Three Categories of People

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

In an earlier talk—not the last one, but the one before it—we said that Satan sets three traps for man. We tried to examine these thoughts so that we might understand, more or less, whether we are doing well or badly, whether we find ourselves outside the Church or within the Church.

Tonight, following roughly the same outline, I wanted to say a few other things, so that we might see where others—and we ourselves—stand. Broadly speaking, people fall into three categories. This is how Holy Scripture describes them, through the Apostle Paul in his Epistle to the Corinthians. There is a large class of people who eat, drink, breathe, move about, develop, think, and so forth, yet remain far from the Church. They are not interested; they do not want to know. These are the people we call unbelievers.

They do not believe. “There is nothing there. The priests invented all this. They have their reasons and their own interests.” That is their constant refrain. Others say, “Christianity is used to lull the people to sleep,” along with a thousand other ideas intended to silence their conscience and justify their position. Of course, none of this excuses or saves them. Something within them cries out that there is something beyond this life; in passing, they even admit that this “something” is acknowledged to exist even in the remotest depths of the earth. Yet for the time being they remain outside and continue making excuses.

There are also the many theories circulating today: that there is no soul, that there is no life to come, that Christ was merely an ordinary person—or even an imaginary person, as some claim—and so forth. In any case, this is a very large class of people, and perhaps, through these organized influences, their numbers are increasing and their unbelief is becoming more systematic. We see this even among our own children when they advance in their studies, leave secondary school for university, go away from home, and so on. If they have no foundation from their family, if they have not been watered and enlightened by the pure streams of the faith, they are in danger. And we know how parents today weep and lament.

They still retain some measure of faith and a little Christian sense of honor, and so they grieve and lament over what has become of their children. For most of what young people learn today is directed more against God than against themselves. This is a large category indeed. Now, who is responsible? Outside influences are also to blame, but chiefly responsible are those people themselves who were never spiritually inoculated, so that they might not succumb to the infection that exists outside. When there is an epidemic, steps are taken to vaccinate people. A doctor who has been vaccinated can face the disease without fear.

The newer forms of unbelief may escape me, but they should not have escaped us when the children were still in our care. We simply took them to Church; they even went into the altar and stole the priest’s antidoron, the blessed bread distributed after the Liturgy. But generally speaking, we ourselves were not as well instructed as we should have been. We did not create the proper conditions, and when the Church asked to catechize the children, we said that Christianity had been introduced long ago and was no longer needed today. Then, as soon as the young man went a little farther out into the world, he came back telling us, “Those things are your own foolish notions. You belong to the old school and know nothing. At school they tell me that the priests invented it all, that nothing exists,” and every other absurdity. And so, consider where we are being led.

We can prevent this situation. Otherwise, afterward we shall have to use powerful remedies to cure it, and prevention is preferable to treatment. As Basil the Great says, it is good not to become ill; but if one does become ill, it is also good to be healed. Today there is no shortage of remedies for unbelief. Yet unbelief goes hand in hand with the ego, and God does not crush the ego by force. The person himself must also desire healing. Great efforts are being made, and there is abundant light for those who are willing, just as for those who are unwilling even abundant light becomes the darkness of unbelief. Where the truth stands plainly before him, the egotistical man sees only darkness. That is why they call Christianity obscurantism. This, then, is one large category that Satan has succeeded in creating.

He keeps them far away. The first category is called unbelievers. Yet, strictly speaking, there are no true unbelievers. Everyone believes in something, but such a person believes in another god, one of his own making. When we say “unbeliever,” we mean someone who does not believe in or acknowledge the true God, who does not acknowledge the risen Christ, and who does not accept the fullness of the truth about Christ. That is what we mean by an unbeliever. Otherwise, if you examine whether a person believes or not, you will find that he does believe. He has fashioned human ideals and puts his faith in those human things. Nevertheless, this is a large class of people who live far away and do not believe in the true God. Such people are found both near our monasteries and out in the world, in our own neighborhoods. Something must be done for them; some effort must be made.

Are we not praying for those who have never been instructed in the pure streams of the faith? Should we not be doing this? We have not examined ourselves or the service we might offer. Perhaps God wishes to use us so that we may help those in unbelief, and perhaps we shall bear grave guilt if we fail. Responsibility will also fall upon those in positions of responsibility—teachers, those entrusted with abandoned people, and organizers—who failed to appear and act in such cases. Some may say, “I do not have the qualifications, the means, or the knowledge.” But books have been written, and you can help simply by offering someone a book that may enlighten the situation.

He may not take it directly from your hand, but let him receive it from his mother’s hand. She may be unable to present arguments to him, because he backs her into a corner. Yet she can read it, and the father can read it, and eventually a conversation will begin. The discussion may then continue among his friends and reach others as well. There are recorded talks; today well-instructed people write and speak, and their words reach others. Even a person with a rebellious will—whether catechized or wholly uninstructed—can be reached, for God says, “The word that goes forth from My mouth shall not return empty.” It will bring either salvation or condemnation. The word of God will certainly accomplish its work. If it does not bring salvation because the hearer refuses it, it will bring condemnation and reveal God’s justice: “Lord, I went to them, but they were unwilling.”

The word does its work. Yet we take no position toward unbelievers; we evade the matter, saying that we are unprepared and cannot speak even two words to them, though they are often people dear to us and affection itself makes us want to say something. Let each of us ask himself whether someone became—or remains—an unbeliever because of us, although that person could have become a believer and would otherwise have no excuse. Let us pay attention to this. “I cannot” is ridiculous; “I do not want to” is the truth. That is the reality. Many consider blessed those who are given the opportunity to hear. Others considered blessed those who were able to see Christ at close hand and witness miracles. But are miracles not before their eyes now? Does our Christ not work miracles today? Has Christ gone abroad and ceased to be among us?

And is His saying no longer true: “Behold, I am with you always, even to the end of the age”? Christ is with us. Does the Church not work miracles? Do the Saints not work miracles? Do the holy relics not work miracles? Do the icons not work miracles? Is this not evident? Recognize that there is something beyond what you can see. Faith is needed in order to see; faith is needed in order to hear.

You perceive these things through the other senses as well. The miracles have not ceased. And we, too, could help. One evening I mentioned something said by a lady with whom I was speaking.

Evangelization.

Softly, almost under her breath... I stepped down from the platform, turned around, and looked. I said, “Who kept saying those words while I was speaking?” She replied, “Did you hear them?” “Yes, I heard.” “I said them,” she told me. “And what did you say? Say it again clearly,” I answered. She was a very wealthy lady. She said, “If only your words had wings—but they have no wings.” I told her, “The wings are in your own hands; that is why the words have none. You can give them wings and make them reach the ends of the earth. Open your hands and you will see their wings.” We, too, can give them wings. We may not be able to give as much as she could. She could have given two, five, or ten million drachmas to produce thousands of recorded talks and thousands of books, so that the message might reach the world. One person might not listen, nor another, nor another—but if even one did, the will of God would still be done. I think Satan has lulled us to sleep; Satan has numbed us.

We make no move in any direction. “Am I supposed to manage everything? Am I supposed to do it?” Then who will do it? Will Christ come again for that purpose? Christ came once and shed His blood to the very last drop. Now He has left this work to us. We do have an obligation. Include this in your prayer and say to Him every morning: “What can I do today for Your glory? What can I do today in response to the blood You shed for us? What can I do so that You will not call me to judgment tomorrow?” Christ will judge us not only for the evil things we did, but also for every good thing we could have done and failed to do. What does James, the Brother of the Lord, say in his epistle? “To him who knows to do good and does not do it, to him it is sin.” Those of us who go to Holy Confession must not confess only the ugly and evil deeds we committed,

but also the good we could have done and failed to do through our negligence. I believe—though perhaps I am mistaken—that the number of unbelievers would have been reduced if certain things had been prevented within the family and if those entrusted with this work had done what was required. I cannot simply rid myself of responsibility. I once had a Communist friend who later took his own life. I took out a coin and gave it to someone in need. “Go on,” he told me, “always giving money away.” “Why?” I asked. “What harm is there in that?” “Let him go to the Ministry,” he said, “to the department responsible for such things, and let them gather all these people up.” Do you understand? Christ said, “You always have the poor with you.” We should not want them removed from our sight merely so that we may sleep and eat in peace. That is ignorance.

