while we are still here, so that we may have time for metanoia, for repentance, and not after we have gone from here, when there is no longer any opportunity to repent. Let it come here; and whatever may have happened, God will forgive us. This man failed, as you know. This young nobleman, who had left in all his finery, with ample means, gold cuff links, suitcases, and everything else, ended up tending pigs. And what did he long to fill himself with? Carob pods. Pay attention to the words Christ uses and to the images He gives us. Do you know what carob pods are? They are food for pigs, are they not? There was once a time—I do not know whether you were living in Athens then—when Athinas Street did not have so much as a cabbage for sale; there were only carts of carob pods. It was as though to show: You have become prodigals; that is why you have come to this, and why you are suffering these things. And the carob pod has the same quality as sensual pleasure, which people chase after today in order to enjoy it.

At first there is sweetness, a peculiar sweetness, but afterward you spit upon the very pleasure you sought. And it never satisfies; it can never satisfy. People who are fond of drinking wine will even go and make themselves vomit so that they can drink more. Others, who are gluttons, make themselves vomit so that they can eat more. Tell a woman who is living in an immoral relationship to stop, and she cannot stop. Tell a man to stop; he is never satisfied now, and he cannot stop. Sin cannot satisfy, and sensual pleasures cannot satisfy, even though afterward you spit upon the very pleasure itself. You enjoyed it for a moment, and then you spit upon it. This is what Christ is comparing it to; this is the meaning of the image. In any case, know this: when youth begins to wither, when the wallet begins to grow thin, when friends depart and pleasures pass away, a person somehow begins to come to himself. He feels a light fading beneath him, and then

perhaps some good thought may pass through his mind, and he may still have time to seize hold of it. I was struck by the expression He used: “But when he came to himself.” He said, “when he came to himself.” Where, then, had he been before? Outside himself. Every person who does not live according to the commandment of the Gospel is mad; he is beside himself. Whether he wants to understand this or not makes no difference. He may produce certificates to prove otherwise; others may applaud him or call him sensible, while saying that those who remain honorable and morally upright, faithful to Christ and the Gospel, are out of touch with reality. Unfortunately—allow me to say it—we are living today in an age of moral collapse,

which Saint Anthony the Great foretold. Do you know what Saint Anthony the Great said? “The time will come,” he said, “when the world will be possessed by demons. And if anyone has escaped this, the others will say to him, ‘You are mad.’” What things we see today! If a young woman says that she wants to remain morally pure, she will be considered abnormal. If a man says that he wants to remain upright and honorable, they will say he is a fool and a beast of burden. What would the saints say, who suffered so much for these things? In such an age as ours, a person may come to himself only through various events:

a death, an earthquake, financial ruin, a personal disaster, a war, a grave illness, and so forth. Such things often become the occasion for us to turn back and find ourselves, as this son found himself and reasoned rightly. It was not out of love for his father—pay attention to this—but out of self-interest and necessity. He was dying of hunger, while even the hired servants in his father’s house had bread enough to satisfy them. So he decided to return, not to become his son again or to claim property, possessions, and the rights of sonship, but simply to survive. It was under the pressure of this necessity that he returned. And many times we too

go all around the world and try every kind of learning, everything at home and abroad. We go to every fortune-teller with her cards and every woman who reads coffee grounds; and when all that fails, then we say, “Now we have fallen back on Church matters.” If God were a man, He would give us such a kick that I do not know where we would land—perhaps at the Cape of Good Hope. Yet even though we return out of necessity, because everything else has abandoned us, He still receives us, just as the father received this son. While the son still had his friends and his money and was enjoying his life, he certainly did not return. This is why tribulations and certain events in our lives—things we call evils and calamities—are often saving. I do not know whether you have read a festal homily by John Chrysostom after an earthquake

that struck Constantinople. He climbed upon the ruins and delivered a homily as joyful as though it were the Resurrection. Many who heard him thought that the anguish of seeing the earthquake had driven him mad. He realized what they were thinking, so he turned to them and explained why he was preaching such a joyful sermon amid that destruction: “Because since yesterday afternoon,” he said, “there has been no bed of adultery, no bed of fornication, no drunkard, no thief—no one, no one, no one.” And he rejoiced that for at least twenty-four hours no sin had been committed. It did not matter that the city of Constantinople had fallen. Buildings can be rebuilt; souls ruined by sin cannot be remade.

To people who have no connection with spiritual matters, such things seem strange and mad.

This was the reason for his rising and returning; necessity itself compelled him to go back. But he did return. He composed a kind of confession—what we call his metanoia, his repentance—and now he wanted to express it outwardly. He prepared the few words he would say to his father. He considered how he would return and what he would say: “Father, I have sinned against heaven and before you. I am no longer worthy to be called your son; make me as one of your hired servants.” This was short, precise, and all-embracing. It contained everything: I was wrong; I left; I ruined everything; forgive me so that I do not die. I do not ask to become your son again. I am not worthy to bear your name, but let me become one of your workers. Even if you hire ten strangers, take me too and keep me, so that I do not die of starvation. This is what he resolved within himself.

It was a decision. But there are two instances of the word “arose.” I do not know whether you have noticed this in the text. “I will arise and go.” And a little later it says, “And he arose and went.” What gives force to the second “arose” is the word “and”: “And he arose”—he put his decision into action. How many of us decided years ago to go to Holy Confession? Very good—and yet we never confessed. How many of us have decided to change our lives, to stop sinning or at least to restrain our sin, and yet have not done it? We see that we have gone wrong. We admit it if someone asks us. But in reality, nothing changes. Unless that second “and” is added, nothing happens. It is a great thing for a person to sever the bond. Often he truly cannot do it. We see the same thing happen again and again.

When we have lived in sin for a long time, it is difficult to shatter its hold. This is what happened with the Gordian Knot. Do you remember how many people tried to solve it? No one could. But when Alexander the Great arrived—who was a type of our Christ—he examined it and tried to work at it from this side and that, but nothing happened. Then he drew his sword and said, “What? If it cannot be untied, it must be cut,” and he cut through it.

He carried the Greek language throughout the world, and Christ found it prepared wherever He later went. Alexander also died at the age of thirty-three. That he was a forerunner sent for Christ’s purpose is also shown by the welcome he received in Jerusalem, when God had revealed that the man approaching was His servant, and the keys were handed over to him. There is even a monument to this event on the slope facing Little Galilee. That is where this understanding comes from. When a person undergoes metanoia, repentance, he must make his repentance known. Repentance is a decision—a decision that brings salvation.

Woe to the person who does not repent. Whoever wants to return to Paradise must first put metanoia, repentance, into action. If you want confirmation of this, read the funeral service. There you will find the hymnographer speaking on behalf of the departed and saying, among other things, “May I also find, through repentance, the way” to return and become a citizen of Paradise. There is no other road. It does not say, “through works.” Repentance is the way. Everything begins there. For God accepts works—as I have told you, and as we shall discuss in another talk, God willing—when they come from people who have repented, made their confession, and received Holy Communion.

Only then are those works taken into account; otherwise they are not. The most beautiful decision a person can make in this life, therefore, is to repent. It is the one human act that causes Heaven to rejoice. Read Holy Scripture from Genesis to the Apocalypse, all sixty-seven books, and nowhere will you find rejoicing in Heaven except over one sinner who repents. When a person repents, the angel who guards his soul immediately sends word to Heaven, and a special announcement goes forth: “The soul I accompanied has repented.” And there is joy in Heaven over one soul. Of course, we do not know what a soul is worth.

We do not know how to place a value on it. Gather all the economists in the world and ask them what one soul is worth; they cannot tell us. For Christ says, “What happens if you gain the whole world and lose your soul?” Therefore, the entire world cannot be given in exchange for one soul. Can you imagine what the soul is? And if a person could place a value upon the blood of Christ—upon the blood of God, which He gave for the soul—then he could know what the soul is worth. Who can place a value upon the blood of God? We have put a price on our own blood and sell it by the gram. And ours may be stained by fornication, adultery, blasphemy, corruption, compromise—by one thing after another. We have priced our own blood; we sell and buy it. There are blood banks, are there not? Are there not blood transfusions? But the blood of Christ, the blood of God—can you put a price on that? I am putting this simply so that you may understand.

All this, I say, happens only when a person repents, because he leaves the hand of Satan and passes into the hand of Christ. Yesterday at the station, as I was traveling to Patras, I saw a slogan that read, “One more Christian, one less devil.” Very wisely put. I will say it again: “One more Christian, one less devil.” The Kingdom of God increases by one, and the kingdom of the devil is diminished by one. For every person outside Christianity is under the influence of another spiritual climate, under someone else’s power. From this we can understand how serious the matter is.

They say that even if only one person on earth were going to be saved, Christ would still have come—even for one person. We do not know the value of one soul or what a human being is worth. A human being is a creature of God; no factory manufactured him, regardless of whether we want to understand this. The rich poetry of the funeral service says at one point, “Though I bear the marks of transgressions, have compassion on Your creature, O Master.” Even if I bear the marks of sins, it says, I do not cease to be Your creature. “Have compassion on Your creature, O Master.” We press this appeal upon Him: to remember that whatever we may have become, we are still the work of His hands, and to forgive us. This is what it teaches.

Is it enough, then, for a person merely to repent? No; nor is it enough merely to go to Holy Confession in isolation. Unfortunately, we have people who have repented but have never confessed, just as we have people who confess but have never repented. Few are both repentant and confessed, persevering and striving to hold these two things together. Everyone has regretted the harm he has caused in life and the tears others have shed because of him. Yet many have never undertaken either to confess it where they should, so that the burden of their sin may be lifted and the sin blotted out, or to make amends to those they have wronged. For whenever a person sins, as I have often explained—even if he is hidden away in some secluded corner—he sins both against God and against his neighbor.

Consequently, matters must be set right in two directions. I stole—whom did I steal from? Did I steal from God? I stole from my fellow man. Yet I also broke God’s commandment, “You shall not steal,” did I not? Consequently, I have an account to settle both with Him and with the person whose hard-earned property I stole. I must ask God’s forgiveness for the sin I committed, and I must also ask forgiveness from the person I wronged. Only then do I set the matter right. We have repented of doing much harm and taking many things that belonged to others—the fruits of other people’s labor, other people’s shares, things gained through schemes, things taken from the state, and so on. We have transferred them to ourselves. We are guilty before God and before men. This must be put right. Others go to Holy Confession, but the very next day they do the same things again. They did not repent; they simply confess so that they may receive Christ in Holy Communion, because it is Pascha, merely as a customary good deed.

They do not change their lives; they remain the same. They are amphibians; they are frogs. They come out of the water, and before long you hear “splash”—they are back in it again. They do not leave the cesspit; they do not turn away from sin. If such people were to record one confession, and then another and another, and after some time listen to them all, they would see that they say almost exactly the same things each time, because they never repented. They did not uproot the sin; they merely trimmed it and pruned it. The root remained and sprouted again. Few are those who uproot it—who take hold of that hornets’ nest, the heart, and squeeze it, however much it may hurt and however deeply they may have to humble themselves; who ask forgiveness and seek to make amends to the person they harmed, so that the curse may be lifted from them.

Those are the blessed people. The Prodigal, then, did not stop at repentance as a mere intention: “I will not go into debt again.” It is good not to go into debt again. But what about what I already owe? Suppose someone owes money to the grocer and sends his child to say, “Mr. George, my father says that from now on we will pay cash and will not buy on credit anymore.” What will the grocer say? “Tell your generous father to come and pay the old bill first, and then we can discuss the rest.” Is that not what he will say? Will you not settle your former debts? Even if you do nothing wrong from now on, who will put right what you have already done? It must be settled. And you cannot repay it by your own efforts, even if you labored for a thousand years. Thus sin—any sin, whatever its magnitude—cannot be cleansed, forgiven, or set right by repayment. Sins are forgiven; they are not paid off.

