The Great Supper

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Christ had been invited to a meal, as we read in the Holy Gospel. And because things were happening at that table much as, sadly, they still happen today, He reminded His host to take care in the future. If he wished to give a meal that would benefit others and bring benefit to himself, there were certain things he needed to keep in mind.

We give meals for people who are then obliged to return the favor and invite us to a meal tomorrow. And so today we eat at my house, tomorrow at our friend’s house, and the next day at someone else’s. In this way we spend a great deal of money among ourselves, yet nothing comes of it for the Kingdom of Heaven. We consume everything among ourselves and become bound by obligations—who owes us, and whom we owe. A person must therefore take care, even when planning to give a meal, and consider whom he will invite so that some spiritual benefit may come of it. If, for example, you open the fourteenth chapter of Luke,

you will find, from verse 12 onward, these words of counsel addressed to the master of the feast, as we might call him—to the man who had given the meal. Listen to what He says: “He also said to the man who had invited Him”—to the one who had invited Him—“When you give a luncheon or a dinner, do not invite your friends or your rich neighbors, lest they also invite you in return, and you be repaid.” Do not invite such people to your table, He says. “But when you give a feast, invite the poor,”

“the disabled, the lame, and the blind; and blessed shall you be, because they cannot repay you, for you shall be repaid at the resurrection of the righteous.” This is a prescription we do not follow. If we open our home, we do so with a calculated expectation of some temporary return, whereas we ought to open it with eternity in view. “And blessed shall you be.” You will be blessed, He tells him, if you give meals of this kind—if you wish to give a meal. And where will you be repaid? Not now, with us eating here this Sunday, drinking at your house the next, and going to someone else’s the Sunday after that, endlessly making the rounds. No. If you do something for which you are to receive payment and reward, you will receive the return for your sacrifice and labor “at the resurrection of the righteous.”

One day the righteous will come to receive their reward. The unrighteous, the indifferent, and those who did not labor rightly here will be summoned for condemnation, as Christ said. The Christian does not receive here what is due for his righteousness, his labor, and his service. And blessed is the person who does not receive it here, who does not collect it here, so that he may collect it there. There you receive the kind of currency that...

is accepted in that country, because the things found here are not accepted there unless they are converted. Suppose you are going to travel to a foreign country, where our money is not accepted. You will go to a bank here and exchange it for the currency of the country you are visiting, so that you can meet your needs there. That is exactly how a person in this world must think. He must not dispose of either the fruit of his labor or his surplus carelessly and at random. He should always consider how to use it if he wants it to earn interest for him there. Woe to the person who, when he dies, has nothing to collect there. Woe to that person.

For a person to have something to collect there, he must first make a deposit in the Bank of God. And the Bank of God consists of people in need: the poor and those facing circumstances they cannot manage on their own—because of family responsibilities, illness, some other affliction, trouble at work, or whatever else it may be. These are people in need, and in them a person can make a heavenly investment, because “he who has mercy on the poor lends to God.” So Christ came to that meal, where all the acquaintances and friends had gathered, and He understood that the next evening they would eat at someone else’s house, the evening after that they would drink at another’s, and so forth,

but without any moral fruit and without proper thought. We have no right to squander even a single drachma. “But it is mine,” you say. It is not yours at all. It is neither yours nor mine. It is His. We are stewards, and we will be called to account for how we used what remained from our labor—our honest labor, not dishonest work, but honest labor. For whatever a person gives from the proceeds of injustice, even to the greatest charitable work, is not counted by God. Give from your own blood, from what was honestly earned, from your own sweat and the work of your honest hands. These are the things God takes seriously into account.

For there is a teaching laid down from the beginning which says, “Let the mercy of a sinner be upon my head.” God says, “I will not take the mercy of a sinner upon My head.” God does not want what has been gained unjustly. He will not tolerate injustice against you or against anyone else, nor will He accept what is unjustly gained, even if someone offers it to Him. Here, then, is a prescription that we also need, though we pay no attention to it. You want to give a meal? Give one. Give a meal to those who need it. Give a meal to the poor. Give a meal at a house of charity. Do it. There are so many people in need: orphans, widows, children whose father is disabled and cannot work, or whose mother is unable to work, and so forth.

Remember them. Pay an installment for someone. Pay a family’s rent when they are about to be evicted. Buy them a hundred kilos of heating oil so that they can keep warm in their home. There are so many other ways to help. What right have you to squander these resources? What right have you to give them as gifts to people who do not need them? For the most part, that is precisely what we do: we give to people who have no need, failing to understand, as I said, that we have no right to use and squander things that are not ours. They belong to God, and we are merely the stewards.

So He calls the host to account and says to him, “What I see here is not right. If you wish to give a meal, then from now on give the kind of meal I am telling you to give: give it to people who have no means of repaying you.”

Thank you. Who thinks of this life in relation to the life beyond? “At the resurrection of the righteous,” He says—not the resurrection of the ungodly. For, as I said before, the ungodly will not come to receive any reward—nothing at all. They deposited nothing in the Bank of God. They made no deposit with the bankers here, who are the poor and those in need; consequently, they have nothing to collect. And you understand how grave it would be to find yourself in a place without the proper currency needed to live there. During this discussion, one of the invited guests was listening. He understood that Christ was speaking of serious matters, things pertaining to Heaven and to life beyond the grave, not merely to this present life. “Now when one of those who sat at table with Him heard these things,” the passage continues,

“he said to Him, ‘Blessed is he who shall eat bread in the Kingdom of God.’” May that meal be repaid to him in the Kingdom of God. Blessed is the person who acts in this way. If you give a meal here to a brother of Christ who is in need, Christ Himself will give you His own banquet on that day. Blessed is such a person, he says. So they were speaking about a table and about food. Christ does not let the opportunity pass, but rises and tells a parable about what a person must heed and which table must truly concern him. As you know, the human being has a twofold nature, does he not? He is both flesh

and spirit. Just as the flesh, being material, is nourished by material goods, so too the spirit must be nourished. The spirit—the soul—also has its own table. As you know, tables are set for the flesh two, three, four, or five times a day; but there is also a table for the spirit. We have not given enough thought to this spiritual table or valued it as we should. I do not know whether you remember, but once, in passing, I told you how these matters are arranged especially on the Holy Mountain, where all of this is carefully considered. The Church, which serves the soul, stands directly opposite

the refectory, which serves the body. If you go to the far end of the material table, where the abbot sits, and look straight ahead, you will see the Holy Altar. Or if you stand at the Holy Altar, you will see the material table. From the material table you see the spiritual one. They stand directly opposite each other. When the spiritual banquet is finished, everyone proceeds to the material table with liturgical fans, solemn vesture, hymns, incense, and so forth. And when the material meal is over, they return chanting and go into the Church for the dismissal. The two stand side by side.

One serves the soul, and the other serves the body—each in its proper place. It is inconceivable for the bodily, material table to be fully active while the other table is left to wither. That cannot be right. Saint Basil the Great says that the human being consists of two things, but one is superior to the other; and he distinguishes the soul from the body. The soul can live by itself, but the body cannot live by itself. This is precisely why, when the soul departs, the body withers, falls apart, and returns to the earth, dissolving “into the elements from which it was composed.” The soul, then, can live on its own; and not only can it live, but it also sustains the body. It has the power to keep the body alive. The body, however, does not have the power

to give life to the soul. Consequently, we possess something good called the body, and something far better called the soul. How does a person treat these two? He gives attention to the body day and night—attention day and night. We have scales to measure every gram, and we carefully take the appropriate vitamins and count the proper calories. And rightly so. But as for the soul, we look after it at Christmas, Pascha, and similar occasions—if we look after it even then. This is not right. For this reason, the same Father says: “If you are unwilling to give the greater share to the better part—to the soul—the share it deserves, then at least divide your care equally between the two.”

The soul should receive a share of ninety parts and the body ten. Are you unwilling to give ninety measures of attention to the soul and ten to the body? Then at least give the soul as much care as you give the body. Give each half, if you are unwilling to give them their proper proportions. At least divide your care equally. And this is how the subject arises. They were speaking about a table; their subject was a meal. They were discussing food for the belly—and a bad meal at that: improper, unjustified, and foolish. It was a feast for the stomach and for friends: we make ourselves comfortable together, while others may be dying. Christ spoke to them first about this. He did not reject eating or tell them not to eat. He told them to take care that the food they served was not eaten by those who were already full.

Let it be eaten by those who have not had their fill; let the hungry eat it. Do not give it to those who are already satisfied. At some of the meals we give to well-fed people, we practically force more food upon them. This, He says, is not right. Give your meals to the hungry, because one day there will be a recompense. You must not feast while others go hungry and naked, because you consumed everything and celebrated by yourselves. Consider the stern answer Abraham gave to the rich man: “You received your good things; you ate them and enjoyed them in your lifetime, while he received evil things. Today he is comforted, and you are in torment.” You arranged matters this way yourself. You prepared nothing here to send ahead, so that you would have something waiting when you arrived there. For everyone will go there, whether we want to or not, and whether we believe it or not.

One day we are all going there. But the human being is not only body; he is also spirit. And just as the body, as I said, has its own table—the material table, at which it sits two, three, four, or five times a day—so the spirit also has its own table. Yet people do not come to this table, even though it requires no money, no labor, and none of those things. By contrast, there is a desperate struggle to provide for the other table, especially amid high prices, the hoarding of goods, and so forth. Although we need the spiritual table so greatly, today we are neither faithful nor regular guests at it. Instead, we visit the Church’s table, the Holy Altar, only from time to time, on what we imagine to be the great feast days.

For the Holy Eucharist, which is the table of the human soul, there are no great days and lesser days. Every time the Holy Eucharist is celebrated, every time the Divine Liturgy is served, the event is equally great. To use a simple expression, it is the Holy Spirit who prepares the spiritual food on an ordinary Monday or an ordinary Tuesday; and on the very day of Pascha, it is the same Holy Spirit who prepares the same food. One Holy Communion is no different from another for the soul. We have attached superstitious ideas to particular days: “On Saint Catherine’s day it is good for children; today, on Saint Stylianos’s day, it is good; today, on Saint Barbara’s day, it is good.” Why? Was it not good yesterday, and will it not be good tomorrow? What more has happened today?

A female Saint or a male Saint is being commemorated. But the Holy Eucharist has been prepared by the Holy Spirit, who does not change. He always makes the same preparation and offers the same quality. Yet we do not attend this banquet and do not wish to draw near, and that is to our own harm. So when that man said that whoever listened to and did what Christ had said would be blessed—that, if he offered a banquet here, others would count him worthy to receive a banquet in the Kingdom of God—Christ told a parable, leading them from the material table to a spiritual table. These are the words: “And He said to him”—that is, Christ—

answered him: “A certain man gave a great supper and invited many. And at the hour of the supper he sent his servant to say to those who had been invited,” to notify them and tell them: “Come, for everything is now ready.” Come; everything is ready. You are not expected to bring anything. We have prepared it all; there is no need, down to the last detail. All that is needed is for you to come, sit down, and eat. Such are the banquets of God.

God’s banquets require no money. If we are invited to some other banquet—to a wedding, for example, where there will also be a meal—then often, because our finances may not permit it, we pretend to be ill or say that we will be traveling, and so on, in order not to go.

To attend such a banquet, we feel that we must bring something with us. In the provinces, for example, even today, if there is a wedding and someone is invited, he will bring a whole slaughtered animal, bread, a large jug of wine—he will bring something. And if someone has nothing to bring, for one reason or another—and we often find ourselves in such need—he must find some tactful way to excuse himself

for not attending. He finds it difficult to sit at that banquet and share in another person’s joy because his finances will not stretch that far. But here there is no such problem. Many times we want to visit someone and offer our good wishes, but because we cannot afford to carry something in our hand—a gift, a drink, or some sweets—we do not go. That does not apply in this case. At God’s banquet we need offer nothing. No money is required. You need not carry anything in your hands. Simply offer yourself and sit down at the table. It is the richest banquet of all, and it needs nothing from you. Suppose you are invited to a shipowner’s home, where everything is abundant and lavish. What could you possibly bring? What would they do with it?

Do they need it? What would they do with it? Should our gifts be displayed at banquets like that? They need only us. And yet they did not go—just as we do not go. Is God neglectful? No; it is we who do not go. Not only do we fail to receive Holy Communion when we stand before this table; many times we do not even enter the Church. As we continue and I read the passage to you, we shall see three instances. He sent the first servant, and they did not come. He sent the second, and some were gathered, but the house was still not full. He sent a third time: Go out, gather them, and so on, so that it may be filled. These three calls are the three bells that ring for us. The first rings and calls us; the second rings and reminds us; the third rings, and still we do not go.