In the second category there are people who remain outside through ignorance. It is not because of malice. They are ready to listen and to change their lives. Whenever possible, such enlightenment should be offered personally, one person at a time. Large public talks are also good, but people carry their questions and objections away with them. In a private conversation, when time is given to someone, many of these questions can be resolved. For all the doubts that remain within and all the places that have not been enlightened are like weeds: they drain away the life-giving moisture and prevent the plant

from yielding the fruit it ought to bear. This is why we have Christians who have practiced their religion for many years, yet have produced no results. Take note of that. The second category, then, is ignorance. And most of us also bear responsibility for that ignorance, because we have not acted. We wait for those officially appointed to enlighten the ignorant. We should not expect people to go to the physician; the physician must go to the people. We should not expect people to go and find Christ. The Apostles—those commissioned for the work—must go and find the people. “Go therefore and make disciples of all nations.” He sent them out to go; He did not tell them to wait for people to come.

Yet everyone’s response is, “Where are they supposed to go?” Have you ever prayed that God would send missionaries of the faith? The Apostle says, “How will they hear, and how will they believe if they do not hear? And how will they preach unless they are sent?” Who will preach? Someone who is sent. Have I ever asked for this? I ask for the electric power network to be extended. I ask for the telephone line to be extended. I ask for the water supply to be extended so that I do not have to buy water from tankers. I ask for telephone service. I ask for a doctor and a clinic in my neighborhood. I do well to ask for all these things. But do we also ask God to send laborers into His vineyard?

Is this not our own duty? Has He not told us? Is it not written in the Gospel: “Pray to the Lord God to send forth laborers for the Gospel”? Who among us has ever prayed that God would raise up laborers in His Church? We do pray, and every day I receive telephone calls.

“Please, pray for a Katina; she is in need. Please, pray for a George; he is in need. A married couple is breaking apart; please, pray for them,” and so on. Yet no one has ever asked me to pray that God would send forth laborers into His vineyard. You may ask, “Is it wrong to pray for a married couple in need, or for someone undergoing surgery?” Of course it is good; I have no objection at all.

Thank you. But have we prayed that Christ would send forth laborers into His vineyard? Have we asked? We have not. Will He give them to us? “Ask, and it will be given to you; seek, and you will find.” We have not asked because we do not care. When a person has no concern, there will always be excuses. Yet look how deeply concerned we are about every other issue. We pass laws, take to the streets, and organize campaigns over matters connected with our ego, our own interests, our flesh, and this temporary life. Why do we not care about that other life as well? To enlighten someone who remains outside through ignorance, we must use the same means I mentioned earlier for those who remain outside through unbelief.

It depends on us. Many matters remain hidden from people who are ignorant of the law of God, because they do not read. They read many other things. They know all the news and all the latest achievements, and they follow developments in every field; yet they remain ignorant of the timeless and noble truths of the faith.

They do not know the teaching of the Apostle, and this is their misfortune. We immediately fall over every stumbling block Satan sets before us. We find excuses to cover passions that have grown old within us and to become even more firmly rooted in them. But people are not enlightened about the matter as a whole: what the moral law truly requires and how we must live in relation to it.

Here we bear responsibility, and we bear it doubly, as the Saint says. If I did not know what to tell someone, that might be understandable. But if I know and still say nothing, that is hypocrisy and causes great harm. Christians know certain things about what those close to them are doing, yet out of a false politeness—“I do not want to offend him; I do not want to upset him”—we refuse to tell them the truth. You should know that we will have to give a fearful account for this. Many, as I said earlier, pass the message on in other ways, preparing something in writing perhaps, so that the person may at least have the teaching before him. And that is good.

People brush these things aside. Their conscience brings them to a certain point, but they find some answer to silence it, and so they disregard the voice of conscience. If you wish, write this down and read the Prophet Ezekiel, chapter three, from verse sixteen onward. Do you know what God says there? “When I say to the lawless man that he shall die in his lawlessness”—that is, he will be condemned. Everyone will die, both the righteous and the unrighteous. But he will be condemned because he acts lawlessly. “He shall die in his sin.”

But if you do not warn the lawless man,

“I will require his blood at your hand.” He is sinning, whether knowingly or through ignorance. Why do you not tell him that what he is doing is wrong? If things remain as they are, he will die in his sin, but you will answer for it: “I will require his blood at your hand.” Do you understand how deeply responsible we are for situations in which we could have spoken a word—not as dictators or prosecutors, but with warmth and familiarity, with entreaty, with tears if possible, pleading: “My brother, my daughter, my son, my husband, my father, this is how things stand. I am…”

“…obliged to remind you of it. From this point onward, the matter is yours; I am not forcing it upon you. But I see that what you are doing, what you have said, the way you behave, and the way you live are not right.” Pride often prevents people from answering, “Yes, thank you very much. I cannot change this at present, but I will attend to it. Thank you very much.” Pride does not let them say it. They see that what you are telling them is true, yet pride keeps them from saying yes or stopping immediately. Nevertheless, the word may bear fruit at the proper time. I have met people again after many years and learned what happened to them. I left them as wild beasts and found them as sheep. Without my knowing it, those people had turned back. I have heard them say:

“I owe you a great deal, Mr. Panagopoulos. We met fifteen years ago at Saint Andrew’s in Kato Patisia. I heard you there, and we clashed; I contradicted you from the audience. But afterward I discovered that your words were true.” And now you see a person who has abandoned the life he once led. I never returned there; I happened to meet him at the post office in Omonia. The word of God must be heard. That is the point. It has tremendous power. Sometimes, especially in the countryside, we hear that rocks have split and fallen away. If we investigate what caused a rock to break loose and tumble down, what do we find? Perhaps a wild olive tree

or some other tree had sprouted there, and as it grew, its roots slowly wore away the rock, split it, and brought it crashing down. Now tell me: who planted that wild olive tree up there? No one went and planted it. Perhaps a blackbird had eaten some olives down in the plain, then flew up there and dropped the stone. The olive stone was washed by the rain into a small crack. Wind and rain created the right conditions for it to open and sprout. As that stone took root and grew within the crack, it finally broke the rock and sent it tumbling down toward the shore. If an olive stone—a dry, weak little thing, a mere seed—

has such power and can produce such results, how much more can the word of God, the truth, accomplish? You tell someone the truth, but not as though driving in a nail, because the truth itself already pierces him. It is as though you prick him or touch him with the point of a spear. If you tell him a second truth, you prick him again; then a third and a fourth—with gracious words, reasonable words, the words of Christ. What will happen? What happened in the early Church: those who heard Peter speak were cut to the heart and said, “Men and brethren, what shall we do?” You pierce, and pierce, and pierce, until katanyxis—compunction—comes. The heart is pierced spiritually, and the person finally surrenders.

How will this happen? As I have said, pride stands in the way. So let us be careful, and let us not expect to hear, “Yes, exactly! Well done! You are a great teacher; thank you,” and so forth. Show the person the good. If there is a truth you ought to tell him and an opportunity that makes it easier, tell him. God has His own way of setting the matter right, though we may fear that the other person will become angry. Speak with words seasoned with salt, so they are pleasant—not with pride or arrogance. Say, “This is how it seems to me, but consider it for yourself,” and leave it there. Such a word has power. “If you warn the lawless man, and he does not turn from his lawless way…”

Even if, as we say, he completely disregards everything you tell him, “he shall die in his sin”—he will be condemned—“but you have delivered your own soul.” This is the second outcome. First God says, “I will require his blood at your hand.” But now, because you spoke and persisted, “you have delivered your soul.” Thus I share responsibility for another person’s sin, and I will have to give an account for things I could never have imagined. I am not some isolated being with no connection to anything around me. Whatever you see around you—above you or below you—has a purpose. This stands here so that we may speak. That stands there so that we may lean upon it.