Woe to those who have confessed a few things and left the rest unconfessed, imagining that somehow they will pay for them, that they will be forgotten, rust away, fade, or disappear. Nothing disappears. Satan keeps a very careful record. A person must take this seriously: when he sins, three witnesses record it. Someone may say, “Even if a man sins in the most hidden place imaginable, does it still count as sin?” Yes. He sins before his angel, before his own conscience, and before Satan, and all three record it. When he does good, two record it: his angel and his conscience. The devil does not record the good; he does not see it. Yet perhaps I manage to evade my conscience, and the angel covers the matter.

But on that final day the devil will appear and say, “Be quiet! Were you not with this person and that person? Did you not do this and that?” He will recount every detail. What will God say to him—“That is false,” or “You are mistaken”? He cannot say that. He is God and He judges; His justice is beyond all measure. I will be the one who hears the terrible charges against me, not the devil. So let no one deceive himself by saying, “They did not hear me; no one learned of it; no one saw me.” You are deluded. A person sins before God, before Satan, and before his conscience, from which he can never separate himself. Therefore, he must set matters right. And this man truly arose and gave us a beautiful lesson: we must make our metanoia—our repentance—known for it to take effect. Repentance is a decision, but what is a decision if it has not been communicated?

Sometimes we hear on the radio, for example, that our pension has been increased. Trusting that the increase has been approved, we expect to receive ten percent more when we go to collect it. But the official says, “It may have been approved, and a decision may exist—you may indeed have heard it—but we have not yet been officially notified.” Until the decision is communicated, it has no effect. It is exactly the same here. The fact that you have repented inwardly is not enough. Once you have made your repentance known through confession, it takes effect. That is the point. One thing is the decision; another is its communication. Once it is communicated, everything changes. Another detail we should notice is how the father saw him. It says, “His father saw him from afar.” Very well—but how did your old eyes recognize him from such a distance, coming along that road?

Because that was the road by which he had left, and that was the road by which he had to return. This is a great lesson, though we cannot enter into every detail. Did you leave by stealing? You will not return by donating chandeliers to churches. Will you make chandeliers out of stolen goods? You must go back along the same road: return what you stole and ask forgiveness.

Did you leave after dishonoring others? You must return by making amends. You must return in the proper way. You may help orphaned young women to marry and support widows, making amends through corresponding acts. For God will ask why we did not multiply the talents He gave us and did not labor with them, but instead diverted them elsewhere.

We invent ways that please us and then try to satisfy God on our own terms. Those of you who come on Thursdays, when we speak about the parables, will remember our discussion of the talents. The master demanded an account from each servant specifically for what had been entrusted to him. So, did you steal? You must return what you stole and restore what you unjustly took. You must ask forgiveness from the person you wronged. And you must confess to Christ that you transgressed His commandment, as I said earlier. That is why you must return by the same road on which you left. You must make amends for your wrongs. Did you steal from the state? Return it to the state. Did you defraud the tax office? Return it to the tax office. You cannot take public money and give it to some poor person. Who appointed you administrator of public funds, so that you could perform charitable deeds with stolen money? Who gave you that authority? What did you say? What am I telling you? Such reasoning begins from a false premise. This is what I teach. The father saw him from afar and, as the Gospel says, had compassion on him; he pitied him. If we say that the son took one step,

the old father took the other nine hundred and ninety-nine. He did not go out to rebuke him; he went to embrace him. He saw that his son was returning brokenhearted, repentant, sorrowful, humbled, and ready to ask forgiveness, as we have said. He saw him and demanded no explanations. He demanded no explanations. That is the point. We might say, “You scoundrel! You filthy wretch!” and so on, seeking our own satisfaction. God does not do that. He loves and cherishes the person, but He abhors his sin. Therefore, when the sinner confesses, Christ comes, wipes away his sins, embraces him, and kisses him. Christ has no fellowship with sin, but Christ does have a relationship with the sinner. After all, He came for sinners, not for the righteous. And who is righteous? He came for sinners. Therefore,

this is a consoling message. Let no one say, “God will not receive me; I cannot be saved,” and so forth. It is enough that you repent. Find the strength to repent, and when Satan tells you otherwise, do not listen to him. Go just as you are. God is not waiting for you to put yourself in order first, as some say: “I will straighten myself out and then go.” What will you straighten out? What can you possibly put right by yourself before going to Christ? It is like someone saying, “I will learn to swim and then go into the sea.” Where will he learn—on the pavement? He must enter the sea to learn to swim. Or someone says, “I will recover and then go to the hospital.” Really? What will you do at the hospital once you are well? Will you recover outside it, without medicine and without a doctor? Yet some people speak this way and postpone Holy Confession day after day. My friend, you must go. There is no other way. And do not forget: the thought that your sin is too great is another snare of Satan. Go as you are, and be certain that you will leave as another person. You will say, “Can such things really happen? Can such miracles occur? I went in carrying two hundred tons, and I came out light as a bird! How can this happen?”

This is how it happens, exactly as in the Parable of the Prodigal Son. Do not be indifferent and do not waste time, because tomorrow does not belong to you. He came to himself. Can you understand the shock this child felt when he saw his father cover him with kisses? The text uses a particular word: “he kissed him fervently.” You know, this word appears elsewhere in the sacred texts. It is found on the night of the betrayal, when Judas fervently kissed Christ—but in order to betray Him. Man kisses in one way, and God kisses in another. God kissed to save him; Judas kissed to betray Him. What a difference there is between the one kiss and the other! In any event, the son did not manage to finish what he had prepared to say: “Father, I have sinned against heaven and before you, and I am no longer worthy to be called your son,” and so forth. “Make me as one of your hired servants.” But when he reached that point...

There are many who say, “I am a servant of Jesus Christ.” Why do you say that you are merely a servant of Jesus Christ? God does not want you in that condition; God wants you to be His child—His child. Christ calls you His least brother: “As you did it to one of the least of these My brethren...” Besides, how can you call God “Father” if you are only a servant? If God is King, then you are a prince, a royal child. Choose between these two truths. Do you see how profound this is? Yet we do not pay attention to it. The father stopped him at that point. “Enough,” he said, “no further.” He brought the best robe and clothed him, put sandals on his feet and a ring on his hand, and then led him to the fatted calf. What is this first, or best, robe? You know; we have discussed it many times, especially in the Parable of the Wedding Feast. For us, the first robe is the robe of our Baptism. When a person departs into sin after his Baptism—when he begins entering into sin at ten, twelve, or fifteen years of age—the angels remove the white garment that was given to him at Baptism. From then on he goes into sin stripped of grace. He may have money, fine clothes, and everything he desires, but his soul is naked.

God cannot allow that wedding garment to remain upon someone in the midst of sin. You cannot go into prostitution and corruption, into an unlawful bed and into sin, or blaspheme God, while still wearing the white garment of Baptism. You are naked and exposed. If you ever return, then that clean white garment will be given to you again. From there you will proceed to the fatted calf, who, according to Saint Gregory the Theologian, is present upon the Holy Altar of the Orthodox Church. Only then will you approach. Here there is another lesson. Many people, without removing the garment of the marketplace, of sin, the coffeehouse, corruption, fraud, and unbelief,

approach the fatted calf on the great feast days. But Christ says, “You must take off that garment and put on again the white robe of repentance, the robe of your Baptism; only then may you approach. You cannot come wearing this filthy garment of sin.” This is the way, and everyone must take it seriously. You heard what Paul says: “Let a man examine himself, and so let him eat of the bread and drink of the cup.” For, he says, because many fail to discern the Body and Blood of Christ, many are weak and sick, and many have fallen asleep. Cancer and madness, the speaker claims, have arisen today from those who receive Holy Communion unworthily—who receive the Body and Blood of Christ and cast them into the refuse pit, into the cesspool of an unclean soul.

They have not cleansed the soul; they have neither repented nor confessed, so as to put on the white garment and enter. This is why Christ has given us this second Mystery, which is itself a Baptism after Baptism. The first Baptism concerns the sins committed before Baptism. But for sins committed after Baptism there is a second Baptism: metanoia—repentance—and confession. It is even called “grace after grace.” My beloved, no one has ever regretted repenting; everyone has regretted not repenting. I repeat: no one has ever regretted repenting, and everyone has regretted not repenting.

This weapon is in our hands: repentance. No one need remain in debt. “But I will fall again.” No one told you that you would never fall again. It is told that, long ago, a man who had not gone to Holy Confession for many years finally went to the Church of Panagia Chrysospiliotissa and confessed. I do not remember which priest was hearing confessions. Some friends had practically dragged him there, because he kept saying, “Why should I go to confession? I understand that I have sinned, and I want to confess, but I do not want to sin again.” The confessor said to him, “Let us settle something beforehand. Suppose that after you confess, there is a possibility that you will die. Would you accept death?” He replied, “If it means that I will be saved and will not fall again, I accept death.” And after confessing, he died outside on the church steps.

He confessed and died outside on the steps. On another occasion, two friends agreed to go to Holy Confession together. After arranging to meet at the spiritual father’s place, one of them thought, “Since I am going to confession, why not visit my girlfriend once more, take my pleasure, and then confess everything together?” So he went to her. What happened? His friend waited, but he never came. They waited outside the confessor’s room, but there was no sign of him. They telephoned his home. “He has not come here either,” they were told. On the way to his girlfriend, he encountered another man, and after an argument that man killed him. A bullet tore through his abdomen.

The other man, it seems, regarded him as a rival for the same woman. Strange things, yet true. Never shrink back from spiritual realities when you approach them sincerely; entrust yourself to the hands of God. If we wish to enter where the fatted calf is offered, so that we may receive the King’s Blood within us and become royal children in preparation for next Sunday—when we must indeed be royal children—then this is what we must do.

As I conclude... let me also speak about the young and the old. The elder son, it says, was working. He returned in the evening, as he did every evening, but heard a different atmosphere in the house: music and dancing. “What is happening?” He called one of the young servants who was there. “What is going on?” “Do you not know?” the servant replied. “Your brother has returned. Your brother has come back—that one who was lost.”

“Your father,” the servant said, “was so joyful because he received him back in good health, alive once more, that he killed the fatted calf.” At once the elder son refused to go inside. There you have the Pharisee. It seems there are many like him today. So the old father came down again, this time to his elder son.

“Father, have I not worked for you all these years?” he said. Now the poison within him came out. “I have never disobeyed your command, yet you never once gave me even a young goat so that I might celebrate with my friends. But when this son of yours came”—not “my brother,” but “this son of yours,” as though saying, “He belongs to you; what else could one expect from a father like you?”—“when this son of yours returned, after devouring your livelihood with prostitutes”—he even calls him immoral—“you received him, because that is the kind of old man you are.”

“You welcomed this fornicator.” Had the father said anything like that earlier? “Where were you, you good-for-nothing? Where were you, you filthy wretch?”—as we might have said? Nothing. He embraced him and kissed him. But now comes the whole indictment: “You squandered your livelihood with prostitutes, and yet you killed the fatted calf for him.” The father tries to persuade the elder son. He reasons with him. “All that I have is yours,” he tells him, and so forth. “But it was fitting that we should rejoice, because this brother of yours was dead and is alive again; he was lost and is found.” Should we not have rejoiced? Yet there was no reasoning with him. How had his brother been dead? While he was out enjoying himself with his women? Exactly. He was a living corpse. He was far from God, and therefore he was dead. There are many such people. Do you know how many walking graveyards surround us? How many families ought to be flying their flags at half-mast, while we ask them, “How are things at home?” and they answer, “Fine, Glory to God.”