Many among us even curse when they hear the church bell ring in the morning, because they came home at dawn from an embrace or from the card table and want quiet. They do not want to hear the bell, though in the stillness the Father is gently reminding them that Someone is there. Others complain of its monotonous sound and do not want to hear it. In the parable, these people offered certain arguments. The first said: “I have bought a field, and I must go out and see it. I ask you, have me excused.” Please do not count on me. The second said: “I have bought five pairs of oxen.”

Why he bought neither four nor six is another matter, which we shall discuss. Five. “And I am going to test them. I ask you, please, have me excused.” And the third said: “I have married a wife.” I am newly married; “therefore I cannot come.” I have business with my wife—or with my husband—and cannot come. Have me excused. All three excused themselves. They did not wish to come. With various excuses, they avoided sitting at the banquet, even though everything had been prepared. It was not as if they had to prepare it themselves. It cost them nothing materially—nothing at all. Yet they did not wish to sit down.

I do not know whether you noticed what the passage says. First, it says that the meal was a supper. He invited them to supper. Then some of them said that they had bought a field and were going to see it. Supper, as you know, takes place in the evening; that is why we have Compline—after the evening meal. So you are going out at night to inspect the field you bought? Do you see what sort of words these are? And did you buy a field without seeing it first? The first claim is a lie, and so is the second. Then the next man says:

“I have bought five pairs of oxen, and I am going to test them.” Are they going to test the oxen at night? And did you buy oxen without first testing them? You sly man, did you really take money from your pocket, pay for oxen, and buy them without trying them? It is a lie—an excuse that does not stand up. The other says: “Tell him I cannot come, because I have married a wife; I am newly married.” And who told you that because you are newly married, you cannot come to the Church? Did Mrs. Katina next door, the “theologian,” tell you that, my dear man? Who told you? Who told you that God crowned you in Holy Matrimony in order to drive you away from the Church? Who told you such a thing? And who told you that lawful marital relations are a sin? Who told you that, and that therefore you cannot come to the supper?

Is that why you marry—to leave the Church? And when will you stop this business and return to the Church? When did your neighbor, that “theologian,” tell you that you could? We invent these things ourselves. These are not lies detached from real life; take careful note of that. There are no valid excuses for a person not to go to the Church and sit at the banquet. All these things he says are absurd. He simply does not want to go. It costs him nothing, yet he does not wish to go. What sort of meal was it? Had he invited them to what foreigners call breakfast? Had he invited them to lunch? No, to supper. When is supper served? Supper is served in the evening. That is also why we have the prayer service after supper, Compline. Thank you.

The evening meal, you see? So he did not hold the banquet at midday, when one man might be at the office, another at work, and another behind his plow. Christ told this parable in such a way as to leave a person without excuse. He says that the man gave a supper. He does not say that he gave a breakfast or a midday meal, when people could reasonably be at their offices, their workplaces, their fields, or wherever else. It is evening, yet this man says, “I have bought a field, and I am going to see it.” And you bought it without seeing it? This is why one day we shall render a fearful account. For God provided us with a way to transform us,

but we were unwilling. My beloved, this banquet is necessary for everyone, because without it we cannot be made fit for the Kingdom of Heaven. As we have said before, a kingdom presupposes royal children. Have you read, heard, and paid attention to the Gospel of the Judgment? “Come.” What are we to do? “Inherit.” Inherit what? “The Kingdom of the Father, prepared from the foundation of the world.”

Heirs inherit, gentlemen; princes and royal children inherit. What do they inherit? Are we princes? Are we royal children? Do we have royal blood within us, or do we have the corrupted blood of Adam? We have the corrupted blood of Adam. What must happen? There must be a transfusion of royal blood, so that we may become royal children and belong in the Kingdom. Where is this blood found? Upon the spiritual table—the table spoken of here, to which He calls everyone to come. Yet people excuse themselves because of business, the marriage bed, and worldly affairs. Most people remain far away because of such things.

The person who remains far away from here will also remain far away from there tomorrow. Today, most people are busy trying out and working the five pairs of oxen mentioned here. Do you know what the five pairs of oxen represent in the parable? The five human senses. They come in pairs, like oxen, and we keep them at work: two eyes, two ears, two organs of taste, and two for touch. What shall we hear? What shall we see? What shall we eat? What pleasure shall we satisfy? We seek to satisfy these pairs of oxen. That is what we do. And because we are occupied with these five pairs of oxen, we remain far from the supper. Why go to that banquet? We do not go, because we want to enjoy ourselves elsewhere—

to see, to hear, and to taste, satisfying these five senses, these five pairs of oxen. “Have me excused; I do not go in for such things.” Is that not the reason? How many people go to the Church on Sunday? How many? According to statistics, less than three percent. Statistics show that three percent attend church. Athens has three million people. How many go to the Church? Count the churches and count how many people are inside them. One has a hundred, another two hundred, another five hundred. How many churches are there? Compare that with the three million people, and you will understand how many go to the supper. He rings the bell; He sends one servant, then another, then another.

He even endures blasphemy. But even if someone goes to the Church, what benefit is there if he does not sit at the supper? Holy Communion is the heart of the Holy Eucharist, and it asks a threefold thing of us: “With the fear of God, faith, and love, draw near.” There are the three. Pay attention, and come. That is the essential thing. Why speak to me about olives? You ate an olive and swallowed the pit? Why speak to me about other matters? Those things are secondary. Why tell me that you had lawful relations with your wife or husband, on days when this is permitted, and therefore you will not receive Holy Communion? Or that you ate fish yesterday, or perhaps meat the day before?

You ate yesterday. Here, however, three things are required of you: that you have the fear of God. What is the fear of God? Is it mere apprehension? No. To fear God means to revere God, to respect Him, to take Him seriously, and to keep Him in mind. You show this by fulfilling His commandments. A person who does not fulfill God’s commandments has no fear of God. When God says that if you do a certain thing you will go to Hell, and you remain indifferent, you do not fear God; you do not take Him seriously. When God crowns you in Holy Matrimony so that you may have children and you refuse to have them, you do not fear Him as God. When God says that you are to fast on Wednesdays, Fridays, and during Great Lent, according to your strength, and you do not fast, you do not fear Him as

God. When God tells you to earn your bread, and instead you obtain it by trickery or through sins of the flesh, you do not fear God. You have no fear of God, and consequently you cannot draw near. The fear of God does not mean being afraid that your father will beat you or your mother will scold you. It is not that. To fear God means to believe God. You know what it means for a wife to fear her husband: to respect him, to take him seriously, and to keep him in mind; to understand that she must not become the cause of his ruin, that she comes from man, and that her turning is toward him, which is why she has hair upon her head. She is always to remember that there is someone above her. That is the meaning. But we do not do these things, and consequently what is said at the end will be fulfilled: “For I say to you that none of those men”

“None of those men who were invited shall taste my banquet”—that banquet. The person who does not taste this banquet, who makes no sacrifices to prepare himself and sit at this banquet—which costs no money and requires nothing except that we approach while keeping the law of God—will also have no part in that other banquet, the one that simple man called blessed. He said, “Blessed is the one who will one day eat at that table.” Do you remember what Christ says in the Apocalypse? “Behold, I stand at the door and knock.” He says, “I knock at each person’s heart, asking him to open to Me. And if he opens to Me, I will come in to him and dine with him, and he with Me.”

The person who dines with Christ in this world will also dine with Christ in the world to come. “Receive me today, O Son of God, as a partaker of Your mystical supper.” Whoever Christ receives as His fellow communicant in this world, He will also make fit for the world to come. But the person who, while in this world, does not strive to sit at table with Christ, who gladly offers Himself to us, will not do so in that other world either. For it is here that Christ will prepare a person for the world to come. I hear all this false humility: “And who is worthy? I am unworthy.” So I ask:

Will you ever become worthy? When exactly do you expect that to happen? “Let me prepare myself a little first; let me do something.” But what does this preparation mean, and what can you prepare outside the Church? Tell me, what can you prepare? Do you know how absurd and inconsistent these arguments are, when people speak humble words without possessing true humility? It is like saying, “Yes, yes, I will learn to swim, and then I will go to the sea.” Where will you learn to swim? On the tiled floor? Do you not have to go into the sea to learn? That is where you must go. You will swallow some salt water, become frightened, perhaps go under once or twice—but that is where you will learn. As far as it is possible...

to learn to swim outside the sea, just so far is it possible to prepare yourself before coming. Some people speak as though they were saying, “Yes, I am sick, but I am waiting to get a little better before I go to the hospital.” You will get well before going to the hospital just as surely as you will get well before you begin taking your medicine. Is that not absurd? It is just as inconsistent—utterly inconsistent. As I told you, the banquet takes place in the evening, yet these gentlemen say that they are going to inspect their fields at night. These gentlemen say they are going to test their oxen at night. And this gentleman says he cannot come because he has just married. Take your wife with you. Come together, sit at the banquet, and then return home and continue your affairs. No one is being driven away. Why, then, do we not go?

What is it that keeps us away?

Suppose you are invited to a meal, and you go and sit there merely watching everyone else eat. How do you think the person who invited you would feel? Or suppose you invite someone to your table, and he comes but sits at a distance and only watches you. How would you feel when you saw that guest for whom you had made so many preparations, whom you so greatly desired to have at your table, refusing even to take food from the table and eat? Tell me, how would that seem to you? These are only material examples. At such a meal, whether you eat or do not eat—even if you never eat—nothing of consequence follows. But if you do not partake of that other table, no transformation will take place in you. You will not be changed.

From common and ordinary, you will not become new—kainos, spelled with alpha and iota.

From earthly, you will not become spiritual; and from an ordinary person, you will not become great. Christ is essential to both the human soul and the human body. Do you know, my dear friends, what a human being is by nature? A wild olive tree. No matter how much manure or fertilizer you give it, no matter how much you dig around it or water it, it will produce nothing worthwhile because it is a wild olive tree. What must happen? It needs a graft; it must be grafted before the wild olive can bear olives. Then you have oil and edible olives. As long as it remains ungrafted, it produces nothing—not even anything fit for the blackbirds.

What is a human being apart from Christ? A bitter-orange tree. No matter how much you water and cultivate it, no matter how much manure or fertilizer you put around its roots, it will produce bitter oranges. But the moment you cut into that bitter-orange tree, make the shape of a tau—a cross—and insert beneath the bark a bud from a sweet-orange tree, you will see that this graft takes all those bitter juices, transforms them, and produces an abundance of sweet oranges. What would you call it then? Is it still a bitter-orange tree? The stock is, but it now bears the graft. Remove that graft, and once again you will have bitter oranges. A human being remains wild and bitter.

But if he receives Christ within himself, everything changes. Paul, writing to the Romans in the eighth chapter, says, “If Christ is in you, the body is dead because of sin, but the spirit is life because of righteousness.” Most of us do not know this and do not possess this power, because we do not receive Christ. We have not been grafted with Christ. For Christ told us, “Without Me you can do nothing.” Why did He say that? He said it for this very reason. And why does Scripture say, “Taste and see that the Lord is good”? You have read this passage from David’s thirty-third Psalm.

The word is chrestos, “good,” spelled with eta. “Taste and see”—taste, and you will come to know that the Lord is good and beneficial to you. The Lord is Christ. The Lord is chrestos—good and needful—and you need Him. Yet still, nothing. “With the fear of God, faith, and love, draw near.” Do we fear God? We neither believe nor love, and so we do not draw near. That is our answer. Yet we expect to behold the person of God; we expect our nature to change; we expect to overcome our faults. How will we overcome them? We leave the One who overcomes our faults there in the Holy Chalice, and we walk away carrying the witness for the prosecution—often taking it from the candle stand. Do you know who that witness for the prosecution is? The antidoron, the blessed bread distributed after the Divine Liturgy.

The antidoron will testify against us and send us to Hell—not because it is evil in itself. It is a blessing, but it is not salvation.

When you receive it in your hand, kiss it, sit down in a corner, and ask it, “What is your name?” What answer will it give? “My name is antidoron.” “Why are you called antidoron?” “Because I am not the Gift itself.” “What is the Gift?” “Christ, within the Holy Chalice.” “Then what is your purpose as antidoron?” It gives a blessing; it sanctifies. But what does the Gift do? The Gift saves, “for the remission of sins and eternal life.” The antidoron is a blessing: “The blessing of the Lord.” “So you do not save?” “No, I do not save.” “Who saves?” The Savior saves, there in the Holy Chalice. That is where you must go if you wish to be saved. I give you a small blessing. The blessing of water does the same. I merely whitewash and tend the room; but you must bring the King inside.