The walls protect us from the wind, enclose the room, and shelter the light; chairs are for sitting, floors for walking, water for drinking, matches for lighting a flame, a clock for telling the time, a glass for carrying water, a plate for covering food, paper for writing, and a pen for writing upon it. Everything has a purpose. Is the human person alone without a purpose? Are we not ashamed to think so? Are we an insignificant quantity? Are we nothing? Do we have no purpose here except to eat? Is that our purpose? When we return from the harvest, as the Psalmist says, we must be carrying something in our hands: “He shall come with rejoicing, bearing his sheaves.”

We will return from the harvest, and we must have something in our hands. Where are we going? Shall we go with empty hands? A parent will bring his children. A brother will bring someone else. A teacher will bring his pupils. A priest will bring the Christians entrusted to him. You must be holding something in your hand. Only souls can be carried beyond the grave. Solomon says, “He who saves souls is wise.” All the others are foolish and senseless. They may accumulate apartments and build skyscrapers; they may even travel to the moon, but they are foolish and senseless. The one who saves souls is wise, because souls alone can pass beyond the grave.

You hear people say, “I managed to make what was yours into mine.” But that amounts to nothing. What was yours became mine, yet it is neither mine nor yours. It belongs to Him. We are only stewards here, and we must understand this. We could do many things to enlighten another person’s ignorance. About fifteen years ago, I wrote a book that is still in circulation, entitled Avoiding Childbearing Is a Mortal Sin. Avoiding Childbearing Is a Mortal Sin. One Thursday evening, after I had spoken, I announced that, with God’s help, a book with that title had been published that very day. At that time, trams were still running in Athens.

There was a large audience. Among them was a senior police officer with his fiancée. When they heard that such a book had been published, they immediately thought of the wife of a police director they knew. She was pregnant and had arranged to have her child killed the next day. I was speaking from eight until nine. They bought the book. They knew that the director’s wife had an appointment the following morning to dispose of the child. But how could they place the book in her hands that very night? How could they knock on her door at such a late hour?

A Christian is always resourceful, and when he truly desires to help, Christ helps him. They took the book—and what a plan they devised! They rode the tram, got off near the house, and rang the intercom downstairs. Their only aim was to place the book in her hands, to enlighten her ignorance. This is what I want you to understand. A voice came from upstairs: “Hello, who is it?” “It is us. Good evening. We were passing by and thought we might wish you a good evening.” The lady answered through the intercom. “We would have been ashamed to pass by without at least greeting you through the intercom.” “Come upstairs. Come up for a moment.” “No, it is too late; we will not come up.” “Come, come.” She pressed the button upstairs, and they heard the door open.

They heard the upstairs door open. That was exactly what they wanted—to go up. For they had said, “My God, what can we do in this situation? How can we enlighten her?” And then, as we say, God provided the solution: that book appeared at precisely the right moment that evening. They seized the opportunity; they did not put it off until tomorrow or the next day. A Christian will sacrifice his night, his money, his labor, and even his health, if he understands what is at stake—what eternal life means and what a single soul is worth. They went upstairs, found the door open, and the lady welcomed them. The man was holding the book under a newspaper, and he set both down on a small table in the hallway. “We won’t stay,” they said. But in the end they sat for a moment, were offered a little something, and lingered briefly.

They spent two, three, four, perhaps five minutes there. “It is late; forgive us,” they said, and although their hosts did not want them to go, they left. After they had gone downstairs and perhaps already boarded the tram, the lady said, “Look, the children forgot their newspaper.” “All right,” her husband replied. “Put it aside so they can ask for it later.” She went to put it away, and the booklet appeared underneath. The newspaper had been covering the book. As she herself later related, when she saw the title, “Avoiding Childbearing Is a Mortal Sin,” she recoiled. She did not understand the plan—if we may call it a plan—or the device, the art, the method they had used. She did not yet realize that they had deliberately left it there. She knew that these young people were religious and attended sermons. Yet the title aroused her curiosity, because it concerned the very matter troubling her: she had an appointment the next morning to go and abort her child. But she did not pick up the book.

She left the newspaper over it and went to bed, but she could not sleep. She returned, uncovered the book, and looked at it again. She picked it up and carried it into the bedroom, but still did not open it. She sat on the bed for a long time without opening it, while her husband slept in his own bed. After a long while, she leafed through a page near the back. I do not know what she saw there, so I will not tell you something uncertain. She looked here and there. For two and a half hours she remained awake with the book in her hands, unwilling to begin reading it properly. At last, after two and a half hours, her resistance gave way. It was already around half past one or two in the morning. She read the entire book before dawn. When morning came, her eyes were swollen and bright red from weeping. But she did not go to kill her child.

That child became a fine sixteen-year-old boy named George. Divine providence certainly saved him, but so did the readiness, sacrifice, and love of one person. What could we not accomplish? What might we not prevent, and how much ignorance might we enlighten? I am telling you this and placing you face-to-face with Christ. Do whatever He illumines you to do. Have we ever seriously intervened and enlightened a situation, whether by word or by deed? This is why people remain in ignorance. Then one woman comes and tells you, “Yes, I have had sixteen abortions—but what about the other woman who has had twenty-two, Mr. Panagopoulos?” Do you understand? These are the excuses people repeat: “I know someone who does this, and I know someone else who does that.”

Your duty is to enlighten that person. Knowing that others behave badly will not save you. Someone says, “I know a priest who does this, and I know a man who attends Church, serves on the parish committee, makes a great show of his zeal, yet did this and broke up a married couple.” But you must do what is good, and you must not break up a married couple. You must fast and not steal. You must attend Church and not harm another person. You must do both. We have an obligation to enlighten others. Most of the world has not been instructed. Someone says, “I did not know there was such a thing as fasting. No one ever told me.” Some people are right: they truly have never heard. And now you see the result. In connection with this point I have been making, let us turn to a parable.

It is the parable of the laborers in the vineyard, in the twentieth chapter of Matthew. Open it and read it. Early in the morning, the householder went to the marketplace—to what we might today call the coffeehouse—and found some men sitting there. He said, “Why are you sitting here? Will you come and work in my vineyard?” “We will,” they replied. They agreed on a wage of one denarius. “Very well, go,” he said. Later the master went out again. At the third hour, nine in the morning, he found others sitting idle. “Are you not working?” he asked. “No one has hired us.” “Go and work in the vineyard, and I will give you whatever is just.” “Yes, we will go.” They rose and went. At the sixth hour, noon, he found still others idle. “What are you doing here?” he asked.

They answered, “No one has hired us.” “Go and work in the vineyard, and I will give you whatever is just.” At three in the afternoon, the ninth hour, the same thing happened. “What are you doing here?” “No one has hired us.” He went out, roused them all, and sent them to work in the vineyard. They did not go looking for work themselves. Man does not go to Christ. Man does not want Christ, because Christ tells him so many things he must not do. Therefore Christ will go to man. But how will Christ go to man unless people place themselves at Christ’s service and are sent? “And how shall they preach unless they are sent?” Have we, then, placed ourselves at the service of others through Jesus? Are we doing anything? Many people ask us, “Why, for example, does the Bible Society sell the Old Testament for one hundred and fifty drachmas, while the Zoe Brotherhood charges five or six hundred?”

Yes—but how many people make donations to the Bible Society? Have you given even a penny to the Zoe Brotherhood so that a book you consider beneficial for the salvation of souls may be published more cheaply and distributed? If we could examine the income of the Bible societies, we would find entire budgets supplied through donations. People consider it necessary to send part of their possessions to the Bible Society that publishes the Scriptures. That is how they can sell them for one hundred and fifty drachmas—and even that price is high. They are not produced with money taken from the publishers’ own pockets, but with donations from the public, from the Protestant world, from people who understand and help bring out editions of the Scriptures.