The daughter has left her husband, the son has left his wife, and they come home whenever they please, and so forth. No Church, no metanoia—no repentance—no confession, no fasting, no self-restraint, nothing at all. And still you say, “Glory to God.” Why do you say, “Glory to God”? Why? Because her boyfriend drops her off outside in the morning after she has spent the whole night away, and you say, “Glory to God.” This is madness. Are these good things? I would like to dwell on this, but we have done nothing. Sir, have you ever gone to that child and said a few words to him? Have you written him a letter? Have you offered a prayer? We are guilty of the same thing. When have we ever truly cared? We talk about everyone, from rulers down to the least of people, from Patriarchs down to the least. We talk about them all. They are all sinners, we say. But do we do anything for them? Nothing. We only slander them. Nothing more. Have you ever gone to be with him? Have you ever spoken with him? Have you pleaded with him? Have you wept before him? Know this: you will be held accountable for it.

Read the third chapter of Ezekiel and see what it says. I tell you that a man is going to die, and you do not warn him. He will die—but then what? Will you not answer to Me for it? I will require his blood at your hands.

Στην περασμένη μας ομιλία, δηλαδή της Κυριακής την ομιλία, θα ενθυμείσθε ότι μιλήσαμε, εξαιτίας αυτής της περιόδου, και συγκεκριμένως από το πρώτο μέρος, στην παραβολή του Τελώνου και του Φαρισαίου. Είπαμε ότι είναι μια περίοδος που έχει πολύ περιεχόμενο και, αν κατορθώσουμε και το γνωρίσουμε και το ζήσουμε λίγο πολύ, έχουμε να κερδίσουμε. Η συνήθεια αυτή, η οδοστρωτή αυτή της συνήθειας, δεν αφήνει τους περισσότερους να εντρυφήσουμε στο βάθος και να ζήσουμε τη ζωή αυτή. Στεκόμαστε από μακριά. Δεν ομιλώ για τους ανθρώπους οι οποίοι δεν ξέρουν τίποτα και ούτε θέλουν να μάθουν τίποτα.

Δεν ενδιαφέρονται να μάθουν τίποτα. Το λέγω για εμάς, οι οποίοι κατά κάποιον τρόπο κάνουμε μια μικρή προσπάθεια επάνω στα θέματα αυτά. Η περασμένη Κυριακή και η Κυριακή η σημερινή είναι το υπόβαθρο της όλης υποθέσεως της περιόδου του Τριωδίου, διότι έχουν τα δύο βασικά πράγματα. Και είναι ανάγκη ο άνθρωπος να προσέξει τα γεγονότα τα προχθεσινά και τα γεγονότα τα σημερινά, διότι αυτά τα δύο, όταν τα ενώσει ο άνθρωπος, έχει ολόκληρη την όψη που πρέπει να αποβλέπει, για να μην κατακριθεί, να μην κομπιάσει μετά, μεθαύριο, και του πει «Ύπαγε απ’ εμού», αλλά να είναι μεταξύ εκείνων που θα πει «Έλα προς εμένα, δεύτε οι ευλογημένοι».

Το «πορεύεσθε» εξαρτάται από τις δύο αυτές παραβολές. Η προχθεσινή παραβολή, σας είπα έτσι με έναν αγαθό τρόπο, ότι έχει ένα ελάττωμα, αν είναι δυνατόν αυτό. Τι δηλαδή έχει ένα ελάττωμα; Που ξεγελά ορισμένους ότι μπορούν να σωθούν αν χτυπήσουν το στήθος τους, όπως το χτύπησε ο Τελώνης: «Ιλάσθητί μοι τῷ ἁμαρτωλῷ». Να πουν εκείνο το «μνήσθητι» που είπε ο ληστής επί του Σταυρού. Και μάλιστα, τη Δευτέρα έγινε μια συζήτηση με μια κοπέλα, η οποία προφανώς ήταν εδώ, και μου λέει: «Όπως τα είπατε, κύριε Παναγόπουλε, είναι πολύ εύκολο να σωθεί κανείς». «Πολύ εύκολο; Μπορεί να μου πεις την ευκολία;»

«Ήκουσα ότι είπατε ότι ο Τελώνης εσώθηκε διότι είπε το “μνήσθητι”, είπε “ἱλάσθητί μοι”, και το ερμηνεύσατε εσείς ότι έδωσε την εμπιστοσύνη του στον Θεό και σώθηκε». Λέγω: «Αυτό δεν ισχύει σήμερα. Υπάρχει ένας άλλος ειδικός τρόπος σήμερα που σώζεται ο άνθρωπος». «Ο ληστής», μου λέει, «που είπε “μνήσθητι”, ούτε αυτός τίποτα, κι αυτός πώς πήγε στον Παράδεισο;» «Επήγε κι αυτός», λέω, «προ Χριστού. Δεν πήγε μετά Χριστόν». Με κοιτούσε. Λέω: «Έτσι είναι. Κάτσε να σου πω. Όταν ο ληστής είπε το “μνήσθητί μου, Κύριε, όταν ἔλθῃς ἐν τῇ βασιλείᾳ Σου”, ο Χριστός δεν είχε πει “τετέλεσται”. Τα πράγματα μετά Χριστόν δεν είναι ούτε “μνήσθητι”, ούτε “ο Θεός να με θυμηθεί”. Θα πρέπει τα κείμενα και τις ερμηνείες, για να βγάζεις ασφαλές συμπέρασμα».

Η μία παραβολή είναι συμπλήρωμα της άλλης και οι δύο μαζί δίνουν το όλο νόημα. Βέβαια, ο Τελώνης μάς δείχνει ότι δεν υπάρχει εργοσωτηρία, που παρουσίασε ο Φαρισαίος, αλλά υπάρχει θεοσωτηρία, δηλαδή δωρεάν σωτηρία. Αυτό είναι το ένα. Τώρα, το «δωρεάν», ναι, αλλά πόσο δωρεάν; Θα τα ακούσουμε, λέω, την Κυριακή. Ας πάρουμε την περίπτωση αυτή, να σου πω συμπληρωματικά. Όταν ο Χριστός μας ανέστη, το πρώτο βράδυ εθέσπισε το μυστήριο της μετανοίας και της εξομολογήσεως. Διότι, όταν ήρθε σε επαφή με τους Αποστόλους, τους είπε «Ελάτε εδώ». Και τους ενεφύσησε και τους έδωσε Πνεύμα Άγιον. Τι να το κάνουν; «Ἄν τινων ἀφῆτε τὰς ἁμαρτίας, ἀφέωνται αὐτοῖς· ἄν τινων κρατῆτε, κεκράτηνται». Και βλέπετε εδώ άφεση των αμαρτιών διαμέσου των ακολούθων Του. Αυτό είναι.

Πάλι στους Αποστόλους λέγει ότι «Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τὰ ἔθνη, βαπτίζοντες αὐτοὺς εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος». «Ὁ πιστεύσας καὶ βαπτισθεὶς σωθήσεται, ὁ δὲ ἀπιστήσας κατακριθήσεται». Λέει περί βαπτίσματος. Πού είναι το «μνήσθητι»; Είπε ο Χριστός: «Ὁ μὴ τρώγων μου τὴν σάρκα καὶ μὴ πίνων μου τὸ αἷμα δεν έχει ζωή μέσα του», και «ὁ τρώγων μου τὴν σάρκα καὶ πίνων μου τὸ αἷμα έχει ζωή και εγώ ἀναστήσω αὐτὸν ἐν τῇ ἐσχάτῃ ἡμέρᾳ». Περί Θείας Κοινωνίας. Δεν είναι σε διάφορες περιπτώσεις «μνήσθητι». Δεν είναι έτσι τα πράγματα και πολλοί πλανώνται και φτιάχνουν έναν τρόπο θρησκείας δικό τους, που δεν περνάει πουθενά, όπως καταλαβαίνετε.

Αυτό είπα: παρουσιάζει ένα μικρό ελάττωμα η πρώτη παραβολή, όταν σταθεί ο άνθρωπος μόνο και την εξετάσει. Συγγνώμη.

Χτυπώντας με το χέρι το στήθος του ο Τελώνης, ήθελε να δείξει απλώς ότι εδώ είναι η αιτία. Δεν είναι εδώ, δεν είναι στο κεφάλι, αλλά είναι στην καρδία. Και όταν ο άνθρωπος δεν καθαρίζει εκεί κάτω, πάντοτε διαπράττει σφάλματα στη ζωή του. Και είναι ανάγκη εδώ να εξετάζει. Λοιπόν, δεν τόσο απασχολούμεθα με αυτό που υπάρχει εδώ, από κάτω απ’ το στήθος μας. Και όπως σας είπα προχτές, η καρδιά του ανθρώπου είναι η έδρα της κακίας ή σωτηρίας. Εκεί μένει ή ο Χριστός ή ο διάβολος. Οι δυο μαζί δεν χωράνε. Δεν πάει. Μη λέμε «σε μια μασχάλη δύο καρπούζια δεν βαστιούνται» και «δυο πόδια σε ένα παπούτσι δεν μπαίνουν».

«Εγώ δεν εκκλησιάζομαι, δεν εξομολογούμαι κ.λπ., αλλά δεν μπορεί να μου πεις ότι είμαι και κακός». Δεν χωράει. «Είμαι με Αυτόν ή κατ’ Αυτού». Δεν χωράει. «Ὁ μὴ ὢν μετ’ ἐμοῦ κατ’ ἐμοῦ ἐστι», και «ὃς οὐκ ἔστι καθ’ ὑμῶν, ὑπὲρ ὑμῶν ἐστιν». Έτσι είπε ο Χριστός στους μαθητάς Του και ισχύει και για εμάς. Θα το προσέξουμε αυτό το πράγμα, διότι, εφόσον δεν πράττουμε μετά του Χριστού, ασφαλώς ανήκουμε στον άλλον. Αυτό ήθελε να δείξει: ότι εδώ από μέσα έχετε ένα τσουβάλι, όπως το παρουσίασα προχθές, που είναι σαν σφηκοφωλιά, γεμάτο κυψέλες μέσα, που κάθε κυψέλη έχει από ένα διαβολάκι, και χρειάζεται πολλή προσοχή και πολύ ξετίναγμα να βγάλει τώρα τα διαβολάκια από τη μέση. Βγάζουμε τα χοντρά χοντρά και αφήνουμε τα ψιλά ή βγάζουμε τα ψιλά ψιλά και αφήνουμε τα χοντρά. Κατ’ αρχήν, καθαρά

να κονιοποιηθεί εξ ολοκλήρου, έξωση προς τα έξω, ώστε να έρθει ο Χριστός. Είναι λίγοι οι άνθρωποι αυτοί που το κάνουν και το επιδιώκουν. Οι περισσότεροι κάνουμε χοντρή δουλειά, γκρο μπετόν έχουμε ακόμη στο οικοδόμημα, δεν το έχουμε φτιάξει το διαμέρισμα κατάλληλο με τη λεπτή δουλειά, για να έρθει ο Χριστός να μείνει και να ποιήσει μονή, όπως λέει ο ίδιος. Βεβαίως. Μόνο αυτό ήθελε να δείξει, ότι εδώ είναι η αιτία, και αυτό να καθαρίσεις. Γι’ αυτό και στην Παλαιά Διαθήκη ζητάει την καρδιά του ανθρώπου: «Υἱέ, δός μοι σὴν καρδίαν». Δεν είπε «το πορτοφόλι σου», γιατί ο άνθρωπος πολλές φορές το πορτοφόλι το δίνει, την καρδιά του δεν τη δίνει. Από εκεί ξεκινάει η σωτηρία του ανθρώπου, δεν ξεκινάει από τα πόσα θα δώσεις, αλλά αν έχεις δώσει. Ο Φαρισαίος