To sanctify is one thing; to save is another. Holy Communion, the blood of Christ, is “for the remission of sins and eternal life.” You acknowledge that you are a sinner, yet you do not receive Christ. “I do not receive Him. For who,” you say, “is worthy?” Ask John Chrysostom, and he will answer you: “I am not sufficient or worthy that You should enter under the roof of my soul.” But what follows? How is it to happen? “Yet, trusting in Your loving-kindness, I draw near to You.” “He who eats My flesh and drinks My blood abides in Me, and I in him.” I heard this, he says, and so I took courage and came, because a person cannot live without His flesh and blood, and I desire to abide with Him. That is why I came. I took courage, and trusting in Him, I draw near.

You said, “He who eats My flesh and drinks My blood abides in Me, and I in him.” That is why I come. Another prayer says that the house of my soul is utterly desolate and fallen; it is filthy and unstable. And we have become prey to the spiritual wolf. Let the devil, that spiritual wolf, not devour me as well. If You enter within me, then we shall be together, and he will not devour me. Yet although a person is threatened by his flesh, by the world, by his ego, and by self-interest—although a thousand devils surround him—he does not want protection. He does not want Christ as his guardian. Let me tell you something I witnessed in my own lifetime. There was a man of Greek and Russian descent, seventy-five years old, who had come here from Russia and lived in Kypseli.

Every day he walked down from Kypseli to the market. As he went down Hippokratous Street, or sometimes along the inner road by Zoodochou Pigis, he caused an uproar wherever he passed. A thousand times an hour he would blaspheme the Most Holy Theotokos, Christ, and everyone else. Whenever he saw a woman or a girl before him, he would begin again. He was, in other words, a demonically tormented man, and this happened every day. Then one day, in His providence, God led him down a small street called Londou, near Zoodochou Pigis. There, at the corner of Londou and another street—perhaps Koletti; I no longer remember—there was an elderly man from Pergamon named Uncle Theodore, who owned a roasted-chickpea shop. He called out to the man, “Come here,” he said.

“Every morning I see you coming down from up there, cursing all heaven. Come,” he said, “and have a coffee with me.” He befriended him, and the man came over. The seats in the chickpea shop were sacks of chickpeas, so he had him sit on one of them. He lit the little stove, made coffee, and served him. Then the shopkeeper said, “My good man, what is this that you do every morning? At your age, it is shameful. By now we ought to change. I do not know what kind of people we have been—I too was no better—but we must change.” The man replied, “I cannot change. There is something inside me—I do not know what it is. I am not the one saying these things. There is something inside me. To me, everyone in the world is vile.

“Every woman seems vile to me, and every person seems corrupt. There is something inside me; I cannot help it.” The other man told him, “Go to Holy Confession.” “Where can I confess? Whenever I have gone, the priests have driven me away as soon as I opened my mouth and began telling them my filth. No one is willing to hear my confession.” Uncle Theodore then said, “I will tell you where to go.” “Where should I go?” “Go to the Church of the Holy Belt and find Father Karela.” That was his name—a dignified, well-groomed elder. He died only a few years ago. “Go to him,” he said, “and make your confession.” “I will,” the man replied. “Go, then. You will be set free.” Did he go? Did he not go? No one knew.

On Sunday, Uncle Theodore went to the Church, as he always did. He attended the Church of the Holy Belt and received Holy Communion every Sunday. That elder took his place in line behind the others and went forward at the words, “With the fear of God,” to receive Holy Communion. Six, seven, or eight people ahead of him, he noticed from behind a figure wearing a clean new suit who looked rather like that man who used to walk up and down the streets cursing all heaven. But it never occurred to him that it could truly be the same man, so he paid little attention. He held back, intending to look more closely once Holy Communion was over and they had gone outside, to see whether it was he or someone else. But he lost sight of him. He had no idea where the man went after receiving Holy Communion or what became of him.

On Monday—after not seeing him for the whole week—he waited, but Charilaos did not pass by. He waited on Tuesday, but Charilaos still did not pass. Then on Wednesday morning he saw Charilaos “clothed and in his right mind.” The man approached with dignity and greeted him, like a mature man deeply advanced in the Christian life. When Uncle Theodore saw him, he said, “I have not seen you. What happened?” “Of course you have not seen me, after sending me where you did,” Charilaos replied. Something had happened within him. “What a thing happened to me when I went there!” “What do you mean? Did you not find the priest? Did he not treat you well?” “What are you saying?” the man replied. “What are you saying? Let me tell you. On the very day you sent me there, I went.”

“He truly sat there and listened to me for two and a half hours. And when he saw all this madness of mine, and that I was incapable of doing anything right, he said to me: ‘Do not be afraid. Come here on Sunday, and I will put a guard inside you; then you will no longer be able to do any of these things.’ So,” he said, “I went on Sunday. You were the one receiving Holy Communion ahead of me; I was there. And from the day I received Holy Communion, the unwanted guests who had been inside me departed. That guard—who, as I came to understand, is Christ—whom that elder placed within me through Holy Communion, changed my very nature. I cannot blaspheme anymore,” he said. “I cannot curse anyone. And I am ashamed when I think of the things I used to say with this mouth.”

“Was it really I who said those things? Am I the one controlling this mouth, or is someone else controlling it? And then, sir,” he said, “I understood that Christ has immense power.” That man lived for another four or five years. Of course, in the meantime he probably discovered other sins he had not confessed, and he went to Holy Confession. And he departed this life as a Christian, because Father Kareas had placed the guard within him. That guard is Christ. When Paul says that nothing can be done without Christ, we must take this to heart. So pay close attention to this banquet, for time will not wait for us. Remember this: metanoia—repentance—Holy Confession, and Holy Communion, if we wish to sit here at Christ’s table, so that He may also await us at that table above. This I pray for the whole world and for us as well.

Those things that were inside me and drove me on are no longer within me. They no longer bring shame upon me. Now I must change my course. Here, where we have suffered so much harm, I must change my course. This guard, who abides in the Holy Chalice, is given freely, without charge or debt. He costs no money. There are no expenses, no qualifications required, no application, and no official stamps.

Everything is ready, yet man does not come. My dear ones, we lose so very much. There is no other way for us to be changed as human beings here and to be prepared there as royal children for the Kingdom of Heaven. Many people regard these things as ridiculous. “I tell you, it is nothing. It is nothing. What we are discussing now is foolishness, fit only for superstitious fortune-telling.” But tell me this.

Even if there were only one chance in a million—or one in a billion—it would still count. What have you gained by refusing to believe these things, refusing to accept them and make them your own? And what have I lost by believing, even if you were proved right? Man is not even being reasonable. God called the Prodigal Son foolish. “But when he came to himself,” He said. Where had he been? Wandering among things outside himself. Every person who remains far from the things of faith is senseless and foolish. These are things that cost him nothing, which he can attain and set alongside all those other things for which he toils and suffers, even becoming consumptive, merely to gain something temporary in this life—something that, just as he finally gains and possesses it, may be taken from him when a vehicle runs him down.

He will not even have the chance to enjoy it. And yet he behaves with such inconsistency and absurdity. If you wish, read the twenty-second chapter of Matthew as well. There too it speaks of a great wedding banquet, for which the king sent out invitations to the people. “Behold, my fattened cattle have been prepared; everything is ready. Let them come.” One says, “I have work to do”; another, “I am going to my field”; and so on, one after another, with the result that he cast them all out. “They are not worthy,” he says, “of the wedding banquet.” And you understand what this means. The Jews were not struck down because they had used the blood of the lamb they slaughtered at the Jewish Passover. The Angel passed over those houses and did not kill the firstborn, and the people were spared.

Those who sprinkle the doorposts of their souls with the blood of the Lamb, Christ, do not fear destruction. They are not afraid. It is a blessing in this world, and in the world to come it is man’s security.

Ο Χριστός μας είχε κληθεί σε ένα τραπέζι, όπως διαβάζουμε στο Ιερό Ευαγγέλιο. Και διότι στο τραπέζι εκείνο γινόσανται πράγματα, όπως γίνονται δυστυχώς και σήμερα, υπενθύμισε σε αυτόν που τον είχε καλέσει να προσέχει μελλοντικώς, αν θέλει να κάνει ένα τραπέζι που να ωφελεί και να ωφελείται, να προσέχει ορισμένα πράγματα.

Κάνουμε τραπέζια σε ανθρώπους που είναι υποχρεωμένοι μετά να μας υποχρεώσουν, ώστε να μας κάνουν και αυτοί αύριο ένα τραπέζι. Και βλέπουμε σήμερα να τρώμε στο δικό μου το σπίτι, αύριο να τρώμε στου φίλου μας, την άλλη στου άλλου, και έτσι μεταξύ μας να χαλάμε πολλά χρήματα και αρκετά χρήματα, αλλά να μην προκύπτει τίποτα για τη Βασιλεία των Ουρανών. Λοιπόν, τα τρώμε μεταξύ μας, δεσμευόμαστε μεταξύ μας, ποιος μας χρωστάει και σε ποιον χρωστάμε. Το θέμα είναι ο άνθρωπος να προσέχει, ώστε και από ένα τραπέζι που, λέμε, θα κάνει ακόμη, να προσέχει σε ποιον θα το κάνει αυτό το τραπέζι, ώστε να προκύπτει ωφέλεια. Αν ανοίξετε το 14ο κεφάλαιο, επί παραδείγματι, του Λουκά,

θα βρείτε στο εδάφιο 12 και κατωτέρω τα εξής νουθετικά λόγια προς τον αρχιτρίκλινο, όπως θα λέγαμε, προς αυτόν που είχε κάνει το τραπέζι. Ακούστε τι λέει. «Ἔλεγε δὲ καὶ τῷ κεκληκότι αὐτόν», σε αυτόν που τον είχε καλέσει. «Ὅταν ποιῇς ἄριστον ἢ δεῖπνον», όταν κάνεις ένα τραπέζι το μεσημέρι ή ένα τραπέζι το βράδυ, «μὴ φώνει τοὺς φίλους σου, μηδὲ γείτονας πλουσίους, μήποτε καὶ αὐτοί σε ἀντικαλέσωσι, καὶ γένηταί σοι ἀνταπόδομα». Μην καλέσεις, λέει, τέτοιους ανθρώπους στο τραπέζι, «ἀλλ᾿ ὅταν ποιῇς δοχήν, κάλει πτωχούς»,

«ἀναπήρους, χωλούς, τυφλούς· καὶ μακάριος ἔσῃ, ὅτι οὐκ ἔχουσιν ἀνταποδοῦναί σοι· ἀνταποδοθήσεται γάρ σοι ἐν τῇ ἀναστάσει τῶν δικαίων». Μια συνταγή η οποία δεν εφαρμόζεται σε μας. Εμείς, αν ανοίξουμε το σπίτι μας, θα το ανοίξουμε με υπολογισμό, και υπολογισμό πρόσκαιρο, ενώ θα έπρεπε να το ανοίξουμε με υπολογισμό αιώνιο. «Καὶ μακάριος ἔσῃ», θα είσαι μακάριος, του λέει, αν κάνεις τέτοια τραπέζια, αν θέλεις να κάνεις τραπέζι, ώστε πού θα σου γίνει η ανταπόδοση; Όχι τώρα, που αυτή την Κυριακή θα τα φάμε εδώ, την άλλη θα τα πιούμε στα δικά σου και την άλλη στου αλλουνού, και θα έρχεται τρεις γύρω. Όχι. Αν κάνεις κάτι, λέγει, το οποίο θα πληρωθείς, θα αμειφθείς, θα πάρεις την ανταπόδοση της θυσίας σου και του κόπου σου «ἐν τῇ ἀναστάσει τῶν δικαίων».

Οι δίκαιοι κάποια μέρα θα έρθουν να πάρουν το μισθό τους. Οι άδικοι, οι αδιάφοροι, αυτοί που δεν εργάστηκαν σωστά εδώ, όπως είπε ο Χριστός, θα κληθούν για να κατακριθούν. Το δίκιο του, τον κόπο του, το μισθό του ο Χριστιανός δεν τον παίρνει εδώ. Και χαρά στον άνθρωπο ο οποίος δεν τον παίρνει εδώ, δεν εισπράττει εδώ, για να εισπράξει εκεί. Εκεί εισπράττεις συνάλλαγμα τέτοιο που...