Have we ever given them even a penny? We do not give even the best of what we have. If we happen to have a coin that no one will accept, we drop it into the Church collection. “Do you have some small change for Church? The Church cannot use large coins. Do you have change so that we can light a candle? You cannot light a candle with a large coin.” Am I merely saying these things? Are these Orthodox material values of ours? Am I lying or completely out of touch with reality? What is the truth? Tell me, then: how will another person be enlightened? Today we have cassette tapes. Someone says, “Can you come, Mr. Panagopoulos?” “I cannot come, but I will send you myself.” My dear friend, go without one sweet, buy a cassette, and send it to the village from which you come, where you know there is so much ignorance and the people are ready to listen.

If we speak here to a thousand people, nine hundred and fifty may hear nothing at all; they have grown accustomed to it. But in that village, nine hundred and fifty would listen. The same happens abroad. Speak to a hundred people there and ninety-nine will listen; perhaps one will not. Indeed, I tell you, all one hundred may listen. That does not happen here, and God will hold us accountable. Remember Paul: when people rejected the word, he said, in effect, “We shall leave and go to the nations.” We could be doing so much work elsewhere. One simple thing is to subscribe to a magazine and have it sent to someone. What a simple undertaking! We incur so many unnecessary expenses every day. No one becomes poor by doing this. Yet because we fail to act, people remain in ignorance.

Has anyone among us sent money to the missions abroad? Let him raise his hand. Has one person done so? Two? Who has sent anything? We shall give out prizes now! Has anyone sent five hundred or a thousand drachmas a year to the missions abroad, where missionaries are among peoples who once devoured one another and are now giving them Christian formation? We removed from the service the words, “All catechumens, depart.” “We have no catechumens,” they say. Are there no catechumens in those lands? Apart from a few people, we do not even pray for them. When the service says, “All catechumens, depart,” do the people respond from their hearts with “Amen,” with a true yes, to the petitions “for the catechumens,” and “bless them and baptize them,” and so forth? Who has done this? That is why people remain in ignorance. We help them in a thousand other matters that lead them toward destruction,

yet in these essential matters we do not help them. I do not know; perhaps, as I keep telling you, I am out of touch with reality. But I speak from personal experience, and I shall be held accountable. We can help many people. You do not have to send something with your signature on it. You do not have to include your address book or personal details. Send it anonymously. You know that a certain problem exists in that home. The person may not open it now; he may throw it aside. Perhaps the Lord will allow him to be confined to bed, and then he will read it. Even if the person directly concerned does not read it, someone else in the household may. In this way, it is as though you have placed a nurse in that home. What does a nurse do? The nurse receives the physician’s instructions and carries them out. The nurse is not the physician; someone else is the physician who writes the prescription. But the nurse puts the treatment into effect. At this moment, I am training nurses.

Let us suppose that I am the physician. You must take what I give you and put it into action for the sick people who are not here, who do not want to come, and who, for the moment, do not want to listen. That is how things are. It is an immense, invisible organism in which everyone must take his place and ask what he can do. As I told you, one woman cried out, “If only these things had wings!” You can put them in a bag, give them wings, and send them. Many know what has been said even today, but they do not consider it worth discussing. Among a hundred thousand people, perhaps one or two will come and say, “I am giving you this amount to use as you see fit for spreading the word and enlightening people,” or, “I will pay for The Voice of the Lord to be sent to such-and-such a village for six months.”

Or someone may say, “I know another magazine,” or, “Let me pay for one hundred cassette tapes, and you can send them wherever you think best.” Perhaps one or two people in a hundred thousand will be found to do this. Everyone else spends money on comfort, savings, heating, air-conditioning, holidays, and one thing after another. If we do not place ourselves at Christ’s disposal, if we do not place our money and our prayer at His disposal, how will this work be done? How will this world be enlightened? Therefore, whether the prodigal remains outside, whether the unbeliever remains outside, or whether ignorance scourges people and keeps so many of them outside, we bear our share of the guilt. Let us not try to...

cast this responsibility off our shoulders. Let it remain with us always, following us like a shadow and examining our conscience: “What did I fail to do today that I could have done, whether by word or by deed?” Then you will see Christ condescend to help us, and things will change. Even those who can do nothing else can pray. Stop praying only for the little grandchild, for little Katina, little Eleni, and this or that individual. Stop limiting your prayer to these things. They are within God’s providence, and God will arrange them. Pray for the enlightenment of the world; that God may raise up laborers for His vineyard; that He may preserve our Orthodox faith; that He may preserve the clergy, our language, and our customs; and that He may protect us from visible and invisible evil. This is what our prayer should be. Then you will see miracles. God will confound all those scoundrels.

They will vote for laws and enact laws that truly serve the human person. This is not my own idea or slogan; it comes from Paul, and therefore from Paul and Christ. Does not Paul tell Timothy to pray for kings, rulers, and those in authority, “that we may lead a quiet life”? Let them be thieves. Let them be unbelievers, Freemasons, atheists, or even Beelzebub himself sitting in the government or the Ministry of Religious Affairs. Christ has the tool to turn their minds around, so that they act for the good of His Church and of the people. But we have not asked. Since we have not asked, we shall not receive. Keep this in mind and pray wherever you are. You do not always have to be on your knees when that is not possible. Nor must you always have a prayer book or the Synekdemos in your hand when you do not have the opportunity.

As you walk along the road, keep saying within yourself: “My Christ, do not abandon us. My Christ, we are sinners. My Christ, raise up people to enlighten us. We are in thick darkness. Give us strength. Preserve our customs. Preserve our Church. Shelter our clergy.” We shall understand the importance of all this when we die. If we do not leave behind such treasures, if we do not preserve our Greek customs and leave the holy faith to those who follow us, then we shall understand the harm we have done to others and to ourselves—but it will be too late. Things do not end at the grave; the grave does not release us from all concern. The serious things lie beyond the grave, and they depend on what happens on this side of it—on our life and conduct here. What we find there will correspond to how we labor here.

Do not let these things escape your attention. We bear responsibility. If we ask, He will give to us. If we do not ask, this world will remain outside and perish. People will be lost because of our omissions. We must act either by word or by deed—that is, through a book, a cassette tape, prayer, and so forth. We must become active members of the Church and active participants in the effort to enlighten others. Even if we do not bring back a single person—though we do not really know who returns and who does not, because, as I told you earlier, pride prevents a person from admitting it—we should not expect to hear about it. You see that whenever Christ worked a miracle, He said, “Tell no one.” Why, then, should we expect recognition? Besides...

if we wanted to hear it and receive thanks—if we wanted people to tell us that we were the reason they were rescued or enlightened in some situation—then we would receive no spiritual benefit. Christ preached, and people even said that He had Satan within Him because of what He taught them. Yet He was never angry with them and never expected applause. He did what He was required to do on His part, and then left the choice to each person, because, as you see, we are free. Human freedom is what restrains God from intervening by force. This is the great gift: the human person is free either to receive Him or not to receive Him. But when we misuse our freedom,

we shut Him out. Yet once we have planted this seed within a person—once we have spoken the truth and it has reached his ears—it continues working inwardly, wearing away his resistance. To the extent that his inner world permits it, one day you will see that truth grow strong, cast everything else aside, and lead him to metanoia, to repentance, and Holy Confession. There are no evil people; there are people who have not been enlightened. You should understand this. Ask God to bring you face-to-face with people whom you are capable of helping, because we cannot stand and speak to everyone. I will speak according to my own understanding and to people at my level. A priest may speak at a higher level, someone else higher still, and another person at a simpler level. I remember when I began speaking thirty years ago. This was my prayer: “Lord, send me wherever You think best, wherever I can say something for the sake of Your name,”

“Let me not become the cause of Your being insulted.” And so I began. I would read, for example, the life of Saint George, on the occasion of his feast being the next day or the day after. Then I would give a homily, recounting the life of Saint George. The next day, I would speak about something else—safe and certain things—so that I would not become the cause of Christ being blasphemed, nor cause any soul to fall, nor put forward anything of my own, yet also not stand apart from a mission to which I could see that He had called me. There are many ways, if a person is willing, but until now we have not been willing. Perhaps we too have been unwilling through ignorance. There are so many ways available to us, often involving material things. I say, give something. I do not know anyone who tells me...