αμαρτίες είχε αποφύγει, αλλά δεν κατόρθωσε τίποτα, έμεινε έξω. Διότι όμως, λέγω, παρασύρεται ο άνθρωπος ότι μπορεί με δυο λόγια να σωθεί. Γι’ αυτό έρχεται και λέγει τη δεύτερη αυτή παραβολή, του Ασώτου. Όπως λένε οι Πατέρες, εάν ο Χριστός, ερχόμενος στη γη, έλεγε μόνον αυτή την παραβολή του Ασώτου και ανεχώρει, ήτο αρκετή αυτή η παραβολή. Δηλαδή έχει τόσο περιεχόμενο, που του ανθρώπου τού λέγει ακριβώς τι πρέπει να κάνει να σωθεί, πώς επιστρέφει στον Θεό που τον έφτιαξε, πώς επήλθε η αμαρτία και ποια είναι η αιτία και πώς εξαλείφεται αυτή η αμαρτία, για να ξαναεπιστρέψει ο άνθρωπος και στον Παράδεισο. Τόσο περιεχόμενο έχει αυτή η περικοπή. Η Εκκλησία τώρα,

η οποία έχει το Πνεύμα του Θεού, επιστράτευσε και την τοποθέτησε δεύτερη στη σειρά, και έτσι έβαλε δύο βάθρα. Γιατί στην άλλη, όπως είπαμε, είμαστε ενώπιον κρίσεως πλέον. Δεν έχουμε συμβουλές, δεν έχουμε προτροπές, δεν έχουμε περιθώριο μετανοίας, δεν έχουμε εξομολόγηση, δεν έχουμε Θεία Κοινωνία, τίποτα. Έχουμε κρίση την άλλη Κυριακή. Πάει να πει ότι αυτές οι δύο είναι αρκετές, όταν ο άνθρωπος θέλει να τις προσέξει. Όπως μιλούσαμε προχτές, είπαμε ότι τα έργα του ανθρώπου δεν θα τον σώσουν, διότι εργοσωτηρία δεν υπάρχει. Αυτό θα το καταλάβουμε καλά. Γι’ αυτό και ο τάφος Του λέγεται ζωηφόρος, γι’ αυτό και η πλευρά Του και η θήκη λέγεται ζωηφόρος, γι’ αυτό και ο Τίμιος Σταυρός λέγεται ζωηφόρος.

Γι’ αυτό και το ποτήριον λέγεται της ζωής, γι’ αυτό και ο άρτος της Θείας Κοινωνίας λέγεται άρτος της ζωής. Περί ζωής ο λόγος, όχι περί έργων. Βέβαια, τα έργα του ανθρώπου πάντα είναι εκείνα που φτιάχνουν τη θέση που θα μείνει. Αλλά για να εισέλθεις, όπως είπα προχτές, πρέπει να έχεις είσοδον. Η είσοδος είναι ο ίδιος ο Χριστός. Πάντα δύο χρειάζονται, και πίστη και έργα. Η Ορθοδοξία αυτό κηρύττει, πίστη και έργα κηρύττει. Είναι σε αντίθεση με τον Παπισμό, που κηρύττει έργα, και με τον Προτεσταντισμό, που κηρύττει πίστη μόνο. Ξεχωριστά αυτά τα δύο δεν λογαριάζονται· και τα δύο μαζί. Ένα θέμα όμως που θα συζητηθεί...

Εισόδια της Θεοτόκου, Ευαγγέλιο, Βασιλεία των Ουρανών, Γέννηση της Θεοτόκου, Βασιλεία των Ουρανών, Γέννηση της Θεοτόκου, Βασιλεία των Ουρανών, Γέννηση της Θεοτόκου, Βασιλεία των Ουρανών, Γέννηση της Θεοτόκου. Ο άλλος απωλέσθη. Και εδώ, μεταξύ των δύο ανθρώπων, ο ένας σώζεται και ο άλλος απωλέσθη. Διότι ο μεγάλος αδελφός δεν αναφέρεται ότι εισήλθε μέσα, παρότι, όπως είπε ο ίδιος, δεν χάλασε ποτέ το χατίρι του πατέρα. Όμως, όπως εσκέπτετο, δεν έγινε δεκτός, φαίνεται, και έμεινε αυτός έξω. Και μείνανε, κατά συνέπεια, στη συνέχεια

άνθρωποι με καλά έργα. Βγήκανε δύο αμαρτωλοί όμως, που εκρεμάστηκαν από τον Θεό και οι δύο, που μετενόησαν, παραδέχθηκαν και ζήτησαν έλεος από τον Θεό. Η παραβολή αυτή παρουσιάζει έναν άνθρωπο με δυο παιδιά. Πώς ξέρεις; Το παιδί το νεότερο ζήτησε να φύγει από το σπίτι. Θα το μεταφέρω με απλά λόγια. Ο πατέρας, χωρίς καν να τον εμποδίσει, του έδωσε και το μερίδιο. Και ουσιαστικώς, όλα αυτά σήμερα θα μας κάνουν εντύπωση. Πολλοί άνθρωποι πιστεύουν ότι έχουν δικαιώματα που ήρθαν στη γη. Δεν ξέρω αν θυμείσθε από την παραβολή των ταλάντων ότι ό,τι έχουμε δεν είναι δικό μας. Δεν έχουμε τίποτα, δεν φέραμε τίποτα.

κλάματα φέραμε. Ποτά. Μερικές μίξες. Ποτα άλλο δεν φέραμε. Και γι' αυτό και δεν παίρνουμε και τίποτα όταν φέρνουμε από εδώ. Όλα ήσασταν δικά τους. Παρκής γενομένης από το σπίτι της μάνας μας, που έφτιαξε ανάλογο γάλα προκαταβολικώς για εμάς, χωρίς να μας ρωτήσει για το στομαχάκι μας. Ένα ζήλο απέραντο της μητέρας επάνω να κόψεται και να μας φυλάξει. και έναν πατέρα φιλόσοργο να μας κουβαλάει, δασκάλους να μας πληροφορούν, οκτυγόνο να αναπνεύουν, ύνιο να χερμενώνομον και Είναι γαλατούμος ο Θεός. Είναι απλοχέντος ο Θεός.

Είμαστε αυτοί; Εμείς είμαστε ακουστοί και θα ντραπούμε μια μέρα όταν βρεθούμε μπροστά, είτε σωθούμε είτε δεν σωθούμε. Δηλαδή, αυτοί που θα σωθούνε θα ντραπούνε πιο πολύ από φιλότιμο, ότι «Πώς», του λέει, «σε ο Θεός;» Κατεξοχήν οι Ορθόδοξοι θα φαινόμαστε Ορθόδοξοι και το κεφάλι μας να το έχουμε πάντοτε, μέρα νύχτα, κάτω. Γεννηθήκαμε εμείς Ορθόδοξοι, με το φως, γιατί το θέλαμε εμείς; Εμείς το επιδιώξαμε; Γιατί δεν έχω γεννηθεί Μεμετάκης εγώ ή Καθολικάκης ή Διαβολάκης ή Βουδδάκης; Γιατί; Πού εργάστηκα εγώ και πού επιδίωξα να έχω γεννηθεί μέσα σε αυτή την κοιτίδα, με αυτό το θερμοκήπιο, με τέτοια εφόδια, για να μπορώ να σωθώ;

Κόπος του ποτέ, αλλά είναι Αυτός που σας δείχνει εδώ. «Πάρ’ τα και πήγαινε».

Πήγε να κάνει τη ζωή του, όπως φεύγουν και τα παιδιά μακριά από τον πατέρα, που δεν θέλουν να ακούσουν τις συμβουλές, όπως φεύγουν και τα κορίτσια μακριά από τη μητέρα, που δεν θέλουν να την ακούνε, διότι λέει «Μη το ένα και μη το άλλο και γρήγορα στο σπίτι», και προτιμούν τη γειτονιά και προτιμούν τους φίλους παρά τον πατέρα και τη μητέρα. Μετανοούμε εκ των υστέρων, διότι όλοι, οσοδήποτε εγωισμό κι αν έχουμε που δεν μας αφήνει να το ομολογήσουμε, παραδεχόμεθα όμως μέσα μας ότι αποτύχαμε, διότι μακριά από του Θεού τον δρόμο δεν είναι ζωή. Φεύγουνε πολλοί για να φτιάξουν τη ζωή τους· τον θάνατό τους φτιάχνουν. Κι αν δεν ήταν ο εγωισμός και το ομολογούσανε, θα γυρίζανε ἐν χώματι καὶ σποδῷ πίσω. Μακριά από την ηθική τίποτα δεν είναι, ας λέει ο κόσμος ότι είναι πρόοδος.

Είπα ένα βράδυ που μιλούσα με μια φοιτήτρια στον δρόμο. «Ε, γιατί;» Άρεσε να μιλήσω. «Για καθυστερημένη», μου λέει, «αυτό». «Και στη μητέρα σου», λέω, «που δεν έβγαζε το εσώρουχό της εύκολα, είναι καθυστερημένη και εσύ είσαι προοδευμένη διότι το βγάζεις; Ε; Και το τσίπα, τον ηθικό σου φραγμό, το λες πρόοδο;» «Τι λέω γι’ αυτό;» Ε, γιατί για τέτοια μιλούσαν στην πλάτη μου πίσω, που κουβεντιάζανε δύο νεαροί κι αυτοί. Αυτό το λες πρόοδο; Η μητέρα σου είχε μια ηθική, είναι καθυστερημένη, είναι ταμπού εκείνο· εσύ προοδευμένη, διότι με το πρώτο χαμόγελο βγάζεις το εσώρουχό σου; Γύρισα στην άλλη γλώσσα και καταλαβαίνετε πώς ακριβώς της μίλησα. Το θεωρείτε πρόοδο; Κάθε ηθικό, κάθε τίμιο, κάθε ωραίο, ό,τι ο Θεός έδωσε, το έχει βάλει εδώ πρώτα, να το κινήσει ο άνθρωπος και λοιπά. Αυτό πετυχαίνει σήμερα. Δεν ισχύει.

Θα έρθει όμως καιρός. Εύχομαι να έρθει από εδώ ο καιρός, για να προλάβουμε τη μετάνοια, να μην πάει από εκεί ο καιρός, που δεν υπάρχει περιθώριο μετανοίας. Εδώ να έρθει, κι αφού έγινε ό,τι έγινε, ο Θεός θα μας συγχωρήσει. Απέτυχε ο άνθρωπος αυτός, όπως ξέρετε. Έφτασε αυτό το αρχοντόπουλο, που έφυγε στα συγυαλισμένα του, με τα μέσα και με τα χρυσά μανικέτια και με τις βαλίτσες κ.λπ., χοιροβοσκός να είναι, και προτίμησε να χορτάσει με τι; Με ξυλοκέρατα. Προσέξτε λόγια που βάζει και παρομοιώσεις που φέρνει ο Χριστός. Τι είναι τα ξυλοκέρατα, ξέρετε; Είναι τροφή των χοίρων, έτσι; Και ήρθε εποχή κάποτε, δεν ξέρω αν ζούσατε στην Αθήνα, που η οδός Αθηνάς δεν είχε ούτε λαχανίδες, είχε μόνο καροτσάκια με ξυλοκέρατα. Να δείξει ότι είστε άσωτοι, γι’ αυτό φτάσατε στο σημείο αυτό και γι’ αυτό παθαίνετε αυτά. Και το ξυλοκέρατο έχει την ιδιότητα αυτή που έχει η ηδονή, που τρέχει ο άνθρωπος να την απολαύσει σήμερα.