περνάει σε εκείνη τη χώρα, γιατί αυτά που υπάρχουν εδώ δεν περνούνε σε εκείνη τη χώρα, αν δεν μεταβληθούν. Πρόκειται να ταξιδεύσεις σε μια χώρα του εξωτερικού· τα χρήματά μας δεν περνούνε. Θα πας σε τράπεζα εδώ να τα αλλάξεις, ανάλογα με τη χώρα που θα πας, προκειμένου να μπορέσεις να αντεπεξέλθεις στις ανάγκες σου εκεί. Έτσι ακριβώς πρέπει να σκέπτεται ο άνθρωπος των κόσμων τούτων· ούτε τον ιδρώτα του ούτε το περίσσευμά του να το διαθέτει έτσι και ως έτυχε. Πάντοτε θα το λογαριάζει, αν θέλει να έχει τόκο και επιτόκιο εκεί. Αλίμονο από τον άνθρωπο που, όταν πεθάνει, δεν θα έχει τίποτα λαμβάνειν εκεί. Αλίμονο από τον άνθρωπο.

Για να έχει λαμβάνειν ο άνθρωπος εκεί, πρέπει να καταθέσει στην Τράπεζα του Θεού, για να έχει. Και η Τράπεζα του Θεού είναι οι άνθρωποι της ανάγκης, οι πτωχοί, οι άνθρωποι που έχουν περιστάσεις που δεν μπορούν να τα βγάλουν μόνοι τους πέρα, λόγω της οικογενείας, λόγω μιας ασθενείας, λόγω κάποιας άλλης παθήσεως κ.λπ., μια δυσπραγία στη δουλειά, μια δεν ξέρω τι. Είναι οι άνθρωποι οι οποίοι έχουν την ανάγκη, και εκεί ο άνθρωπος μπορεί να κάνει επένδυση ουράνια, διότι «ὁ ἐλεῶν πτωχὸν δανείζει Θεῷ». Ήρθε λοιπόν εκεί πέρα ο Χριστός μας, σε ένα τραπέζι που είχαν μαζευτεί όλοι οι γνωστοί και οι φίλοι, και καταλάβαινε ότι αύριο βράδυ θα τα φάνε στου αλλουνού, την άλλη θα τα πιούνε στου αλλουνού και ούτω καθεξής,

χωρίς όμως κανένα ηθικό αποτέλεσμα και χωρίς υπολογισμό. Δεν έχουμε δικαίωμα ούτε δραχμή να σπαταλήσουμε. «Μα είναι δική μου». Καθόλου δεν είναι δική σου. Ούτε δική σου είναι ούτε δική μου είναι. Είναι δική Του. Είμεθα διαχειρισταί και θα μας ζητηθεί λόγος, με τι τρόπο διαθέσαμε αυτά τα οποία μας επερίσσευσαν από τη δουλειά μας. Από την τίμια δουλειά μας, όχι από άτιμη εργασία, από την τίμια δουλειά. Διότι ό,τι ο άνθρωπος προσφέρει από αδικίες στη μεγαλύτερη αγαθοεργία δεν λαμβάνεται υπόψη από τον Θεό. Προσφέρει από το αίμα το δικό του, από το τίμιο, από τον ιδρώτα σου, από τα τίμια χέρια σου. Αυτά τα λαμβάνει σοβαρώς υπόψη.

Διότι υπάρχει εκ προοιμίου μια συνταγή η οποία λέγει: «Ἔλεος ἁμαρτωλοῦ, εἴη εἰς τὴν κεφαλήν μου». «Δεν παίρνω», λέει, «στο κεφάλι μου έλεος αμαρτωλού». Δεν το θέλει το άδικο ο Θεός. Ούτε για σένα ούτε για εκείνον θα το υποστεί, ούτε Αυτός το δέχεται, έστω και να το προσφέρει. Εδώ λοιπόν έχουμε μια συνταγή η οποία χρειάζεται και για μας. Εμείς δεν το έχουμε υπόψη. Θέλω να κάνω ένα τραπέζι. Κάνε τραπέζι. Στους έχοντας ανάγκη τραπέζι. Κάνε στους φτωχούς ένα τραπέζι. Κάνε τραπέζι στον οίκο της αγάπης. Κάνε. Υπάρχει τόσος κόσμος που έχει ανάγκη. Υπάρχουν τα ορφανά, υπάρχει η χήρα, υπάρχουν τα παιδιά που ο πατέρας τους είναι ανάπηρος και δεν μπορεί να εργαστεί, η μητέρα κ.λπ.

Θυμήσου αυτά. Πλήρωσε ένα γραμμάτιο, πλήρωσε ένα νοίκι — βγάζουν τους άλλους έξω — πλήρωσε 100 κιλά πετρέλαιο να κάψουν, να ζεσταθούν στο σπίτι τους. Υπάρχουν τόσοι άλλοι τρόποι. Ποιο δικαίωμα έχεις να τα σπαταλάς; Ποιο δικαίωμα έχεις να τα κάνεις δώρα σε ανθρώπους που δεν έχουν ανάγκη; Γιατί, ως επί το πλείστον, γίνονται αυτά σε ανθρώπους οι οποίοι δεν έχουν ανάγκη, αλλά, μη προσέχοντας, όπως είπα, ότι δεν έχουμε δικαίωμα να διαχειριζόμεθα και να σπαταλούμε πράγματα τα οποία δεν είναι δικά μας, αλλά είναι του Θεού και εμείς είμεθα οι οικονόμοι.

Βγάζει λοιπόν στο σκαμνί, του λέει: «Αυτά που βλέπω δεν είναι σωστά. Εάν θέλεις να κάνεις τραπέζι, θα κάνεις πια και τραπέζι που σου λέω εγώ, αλλά θα δώσεις σε ανθρώπους που δεν έχουν να σου τα δώσουν».

Ευχαριστώ. Ποιος υπολογίζει τη ζωή αυτή πέραν ταύτης; «Ἐν τῇ ἀναστάσει τῶν δικαίων», λέγει, όχι η ανάσταση των ασεβών. Διότι, όπως προείπα, οι ασεβείς δεν θα έρθουν να πάρουν μισθό· τίποτα. Ούτε κατέθεσαν τίποτα στην Τράπεζα του Θεού. Δεν κατέθεσαν στους τραπεζίτες εδώ, που είναι οι πτωχοί, οι έχοντες την ανάγκη, και κατά συνέπεια δεν έχουν λαμβάνειν. Και αντιλαμβάνεστε, να βρεθείς τώρα σε ένα μέρος και να μην έχεις το ανάλογο συνάλλαγμα να σταθείς εκεί πέρα, με βάση τις ανάγκες του, τι σοβαρό θέμα είναι. Στην επ᾿ αυτών των διαλόγων, ένας άκουγε από εκεί, από τους προσκεκλημένους, και κατάλαβε ότι αυτός λέει σοβαρά πράγματα και λέει πράγματα τα οποία άπτονται του ουρανού, πέρα από τον τάφο δουλειές αυτές, δεν είναι δουλειές τωρινές. «Ἀκούσας», λέγει στη συνέχεια, «δέ τις»

λέει, «τῶν συνανακειμένων ταῦτα, εἶπεν αὐτῷ· Μακάριος ὃς φάγεται ἄριστον ἐν τῇ Βασιλείᾳ τοῦ Θεοῦ». Να του ανταποδώσει το τραπέζι αυτό στη Βασιλεία του Θεού. Μακάριος ο άνθρωπος που θα τα κάνει έτσι. Που, αν θα κάνεις εσύ ένα τραπέζι εδώ στον αδελφό του Χριστού που θα έχει ανάγκη, θα σου κάνει Αυτός το τραπέζι το δικό Του εν εκείνη τη ημέρα. Χαρά στον άνθρωπο, λέει, αυτό. Υπόθεση περί τραπεζιού, λοιπόν, υπόθεση περί φαγητού. Δεν χάνει την ευκαιρία ο Χριστός και σηκώνεται και λέει μια παραβολή, τι πρέπει να προσέξει ο άνθρωπος και για ποιο τραπέζι πρέπει να προσέξει ο άνθρωπος. Ο άνθρωπος, όπως ξέρετε, είναι διφυής, ε; Είναι και σάρκα,

και πνεύμα. Και όπως η σαρξ τρέφεται δι᾿ υλικών αγαθών, καθό ύλη, έτσι και το πνεύμα τρέφεται. Έχει και το πνεύμα, η ψυχή, το δικό της τραπέζι. Στρώνονται τραπέζια, όπως ξέρετε, δύο και τρεις και τέσσερις και πέντε φορές την ημέρα για τη σάρκα, αλλά υπάρχει και τράπεζα για το πνεύμα. Αυτή την τράπεζα του πνεύματος εμείς δεν την έχουμε τόσο λογαριάσει, δεν την έχουμε τόσο εκτιμήσει. Δεν ξέρω αν θυμήσεσθε, κάποτε σε μια στροφή σας έλεγα πώς έχουν τα θέματα αυτά κατ᾿ εξοχήν στο Άγιον Όρος, που όλα αυτά λογαριάζονται και υπολογίζονται. Η εκκλησία, που έχει σχέση με την ψυχή, είναι απέναντι ακριβώς

από την τραπεζαρία, η οποία έχει σχέση με το σώμα. Εάν πας στο βάθος, εκεί που κάθεται ο ηγούμενος, στην τράπεζα την υλική, και κοιτάξεις στο βάθος απέναντι, θα δεις την Αγία Τράπεζα. Ή αν πας στην Αγία Τράπεζα, θα δεις την τράπεζα την υλική, και αν πας στην υλική, θα δεις την πνευματική. Είναι ακριβώς απέναντι. Όταν τελειώσει η τράπεζα η πνευματική, με εξαπτέρυγα και με επίσημον περιβολή και με ύμνους και με θυμιάματα κ.λπ., κατευθύνονται όλοι στην τράπεζα την υλική. Και τελειώνοντας την τράπεζα την υλική, ξαναγυρίζουν ψάλλοντας κ.λπ. και πηγαίνουν και κάνουν απόλυση μέσα στην εκκλησία. Το ένα δίπλα από το άλλο.

Το ένα εξυπηρετεί την ψυχή, το άλλο εξυπηρετεί το σώμα. Εξίσου. Δεν εννοείται αυτή η τράπεζα, η σωματική ή η υλική, να είναι εν δράσει και η άλλη να είναι εν μαρασμώ. Αυτό δεν εννοείται. Ο Μέγας Βασίλειος λέει: Ο άνθρωπος, λέει, είναι δύο πράγματα, όμως το ένα είναι ανώτερο από το άλλο, και κάνει διάκριση στην ψυχή από το σώμα. Η ψυχή μόνη της μπορεί να ζήσει· το σώμα μόνο του δεν μπορεί να ζήσει. Γι᾿ αυτό και ακριβώς, όταν φεύγει η ψυχή, το σώμα μαραίνεται, διαλύεται και «ἐξ ὧν συνετέθη» διαλύεται στη γη. Η ψυχή λοιπόν μόνη της μπορεί να ζήσει, και όχι μόνο μπορεί να ζήσει, αλλά συντηρεί και το σώμα. Έχει τη δύναμη να συντηρήσει το σώμα. Το σώμα δεν έχει τη δύναμη όμως

να ζωοποιήσει την ψυχή. Κατά συνέπεια, έχουμε ένα καλό που λέγεται σώμα και έχουμε και κάτι κάλλιστο που λέγεται ψυχή. Πώς πολιτεύεται ο άνθρωπος έναντι αυτών των δύο; Για το σώμα, μέρα νύχτα προσοχή, μέρα νύχτα προσοχή. Και ζυγαριές έχουν για να βρίσκουμε τα γραμμάρια, και προσοχή έχουν να παίρνουμε τις βιταμίνες και τις θερμίδες, τις ανάλογες. Και καλώς κάνουν. Για την ψυχή όμως, τα Χριστούγεννα, το Πάσχα και λοιπά θα την κοιτάξουμε. Κι αν θα την κοιτάξουμε. Αυτό δεν είναι σωστό. Γι᾿ αυτό ο ίδιος Πατήρ λέγει: «Εάν δεν θέλεις», λέει, «να δώσεις την κρείττονα στην καλύτερα, στην ψυχή, αυτό που της αξίζει και τη μερίδα που της αξίζει, βοήθα τουλάχιστον μισά μισά».

Η ψυχή πρέπει να πάρει 90 βαθμούς μερίδα και το σώμα 10. Δεν θέλεις να προσέξεις 90 φορές την ψυχή και 10 το σώμα; Πρόσεξε το τουλάχιστον· όσο προσέχεις το σώμα, πρόσεξε και το πνεύμα. Δώσ᾿ του μισά μισά τουλάχιστον, εφόσον δεν θέλει να δώσει την αναλογία εκείνη. Δώσε τουλάχιστον μισά μισά. Και αυτό γίνεται. Αυτοί ομιλούσαν περί τραπεζιού. Το θέμα του ήταν τραπέζι. Συζητούσαν τραπέζι, περί κοιλίας υπόθεση και άσχημο τραπέζι, όχι νόμιμο, όχι δικαιολογημένο, άσοφο τραπέζι. Τραπέζι κοιλιακό, φιλικό, βολευόμαστε μεταξύ μας, ας πούμε, κι ας πεθαίνουνε οι άλλοι. Πρώτον πρώτον τους μίλησε γι᾿ αυτό. Δεν τους το απέρριψε, δεν τους είπε να μην τρώνε· να προσέχουν όμως αυτά που τρώνε, να μην τα τρώνε οι χορτασμένοι.