Ask the priest who hears confessions; ask the parish charitable society. Or, if you know nothing about it, put something into the poor box, because those responsible know who the people in need are. Is that not so? Can we call ourselves Christians when the poor box is opened every fifteen days and only one hundred drachmas are found inside? And where do we think we are going? Do we think we shall see Heaven? How shall we see Heaven? What are they supposed to distribute? Are they to divide one hundred drachmas—made up of contributions of one hundred and fifty, eighty, or thirty drachmas—among twenty, thirty, or fifty families with so many needs? Yet at every moment we throw away so many things. Christ will call us to account. We cannot plead ignorance in such matters. We are crafty and indifferent. Christ will call us to account. I pray that He does. There is metanoia, repentance. When there is the humble plea, “Bless me,” I am not afraid. Even if I commit a greater sin, if I have the humility to say, “Bless me,” and to say, “I repent; enlighten me so that I may change my life,” then I am not afraid. We must therefore respond in every way: materially as well, but above all spiritually.

And if, concerning material help, I say, “I cannot do anything,” then we must change our way of life. This is why some remain in unbelief: they see no good works among our own people. Others, in their ignorance, remain in the same pattern. We shall stop here and, God willing, perhaps continue.

Μιλήσει σε μια προηγουμένη μας ομιλία, όχι την τελευταία, αλλά στην προτελευταία, ότι ο σατανάς στήνει τρεις παγίδες στον άνθρωπο, και φροντίσαμε να αναλύσουμε αυτές τις σκέψεις, ώστε να καταλαβαίνουμε λίγο πολύ, όταν βρισκόμαστε έξω από την Εκκλησία ή μέσα στην Εκκλησία, αν κάνουμε καλά ή δεν κάνουμε καλά.

Απόψε ήθελα, περίπου στο ίδιο πλάνο, να έλεγα μερικά άλλα πράγματα. Να βλέπαμε κι εμείς ή τους άλλους ή τους εαυτούς μας πώς στεκόμαστε. Γενικότερα, οι κατηγορίες των ανθρώπων είναι τρεις. Έτσι άλλωστε τους λέγει και η Γραφή, ο Παύλος στους Κορινθίους. Υπάρχει μια μεγάλη τάξη ανθρώπων η οποία και τρώει, και πίνει, και αναπνέει, και κινείται, και ανοίγεται, και σκέφτεται κλπ., αλλά η οποία μένει μακριά από την Εκκλησία. Δεν ενδιαφέρεται, δεν θέλει. Είναι οι λεγόμενοι άπιστοι.

Δεν πιστεύουν. Δεν υπάρχει τίποτα. Αυτά τα έφτιαξαν οι παπάδες. Είναι το ρεφρέν τους. Έχουν λόγους, έχουν συμφέροντα. Χριστιανισμός για να αποκοιμίζει τους λαούς, λένε οι άλλοι. Και χίλιες δυο άλλες σκέψεις, για να καλύψουν τη συνείδησή τους και να καλύψουν τη θέση τους. Βέβαια, τίποτα δεν τους απαλλάσσει, δεν τους γλιτώνει. Μέσα τους κάτι φωνάζει ότι κάτι υπάρχει, παραδέχονται εν πετάσει πως αυτό το κάτι και στα κατάβαθα της γης ακούγεται ότι υπάρχει. Όμως, μέχρι της ώρας, παραμένουν έξω, δικαιολογούνται.

Διάφορες, μάλιστα, θεωρίες που υπάρχουν πολλές σήμερα: ότι δεν υπάρχει ψυχή, ότι δεν υπάρχει άλλη ζωή, ότι ο Χριστός ήταν απλό πρόσωπο ή ένα φανταστικό πρόσωπο, όπως λένε άλλοι, και ούτω καθεξής. Πάντως, είναι μια πολύ μεγάλη κατηγορία ανθρώπων, ίσως, και με τις ενέργειες χαρακτηρισμένες γίνονται περισσότεροι, θεωρητικοποιούνται περισσότεροι στην απιστία, και το βλέπουμε μέσα στα παιδιά μας ακόμη, όταν προχωρήσουν λιγάκι για πανεπιστήμιο, μετά το γυμνάσιο, φύγουν για αλλού και λοιπά. Εάν δεν έχουν φόντα από την οικογένεια, εάν δεν έχουν ποτιστεί και διαφωτιστεί με νάματα σωστά και λοιπά, κινδυνεύουν. Και ξέρουμε πως οι γονείς σήμερα κλαίουν και οδύρονται.

Έχουνε ακόμη μια δόση πίστεως μέσα, λίγο φιλότιμο χριστιανικό, λυπούνται και οδύρονται για τα αποτελέσματα των παιδιών τους. Διότι τα περισσότερα σήμερα που μαθαίνουμε είναι περισσότερα κατά του Θεού και λιγότερα κατά του εαυτού των. Μεγάλη κατηγορία αυτή. Τώρα, ποιος ευθύνεται; Φταίνε και οι παράγοντες οι απ' έξω, αλλά φταίνε κυρίως αυτοί οι ίδιοι οι άνθρωποι, οι οποίοι δεν εμβολιάστηκαν ποτέ, να εμβολιαστούν, ώστε να μην υποκύψουν στο μικρόβιο αυτό έξω που υπάρχει. Δηλαδή, όταν είναι μια επιδημία, θα γίνει δουλειά να εμβολιαστούν. Και αυτός ο γιατρός, εμβολιασμένος, δεν γίνεται να δει ούτε φοβείται την ασθένεια.

Μου διαφεύγουν τα πιο καινούργια σχήματα απιστίας, δεν μου διαφεύγει όσο έπρεπε όταν τα παιδιά ήταν στα χέρια μας. Απλώς θα πηγαίναμε στην Εκκλησία και μπαίναν και στο ιερό μέσα και κλέβαν και το αντίδωρο του παπά. Αλλά, γενικότερα, δεν θα είμαστε καταρτισμένοι όσο έπρεπε. Ήθελα να μην ήρθαμε εμείς στις προϋποθέσεις, αλλά και όταν τα ζήτησε η Εκκλησία να τα κατηχήσει, αυτό εισαγωγήθηκε ο Χριστιανισμός και δεν χρειαζόταν για σήμερα. Και μόλις εξήλθε ο μούδος πιο πέρα, πάθηκε ο κύριος Ζήκος και έρχεται και μας λέει σήμερα ότι αυτά είναι πουτά δικά σας, είστε της παλιάς σχολής, δεν ξέρετε, στα σχολεία μου είναι οι παπάδες, δεν υπάρχει τίποτα και δεν υπάρχει ήλιος με τα πάντα. Και σε νου με τι οδηγούμεθα.

Μπορεί να γίνει, θα προλαμβάνουμε την κατάσταση. Γιατί έτσι θα χρησιμοποιήσουμε αρκετά σημαντικά φάρμακα για θεραπεία. Και είναι προτιμότερο αυτό που τα χρησιμοποιεί παρά να θεραπεύει. Έχουμε, βέβαια, όπως λέει και ο Μέγας Βασίλειος: καλό είναι να μην αρρωστήσει κανείς, αλλά επίσης καλό είναι, αν αρρωστήσει, να θεραπευτεί. Για την απιστία σήμερα φάρμακα δεν έχουν λείψει. Γιατί, βλέπετε, συμβαδίζει μαζί με το εγώ, και το εγώ δεν στραπατσάρεται δυναμικά από τον Θεό. Πρέπει να το θελήσει και ο ίδιος. Γίνονται μεγάλες προσπάθειες και υπάρχει πολύ φως για τους θέλοντας, όπως πολύ φως σκοτάδι πίστη για τους μη θέλοντας. Εκεί που ένα γεγονός είναι πρόσωπο, όλος το βλέπει εν τω εγωισμώ του σκοτάδι. Γι' αυτό και λένε ότι είναι σκοταδισμός ο Χριστιανισμός. Είναι, λοιπόν, μια μεγάλη κατηγορία που έχει κατορθώσει ο Σατανάς,