Μια γλύκα στην αρχή, μια ειδική γλύκα, και μετά φτύνεις απάνω στην ηδονή. Δεν χορταίνεται δε, δεν χορταίνεται. Όλοι οι άνθρωποι που τους αρέσει να πίνουν κρασί, έτσι, πάνε και κάνουν έμετο για να πιουν κρασί. Άλλοι που είναι γαστρίμαργοι πάνε και κάνουν έμετο για να φάνε. Πες σε μια γυναίκα που έχει σχέση έξω από την ηθική να σταματήσει· δεν μπορεί να σταματήσει. Πες σ’ έναν άντρα· δεν χορταίνει πλέον, δεν σταματάει. Δεν χορταίνονται οι αμαρτίες, δεν χορταίνονται οι ηδονές, παρότι φτύνεις απάνω στην ηδονή. Μάλιστα, την απόλαυσες μια στιγμή και μετά φτύνεις απάνω στην ηδονή. Με αυτό τα παραλληλίζει, κατ’ αυτή την έννοια, ο Χριστός. Εν πάση περιπτώσει, να ξέρετε, όταν τα νιάτα αρχίζουν και μαραίνονται, όταν το πορτοφόλι αρχίζει και μαραίνεται, όταν φεύγουν οι φίλοι και οι ηδονές παρέρχονται, ο άνθρωπος κάπως έρχεται στον εαυτό του, νιώθει από κάτω ένα φως να φεύγει και

να περάσει καμιά καλή σκέψη, να προλάβει να πιαστεί. Μου έκανε αίσθηση τη λέξη που έβαλε: «Εἰς ἑαυτὸν δὲ ἐλθὼν», είπε. «Εἰς ἑαυτὸν ἐλθών». Δηλαδή πού ήταν γρηγορότερα; Εκτός εαυτού. Κάθε άνθρωπος που δεν ζει σύμφωνα με την εντολή του Ευαγγελίου είναι τρελός, είναι εκτός εαυτού. Είτε θέλει να το καταλάβει είτε όχι, αδιάφορο. Ας βγάζει αυτός πιστοποιητικό ή οι άλλοι τού λένε μπράβο ή οι άλλοι τού λένε ότι αυτός είναι γνωστικός και οι άλλοι που είναι τίμιοι, ηθικοί, μένουνε στα χαρτιά του Χριστού και του Ευαγγελίου, ότι αυτοί είναι έξω της πραγματικότητας. Δυστυχώς, επιτρέψτε μου να το πω, μέσα στην εποχή κατολισθήσεως σήμερα,

την οποίαν προφήτευσε ο Μέγας Αντώνιος. Ξέρετε τι έχει πει ο Μέγας Αντώνιος; «Θα έρθει η εποχή», λέγει, «που ο κόσμος θα είναι δαιμονισμένος. Και αν κάποιος την έχει γλιτώσει, θα του λένε οι άλλοι: “Είσαι τρελός”». Τι πράγματα είναι σήμερα! Θα πει μια κοπέλα να μείνει ηθική; Αυτή θα θεωρηθεί ότι δεν είναι ομαλή. Αν πει ένας, λέω, να μείνει ηθικός, τίμιος και λοιπά, θα πούνε ότι είναι το υποζύγιο του Χότζα. Τι θα το πούνε οι άγιοι εκεί που την έχουν πάθει τη δουλειά; Σ’ αυτή την εποχή μέσα σήμερα, τον άνθρωπο μόνο να κάνει στον εαυτό του και διάφορα περιστατικά:

θάνατος, ένας σεισμός, οικονομικό ναυάγιο, ένα προσωπικό ναυάγιο, ένας πόλεμος, μια αρρώστια βαριά κ.λπ., γίνονται αιτία πολλές φορές να γυρίσουμε πίσω, να βρούμε τον εαυτό μας, όπως τον βρήκε αυτός και έκαμε τον σωστό συλλογισμό. Όχι από αγάπη προς τον πατέρα — προσέξτε αυτή την περίπτωση — από συμφέρον, από ανάγκη, διότι αυτός πέθαινε και οι δικοί του και οι εργάτες στο σπίτι του χορταίναν από ένα κομμάτι ψωμί. Και έρχεται αυτός να γυρίσει, όχι να ξαναγίνει παιδί του και να διεκδικήσει περιουσίες και πράγματα και υιοθεσίες, αλλά απλώς να επιβιώσει. Κάτω λοιπόν από την ανάγκη αυτή επέστρεψε. Και εμείς πολλές φορές

γυρίζουμε όλο τον κόσμο, όλες τις επιστήμες, εσωτερικό και εξωτερικό, γυρίζουμε όλες τις χαρτούδες και όλες τις καφετζούδες και, όταν αποτύχουμε, τότε λέει «πέσαμε στα εκκλησιαστικά». Αν ο Θεός ήταν άνθρωπος, θα μας έδινε μια κλωτσιά, δεν ξέρω πού θα βρισκόμαστε, στο Ακρωτήριο της Καλής Ελπίδος. Αλλά, παρότι γυρίζουμε από ανάγκη, διότι μας εγκατέλειψαν τα πάντα, και πάλι μας δέχεται. Όπως γύρισε αυτός. Όταν δεν τα έχανε, είχε τους φίλους του ακόμη και τα χρήματά του και έκανε τη ζωή του, δεν γύριζε βεβαίως. Γι’ αυτό πολλές φορές οι θλίψεις και ορισμένα περιστατικά στη ζωή μας, τα οποία λέγονται κακά, λέγονται συμφορές, είναι σωτήρια. Δεν ξέρω αν έχετε διαβάσει έναν πανηγυρικό λόγο του Ιωάννου του Χρυσοστόμου μετά από έναν σεισμό

που έγινε στην Κωνσταντινούπολη. Ανέβηκε επάνω στα ερείπια και έβγαλε έναν λόγο, λες και ήταν Ανάσταση. Και είπανε πολλοί που τον άκουσαν ότι τρελάθηκε από τη στενοχώρια που είδε τον σεισμό. Το αντελήφθη αυτό και γυρίζει τον λόγο και τους λέει γιατί έβγαλε χαρμόσυνο λόγο απάνω σε αυτή την καταστροφή: «Διότι από χθες», λέει, «το μεσημέρι, οὐδεμία κλίνη μοιχείας, οὐδεμία κλίνη πορνείας, οὐδεὶς μέθυσος, οὐδεὶς κλέψας, οὐδείς, οὐδείς, οὐδείς». Και χαίρει που δεν έγινε τουλάχιστον είκοσι τέσσερις ώρες αμαρτία. Αδιάφορο αν έπεσε η πόλη της Κωνσταντινούπολης. Τα κτίρια ξαναγίνονται, οι ψυχές που αμαρτάνουν δεν ξαναγίνονται.

Για τους ανθρώπους που δεν έχουν σχέση με τα θέματα αυτά, αυτά θεωρούνται παραξενιές και τρέλες.

Ανάληψη έτσι είναι. Αυτός ήταν ο λόγος της ανάληψης που κι αυτόν τον ανάγκασε να γυρίσει πίσω. Την γυρίζει όμως, έφτιαξε έναν τύπον απολογίαν, τη μετάνοιά του τη λεγόμενη, θέλει τώρα την εξωτερικέτη. Θα με δυο λόγια να πει στον πατέρα, θα ξαναγυρίσει, πώς θα γυρίσει, μουγκά, πώς θα πει. και είπε εκείνο, αν αυτά φορεύσουμε στον πατέρα, χαίρος, πατέρ ήμαρτον στον ουρανό του γενοποιών, που κοιμάξει ως πηδημέιους, πάμε με έναν των μισθείων. Αυτός, το μικεθάν πιο καλό, το περιεκτικό, τα έκλεινε όλα μέσα. Έκανα λάθος, έβριγα, τα βλέξα και λοιπά, σχόρεσέ με να μην πεθάνω, δεν θέλω να ξαναγίνω παιδί σου, δεν αξίζω να φέρω το όνομά σου, όμως θα γίνω κι εγώ ένας εργάτης. Τι που πάρεις δέκα ξένες, πάρε νέα και κρατήκε μένα να μην σπαθώ ελόφηξη γεννήθια. Έτσι τα εσκέφτηκε. Δε κρυβόμουν.

Είναι απόφαση. Έχει όμως δύο «αναστάς». Δεν ξέρω αν έχετε προσέξει το κείμενο. «Αναστάς πορεύσομαι». Και πιο κάτω λέει: «και αναστάς επορεύθη». Εκείνο που αξιοποιεί το «αναστάς» είναι το «και». «Και αναστάς», που το έθεσε σε εφαρμογή. Πόσοι από εμάς δεν έχουμε πάρει την απόφαση από χρόνια να εξομολογηθούμε; Ευχαριστούμε. Και δεν εξομολογηθήκαμε. Πόσοι από εμάς έχουμε πάρει την απόφαση να αλλάξουμε ζωή, να σταματήσουμε την αμαρτία ή να την περιορίσουμε, και δεν το κάναμε; Το βλέπουμε ότι έχουμε κάνει λάθος. Το ομολογούμε, αν μας ρωτήσουν. Και αν δούμε, τίποτα. Αν δεν μπει το δεύτερο «και»... Μεγάλη υπόθεση είναι το να κόψει τον δεσμό ο άνθρωπος. Δεν το μπορεί πολλές φορές, είναι αλήθεια. Βλέπουμε πάλι καριέρα.

Όταν έχουμε ζήσει πολύ την αμαρτία, είναι δύσκολο να τη συντρίψουμε. Αυτό συνέβη με τον Γόρδιο Δεσμό. Θυμάστε πόσοι ήθελαν να τακτοποιήσουν αυτό το θέμα; Κανένας. Κι όταν έφτασε όμως ο Μέγας Αλέξανδρος, που ήταν τύπος του Χριστού μας, τον κοίταξε, τον έφτιαχνε από εδώ, τίποτα. Βγάζει το σπαθί και λέγει: «Πώς; Δεν λύονται, κόπτονται», και τον έκοψε.

Μετέφερε την ελληνική γλώσσα και τη βρήκε ο Χριστός κάτω όπου πήγε. Ότι απέθανε στα 33 έτη και αυτός, το ότι ήταν απεσταλμένος του Χριστού ακόμη βγαίνει από την υποδοχή που του κάμαν στα Ιεροσόλυμα, όταν ο Θεός είχε αποκαλύψει σ' αυτόν να δει ότι αυτός που έρχεται είναι δικός του, και του έδωσε τα κλειδιά. Και υπάρχει μνημείο, μάλιστα, στην πλαγιά μπροστά από τη Μικρή Γαλιλαία αυτού του περιστατικού. Από εκεί βγαίνει. Όταν ο άνθρωπος, λοιπόν, μετανοήσει, πρέπει να κοινοποιήσει τη μετάνοιά του. Η μετάνοια του ανθρώπου είναι απόφαση, σωτηρία απόφαση.

Αλίμονο από τον άνθρωπο που δεν μετανοεί. Ο άνθρωπος που θέλει να γυρίσει στον Παράδεισο θα προβεί να εφαρμόσει πρώτα μετάνοια. Αν θέλει να το πληροφορηθεί αυτό, θα διαβάσει τη νεκρώσιμη ακολουθία. Και θα βρει ότι λέγει ο ποιητής για λογαριασμό του νεκρού το εξής, μέσα στα άλλα: «Εύρω καγώ διά της μετανοίας την οδόν», για να επιστρέψει πίσω, να γίνει πολίτης του Παραδείσου. Δεν υπάρχει άλλος δρόμος. Δεν λέει «διά των έργων»· μετάνοια είναι η οδός. Από εκεί ξεκινάει. Διότι τα έργα ο Θεός τα δέχεται, όπως σας είπα και όπως θα πούμε σε μια άλλη ομιλία, Θεού θέλοντος, όταν προέρχονται από μετανοημένων και εξομολογημένων και κοινωνημένων ανθρώπων.