Να τα τρώνε οι αχόρταγοι, οι πεινασμένοι να τα τρώνε, να μην τα διαθέτετε για τους χορτασμένους. Διότι εμείς κάποια τραπέζια κάνουμε, στους χορτασμένους, τους βγάζουμε και από τα μάτια το φαγητό. Αυτό, λέει, δεν είναι σωστό. Θα κάνετε στους πεινασμένους τα τραπέζια, γιατί υπάρχει και ανταπόδοση κάποια μέρα. Ούτε ότι άλλοι πεινάζουν, θα γλεντάτε γυμνοί, γιατί τα φάγατε, τα γλεντήσατε μόνοι. Μπορείτε να δείτε μια απάντηση σκληρή που έδωσε ο Αβραάμ στον πλούσιο: «Ἀπέλαβες», του λέει, «τὰ ἀγαθά σου, τὰ ἔφαγες, τὰ γλέντησες ἐν τῇ ζωῇ σου, καὶ αὐτὸς τὰ ἄσχημα. Αὐτὸς παρακαλεῖται σήμερα, σήμερα ἐσὺ ὀδυνᾶσαι». Έτσι τα έφτιαξες, μόνος τα έφτιαξες. Δεν έφτιαξες τίποτα να στείλεις από εδώ, για να έχεις εκεί που θα έρθεις. Γιατί όλοι θα πάνε, είτε το θέλουμε είτε όχι, είτε το πιστεύουμε είτε όχι.

Πάμε προς τα εκεί μια ημέρα. Αλλά, διότι ο άνθρωπος δεν είναι μόνο σώμα, είναι και πνεύμα. Και όπως το σώμα, όπως είπα, έχει το δικό του τραπέζι, το υλικό τραπέζι, που παρακάθεται μετά δύο και τρεις και τέσσερις και πέντε φορές την ημέρα, έτσι και το πνεύμα έχει το δικό του τραπέζι. Αλλά σε αυτό το τραπέζι οι άνθρωποι δεν βγαίνουν, παρότι αυτό το τραπέζι δεν θέλει χρήματα, δεν θέλει ιδρώτα, δεν θέλει τίποτα τέτοια πράγματα. Εν αντιθέσει με το άλλο τραπέζι, και μάλιστα με τις ακρίβειες και με το κρύψιμο των προϊόντων κ.λπ., γίνεται σκοτωμός για να έχουμε για εκείνο το τραπέζι. Σε εκείνο το τραπέζι, παρότι τόσο χρειαζόμεθα, δεν είμεθα σήμερα συνεπείς και θαμώνες του τραπεζιού αυτού, εν αντιθέσει με την τράπεζα, την Αγία Τράπεζα της Εκκλησίας, την οποία την επισκεπτόμεθα κατά περιόδους, στις μεγάλες δήθεν ημέρες.

Για τη Θεία Ευχαριστία, που είναι το τραπέζι της ψυχής του ανθρώπου, δεν υπάρχουν μεγάλες και μικρές ημέρες. Κάθε φορά που θα γίνει η Θεία Ευχαριστία, που θα γίνει η Θεία Λειτουργία, είναι εξίσου μεγάλο το γεγονός. Το Πνεύμα το Άγιο είναι το οποίο, να βάλω μια έκφραση, μαγειρεύει την πνευματική τροφή τη Δευτέρα, μια απλή Δευτέρα, μια απλή Τρίτη· το ίδιο το Πνεύμα το Άγιο και ανήμερα το Πάσχα Αυτό ετοιμάζει την ίδια τροφή. Δεν είναι διαφορετική η μία Θεία Κοινωνία από την άλλη, της ψυχής. Εμείς έχουμε βάλει σε ημέρες δεισιδαιμονίας: «Της Αγίας Αικατερίνης είναι καλό για τα παιδιά, του Αγίου Στυλιανού σήμερα είναι καλό, της Αγίας Βαρβάρας σήμερα είναι καλό». Γιατί, χτες δεν ήταν καλό και αύριο δεν θα είναι καλό; Τι έγινε παραπάνω σήμερα;

Μια Αγία εορτάζει, κάποιος Άγιος. Τη Θεία Ευχαριστία όμως την έκανε το Πνεύμα το Άγιο, το οποίο δεν έχει αλλαγή. Την ίδια ετοιμασία φτιάχνει, την ίδια ποιότητα φτιάχνει πάντοτε. Αυτό λοιπόν το τραπέζι δεν το παρακολουθούμε εμείς και δεν θέλουμε να πλησιάσουμε, και αυτό είναι εις βάρος μας. Όταν λοιπόν αυτός ο άνθρωπος είπε ότι θα είναι μακάριος αυτός που θα ακούσει και θα πράξει ό,τι λέει αυτός ο παρακαθήμενος, στη Βασιλεία του Θεού θα αξιωθεί να του κάνουν τραπέζι άλλοι, εφόσον κι αυτός θα κάνει τραπέζι εδώ, είπε ο Χριστός μας μια παραβολή και μεταφέρει από το υλικό τραπέζι σε ένα πνευματικό τραπέζι. Τα λόγια είναι τα εξής: «Ὁ δὲ εἶπεν αὐτῷ», ο Χριστός μας,

απήντησε σ᾿ αυτόν: «Ἄνθρωπός τις ἐποίησε δεῖπνον μέγα καὶ ἐκάλεσε πολλούς· καὶ ἀπέστειλε τὸν δοῦλον αὐτοῦ τῇ ὥρᾳ τοῦ δείπνου εἰπεῖν τοῖς κεκλημένοις», να τους ειδοποιήσει, να τους πει: «Ἔρχεσθε», ελάτε, «ὅτι ἤδη ἕτοιμά ἐστι πάντα». Ελάτε, έτοιμα εστί πάντα. Δεν πρόκειται να φέρετε τίποτα. Τα έχουμε ετοιμάσει όλα, δεν χρειάζεται. Μέχρι την τελευταία λεπτομέρεια. Χρειάζεται μόνο να έρθεις, να καθίσεις, να φας. Αυτά είναι τα τραπέζια του Θεού.

Του Θεού δεν χρειάζονται χρήματα. Αν μας καλέσουν σε ένα τραπέζι άλλο, μας καλέσουν σε ένα γάμο, επί παραδείγματι, που θα καθίσουν και στο τραπέζι, πολλές φορές, διότι, δεν ξέρω, τα οικονομικά μας δεν είναι ικανά να μας βοηθήσουν, προσποιούμεθα τον άρρωστο, ότι θα ταξιδεύσουμε κ.λπ., να μην πάμε.

Προκειμένου να πάμε σε αυτό το τραπέζι, κάτι πρέπει να πάμε, κάτι πρέπει να κρατάμε. Στην επαρχία, παραδείγματι, μέχρι τη σήμερα, αν γίνει ένας γάμος και κληθεί κάποιος, θα πάει σφαχτό ολόκληρο, θα πάει ψωμί, θα πάει μια νταμιζάνα κρασί, θα πάει. Και αν ένας άνθρωπος δεν έχει, για τον α ή β λόγο — πολλές φορές βρισκόμαστε σε αυτές τις ανάγκες — θα πρέπει να βρει κάποιον εύσχημον τρόπο να δικαιολογηθεί

που δεν θα πάει, και δυσκολεύεται λοιπόν να πάει αυτό το τραπέζι να παρακαθίσει, της χαράς κάποιου ανθρώπου, διότι τα οικονομικά δεν του βγαίνουν. Εδώ όμως δεν έχουμε τέτοια περίπτωση. Πολλές φορές θέλουμε να πάμε να ευχηθούμε κάποιον, αλλά διότι τα οικονομικά δεν μας βοηθούν, κάτι να κρατάμε στο χέρι μας, ένα δώρο, ένα ποτό, ένα γλυκό, δεν πηγαίνουμε. Δεν συμβαίνει όμως αυτό στην περίπτωση αυτή. Δεν χρειάζεται εμείς στο τραπέζι του Θεού να προσφέρουμε τίποτα. Δεν χρειάζονται χρήματα. Δεν χρειάζεται τίποτα να κρατάς στα χέρια σου. Απλώς να προσφέρεις τον εαυτόν σου και να καθίσεις στο τραπέζι. Είναι το πλουσιότερο τραπέζι. Δεν έχει ανάγκη από τίποτα. Σε καλέσει τώρα σε ενός εφοπλιστού το σπίτι, όπου τα πάντα είναι πλούσια και λοιπά. Τι να πάρεις εσύ να πας; Τι να το κάνουνε;

Τους χρειάζεται; Τι να το κάνουν; Να στείλαν τα δικά μας τα δώρα σε τέτοια τραπέζια μπροστά; Χρειάζονται εμάς μόνον. Και δεν επήγανε. Και δεν επήγανε, όπως δεν πάμε κι εμείς. Αμελεί ο Θεός; Και δεν πηγαίνουμε. Όχι, δεν πηγαίνουμε να κοινωνήσουμε, ευρισκόμενοι μπροστά στο τραπέζι αυτό, αλλά ούτε καν εισερχόμεθα μέσα πολλές φορές. Εδώ στη συνέχεια, όταν σας το διαβάσω, θα δούμε τρεις περιπτώσεις. Έστειλε τον πρώτον, δεν πήγαν. Έστειλε τον δεύτερον, μαζευθήκαν ορισμένοι, δεν γέμισε ακόμα. Έστειλε τρίτη φορά: στείλε, μάζεψε κλπ., να γεμίσει. Οι τρεις κλήσεις είναι οι τρεις καμπάνες που χτυπάνε οι δικές μας. Χτυπάει την πρώτη και μας καλεί, χτυπάει τη δεύτερη και υπενθυμίζει, χτυπάει την τρίτη και εμείς δεν πήγαμε.

Πολλοί κακορίζουν και από εμάς που χτυπάει πρωί την καμπάνα όταν την ακούνε. Διότι σαν ησυχία ήρθαν στα ξημερώματα από την αγκαλιά, ήρθαν στα ξημερώματα από το χαρτί. Δεν θέλουν να ακούσουν την καμπάνα. Ενώ σαν ησυχία ο Πατέρας τους υπενθυμίζει: κάποιος υπάρχει. Και άλλοι μονότονα και δεν θέλουν να το ακούσουν αυτό το πράγμα. Σε κάποιες περιπτώσεις οι άνθρωποι αυτοί έφεραν ορισμένα επιχειρήματα. Ο πρώτος, λέει, είπε το εξής: «Αγρόν ηγόρασα και έχω ανάγκη να εξέλθω και ιδείν αυτόν. Ερωτώ σε, έχε με παραιτημένον». Έχουμε πάρει τι μένουν, σε παρακαλώ μην με λογαριάζεις. Ο δεύτερος, λέγει, είπε: «Ζεύγη βοών ηγόρασα πέντε».

Γιατί δεν αγόρασε τέσσερα ή δεν αγόρασε έξι είναι άλλο θέμα που θα συζητήσουμε. Πέντε. «Και πορεύομαι δοκιμάσαι αυτά. Ερωτώ σε, σε παρακαλώ, έχε με παραιτημένον». Και τρίτος είπε: «Γυναίκα έγημα». Είμαι νιόγαμπρος τώρα, παντρεύτηκα, «και διά τούτο ου δύναμαι ελθείν». Έχω δουλειά με τη γυναίκα ή με τον άντρα και δεν μπορώ να έρθω. Έχε με παραιτημένον. Και οι τρεις παρητήθησαν. Δεν ηθέλησαν. Με ορισμένες δικαιολογίες απέφυγαν να παρακαθήσουν. Παρότι τα είχε ετοιμάσει. Δεν είναι προηγούμενο. Δεν τους κόστιζε τίποτα σε υλικά πράγματα. Δεν τους κόστιζε τίποτα. Όμως δεν ηθέλησαν να παρακαθήσουν.

Δεν ξέρω εάν προσέξατε τι λέει. Πρώτον, λέγει ότι το τραπέζι που έγινε είναι δείπνος. Τους εκάλεσε στο δείπνο. Και λέγει μια μερίς ανθρώπων ότι αγόρασαν αγρόν και θα πάνε να τον δούνε. Ο δείπνος, όπως ξέρετε, γίνεται το βράδυ, εξού και απόδειπνο. Μετά το δείπνο έχουμε απόδειπνο. Ώστε θα πας τη νύχτα να δεις το χωράφι που αγόρασες; Καταλαβαίνετε λόγια. Και αγόρασες χωράφι χωρίς να το δεις; Και το ένα ψέμα και το άλλο ψέμα. Το άλλο σου λέγει.