τους κρατάει μακριά. Την πρώτη, λέγονται άπιστοι. Δηλαδή, όσο λέμε άπιστοι, άπιστοι δεν υπάρχουν στην πραγματικότητα. Σε κάτι πιστεύει, αλλά σ' έναν θεό άλλο, δικό του. Όταν λέμε εμείς άπιστοι, λέμε που δεν πιστεύει, που δεν παραδέχεται τον πραγματικό Θεό, που δεν παραδέχεται τον αναστάντα Χριστό, που δεν παραδέχεται την ακεραιότητα του Χριστού. Αυτό λέμε εμείς άπιστοι. Αλλιώς, τον άνθρωπο που τον εξετάσουν αν είναι πιστός ή άπιστος, πιστεύει. Έχει φτιάξει τα ανθρώπινα πρότυπα αυτός και πιστεύει σε αυτά τα ανθρώπινα, αλλά είναι μία μεγάλη κατηγορία που ζούνε μακριά και δεν πιστεύουν στον πραγματικό Θεό, σε αυτό το τέσσεριο. Υπάρχουν και άνθρωποι στις μεταξύ μας μονές και εκεί έξω. Στις γειτονιές τους δεν υπάρχουν άνθρωποι. Για αυτούς τους ανθρώπους χρειάζεται κάποια κίνηση, κάποια προσπάθεια.

Γενομένης εκστάσεως, εγώ δεν προσευχόμαστε για τους ανθρώπους που λένε έχουν κατηγορηθεί στα νάματα τα σωστά της πίστεως; Δεν έπρεπε αυτό το πράγμα; Οπότε δεν έχουμε εξετάσει τον εαυτό μας και την υπηρεσία. Μήπως ο Θεός θα ήθελε να μας χρησιμοποιήσει και να μπορούσαμε να βοηθήσουμε στην απιστία, και θα είμεθα ίσως πολύ ένοχοι, και θα αγγίσει σε άλλες θέσεις υπεύθυνες, διδασκάλων, εγκαταλειμμένων ανθρώπων και οργανωτών, οι οποίοι δεν φάνηκαν και δεν βρέθηκαν σε αυτές τις περιπτώσεις. Δεν λέγουν ορισμένοι ότι εγώ δεν έχω τα κόμματα, δεν έχω το μέσο, δεν έχω τη γνώση. Υπάρχουν, όμως, βιβλία που έχουν γραφτεί, και θα μπορείς εσύ να βοηθήσεις, προσφέροντας ένα βιβλίο, να διαφωτίσει η κατάσταση.

Στο χέρι του, μα δεν το πιάνει αυτός το χέρι, να το πιάσει ο μάνας το χέρι, που λέει μέχρι πέρα επιχειρήματα να του πει τίποτα, γιατί κολλάει στον τοίχο. Αλλά το διαβάζει αυτή, το διαβάζει ο πατέρας, θα γίνει τέλος πάντων μια συζήτηση. Η συζήτηση θα γίνει αυτούς τους φίλους που θα πέσουν από τον κύριο το Λούδιο. Υπάρχουν κασέτες, γράφουν, ομιλούν καταρτισμένοι άνθρωποι σήμερα και βρίσκουν τον άλλο. Ο άνθρωπος που έχει μία απειθάρχητη θέληση, είτε είναι κατηχητικός είτε είναι ολόγητος, διότι ο λόγος, λέει, ο εξερχόμενος εκ του στόματός μου δεν επιστρέφει κενός. Θα φέρει ή σωτηρία ή κατάκριση. Θα πρέπει, οπωσδήποτε, να υλοποιεί ο λόγος του Θεού. Κι αν δεν φέρει σωτηρία, διότι δεν θα θέλει ο ακούων, θα φέρει κατάκριση. Βγάζει το θεϊκό πρόσωπο. Όπως τους, «Κύριε, έφυγα, αλλά δεν ηθέλησες», οι φαίνονται.

Κάνει το έργο του. Εμείς δεν παίρνουμε καμιά θέση με τους απίστους και υπεκφεύγουμε σε γενέθλια ακατάρτιστοι, δεν μπορούμε να τους πούμε δύο λόγια, που πολλές φορές είναι και πρόσωπα προσφιλή δικά μας και εκ του συναισθήματος θα θέλαμε κάτι να πούμε. Ας ρωτήσει ο καθένας τον εαυτό του μήπως έγινε κάποιος ή παραμένει άπιστος. Ο πρεσβύτερος θα μπορούσε να γίνει πιστός, στην ακαταστή αναπολόγητος. Ας το προσέξουμε. Το «δεν μπορώ» είναι αστείο. Το «δεν θέλω» είναι αλήθεια. Αυτό είναι. Πολλοί μακαρίζουν τους ανθρώπους που τους δίνεται η ευκαιρία να ακούσουν. Οι άλλοι μακάριζαν τους ανθρώπους που τους δόθηκε η ευκαιρία να βλέπουν τον Χριστό από κοντά και θαύματα. Δεν είναι στα μάτια τους; Ο Χριστός μας θαυματουργεί σήμερα. Ο Χριστός έφυγε για το εξωτερικό και δεν υπάρχει μεταξύ μας;

Και δεν ισχύει εκείνο που είπε, «Ἰδοὺ ἐγὼ μεθ' ὑμῶν πάσας τὰς ἡμέρας, μέχρι τῆς συντελείας τῶν αἰώνων»; Μαζί μας είναι ο Χριστός. Δεν θα θαυματουργεί η Εκκλησία; Δεν θα θαυματουργούν οι Άγιοι; Δεν θα θαυματουργούν τα λείψανα; Δεν θα θαυματουργούν οι εικόνες; Δεν φαίνεται; Διαγνώστε ότι υπάρχει κάτι τι παραπάνω. Χρειάζεται πίστη για να δεις, χρειάζεται πίστη για να ακούσεις.

Βλέπεις αυτά διά των άλλων αισθήσεων. Δεν εσταμάτησε. Όμως θα μπορούμε κι εμείς να βοηθήσουμε. Έφερα ένα βράδυ τι είπε μία κυρία που μιλούσα.

Ευαγγελισμός,

Λίγο, σαν... Κατέβηκα από την έδρα, γύρισα πίσω μου και είδα. Λέω, «Ποιος το είπε αυτά τα λόγια κάθε ώρα που μιλούσα;» Λέει, «Το ακούσατε;» Λέω, «Το άκουσα». «Εγώ», μου λέει, «τα είπα». «Και τι είπατε; Για ξαναπές το», λέω, «καθαρά». Που ήταν μια πολύ πλουσία κυρία. Λέει ότι «Να είχαν φτερά και δεν έχουνε φτερά, δεν έχουνε», μου λέει. «Φτάσεις μες στις δάντια σου», λέω, «εσύ, γι' αυτό δεν έχουν φτερά. Μπορείς εσύ να τους βάλεις φτερά και να φτάσουν στην άκρη του κόσμου. Άνοιξε τα δάντια σου, να τα δεις τα φτερά». Και εμείς μπορούμε να βάλουμε. Μπορούμε να βάλουμε όσο θα μπορούσε να βάλει αυτή. Θα μπορούσε να βάλει δύο, πέντε, δέκα εκατομμύρια, να σηκώσει κάτω χιλιάδες κασέτες, κάτω χιλιάδες βιβλία, για να φτάσει στον κόσμο. Ένας δεν θα... Ένας δεν θα, ένας δεν θα, ένας, και πάλι θα γινόταν το θέλημα του Θεού. Νομίζω μας έχει αποκοιμίσει ο σατανάς, μας έχει μουδιάσει ο σατανάς.