Τότε λαμβάνονται υπόψη, διαφορετικά δεν λαμβάνονται υπόψη. Είναι η ωραιοτέρα, λοιπόν, απόφαση της ζωής το να μετανοήσει. Είναι η μόνη χειρονομία του ανθρώπου που γίνεται αιτία να χαρεί ο Ουρανός. Διαβάστε τη Γραφή από τη Γένεση μέχρι την Αποκάλυψη, και τα 67 αυτά βιβλία διαβάστε τα, δεν θα βρείτε πουθενά να γίνεται χαρά στον ουρανό, ει μη επί ενί αμαρτωλώ μετανοούντι. Όταν ο άνθρωπος μετανοήσει, αμέσως ο άγγελος που φυλάσσει την ψυχή του ειδοποιεί στον ουρανό και βγαίνει παράρτημα: «Την ψυχή που συνόδευα μετανόησε», και γίνεται χαρά στον ουρανό για μια ψυχή. Εμείς δεν ξέρουμε, βέβαια, πόσο κοστίζει η ψυχή.

Δεν ξέρουμε να κοστολογήσουμε. Όλους τους οικονομολόγους του κόσμου να πάρουμε να μας πούνε πόσο αξίζει μια ψυχή, δεν ξέρουμε. Διότι όταν ο Χριστός λέγει: «Αν όλο τον κόσμο κερδίσεις και την ψυχή σου χάσεις, τι γίνεται;» Άρα ο κόσμος όλος δεν μπορεί να δοθεί αντάλλαγμα για μια ψυχή. Μπορείτε να φανταστείτε τι είναι η ψυχή; Και αν ο άνθρωπος θα μπορούσε να κοστολογήσει το αίμα του Χριστού, του Θεού, το οποίον έδωσε για την ψυχή, τότε θα μπορούσε να ξέρει πόσο αξίζει η ψυχή. Ποιος μπορεί να κοστολογήσει το αίμα του Θεού; Το δικό μας το έχουμε κοστολογήσει και το δίνουμε στο γραμμάριο. Κι είναι πόρνικο, κι είναι μοιχό, κι είναι βλάσφημο, κι είναι διεφθαρμένο, κι είναι συμφιλιωτικό, κι είναι, κι είναι, κι είναι. Το δικό μας το έχουμε, το πουλάμε εμείς. Το πουλάμε το αίμα, το αγοράζουμε. Υπάρχουν τράπεζες αίματος, δεν υπάρχει μετάγγιση αίματος; Μου λέτε, του Χριστού, του Θεού, το αίμα; Απλοποιώ τα πράγματα για να καταλάβετε.

Αυτά, λέγω, γίνονται μόνον όταν ο άνθρωπος μετανοεί, διότι φεύγει από του σατανά το χέρι και πηγαίνει στου Χριστού το χέρι. Είδατε στον σταθμό χτες, που ταξίδευα για την Πάτρα, ένα σύνθημα και λέγει: «Ένας χριστιανός περισσότερος, ένας διάβολος λιγότερος». Πολύ μυαλωμένο. Το λέγω πάλι: «Ένας χριστιανός περισσότερος, ένας διάβολος λιγότερος». Αυξάνει κατά μία μονάδα η βασιλεία του Θεού και περιορίζεται η βασιλεία του διαβόλου. Γιατί κάθε άνθρωπος έξω από τον Χριστιανισμό είναι υπό την επίρρεια κάποιου άλλου κλίματος, κάποιου αλλουνού, και από εκεί μπορεί να καταλαβαίνουμε πόσο σοβαρό θέμα είναι.

Λένε ότι κι ένας άνθρωπος αν επρόκειτο να σωθεί στη γη, ο Χριστός θα ερχότανε. Και ένας άνθρωπος. Γιατί εμείς δεν ξέρουμε πόσο είναι μια ψυχή, πόσο κοστίζει ο άνθρωπος. Είναι πλάσμα του Θεού, δεν τον έφτιαξε καμιά βιομηχανία τον άνθρωπο, αδιαφορώντας αν δεν θέλουμε εμείς να το καταλάβουμε. Η μεγάλη φιλολογία της νεκρωσίμου ακολουθίας λέγει σε μια στιγμή: «Εἰ καὶ στίγματα φέρω πταισμάτων, οἴκτειρον τὸ σὸν πλάσμα, Δέσποτα». Αν, λέει, φέρω πταίσματα, όμως δεν παύω να είμαι πλάσμα σου. «Οἴκτειρον τὸ σὸν πλάσμα, Δέσποτα». Του κάνουμε έναν εκβιασμό, να θυμηθεί ότι, κι αν είμαστε όμως, είμαστε από τα χέρια του και να μας τη χαρίσει. Αυτό διδάσκει.

Είναι αρκετό, λοιπόν, να μετανοήσει ο άνθρωπος; Ούτε και να εξομολογηθεί ο άνθρωπος μεμονωμένα. Γιατί έχουμε, δυστυχώς, ανθρώπους μετανοημένους αλλά ουδέποτε εξομολογημένους, όπως έχουμε και εξομολογημένους και ουδέποτε μετανοημένους. Λίγοι είναι οι μετανοημένοι και οι εξομολογημένοι, οι οποίοι επιμένουν και προσπαθούν να κρατήσουν και τα δύο αυτά. Όλοι έχουν μετανοήσει για τις ζημιές που έχουν κάνει στη ζωή τους, για τα δάκρυα τα οποία έχουν χύσει άλλοι εξαιτίας των. Όμως δεν ανέλαβαν ποτέ ούτε να το ομολογήσουν εκεί που πρέπει, για να αλαφρώσουν την αμαρτία τους αυτή και να την απαλείψουν, ούτε να ικανοποιήσουν εκείνους που αδίκησαν. Γιατί ο άνθρωπος όταν αμαρτάνει, όπως πολλές φορές παρουσιάζω, και βρισκόμενος σε μία νεκρά γωνία ο άνθρωπος, αμαρτάνει έναντι του Θεού και έναντι του πλησίον.

Κατά συνέπεια, είναι προς δύο πλευρές η τακτοποίηση που πρέπει να γίνει. Έκλεψα, ε; Ποιον έκλεψα; Τον Θεό; Τον συνάνθρωπό μου έκλεψα. Παρέβην όμως την εντολή του Θεού, το «ου κλέψεις», δεν είναι; Κατά συνέπεια, έχω λογαριασμό με Αυτόν και λογαριασμό με τον άνθρωπο που του έκλεψα τον ιδρώτα του. Πρέπει και σ' Αυτόν να ζητήσω συγγνώμη για το σφάλμα που έκανα, αλλά και σ' αυτόν να ζητήσω συγγνώμη, που τον αδίκησα, και τότε τακτοποιώ το θέμα μου. Εμείς έχουμε μετανοήσει ότι έχουμε κάνει πολλές ζημιές, πολλά πράγματα ξένα, ιδρώτα άλλων, μερίδια άλλων, κομπίνες, πράγματα κ.λπ., από το κράτος, από... από... Έχουμε μεταφέρει στον εαυτό μας. Είμαστε ένοχοι ενώπιον του Θεού και έναντι των ανθρώπων. Πρέπει να τακτοποιηθεί αυτό το πράγμα. Άλλοι επίσης εξομολογούνται, την άλλη μέρα όμως κάνουν τα ίδια. Δεν μετενόησαν, απλώς εξομολογούνται για να κοινωνήσουν τον Χριστό, για να είναι το Πάσχα, απλώς για το καλό.

Δεν αλλάζουν ζωή, είναι ίδιοι, είναι αμφίβια αυτοί, είναι βάτραχοι. Βγαίνουν απ' έξω απ' το νερό και σε λίγο ακούς «μπλουμ», πάλι μες στο νερό. Δεν απομακρύνονται από τον βόθρο, δεν απομακρύνονται απ' την αμαρτία. Και αν αυτοί οι άνθρωποι θελήσουν να μαγνητοφωνήσουν την εξομολόγησή τους αυτή και να μαγνητοφωνήσουν και μία άλλη και μία άλλη, και με καιρό να τις βάλουν να τις ακούσουν όλες, θα δούνε ότι λένε τα ίδια περίπου, διότι δεν μετενόησαν. Δεν εκρίζωσαν την αμαρτία· εκούρευσαν, εκλάδευσαν την αμαρτία, η ρίζα έμεινε και ξαναπέταξε. Είναι λίγοι εκείνοι που εκριζώνουν, την πιάνουν αυτή τη σφηκοφωλιά, την καρδιά, και τη σφίγγουνε, οσοδήποτε κι αν πονέσουνε, οσοδήποτε κι αν ταπεινωθούνε, που ζητάνε τη συγγνώμη και κοιτάνε να ικανοποιήσουνε τον άνθρωπο που έβλαψαν, το πρόσωπο που έβλαψαν, να το ικανοποιήσουν, να φύγει από πάνω τους η κατάρα.

Εκείνοι είναι οι ευλογημένοι άνθρωποι. Αυτός, λοιπόν, δεν έφτασε και στη μετάνοια. «Δεν ξαναχρεώνω». Καλό είναι να μην ξαναχρεώνεις. Εγώ είμαι απ' αυτούς όμως. Θέλετε τι να πει τώρα ένας που χρωστάει στον μπακάλη και να στείλει το παιδί και να πει: «Κυρ-Γιώργη, ξέρεις, ο μπαμπάς μου είπε ότι από εδώ και πέρα θα παίρνουμε τοις μετρητοίς, δεν θα τα ξαναχρεώσω». Τι θα πει αυτός ο μπακάλης; «Πες στον κουβαρντά τον πατέρα σου να έρθει να πληρώσει τον λογαριασμό τον πρώτον, και ύστερα συζητούμε ό,τι άλλο». Αυτό δεν θα πει; Δεν θα τακτοποιήσεις τα πρώτα; Όλα από εδώ και κάτω δεν κάνεις τίποτα. Εκείνα που έκαμες ποιος θα διορθώσει; Θα πρέπει να τακτοποιηθούν. Και δεν πληρώνονται με τίποτα. Να γυρίζετε χίλια χρόνια. Άρα, η αμαρτία, οποιαδήποτε αμαρτία, σε μέγεθος δεν καθαρίζει, δεν συγχωρεί, δεν τακτοποιείται. Οι αμαρτίες συγχωρούνται, δεν πληρώνονται.

Αλίμονο από ορισμένους, οι οποίοι έχουν εξομολογηθεί λίγα και τα άλλα τα έχουν αφήσει. Ό,τι δήθεν θα τα πληρώσουνε, ό,τι δήθεν θα ξεχαστούνε, ό,τι δήθεν θα σκουριάσουνε, ό,τι δήθεν θα σβήσουνε, ό,τι δήθεν θα χαθούνε. Δεν χάνεται τίποτα. Ο σατανάς τα κρατάει πολύ καλά. Και να λάβει σοβαρώς υπόψη ο άνθρωπος: όταν αμαρτάνει, γράφουνε τρεις. Θα πει κανείς: «Μα ο άνθρωπος αμαρτήσει, οπουδήποτε κι αν είναι, στου βοδιού το κέρατο μέσα κι αν είναι, αμαρτάνει;» Αμαρτάνει ενώπιον του αγγέλου του, αμαρτάνει ενώπιον της συνειδήσεώς του και ενώπιον του σατανά. Και γράφουνε και οι τρεις. Όταν κάνει καλό, γράφουνε δύο. Γράφει ο άγγελος και η συνείδηση. Ο διάβολος δεν τα γράφει τα καλά, δεν τα βλέπει. Πώς σας δείχνω τώρα τη συνείδηση να το παρακάμπτω; Ο άγγελος να το σκεπάζει.