«Ζεύγη βοών πέντε», λέει, «ηγόρασα και θα πάω να τα δοκιμάσω». Τη νύχτα θα πάνε να δοκιμάσουν τα βόδια; Και αγόρασες βόδια χωρίς να τα δοκιμάσεις; Έδωσες, πονηρέ, χρήματα εσύ, έβγαλες από την τσέπη σου και έδωσες χρήματα και πήρες βόδια χωρίς να τα δοκιμάσεις; Ψέμα. Δικαιολογίες που δεν στέκονται. Ο άλλος λέγει: «Πες του, δεν μπορώ να έρθω, γιατί γυναίκα έγημα, είμαι νιόπαντρος». Και ποιος σου είπε ότι δεν μπορείς να έρθεις στην εκκλησία διότι είσαι νιόπαντρος; Στο είπε, πάτερ μου, η κυρία Κατίνα η γειτόνισσα, η θεολόγος; Ποιος σου το είπε; Ποιος σου είπε ότι σε στεφάνωσε ο Θεός για να σε διώξει από την εκκλησία; Ποιος σου το είπε αυτό το πράγμα; Και ποιος σου είπε ότι οι συζυγικές σου σχέσεις οι νόμιμες είναι αμαρτία; Ποιος σου είπε αυτό το πράγμα και δεν μπορείς να έρθεις στο δείπνο;

Γι' αυτό παντρεύεσαι, για να φύγεις από την εκκλησία; Και πότε θα σταματήσεις αυτή τη δουλειά για να γυρίσεις στην εκκλησία; Πότε σου είπε η γειτόνισσα, αυτή η θεολόγος; Γιατί εμείς τα φτιάχνουμε αυτά. Δεν είναι ψέματα βγαλμένα μέσα από τη ζωή αυτή. Προσέξτε το. Δεν υπάρχουν δικαιολογίες να μην πάει ο άνθρωπος στην εκκλησία και να μην παρακαθίσει. Όλα αυτά είναι αστεία που λέει. Δεν θέλει να πάει. Είναι κάτι που δεν του κοστίζει τίποτα, αλλά δεν θέλει να πάει αυτός. Τι τραπέζι ήταν αυτό; Σε breakfast, που λένε οι ξένοι; Σε κάνα πρωινό τους είχε καλέσει; Σε κάνα μεσημβρινό τους είχε καλέσει; Σε δείπνον. Πότε γίνεται ο δείπνος; Ο δείπνος γίνεται το βράδυ. Εξού έχουμε και προσευχή, είναι έπειτα από δείπνον. Ευχαριστώ.

Το βραδινό φαγητό, έτσι; Λοιπόν, δεν έκαμε τραπέζι μεσημέρι, ώστε να είναι στο γραφείο ο κύριος, να είναι στη δουλειά του, να είναι στο αλέτρι του. Την παραβολή αυτή την είπε ο Χριστός και την έχει πει κατά τέτοια έννοια, ώστε να καθιστά τον άνθρωπο αναπολόγητον. Λέγει ότι έκανε δείπνον. Δεν λέει ότι έκανε πρωινό. Λέει ότι έκανε γεύμα, όπου οι άνθρωποι δικαιολογημένοι στα γραφεία τους, στις δουλειές των, στους αγρούς, δεν ξέρω πού, είναι βράδυ. Αυτός λέει ότι αγόρασα αγρόν και θα πάω να τον δω. Και αγόρασες... Γι' αυτό θα δώσουμε φρικτό λόγο μια μέρα. Διότι ο Θεός μάς έφτιαξε

τρόπο να μας μεταποιήσει και εμείς δεν θελήσαμε. Το τραπέζι αυτό, αγαπητοί μου, είναι αναγκαίο για τον καθένα. Διότι χωρίς αυτό το τραπέζι δεν μπορούμε να γίνουμε κατάλληλοι για τη Βασιλεία των Ουρανών. Όπως έχουμε πει άλλη φορά, Βασιλεία προϋποθέτει βασιλόπουλα. Έχετε διαβάσει, έχετε ακούσει, έχετε προσέξει το Ευαγγέλιο της Κρίσεως; «Δεύτε, ελάτε». Τι να κάνουμε; «Να κληρονομήσετε». Τι να κληρονομήσουμε; Την Βασιλεία του Πατέρα, την ητοιμασμένην από καταβολής κόσμου.

Κληρονομούν κύριοι, κληρονομούν οι πρίγκιπες, τα βασιλόπουλα. Τι κληρονομούν; Εμείς είμεθα πρίγκιπες; Είμεθα βασιλόπουλα; Έχουμε μέσα μας βασιλικό αίμα ή έχουμε κάλπικο αίμα από τον Αδάμ; Έχουμε κάλπικο αίμα από τον Αδάμ. Τι πρέπει να γίνει; Να γίνει μετάγγιση βασιλικού αίματος, για να γίνουμε βασιλόπουλα, για να είμαστε για τη Βασιλεία. Πού υπάρχει αυτό το αίμα; Στην πνευματική τράπεζα επάνω. Σε αυτή την οποία λέγει εδώ και καλεί τους πάντας να έρθουν. Και οι άνθρωποι παραιτούνται για εμπόρια, για κρεβάτια, για κοσμικά πράγματα. Περισσότερος κόσμος μένει μακριά εξαιτίας αυτών των πραγμάτων.

Ο άνθρωπος που μένει μακριά από εδώ θα μείνει μακριά και από εκεί αύριο. Ο άνθρωπος ως επί το πλείστον σήμερα δοκιμάζει και εργάζεται τα πέντε ζεύγη βοών, αυτό που λέγει εδώ. Ξέρετε τι είναι τα πέντε ζεύγη βοών εδώ, στις παραβολές; Οι πέντε αισθήσεις του ανθρώπου. Ζευγάρια είναι, βόδια, τα οποία εμείς εργαζόμαστε. Δύο μάτια, δύο αυτιά, δύο για γεύση, δύο για αφή. Τι θα ακούσουμε, τι θα δούμε, τι θα φάμε, τι θα ικανοποιήσουμε. Να ικανοποιήσουμε τα ζευγάρια αυτά των βοδιών. Αυτό κάνουμε εμείς. Και με βάση την εργασία των πέντε αυτών ζευγών βοών, μακριά από το δείπνο. Πού να πας στο τραπέζι εκείνο; Δεν πάμε για να απολαύσουμε.

Δούμε, να ακούσουμε, να γευθούμε, ικανοποιώντας τις πέντε αυτές αισθήσεις, τα πέντε ζευγάρια αυτά βόδια. «Έχε με παραιτημένον, δεν πάω για τέτοιες δουλειές εγώ». Αυτός δεν είναι ο λόγος; Πόσοι άνθρωποι την Κυριακή πηγαίνουν στην Εκκλησία; Πόσοι; Κάτω από τις στατιστικές, τρία τοις εκατό. Τρία τοις εκατό εκκλησιάζονται κατά τις στατιστικές που γίνονται. Τρία εκατομμύρια είναι η Αθήνα. Πόσοι πηγαίνουν στην εκκλησία; Πιάστε τις εκκλησίες πόσες είναι και μετρήστε πόσους έχουν μέσα. Έχουν εκατό, έχουν διακόσιους, έχουν πεντακόσιους. Πόσες είναι; Πιάστε τρία εκατομμύρια που είναι και από εκεί θα καταλάβετε πόσοι πηγαίνουν στον δείπνο. Χτυπάει, στέλνει τον ένα δούλο, στέλνει τον άλλο, στέλνει τον άλλο.

Δέχεται και βλαστημά. Αλλά και να πάει κανείς στην εκκλησία, εφόσον δεν παρακάθεται στον δείπνο, τι θα το κάνει κι αν πάει στην εκκλησία; Το κέντρο της Θείας Ευχαριστίας είναι η Θεία Κοινωνία και ζητάει από τον άνθρωπο ένα τρίπτυχο να προσέξει: «Μετά φόβου Θεού, πίστεως και αγάπης». Τρία είναι αυτά. Πρόσεχε, έλα. Αυτό είναι το τέτοιο. Τι μου μιλάς για ελιές; Έφαγες ελιά και σου έφυγε το κουκούτσι; Και τι μου μιλάς για πράγματα άλλα; Αυτά είναι δευτερεύοντα. Τι μου μιλάς ότι πήγες με τη γυναίκα σου ή με τον άντρα σου, το νόμιμο, και τις ημέρες τις επιτρέψιμες, και μου λες ότι εγώ δεν θα κοινωνήσω; Έφαγα ψάρι χτες και κρέας νομίζω αύριο.

Χτες τρώγατε. Εδώ σου ζητάει τρία πράγματα: να έχεις φόβο Θεού. Ποιος είναι ο φόβος του Θεού; Η συντήρηση; Όχι. Φοβού τον Θεόν, σέβου τον Θεόν, να σέβεσαι τον Θεόν, να λογαριάζεις τον Θεόν, να υπολογίζεις τον Θεόν. Και το δείχνεις αυτό πραγματοποιώντας τις εντολές. Ο άνθρωπος που δεν πραγματοποιεί τις εντολές του Θεού είναι αθεόφοβος. Όταν ο Θεός λέγει ότι θα πας στην κόλαση αν κάνεις αυτό και εσύ αδιαφορείς, δεν έχεις φόβο από τον Θεό, δεν τον λογαριάζεις. Όταν ο Θεός σε στεφανώνει να κάνεις παιδιά και εσύ δεν κάνεις, δεν τον φοβάσαι τον Θεό σαν Θεό. Όταν ο Θεός λέγει Τετάρτη, Παρασκευή και Σαρακοστή θα νηστέψεις, στο πλαίσιο των δυνάμεών σου, και εσύ δεν νηστεύεις, δεν τον φοβάσαι τον Θεό σαν

Θεό. Όταν ο Θεός λέγει ότι θα βγάλεις το ψωμί σου και εσύ το κάνεις με την κομπίνα σου ή με τις σαρκικές σου αμαρτίες, δεν τον φοβάσαι τον Θεό. Δεν έχεις φόβο Θεού. Κατά συνέπεια δεν μπορείς να προσέλθεις. Φόβος του Θεού δεν είναι: φοβάσαι τον μπαμπά μη σε δείρει, φοβάσαι τη μαμά μη σε μαλώσει. Δεν είναι αυτό. Φοβούμε τον Θεό, θα πει πιστεύουμε τον Θεό. Ξέρετε, ε, τι θα πει να φοβείται τον άντρα; Να σέβεται τον άντρα, να λογαριάζει τον άντρα, να υπολογίζει τον άντρα, ότι αυτή αν γίνει η αιτία της καταστροφής του και ότι αυτή είναι από τον άντρα και η αποστροφή της είναι να έρθει προς αυτόν και γι' αυτό της έχει τα μαλλιά στο κεφάλι. Πάντοτε να ενθυμείται ότι κάποιον πρέπει να έχει παραπάνω. Αυτός είναι ο λόγος. Αλλά αυτά εμείς δεν τα κάνουμε και, κατά συνέπεια, θα εφαρμοστεί εκείνο που λέγει στο τέλος: «Λέγω γαρ υμίν ότι ουδείς των ανδρών εκείνων»,

«των κεκλημένων, γεύσεταί μου του δείπνου», εκείνου του δείπνου. Ο άνθρωπος που δεν γεύεται αυτόν τον δείπνο, δεν κάνει θυσίες να ετοιμάζεται για να παρακάθεται σε αυτόν τον δείπνο, που δεν χρειάζονται χρήματα, που δεν χρειάζεται τίποτα, ει μη να προσέλθουμε εφαρμόζοντας τον νόμο του Θεού, δεν θα έχει σχέση και με εκείνον τον δείπνο, τον οποίον εμακάρισε ο άνθρωπος αυτός ο απλούς. Είπε: «Μακάριος όποιος φάει σε εκείνο το τραπέζι μια μέρα». Θυμόσαστε τι λέγει ο Χριστός μας στην Αποκάλυψη; «Ιδού», λέει, «έστηκα επί την θύραν και κρούω». Χτυπάω, λέει, στην καρδιά του καθενός να μου ανοίξει. «Και αν μου ανοίξει, εισελεύσομαι προς αυτόν και συνδειπνήσω μετ' αυτού, και αυτός μετ' εμού».