Δεν κινούμεθα προς τα πουθενά. Εγώ θα τα βγάλω πέρα; Εγώ θα τα κάνω; Ποιος θα τα κάνει; Θα ξαναέρθει ο Χριστός; Ο Χριστός ήρθε μια φορά και έχυσε μέχρι τελευταίας ρανίδος το αίμα Του. Τώρα τα έχει αφήσει σε εμάς. Έχουμε υποχρέωση, πάντως. Να βάλετε στην προσευχή σας να Του λέτε κάθε πρωί: «Τι μπορώ να κάνω σήμερα για τη δόξα Σου; Τι μπορώ να κάνω σήμερα για το αίμα που έχεις χύσει για μας; Τι μπορώ να κάνω, να μην με καλέσεις αύριο σε κρίση;» Θα μας κρίνει για τα πράγματα τα κακά που κάναμε μόνον ο Χριστός και για ό,τι καλό μπορούσαμε να κάνουμε και δεν το κάναμε. Τι λέγει ο αδελφόθεος, συγγνώμη, ο Ιάκωβος, τι λέγει στην επιστολή του; «Ο δυνάμενος ποιεῖν καλόν και οὐ ποιῶν, ἁμαρτία αὐτῷ ἐστι». Δεν πρέπει να εξομολογούμεθα, όσοι εξομολογούμεθα, μόνο στα έργα, τα άσχημα, τα κακά που κάναμε,

τι καλό μπορούσαμε να κάνουμε και δεν το κάναμε, εν τη ολιγωρία μας. Αν υπάρχει, λοιπόν, θα είχε περιοριστεί, νομίζω, ίσως να είμαι και λανθασμένος, ο αριθμός των απίστων, εάν είχαν προληφθεί ορισμένα πράγματα από την οικογένεια και αν είχαν γίνει τα δέοντα εκ μέρους των εντεταλμένων. Δεν μπορώ εγώ να τα ξεφορτώσω, όπως μου έλεγε ένας φίλος μου κομμουνιστής, ο οποίος εν τέλει αυτοκτόνησε. Το έβγαλα εγώ και έδωσα μια δεκάρα εκεί. «Άντε», μου λέει, «από εκεί που δίνεις χρήματα». «Γιατί», λέω, «τι κακόν;» «Να πάει», μου λέει, «στο Υπουργείο, εκεί πέρα που είναι συντονισμού κλπ., να τους μαζέψουν», λέει, «αυτούς». Καταλάβατε; Εκείνο που είπε ο Χριστός, «Τους πτωχούς πάντοτε θα έχετε μεθ' υμών», μη σας ξέρουμε να συναντήσουμε μπροστά, για να μην κοιμόμαστε ήσυχοι, να τα τρώμε ήσυχα. Είναι άγνοια αυτή.

Και υπάρχουν, στο δεύτερο σκέλος, άνθρωποι που είναι εξ αγνοίας έξω. Δεν είναι απ' την κακότητά τους. Είναι έτοιμοι να ακούσουν και να αλλάξουν ζωή. Και, μάλιστα, αν είναι δυνατόν, να γίνεται διαφώτιση κατά μόνας. Έναν. Καλά είναι και αυτά τα πολλά, τα μεγάλα. Αλλά τα ερωτήματά σας, τις ενστάσεις σας, τις παίρνετε μαζί. Σε μια συζήτηση που θα γίνει κατ' ιδίαν, σε κάποιο χρόνο που θα δοθεί, εκεί θα λυθούν πολλές απορίες, διότι όλες αυτές οι απορίες που μένουν μέσα και τα αδιαφώτιστα μέρη είναι τα ζιζάνια που απομυζούν την ικμάδα και δεν αφήνουν το φυτό

να δώσει αυτό που πρέπει να δώσει. Γι' αυτό έχουμε χριστιανούς οι οποίοι θρησκεύουν πολλά χρόνια. Αποτελέσματα, τίποτα. Σημειώστε το. Το δεύτερο, λοιπόν, μέρος είναι η άγνοια. Την άγνοια επίσης φέρουμε εμείς ευθύνη, οι περισσότεροι, διότι δεν εκινήθημεν. Περιμένουμε να διαφωτίσουν την άγνοια οι εντεταλμένοι. Μη ζητάμε να πάνε οι άνθρωποι στον γιατρό. Θα πάει ο γιατρός στον άνθρωπο. Μη ζητούμε να πάνε οι άνθρωποι να βρουν τον Χριστό. Θα πάνε οι Απόστολοι, οι εντεταλμένοι, να βρουν τους ανθρώπους. «Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τα έθνη». Τους έστειλε να πάνε. Ελάτε!

Η απάντηση από όλους. Πού είναι να πάνε; Προσευχήθηκες τίποτε να στείλει ο Θεός ιεραποστόλους πίστεως; «Πώς θα κηρύξουνε, πώς θα ακούσουνε», λέγει, «πώς θα πιστέψουν αν δεν ακούσουνε, και πώς θα κηρύξουνε εάν δεν αποσταλούν;» Ποιος θα κηρύξει; Κάποιος που θα αποσταλεί. Εζήτησα εγώ; Ζητώ επέκταση του φωτός. Ζητώ επέκταση της γραμμής τηλεφωνικής. Ζητώ επέκταση του ύδατος, να μην αγοράζω από τα βυτία. Ζητώ τηλεφωνικές εγκαταστάσεις. Ζητώ γιατρό και ιατρεία στην γειτονιά μου. Καλά κάνω και ζητώ όλα αυτά. Ζητάμε και από τον Θεό να βγάλει εργάτες στον αμπελώνα Του;

Δεν είναι δικιά μας υποχρέωση αυτή; Δεν μας έχει πει; Δεν γράφει το Ευαγγέλιο μέσα; «Προσευχηθείτε στον Κύριο, στον Θεό, να δώσει εργάτες στο Ευαγγέλιο». Ποιος από εμάς προσευχήθηκε ποτέ για να βγάλει ο Θεός εργάτες στην Εκκλησία Του; Προσευχόμεθα, και κάθε ημέρα λαμβάνω τηλεφωνήματα.

«Ανάγκη, προσεύχου για μια Κατίνα, είναι ανάγκη, προσεύχου για ένα Γιώργο, είναι ανάγκη, ένα αντρόγυνο διαλύεται, είναι ανάγκη», κλπ. Κανένας δεν μου είπε να προσευχηθώ να βγάλει ο Θεός εργάτες στον αμπελώνα Του. Αν μου πείτε, είναι κακό το να προσευχηθούμε για ένα αντρόγυνο που έχει ανάγκη, για ένα που χειρουργείται; Καλό, κάλλιστα, δεν έχω κανένα λόγο.

Ευχαριστώ. Προσευχηθώ για να βγάλει εργάτες στον αμπελώνα Του ο Χριστός. Ζητήσαμε; Δεν ζητήσαμε. Θα μας δώσει; «Αἰτεῖτε καὶ δοθήσεται, ζητεῖτε καὶ εὑρήσετε». Δεν ζητήσαμε, δεν ενδιαφερόμεθα. Όσο δεν ενδιαφέρεται ο άνθρωπος, θα έχεις τα επιχείρηση. Και είναι το ερώτημα πώς ενδιαφερόμεθα για όλα τα άλλα θέματα. Βάζουμε νόμους και κατεβαίνουμε στο πεζοδρόμιο και κάνουμε και φτιάξεις που έχουν σχέση με το εγώ μας και με το συμφέρον μας, με τη σάρκα μας και με την πρόσκαιρο ζωή μας εδώ. Πώς δεν ενδιαφερόμασθε και για εκείνη; Για να διαφωτιστεί, λοιπόν, ο εν αγνοία ευρισκόμενος χρειάζεται πάλι ο ίδιος τρόπος που είπα γρηγορότερα για τους εν απιστία ευρισκομένους.

Εμάς. Πολλά θέματα είναι και καλυμμένα για πολλούς που διατελούν εν αγνοία τον νόμο του Θεού, γιατί δεν διαβάζουν. Πολλά πράγματα διαβάζουν και όλα τα νέα τα γνωρίζουν και τις επιτεύξεις, τις καινούργιες, τις γνωρίζουν, παρακολουθούν όλες τις πλευρές, όμως θέματα κλασικά, ευγενεία.

Απόστολος και ατυχή δεν τα γνωρίζουν. Μας θέτουν αμέσως όλες οι τρικλοποδιές που βάζει ο σατανάς, βρίσκουμε δικαιολογίες να καλύπτουμε χρονισμένα μας πάθη και να εμπεδωνόμαστε στα πάθη μας, αλλά δεν διαφωτίζεται το θέμα γενικότερα, πώς έχει ο ηθικός νόμος και τι πρέπει να γίνεται έναντι του ηθικού νόμου.