Ο διάβολος όμως θα παρουσιαστεί και θα πει την πάσα ημέρα: «Σώπα, δεν ήσουν με εκείνον, με εκείνη, τούτο, τ' άλλο;» Λεπτομέρεια. Τι θα του πει ο Θεός; «Είναι λάθος»; Ή «κάνεις λάθος»; Δεν μπορεί να πει. Θεός είναι, κρίνει. Δικαιοσύνη είναι άφθαστος. Το φυγόπονο της αγάπης του Θεού; Εγώ θα ακούω τα δεινά μου, εγώ θα ακούω τα δεινά μου, όχι αυτός. Γι' αυτό δεν ξεγελάσει κανείς ότι δεν με άκουσαν, δεν το έμαθαν, δεν το είδε κανείς. Πλανάσθε. Ενώπιον του Θεού αμαρτάνει, του σατανά και της συνειδήσεως, που δεν μπορεί να την αποχωριστεί καθόλου. Κατά συνέπεια πρέπει να τακτοποιήσει. Και ο άνθρωπος αυτός πράγματι εσηκώθηκε και μετέφερε ένα ωραίο δίδαγμα, ότι πρέπει να κοινοποιούμε τη μετάνοιά μας για να έχει κάποια ισχύ. Η απόφαση, η μετάνοια, είναι μία απόφαση. Τι λέει; Μία απόφαση, άνευ κοινοποιήσεως.

Έχουμε ακούσει καμιά φορά από το ραδιόφωνο και λοιπά ότι έγινε μία αύξηση, παραδείγματι, στη σύνταξή μας. Και εμείς, με την ελπίδα ότι έγινε η αύξηση, ελπίζουμε όταν πάμε στο ταμείο θα εισπράξουμε 10% επάνω, ξέρω εγώ. Και σου λέει εκείνος ο οποίος πήγε και προχθές: «Μα έγινε αύξηση, απόφαση, υπάρχει απόφαση, άκουσα αυτό». «Δεν μας κοινοποιήθηκε ακόμα». Ότι πρέπει να κοινοποιηθεί, δεν... Αν δεν κοινοποιηθεί, δεν ισχύει τίποτα. Έτσι είναι ακριβώς. Το εάν μετενόησες δεν παίζει κανένα ρόλο. Αν κοινοποίησες τη μετάνοιά σου, από εκεί και κάτω έχει ισχύ. Αυτό είναι το θέμα. Το ένα είναι η απόφαση, το άλλο είναι η κοινοποίηση. Και από την κοινοποίηση τα πράγματα αλλάζουν. Ένα άλλο χαρακτηριστικό που πρέπει να προσεχθεί είναι το πώς τον είδε ο πατέρας. «Πατέρας», λέει, «τον είδε από μακριά». Καλά. Και πώς τον έκοψε το μάτι σου, γέρο, εκεί κάτω εσύ; Ξέρεις; Που ερχόταν από εδώ.

Από εδώ, από εδώ έφυγε, από εδώ θα γυρίσει. Μεγάλο μάθημα αυτό. Δεν μπαίνουμε στις λεπτομέρειες. Έφυγες κλέβοντας; Δεν θα γυρίσεις με πολυελαίους. Αυτά τα κλεμμένα θα φτιάχνεις πολυελαίους; Θα γυρίσεις στον δρόμο, εδώ να τα δώσεις και να ζητήσεις συγγνώμη.

Έφυγες ατιμάζοντας; Θα γυρίσεις ικανοποιώντας. Θα γυρίσεις με τον τρόπο τον δικό σου, θα παντρέψεις ορφανά και θα βοηθήσεις χήρες, να καλυφθείς διά της ταυτοπαθίας, όπως θα μας ζητήσει λόγο γιατί δεν πολλαπλασιάσαμε τα τάλαντά μας που μας έδωσε ο Θεός και δεν εργαστήκαμε πάνω στα τάλαντα που μας έδωσε ο Θεός, αλλά εμείς μεταφέραμε.

Τους τρόπους που μας άρεσε εμάς να ικανοποιήσουμε τον Θεό με τον τρόπο μας. Και θα ενθυμείστε όσοι ερχόσαστε τις Πέμπτες που ομιλούμε από τις παραβολές. Ομιλούσαμε το θέμα των ταλάντων. Επί τούτοις, λέει, εζήτησε ευθύνη για τον καθένα. Λοιπόν, έκλεψες; Θα επιστρέψεις τα κλεμμένα και τα αδικημένα. Και θα ζητήσεις και συγγνώμη από τον άνθρωπο που τον αδίκησες. Και θα εξομολογηθείς και στον Χριστό, που παρέβης, όπως είπα γρηγορότερα, την παραγγελία. Γι' αυτό από εδώ έφυγες, από εδώ θα γυρίσεις. Θα ικανοποιήσεις τα λάθη. Έκλεψες από το δημόσιο; Θα τα επιστρέψεις στο δημόσιο. Έκλεψες στην εφορία; Θα τα επιστρέψεις στην εφορία. Τα ιδιωτικά θα τα δώσεις σε έναν που δεν το έχει. Ποιος θα βάλει έναν διαχειριστή των χρημάτων του δημοσίου να κάνεις εσύ αγαθοσύνες από τα κλεμμένα; Ποιος θα βάλει έναν; Τι είπες; Τι είμαι εγώ; Με λάθος βάση αυτά. Αυτό διδάσκω. Τον είδε, λέει, από μακριά και, όπως αναφέρει, εσπλαχνίσθη, τον λυπήθηκε. Αν θα παραδεχθούμε ότι έκαμε ένα βήμα ο άλλος,

έκαμε 999 ο γέρον. Δεν πήγε να τον παρατηρήσει, πήγε να τον αγκαλιάσει. Τον είδε ότι έρχεται συντετριμμένος και λοιπά, ότι έρχεται μετανοημένος, ότι έρχεται θλιμμένος, ότι έρχεται να ζητήσει, όπως τα λέγαμε, ταπεινωμένος τη συγγνώμη. Τον βλέπει, δεν του ζητάει εξηγήσεις. Δεν του ζητάει εξηγήσεις. Αυτό είναι. Όπως εμείς λέμε: «Αλήτη, βρόμικε», ξέρω εγώ, και λοιπά. Ικανοποίηση. Δεν το κάνει ο Θεός. Τον άνθρωπο τον αγαπάει, τον στέργεται. Την αμαρτία του τη σιχαίνεται. Γι' αυτό, όταν την ομολογήσει, έρχεται να σβήσει τις αμαρτίες, τον αγκαλιάζει και τον φιλεί. Με την αμαρτία δεν έχει σχέση ο Χριστός. Με τον αμαρτωλό έχει σχέση ο Χριστός. Άλλωστε για αμαρτωλούς ήρθε. Δεν ήρθε για δικαίους. Ποιος είναι ο δίκαιος; Για αμαρτωλούς ήρθε. Συνεπώς,

παρηγορητικό το θέμα. Μη πει κανείς ότι «δεν με δέχεται εμένα ο Θεός και δεν σώζομαι» κ.λπ. Αρκεί να μετανοήσεις. Βρες τη δύναμη να μετανοήσεις κι αν θα λέει τα άλλα ο σατανάς, μην τον ακούς. Πήγαινε όπως είσαι. Δεν περιμένει να φτιαχτείς, όπως λένε ορισμένοι: «Να τακτοποιηθώ». Τι να τακτοποιήσεις; Τι θα τακτοποιήσεις; Τι να κάνει για να πάει στον Χριστό; Θα μάθει, λέει, μπάνιο και θα πάει στη θάλασσα. Πού θα το μάθει το μπάνιο; Θα έρχεται στο τσιμέντο; Στη θάλασσα θα πάει να το μάθει το μπάνιο. «Θα γίνω καλά και θα πάω στο νοσοκομείο». Σοβαρά; Τι θα κάνεις στο νοσοκομείο; Θα γίνεις έξω καλά, χωρίς το νοσοκομείο; Θα γίνεις καλά χωρίς φάρμακα; Θα γίνεις καλά χωρίς γιατρό; Γιατί έτσι λένε ορισμένοι και αναβάλλουνε καθημερινώς την εξομολόγησή τους. Ρε, θα πας εκεί πέρα. Δεν υπάρχει τρόπος άλλος. Καμία σου αμαρτία... Μην ξεχνάς, να ξέρεις, είναι άλλο του σατανά. Θα πας εκεί όπως είσαι και να είσαι βέβαιος ότι θα φύγεις άλλος άνθρωπος. Θα πεις: «Τέτοια πράγματα γίνονται; Τέτοια θαύματα γίνονται; Επήγα με διακόσιους τόνους και βγαίνω πουλί; Πώς γίνονται αυτά τα πράγματα;»

Έτσι γίνονται, όπως ακριβώς έγινε στην παραβολή του Ασώτου. Μην αδιαφορείς και μην κάνεις την ώρα σου, διότι αύριο δεν είναι δικό σου. Βρήκε τον εαυτό του. Καταλαβαίνετε τώρα τι σοκ έγινε στο παιδί αυτό, όταν είδε ότι τον κατεφίλησε; Και βάζει μια λέξη: «κατεφίλησε». Ξέρετε, αυτή η λέξη ξαναβρίσκεται μέσα στα κείμενα. Βρίσκεται το βράδυ της προδοσίας. Και ο Ιούδας κατεφίλησε τον Χριστό, αλλά για να τον προδώσει. Αλλιώς φιλεί ο άνθρωπος και αλλιώς φιλεί ο Θεός. Ο Θεός εφίλησε για να τον σώσει και ο άλλος εφίλησε για να τον προδώσει. Τι είναι η διαφορά μεταξύ του ενός φιλήματος και του άλλου φιλήματος; Εν πάση περιπτώσει, δεν πρόφτασε να πει εκείνα που είχε υπόψη: «Πάτερ, ήμαρτον εις τον ουρανόν και ενώπιόν σου και ουκέτι ειμί άξιος κληθήναι υιός σου» και λοιπά. «Κάνε με ένα των μισθίων σου». Αλλά όταν έφτασε εκεί...

Ευαγγελισμός, Ανάσταση, Αντίχριστος, Αν Πολλοί αυτοί εκείνοι που λέγουν ότι είναι δούλος του Ιησού Χριστού Τι το λες ότι είσαι δούλος του Ιησού Χριστού, ο Θεός δεν σε θέλει έτσι, ο Θεός σου θέλει παιδί Του Παιδί Του Ο Χριστός σε λέει Αδελφό μικρόρος, όσον επιστατενοίθουτον τον Αδελφό μου τον Ελαχίστον Άλλωστε πως λες Πατέρα το Θεό αν είσαι δούλος Όταν ο Θεός είναι βασιλιάς άρα είσαι Πριγκυπόπουλο, είσαι Βασιλόπουλο Χώρα λες από τις δύο αλήθειες. Τι είναι η έξυπνη; Αλλά δεν την προσέχουμε εμείς. Πού πηγαίνει; Τον έκοψε, λοιπόν, εκεί πέρα. «Στάσου», του λέει, «μέχρι εδώ». Φέρνει και του στολίζει την πρώτη, βάζει το παπούτσι, δαχτυλίδι, και πέρασε στον μόσχο τον σιτευτό. Ποια είναι η στολή η πρώτη; Ξέρετε, την έχουμε συζητήσει πολλές φορές και μάλιστα την έχουμε συζητήσει στην παραβολή του βασιλικού γάμου. Για εμάς η στολή η πρώτη είναι του βαπτίσματός μας. Όταν ο άνθρωπος φύγει για την αμαρτία μετά το βάπτισμά του, που αρχίζει και μπαίνει στην αμαρτία από δέκα, δώδεκα, δεκαπέντε ετών και λοιπά, του το βγάζουν οι άγγελοι το κουστούμι το λευκό που του έδωσαν στο βάπτισμα και πλέον ο άνθρωπος, γυμνός από χάρη, πηγαίνει στην αμαρτία. Ας έχει λεφτά, κοστούμια, ας έχει ό,τι θέλει, η ψυχή του είναι γυμνή.