Ο άνθρωπος που θα συνδειπνήσει με τον Χριστό στον κόσμο τούτον, θα συνδειπνήσει και με τον Χριστό στον κόσμο εκείνον. «Του δείπνου σου του μυστικού σήμερον, Υιέ Θεού, κοινωνόν με παράλαβε». Όποιον, λοιπόν, ο Χριστός παραλαμβάνει κοινωνόν του στον κόσμο τούτον, θα τον αξιοποιήσει και για τον κόσμο εκείνον. Ο οποίος άνθρωπος δεν εργάζεται, όσο είναι στον κόσμο τούτον, να παρακάθεται με τον Χριστόν, ο οποίος ευχαρίστως προσφέρει τον εαυτόν του, ούτε στον κόσμο εκείνον. Διότι από εδώ θα τον ετοιμάσει ο Χριστός τον άνθρωπο για τον κόσμο εκείνον. Ταπεινολογίες ακούω: «Και ποιος είναι άξιος; Είμαι ανάξιος». Και ρωτώ:

Θα γίνεις άξιος; Σαν πότε υπολογίζεις θα γίνεις άξιος; Να ετοιμαστώ λιγάκι, κάτι να κάνω. Δηλαδή ποια είναι η ετοιμασία και τι μπορείς να ετοιμάσεις έξω της Εκκλησίας; Πες μου, τι θα ετοιμάσεις; Ξέρετε πόσο αστεία και ανακόλουθα είναι αυτά τα επιχειρήματα που φέρει ο κόσμος, ταπεινολογώντας και όχι ταπεινοφρονώντας; Ξέρετε τι αστεία είναι; Είναι σαν να λέγει: «Ναι, ναι, θα μάθω μπάνιο και θα πάω στη θάλασσα». Και πού θα το μάθεις το μπάνιο; Στο κάτω κάτω, στο μωσαϊκό θα το μάθεις το μπάνιο; Δεν θα πας στη θάλασσα να το μάθεις το μπάνιο; Εκεί θα πας. Θα πιεις την αρμύρα, θα τρομάξεις και όλα, θα κάνεις κανένα φούντο. Εκεί θα πας να το μάθεις. Όσο είναι δυνατόν...

έξω από τη θάλασσα να μάθεις το μπάνιο, άλλο τόσο είναι δυνατό να ετοιμαστείς για να πας. Είναι ορισμένοι που λένε, σαν να λένε ότι: «Ναι, είμαι άρρωστος και λοιπά, αλλά περιμένω να γίνω λίγο καλά για να πάω στο νοσοκομείο». Όσο θα γίνεις καλά για να πας στο νοσοκομείο, θα γίνεις καλά για να αρχίσεις να παίρνεις τα φάρμακα. Δεν είναι αστεία αυτά; Τόσο ανακολουθεί μετά, τόσο ανακολουθεί. Γιατί, όπως σας είπα, ο δείπνος γίνεται το βράδυ και αυτοί οι κύριοι λένε θα πάνε να δούνε τα χωράφια τους τη νύχτα. Και αυτοί οι κύριοι λένε θα πάνε να δοκιμάσουν τα βόδια τους τη νύχτα. Και αυτός ο κύριος λέει δεν έχει ευκαιρία γιατί είναι νιόπαντρος. Να πάρεις τη γυναίκα σου και να έρθετε μαζί, να παρακαθίσετε στον δείπνο και να ξαναπάτε στο σπίτι σας να συνεχίσετε τις δουλειές σας. Δεν διώχνει κανέναν. Γιατί δεν πάμε εμείς;

Τι είναι αυτό που μας κρατάει μακριά;

Νομίζεις ότι όταν κληθείς σε ένα τραπέζι και πας και κάθεσαι και κοιτάζεις που τρώνε οι άλλοι, πώς θα του φανεί εκείνου που σε κάλεσε; Και αν εσύ καλέσεις κάποιον σε ένα τραπέζι και έρθει στο τραπέζι και κάτσει από μακριά και σε κοιτάζει, πώς θα σου φανεί εσένα, όταν βλέπεις ότι ο προσκεκλημένος σου τον οποίο έχεις κάνει τόση ετοιμασία και τόσο σου αρέσει να είναι στο τραπέζι σου, και αυτός δεν καταδέχεται να πάρει από το τραπέζι και να φάει; Για πες μου, σαν πώς θα σου φανεί; Και αυτά είναι υλικά επιχειρήματα, που είτε φας είτε δεν φας, ποτέ μην φας, δεν προκύπτει τίποτα. Αλλά εκείνο το τραπέζι, αν δεν λάβεις μέρος, δεν θα γίνει αλλαγή σου, δεν θα γίνει αλλαγή σου.

Από κοινός δεν θα γίνεις καινός με άλφα γιώτα.

Χωματένιος δεν θα γίνεις πνευματικός και από απλούς δεν θα γίνεις μεγάλος. Ο Χριστός είναι αναγκαίο πράγμα στην ψυχή του ανθρώπου και στο σώμα του ανθρώπου. Φυσικώς, ξέρετε, αγαπητοί μου, τι είναι ο άνθρωπος; Μια αγριοελιά. Όσο να της ρίξεις κοπριά, όσο να της ρίξεις λίπασμα, όσο να τη σκάψεις, όσο να την ποτίσεις, δεν θα κάνει τίποτα, καθό αγριοελαία. Και τι γίνεται; Περιμένει μπόλι, περιμένει εμβολιασμό για να κάνει ελιές η αγριοελαία. Να σου λάδι, να σου ελιές φαγώσιμες. Εφόσον μένει αμπόλιαστη, δεν κάνει τίποτα, ούτε για τα κοτσύφια.

Τι είναι ο άνθρωπος; Τι είναι μακριά από τον Χριστό; Μια νεραντζιά. Όσο και αν την ποτίσεις, όσο και αν την καλλιεργήσεις, όσο και αν της βάλεις κοπριά στη ρίζα ή της βάλεις λίπασμα, θα κάνει νεράντζια πικρά. Από τη στιγμή όμως που αυτή τη νεραντζιά θα τη χαράξεις εδώ και θα κάνεις ένα ταφ, ένα σταυρό, και της βάλεις από κάτω ένα μπολάκι από μια πορτοκαλιά, θα δεις ότι αυτό παίρνει την πικράδα των χυμών όλων αυτών και τη μεταποιεί και δίνει τόσα πορτοκάλια. Τι λες; Είναι νεραντζιά; Όχι, είναι νεραντζιά, το μπόλι της νεραντζιάς. Αν το βγάλεις αυτό το μπόλι, ξανά θα έχουμε νεράντζια πικρά. Ο άνθρωπος μένει άγριος, μένει πικρός.

Εάν βάλει Χριστό μέσα του, τα πράγματα αλλάζουν. Ο Παύλος, γράφοντας στους Ρωμαίους, λέγει στο όγδοο: «Ει δε Χριστός εν υμίν, το μεν σώμα νεκρόν διά την αμαρτίαν, το δε πνεύμα ζωή διά δικαιοσύνην». Αυτό δεν το ξέρουμε και τη δύναμη αυτή δεν την έχουμε οι περισσότεροι, γιατί τον Χριστό δεν τον παίρνουμε. Δεν είμεθα εμβολιασμένοι με Χριστό. Γιατί ο Χριστός μας είπε: «Άνευ εμού ου δύνασθε ποιείν ουδέν». Γιατί το είπε; Γι' αυτόν τον λόγο το είπε. Και γιατί λέγει: «Γεύσασθε και ίδετε ότι χρηστός ο Κύριος»; Το έχετε διαβάσει αυτό το κομμάτι από τον 33ο ψαλμό του Δαβίδη.

«Χρηστός», το δεύτερο είναι με ήτα. «Γεύσασθε και ίδετε», και θα γνωρίσετε, δοκιμάστε και θα γνωρίσετε ότι σας είναι χρήσιμος ο Κύριος. Κύριος είναι ο Χριστός. Χρηστός, χρήσιμος ο Κύριος, τον έχετε ανάγκη. Και εντούτοις, τίποτα. «Μετά φόβου Θεού, πίστεως και αγάπης». Είμεθα θεοφοβούμενοι; Δεν πιστεύουμε και δεν αγαπούμε και δεν προσερχόμεθα. Αυτή είναι η απάντησή μας. Και περιμένουμε να ιδούμε Θεού πρόσωπο και περιμένουμε να αλλάξει η φύση μας και περιμένουμε να κόψουμε τα ελαττώματά μας. Πώς θα τα κόψουμε τα ελαττώματά μας; Αυτόν που τα κόβει τα ελαττώματα τον αφήνουμε μέσα στο Άγιο Ποτήριο και φεύγουμε εμείς και παίρνουμε τον μάρτυρα της κατηγορίας, και μάλιστα πολλές φορές τον παίρνουμε από το παγκάρι. Ξέρετε ποιος είναι ο μάρτυρας της κατηγορίας; Το αντίδωρο.

Το αντίδωρο θα μας πάει στην κόλαση. Όχι ότι καθ' αυτό είναι κακό. Είναι μια ευλογία, δεν είναι σωτηρία όμως.

Όταν το πάρετε στο χέρι σας, ασπαστείτε το και καθίστε σε μια άκρη και ρωτήστε το: «Πώς σε λένε εσένα;» Ποια θα είναι η απάντηση; «Αντίδωρο με λένε». «Γιατί σε λένε αντίδωρο;» «Δεν είμαι εγώ το δώρο». «Ποιο είναι το δώρο;» «Μέσα στο Άγιο Ποτήριο, ο Χριστός». «Τι δουλειά κάνεις εσύ σαν αντίδωρο;» Δίνουν έναν αγιασμό. Αυτός τι κάνει, το δώρο; Αυτό σώζει. «Εις άφεσιν αμαρτιών και ζωήν αιώνιον». Αυτό είναι μια ευλογία. «Ευλογία Κυρίου». «Κυρίου. Ώστε δεν σώζεις εσύ;» «Δεν σώζω εγώ». «Ποιος σώζει;» Ο Σωτήρας σώζει. Στο Άγιο Ποτήριο. Εκεί θα πας, αν θέλεις να σωθείς. Εγώ σου δίνω μια μικρή ευλογία. Και ο αγιασμός το ίδιο κάνει. Εγώ ασπρίζω, απλώς περιποιούμαι το δωμάτιο. Αλλά ο βασιλιάς, για να έρθει μέσα, θα τον φέρεις εσύ.

Άλλο αγιάζω και άλλο σώζω. Θεία Κοινωνία, το αίμα του Χριστού, «εις άφεσιν αμαρτιών και ζωήν αιώνιον». Αναγνωρίζεις ότι είσαι αμαρτωλός, αλλά τον Χριστό δεν τον παίρνεις. Δεν τον παίρνω. Ποιος είναι, λέει, άξιος; Να ρωτήσεις τον θείο Χρυσόστομο, να σου απαντήσει: «Ουκ ειμί ικανός ουδέ άξιος ίνα υπό την στέγην μου εισέλθης». Πρώτα τι γίνεται; Πώς θα γίνει; «Αλλ' όμως θαρρών προσέρχομαί σοι». «Ο τρώγων μου την σάρκα και πίνων μου το αίμα εν εμοί μένει καγώ εν αυτώ». Αυτό, αυτό λέει, άκουσα και έτσι πήρα το θάρρος και ήρθα, ότι δεν μπορεί ο άνθρωπος να ζήσει χωρίς τη σάρκα και το αίμα του, και θέλω να μένω μαζί. Γι' αυτό ήρθα, πήρα το θάρρος, θαρρών προσέρχομαι.

Είπες ότι «ὁ τρώγων μου τη σάρκα και πίνων μου το αίμα, εν εμοί μένει κἀγὼ ἐν αὐτῷ». Γι' αυτό. Άλλος, όλη έρημος και καταπεσούσα εστί, έχει πέσει η καλύβα της ψυχής, βρώμικη είναι, δεν είναι στερεωμένη. Αλλά εμείς θηριάλωτοι υπό του νοητού λύκου γίναμε, και να μη με φάει και ο διάβολος, ο νοητός λύκος. Αν μπεις εσύ μέσα μου, είμαστε μαζί, δεν θα με φάει αυτός. Και παρότι κινδυνεύει ο άνθρωπος από τη σάρκα του, από τον κόσμο, από το εγώ, από το συμφέρον, χίλιοι διαβόλοι τον έχουν τριγυρίσει, αυτός δεν θέλει να φρουρεί, δεν τον θέλει τον Χριστό ως φύλακα. Να διηγηθώ κάτι το οποίο το έζησα στις ημέρες μου. Υπήρχε ένας Ελληνορώσος, 75 χρονών άνθρωπος, ο οποίος είχε έρθει από τη Ρωσία εδώ και έμενε στην Κυψέλη.