Δεν είναι δυνατόν ο Θεός να δώσει το ένδυμα αυτό του γάμου, να το δώσει μέσα στην αμαρτία. Δεν θα πας στο πορνείο και στη διαφθορά, δεν θα πας στο παράνομο κρεβάτι, στην αμαρτία, δεν θα βλασφημείς τον Θεό και θα φοράς το ένδυμα αυτό το λευκό του βαπτίσματος. Είσαι γυμνός και τετραχηλισμένος. Όταν ποτέ επιστρέψεις, τότε θα σου δώσουν ξανά το κοστούμι αυτό, το λευκό, το καθαρό. Και από εκεί θα προχωρήσεις για τον μόσχο τον σιτευτό, ο οποίος υπάρχει, κατά τον Άγιο Γρηγόριο τον Θεολόγο, επί της Αγίας Τραπέζης της Ορθοδόξου. Τώρα από εκεί θα περάσει. Είναι ακόμη ένα μάθημα εδώ. Πολλοί, χωρίς να αλλάξουν αυτό το κοστούμι της αγοράς, της αμαρτίας, του καφενείου, της διαφθοράς, της κομπίνας, της απιστίας,

προσέρχονται τις μεγάλες ημέρες για τον μόσχο τον σιτευτό, ενώ ο Χριστός λέγει: «Θα το βγάλεις αυτό και θα ξαναφορέσεις το λευκό σου της μετανοίας, που είναι του βαπτίσματός σου, και τότε θα περάσεις. Με το βρώμικο αυτό της αμαρτίας δεν θα περάσεις». Αυτός είναι ο τρόπος και ο καθένας να το λάβει σοβαρώς υπόψη. Γιατί είδατε τι λέγει ο Παύλος: «Δοκιμαζέτω δὲ ἄνθρωπος ἑαυτόν, καὶ οὕτως ἐκ τοῦ ἄρτου ἐσθιέτω καὶ ἐκ τοῦ ποτηρίου πινέτω». Διότι πολλοί, λέγει, μη διακρίνοντας το σώμα και το αίμα του Χριστού, ασθενούν και κοιμώνται ικανοί. Προήλθε ο καρκίνος σήμερα, προήλθαν οι τρέλες σήμερα από τους αναξίως κοινωνούντας, που παίρνουν το σώμα και το αίμα του Χριστού και το ρίχνουν στην καταπακτή, το ρίχνουν στον βόθρο των λερωμένων της ψυχής των ανθρώπων.

Δεν την εκαθάρισαν, δεν μετενόησαν, δεν εξομολογήθηκαν ώστε να φορέσουν το λευκό ρούχο, να περάσουν μέσα. Γι' αυτό ο Χριστός έχει το δεύτερο αυτό μυστήριο, που είναι και αυτό βάπτισμα μετά το βάπτισμα. Το βάπτισμα το πρώτο έχει σχέση με τις αμαρτίες μέχρι του βαπτίσματος. Αλλά για τις αμαρτίες μετά το βάπτισμα έχει σχέση το δεύτερο βάπτισμα, που είναι η μετάνοια και η εξομολόγηση. Λέγεται μάλιστα «χάρις μετά την χάριν». Αγαπητοί μου, ουδείς μετενόησεν διότι μετενόησε· όλοι μετενόησαν που δεν μετενόησαν. Το επαναλαμβάνω: ουδείς μετενόησεν διότι μετενόησε και όλοι μετενόησαν που δεν μετενόησαν.

Υπάρχει αυτό το όπλο στο χέρι, η μετάνοια. Δεν πρέπει να μένει κανένας χρεωμένος. «Μα θα ξαναπέσω». Δεν σου είπε κανένας ότι δεν θα ξαναπέσεις. Παλιότερα αναφέρεται ότι ένας επί πολλά χρόνια δεν πήγε να εξομολογηθεί και πήγε στη Χρυσοσπηλιώτισσα και εξομολογήθηκε. Δεν θυμάμαι ποιος ήταν ο πατήρ που εξομολογούσε. Τον πήγανε σέρνοντας κάτι φίλοι του και στεκόταν στο σημείο αυτό: «Τι να πάω να εξομολογηθώ; Το καταλαβαίνω ότι αμάρτησα, θέλω να εξομολογηθώ. Εγώ δεν θέλω να ξαναμαρτήσω». Και του λέγει ο εξομολόγος: «Κάτσε να το συζητήσουμε προκαταβολικώς. Αν παραδεχτούμε ότι εσύ, όταν εξομολογηθείς, υπάρχει εκδοχή να πεθάνεις, δέχεσαι να πεθάνεις;» «Αν είναι», μου λέει, «να σωθώ, να μην ξαναπέσω, δέχομαι να πεθάνω». Και πέθανε απ' έξω από τα σκαλιά όταν βγήκε.

Εξομολογήθηκε και απέθανε απ' έξω από τα σκαλιά. Όταν ένας, αντίστοιχα, με άλλον, δύο φίλοι, συνεννοήθηκαν να πάνε να εξομολογηθούν. Και ο ένας εξ αυτών, εφόσον δώσαν ραντεβού να έρθουν στον πνευματικό, ο ένας εξ αυτών είπε: «Εφόσον πάω να εξομολογηθώ, δεν ξαναπάω από τη φιλεναδίτσα μου να πάρω τη δόση μου και να πάω να τα εξομολογηθώ όλα μαζί;» Και πήγε από εκεί. Και τι έγινε; Τον περίμενε ο άλλος, δεν πήγε. Στον εξομολογητή περιμέναν απέξω, τίποτα. Τηλεφώνησε στο σπίτι. «Δεν ήρθε», λέει, «ούτε εδώ». Εκεί που πήγε, έπεσε επάνω σε φίλο άλλον και, με λογομαχία, τον εσκότωσαν αυτόν, τον δεύτερον. Ο πρώτος τον εσκότωσε. Μια σφαίρα τού άδειασε τα έντερά του.

Τον είχε, να ιδείς, ως αντίζηλον. Φίλον της φίλης. Παράξενα πράγματα και, εν τούτοις, αληθινά. Μη δυσκολευτείτε ποτέ με τα νοητά ειλικρινά και αφήστε τον εαυτό σας στα χέρια του Θεού. Αν θέλετε να περάσουμε μέσα, όπου ο μόσχος ο σιτευτός, να γίνει η μετάληψη του αίματος του βασιλέως μέσα μας, να γίνουμε βασιλόπουλα για την άλλη Κυριακή, που χρειάζεται να είμαστε βασιλόπουλα, θα κάνουμε αυτό.

Τελειώνοντας... Τελειώνοντας, να βγάλω και των νεαρών, των άλλων, των μεγάλων. Ο μεγαλύτερος, λέει, ο πρεσβύτερος ήτανε και εργαζόταν. Γύρισε το βράδυ, όπως γύριζε κάθε βράδυ, άκουσε επάνω όμως μια άλλη ατμόσφαιρα, συμφωνίας και χορών. «Τι γίνεται;» Κάλεσε ένα μικρό που ήταν εκεί. «Τι γίνεται;» «Μα δεν ξέρεις;» του λέει. «Ο αδελφός σου ήρθε». «Ήρθε ο αδελφός σου», λέει ο μικρός, «αυτός ο χαμένος».

«Ο πατέρας σου», λέει, «από τη χαρά του που τον εδέχτηκε υγιή, που ήρθε ζωντανός πάλι, έθυσε τον μόσχον τον σιτευτόν». Ωπ, δεν ήθελε να πάει πάνω. Πάρ' τον για Φαρισαίον. Φαίνεται πως τέτοιοι υπάρχουν σήμερα, πολλοί. Το μικρότερο πάλι, ο γέρον, το μικρότερο. Κατεβαίνει ο γέρον τώρα κάτω.

Γεια σας! «Πατέρα, τόσα χρόνια», του λέει, «δεν δουλεύω;» Τώρα βγήκε από μέσα το δηλητήριο. «Και ουδέποτε εντολήν σου παρήλθον και δεν μου έδωσες μια φορά», λέει, «ένα κατσικάκι, ένα ερίφιο, να γλεντήσω», λέει, «με τους φίλους. Όταν ήρθε», λέει, «ο υιός σου ούτος» — όχι ο αδελφός μου, ο υιός σου, ο δικός σου· αλλά τέτοιος που είσαι, τέτοιο παιδί. Τι να πω άλλο; «Όταν ήρθε», του λέει, «ο υιός σου ούτος, ο καταφαγών σου τον βίον μετά πορνών» — το λέει και πόρνο — «αλλά τέτοιος γέρος που είσαι εσύ».

«Δέχτηκες αυτόν τον πόρνο». Ο γέρος γρηγορότερα είπε τίποτα; «Πού ήσουνα, παλιόπαιδο; Πού ήσουνα, μούργο;» που θα λέγαμε, ξέρω εγώ; Τίποτα. Τον αγκάλιασε και τον φίλησε. Όλο το κατηγορητήριο. «Μετά πορνών τον βίον έφαγες», λέει, «και ο μόσχος...» Κοιτάζει να τον πείσει. Του μεταφέρει επιχειρήματα. «Ωραία», του λέει, «δικά σου είναι όλα» και λοιπά. «Έπρεπε να χαρούμε, γιατί αυτός ήταν νεκρός και ανέζησε και απολωλώς και βρέθηκε». Δεν έπρεπε να χαρούμε; Τίποτα, που να τον φέρεις βόλτα τον άλλο. Πώς ήταν νεκρός; Όσο αυτός γλεντούσε με τις φίλες; Ακριβώς. Ήταν ζωντανός νεκρός. Ήταν μακριά από τον Θεό, ήταν νεκρός. Και τέτοιοι υπάρχουν πολλοί. Ξέρετε πόσα κινητά νεκροταφεία είναι γύρω μας; Πόσες οικογένειες θα έπρεπε να έχουνε μεσίστιες σημαίες, που λέμε εμείς: «Τι κάνετε σπίτι;» «Καλά, δόξα τω Θεώ».

Η κόρη έχει χωρίσει τον άλλον και ο γιος έχει χωρίσει την άλλη και γυρίζουν ό,τι ώρα θέλουν στο σπίτι και λοιπά. Ούτε εκκλησία, ούτε μετάνοια, ούτε εξομολόγηση, ούτε νηστεία, ούτε εγκράτεια, ούτε τίποτα. Και λες «δόξα τω Θεώ». Για ποιο λόγο λες «δόξα τω Θεώ»; Για ποιο λόγο; Διότι τη φέρνει το πρωί ο φίλος της απέξω και ξημεριάζει εκεί πέρα. Και λες «δόξα τω Θεώ». Ναι, τρελά. Καλά πράγματα αυτά; Καλά, θα ήθελα να σταθώ. Δεν κάναμε τίποτα. Εσύ, κύριε, γι' αυτό το παιδί πήγες ποτέ να του πεις δυο λόγια; Του έγραψες ένα γράμμα; Έκαμες μια προσευχή; Πράγμα το οποίο κάνουμε και εμείς. Πότε ενδιαφερθήκαμε εμείς; Όλους τους συζητούμε, από κυβερνήτας μέχρι των τελευταίων, από πατριάρχας μέχρι τους τελευταίους. Όλους τους συζητούμε. Όλοι είναι αμαρτωλοί. Κάνουμε τίποτα γι' αυτούς; Τίποτα. Και συκοφαντούμε. Τίποτα. Πήγες ποτέ μαζί του; Μίλησες ποτέ μαζί του; Τον παρακάλεσες; Έκλαψες μπροστά του; Ξέρεις, θα τα πληρώσεις γι' αυτό το πράγμα.

Διαβάστε το γ' κεφάλαιο του Ιεζεκιήλ, να δείτε τι λέει. Λέγω στον άνθρωπο «θα πεθάνει» και εσύ δεν τον νουθετείς. Αυτός θα πεθάνει, αλλά τι; Δεν θα μου την πληρώσετε; Εκ των χειρών σου θα ζητήσω το αίμα αυτό.