Καθημερινώς κατέβαινε με τα πόδια από την Κυψέλη στην αγορά. Στον δρόμο, Ιπποκράτους, κατεβαίνοντας κάτω, και πότε από τον μέσα δρόμο της Ζωοδόχου Πηγής και λοιπά. Όπου περνούσε γινόταν επανάσταση. Έπρεπε χίλιες φορές την ώρα να βλαστημήσει την Παναγία και τον Χριστό και τους πάντες. Γυναίκα έβλεπε μπροστά του, κορίτσι έβλεπε μπροστά του. Δηλαδή ένας δαιμονισμένος άνθρωπος, και αυτό γινόταν κάθε μέρα. Κάποια μέρα ο Θεός οικονόμησε και πέρασε από μια μικρή οδό, Λόντου που λέγεται, εκεί από τη Ζωοδόχου Πηγής. Και εκεί στη γωνία Λόντου, και δεν θυμάμαι τον άλλο δρόμο πώς τον λένε, Κωλέττη λέγεται, ο άλλος δεν θυμάμαι πώς λέγεται, υπήρχε ένας Περγαμηνός, ένας από την Πέργαμο, ηλικιωμένος άνθρωπος, μπαρμπα-Θόδωρος, ο οποίος είχε ένα στραγαλάδικο, και του φώναξε αυτού να πάει. «Έλα», του λέει.

«Σε βλέπω, πρωί πρωί που ερχόταν από πάνω αυτός και είχε κατεβάσει τα ουράνια. Έλα», του λέει, «να πιούμε έναν καφέ μαζί». Τον συνέδεσε και πήγε. Τα καθίσματα του στραγαλάδικου ήσαν τσουβάλια με ρεβίθια. Και τον έβαλε και κάθισε επάνω εκεί. Και έβαλε το καμινέτο και ψήσανε καφέ. Και του σερβίρει καφέ. Και του λέει ο στραγαλάς, του λέει: «Βρε, τι είναι αυτό το πράγμα», του λέει, «κάθε πρωί που κάνεις; Ντροπή», του λέει, «ηλικία μεγάλη, εμείς τώρα πρέπει να αλλάξουμε. Δεν ξέρω τι είμαστε, και εγώ ήμουνα κλπ. Αλλά πρέπει να αλλάξουμε». Αυτός λοιπόν λέει: «Εγώ δεν μπορώ να αλλάξω. Εγώ έχω μέσα μου, δεν ξέρω τι έχω, τα οποία αυτά», λέει, «αυτά δεν τα λέω εγώ. Μέσα μου κάτι έχω. Όλος ο κόσμος άτιμος».

«Μου φαίνονται όλες οι γυναίκες άτιμες, μου φαίνονται όλοι οι άνθρωποι διεφθαρμένοι. Έχω κάτι μέσα μου, δεν μπορώ». Του λέει ο άλλος: «Να πας», του λέει, «να εξομολογηθείς». «Πού να εξομολογηθώ; Όσες φορές επήγα να εξομολογηθώ, οι ιερείς με έδιωξαν μόλις άνοιξα το στόμα μου για να πω τις βρωμιές μου. Δεν με δέχεται κανένας να με εξομολογήσει». Του λέει λοιπόν ο μπαρμπα-Θόδωρος: «Θα πας σε ένα μέρος, θα σου πω εγώ». «Πού», λέει, «να πάω;» «Θα πας», του λέει, «στην Αγία Ζώνη. Θα πας να βρεις τον πατέρα Καρελά». Έτσι τον έλεγαν, ένας καλοκαμωμένος άνθρωπος, γέρων, καλοβαλμένος. Έχει πεθάνει λίγα χρόνια. «Θα πας σ' αυτόν», του λέει, «να εξομολογηθείς». «Θα πάω», του λέει. «Φύγε, λευτερώθηκες». Πήγε; Δεν πήγε; Κανένας δεν ξέρει.

Ο μπαρμπα-Θόδωρος την Κυριακή επήγαινε στην Εκκλησία, πήγαινε στην Αγία Ζώνη και κοινωνούσε κάθε Κυριακή ο γέρων αυτός. Πήγαινε στη σειρά πίσω από τους άλλους και πήγαινε στο «Μετά φόβου» να κοινωνήσει. Μπροστά του, έξι, εφτά, οκτώ άνθρωποι, του φάνηκε μια σιλουέτα τέτοια εκ των όπισθεν, με κάποιο κουστουμάκι καθαρό και νούριο κλπ., σαν να έμοιαζε με τον άνθρωπο εκείνον που ανεβοκατέβαινε και κατέβαζε τον ουρανό κάτω. Όμως δεν το φαντάστηκε ποτέ ότι μπορεί να είναι αυτός, δεν το πρόσεξε. Κράτησε μια πισινή, ότι μόλις τελειώσει η Θεία Κοινωνία και βγούνε έπειτα κλπ., να κοιτάξει, να τον εξετάσει αν είναι αυτός ή κάποιος άλλος. Τον έχασε όμως αυτόν. Τι έγινε αυτός μετά τη Θεία Κοινωνία, σε ό,τι να πάει αυτός και λοιπά, δεν ξέρει τίποτα.

Τη Δευτέρα, τον είχε χάσει όλη τη βδομάδα. Περιμένει τη Δευτέρα, δεν πέρασε ο Χαρίλαος. Περιμένει την Τρίτη, δεν πέρασε ο Χαρίλαος. Την Τετάρτη το πρωί τον βλέπει ιματισμένο και σωφρονούντα, τον Χαρίλαο. Και έρχεται με μια σοβαρότητα και τον καλημερίζει, σαν ένας άνθρωπος ώριμος και πολύ προχωρημένος στον Χριστιανισμό. Όταν τον είδε ο μπαρμπα-Θόδωρος, δεν του λέει: «Σ' έχασα, τι γίνεται;» «Φυσικό», του λέει, «το να με χάσεις, εκεί που με έστειλες». Κάτι έγινε μέσα του. «Τι έγινε εκεί πέρα που πήγα!» «Δηλαδή τι έγινε;» του λέει. «Δεν τον βρήκες; Δεν σε μεταχειρίστηκε καλά;» «Τι λες;» του λέει. «Τι λες;» του λέει. «Και πες μου, να πω. Την ημέρα που με έστειλες εκεί, εγώ επήγα».

«Αυτός πράγματι εκάθισε και με άκουσε δυόμισι ώρες. Και όταν είδε αυτή όλη την τρέλα τη δικιά μου και ότι εγώ δεν μπορώ να κάνω τίποτα από τα σωστά κλπ., μου είπε το εξής: “Μη φοβάσαι. Να έρθεις την Κυριακή εδώ, να σου βάλω έναν χωροφύλακα μέσα και δεν θα μπορέσεις να ξανακάνεις τίποτα από αυτά που έχεις”. Εγώ», του λέει, «πήγα την Κυριακή. Εσύ ήσουνα», του λέει, «που κοινωνούσες μπροστά, εγώ ήμουν. Κι από την ημέρα εκείνη που εκοινώνησα, έφυγαν οι μουσαφιραίοι που ήσαν μέσα μου. Ο χωροφύλακας αυτός, που όπως κατάλαβα είναι ο Χριστός, που μου έβαλε ο γέρων αυτός μέσα με τη Θεία Κοινωνία, μου άλλαξε», λέει, «τη φύση. Δεν μπορώ», λέει, «να βλαστημήσω. Δεν μπορώ να βρίσω. Και ντρέπομαι εγώ που σκέπτομαι τι έλεγα με αυτό το στόμα».

«Έλεγα εγώ; Το διευθύνω αυτό το στόμα ή κάποιος άλλος το διευθύνει; Και κατάλαβα», του λέει, «κύριε, ότι έχει μεγάλη δύναμη ο Χριστός». Και έζησε ο άνθρωπος αυτός τέσσερα-πέντε χρόνια. Βέβαια θα βρήκε και άλλα εν τω μεταξύ ανεξομολόγητα και εξομολογείτο. Και έφυγε χριστιανός, διότι πήγε και του έβαλε ο πατήρ Καρελάς τον χωροφύλακα μέσα. Αυτός είναι ο Χριστός. Όταν ο Παύλος λέγει ότι δεν γίνεται τίποτα χωρίς Χριστόν, αυτό να το ξέρουμε. Προσέξτε το λοιπόν αυτό το τραπέζι, η ώρα δεν μας περιμένει. Προσέξτε το: μετάνοια, εξομολόγηση και Θεία Κοινωνία, εάν θέλουμε από εδώ στο τραπέζι του Χριστού, για να μας περιμένει και στο τραπέζι εκείνο επάνω, το οποίο εύχομαι σε όλο τον κόσμο και σε εμάς. Αμήν.

Εκείνα που ήσαν μέσα μου, που με ωθούσανε, δεν είναι πλέον τώρα μέσα μου. Δεν με ντρέπουνε. Τώρα πρέπει να αλλάξω τον δρόμο. Εδώ που είχαμε τόση ζημιά πρέπει να αλλάξω τον δρόμο. Ο χωροφύλακας αυτός, ο οποίος μένει μέσα στο Άγιο Ποτήριο. Τζάμπα και βερεσέ. Δεν κοστίζει λεφτά. Δεν χρειάζονται έξοδα. Δεν χρειάζονται γράμματα. Δεν χρειάζεται αίτηση. Δεν χρειάζονται χαρτόσημα.

Τα πάντα έτοιμα. Και ο άνθρωπος δεν πηγαίνει. Πολλά πράγματα χάνουμε, αγαπητοί μου. Δεν υπάρχει δε άλλος τρόπος και εδώ να αλλάξουμε σαν άνθρωποι, αλλά και εκεί να ετοιμαστούμε σαν βασιλόπουλα για τη Βασιλεία των Ουρανών. Πολλοί τα θεωρούν αστεία αυτά τα πράγματα. «Εγώ σου λέγω, δεν είναι τίποτα. Δεν είναι τίποτα. Είναι αστεία αυτά που συζητούμε τώρα και είναι για τον κλήδονα». Για πες μου όμως.

Αν είναι ένα τοις εκατομμυρίοις. Δισεκατομμυρίοις, πέφτει. Τι εσύ εκέρδισες που δεν τα πίστεψες, δεν τα παραδέχτηκες, δεν ήθελες να τα αφομοιώσεις, και τι εγώ έχασα που το κέρδισες εσύ, διότι εγώ επίστεψα; Δεν είναι καν λογικός ο άνθρωπος. Τον Άσωτο Υιό ο Θεός τον είπε άφρονα. «Εἰς ἑαυτὸν δὲ ἐλθών», είπε. Πού ήταν; Γύρω από τα εκτός εαυτού. Κάθε άνθρωπος μακριά από τα θρησκευτικά πράγματα είναι άμυαλος, είναι άφρων. Είναι τα θέματα που δεν του κοστίζουν τίποτα και μπορεί να τα κατακτήσει και να τα θέσει με άλλα που κουράζεται, υποφέρει, φυματικός γίνεται και λοιπά, για να κερδίσει κάτι που είναι πρόσκαιρο εδώ, που στο τέλος, μόλις το κερδίσει, το κατακτήσει, θα τον πατήσει μια ρόδα.

Ούτε καν θα το απολαύσει. Και εντούτοις παρουσιάζεται τόσο ανακόλουθος και τόσο αστείος. Από την πλευρά σας, εάν θέλετε, διαβάσετε και το 22ο κεφάλαιο του Ματθαίου. Αναφέρει και εκεί πέρα έναν γάμο μεγάλο, που έστειλε και κάλεσε τους ανθρώπους. «Ιδού τα θρεφτά μου, τα πάντα έτοιμα, να έρθουν». Άλλος λέει «έχω δουλειά», άλλος «πάω στον αγρό», άλλος, άλλος, άλλος, με αποτέλεσμα να τους βγάλει όλους έξω. «Δεν είναι άξιοι», λέει, «του γάμου». Και καταλαβαίνετε τι έχει να πει αυτό. Διότι, όπως οι Εβραίοι δεν υπέστησαν εξολόθρευση, διότι είχαν χρησιμοποιήσει το αίμα του αρνίου που έσφαζαν το Πάσχα οι Εβραίοι, και αντιπαρήλθε τα σπίτια αυτά ο Άγγελος και δεν σκότωσε πρωτότοκα κλπ., και δεν είχαν επένδυση οι άνθρωποι.

Οι οποίοι ραντίζουν με το αίμα του αρνίου, του Χριστού, τους παραστάτες της ψυχής των, δεν φοβούνται εξολόθρευση. Δεν φοβούνται. Και σε αυτόν τον κόσμο είναι αγαθόν και στον άλλον κόσμο είναι η ασφάλεια του ανθρώπου.