Σ' αυτό το σημείο ευθυνόμεθα εμείς και ευθυνόμεθα διπλώς, όπως λέγει ο Άγιος του Αναστήματος. Το να μην ήξερα να του πω, έως καλώς. Αλλά το να ξέρω, όμως, και να μην του λέγω, να μην το λέγω, αυτό είναι υποκρισία και μεγάλη ζημιά. Οι χριστιανοί γνωρίζουνε ορισμένα πράγματα που κάνουνε τους στενούς τους περιβάλλοντες και, από μια ψευτοευγένεια δήθεν, να μην τον προσβάλλω, να μην τον κακοκαρδίσω, να μην, να μην, να μην, δεν του λέμε την αλήθεια. Ξέρετε, θα δοθεί φρικτός λόγος. Πολλοί, όπως είπα και γρηγορότερα, τα μεταφέρουν, κατασκευάζονται, γράφουν ίσως και κακοκάνουν. Ας έχει το λόγο για να το πω κλπ. Και καλό είναι αυτό.

Αυτά τα αντιπαρέρχονται και τους στήνει η συνείδησή τους σε ένα σημείο, αλλά βρίσκουν κάποια απάντηση και δίδουν και αντιπαρέρχονται τις φωνές της συνείδησης. Να διαβάσετε, εάν θέλετε, σημειώστε το αυτό το πράγμα, στον προφήτη Ιεζεκιήλ, στο γάμα κεφάλαιο, στίχος 16 και κατωτέρω. Ξέρετε τι λέγει εκεί; «Όταν εγώ λέγω εις τον άνομο ότι θέλει αποθάνει εν τη ανομία αυτού». Αποθάνει, θα κολαστεί δηλαδή. Πεθάνει, όλοι θα πεθάνουν, και δίκαιοι και άδικοι. Θα κολαστεί, διότι ενεργεί παρανομία. «Θέλει αποθάνει εν τη αμαρτία αυτού».

στι δε νοθετήθη τον άνω μου,

εκ της χειρός σου θέλω ζητήσει το αίμα αυτού. Αυτός αμαρτάνει, είτε είναι εν γνώσει είτε είναι εν αγνοία. Τι, δεν του το λες ότι αυτό δεν είναι σωστό; Και όταν τα πράγματα έχουν έτσι, αυτός θέλει αποθάνει εν τη αμαρτία αυτού. Εσύ θα μου την πληρώσεις όμως. Θέλω ζητήσει εκ της χειρός σου το αίμα αυτού. Καταλαβαίνετε πόσο είμεθα συνυπεύθυνοι σε πράγματα που θα μπορούσαμε να πούμε ένα λόγο, όχι ως δικτάτορες, όχι ως εισαγγελείς, αλλά οικειωτικώς, ικετευτικώς, με παρακάλια, με δάκρυα ει δυνατόν, με παράκληση: αδελφέ μου, κόρη μου, γιε μου, άντρα μου, αδελφέ μου, πάτερ μου. Αυτό και αυτό είναι. Εγώ

υποχρεωμένος να σου το υπενθυμίσω. Από εκεί και κάτω είναι δικό σου θέμα και δεν σου το επιβάλλω. Όμως βλέπω αυτό που κάνεις, αυτό που είπες, έτσι που συμπεριφέρεσαι, έτσι που ζεις, δεν είναι σωστό. Ο εγωισμός δεν αφήνει πολλές φορές να μας πούνε: «Ναι, σε ευχαριστώ πάρα πολύ. Εγώ δεν μπορώ να το κάνω για την ώρα, όμως θα το φροντίσω, σε ευχαριστώ πάρα πολύ». Δεν τους αφήνει ο εγωισμός. Το βλέπουν ότι είναι η αλήθεια αυτό που τους λέτε, ο εγωισμός όμως δεν τους αφήνει να πούνε ναι, ούτε να το σταματήσουνε αμέσως. Όμως αυτό μπορεί να καρποφορήσει στον δέοντα καιρό. Έχω συναντήσει ανθρώπους από χρόνια και τους έχω βρει, μου δίνει πληροφορίες. Τους άφησα θηρία και τους βρήκα πρόβατα. Εν αγνοία μου εγύρισαν οι άνθρωποι αυτοί. Άκουσα.

Οφείλω πολλά, κύριε Παναγόπουλε. Που συναντηθήκαμε προ δεκαπέντε ετών στον Άγιο Ανδρέα Κάτω Πατησίων, εκεί σας άκουσα και ήρθαμε σε ρήξη και σας αντιλόγησα από το ακροατήριο, όμως βρήκα ότι ήταν αλήθεια τα λόγια σας. Και να βλέπεις τώρα έναν άνθρωπο που επειδή δεν εργάζει καφέ, έσυρε φέτος και το άφησε. Ούτε ξαναπήγα εγώ εκεί πέρα και τον συνήντησα στο ταχυδρομείο της Ομονοίας. Ο Λόγος του Θεού πρέπει να ακουστεί. Είναι αυτό. Έχει δύναμη τεραστία. Ακούμε καμιά φορά, σε επαρχίες γίνεται αυτό, κάτι βράχια να κόβονται και να πέφτουν και να άρχονται κάτι. Και αν πάμε να βρούμε την αιτία πώς αυτός ο βράχος έκοψε από εκεί και κατέβηκε κάτω, βρίσκουμε, τι λέτε; Ότι κάποια αγριελιά

ή ένα άλλο δέντρο είχε φυτρώσει και, διότι μεγάλωνε αυτό, οι ρίζες του κλπ. το διάβρωσαν και το απέσπασαν και έπεσε κάτω. Και πες τώρα, εκεί πάνω ποιος φύτεψε την αγριελιά, παραδείγματος χάριν, αυτό το δέντρο, ποιος το φύτεψε; Δεν πήγε κανένας να το φυτέψει. Κάποιος κότσυφας είχε φάει κάτι ελιές κάτω στον κάμπο και πέταξε κάποια τσίχλα και πήγε εκεί επάνω και αποπάτησε το κουκούτσι. Και το κουκούτσι έφυγε και πήγε σε μια σχισματίδα εκεί από τις βροχές και ένας ανεμοστρόβιλος που σηκώθηκε πήγε εκεί και από τη βροχή δημιούργησε προϋποθέσεις ώστε αυτό να ανοίξει και να φυτρώσει. Και πηγαίνοντας μέσα και μεγαλώνοντας αυτό το κουκούτσι ρίχνει τον βράχο και τον στέλνει στον γιαλό. Αν ένα κουκούτσι, ένα ξερό πράγμα, ένα αδύνατο πράγμα, ένας σπόρος

έχει αυτή τη δύναμη και αυτά τα αποτελέσματα, ο Λόγος του Θεού, η αλήθεια, η αλήθεια... Του άλλου τού λες την αλήθεια, όχι σαν καρφί, γιατί αυτή είναι καρφί η αλήθεια. Δεν θυμάται άλλο καρφί παρά έξω. Είναι σαν να τον νύσσεις, να του δίνεις μια κονταριά, και αν του πεις δεύτερη πάλιν τον νύσσεις. Τρίτη, τέταρτη αλήθεια, όμορφα λόγια, λογικά λόγια, του Χριστού λόγια κλπ. Τι θα γίνει; Θα γίνει εκείνο που έγινε στην πρώτη Εκκλησία. Κατενύγησαν την καρδία και είπαν αυτοί που άκουγαν τον Πέτρο να μιλεί: «Τι ποιήσωμεν, άνδρες αδελφοί;» Νύσσω, νύσσω, νύσσω, κατανύσσω. Παθαίνει αιμορραγία πνευματική και παραδίδεται ο άνθρωπος.

Πώς θα γίνει; Δεν αφήνει, λέγω, ο εγωισμός. Να τα προσέξουμε και μην περιμένουμε να ακούσουμε: «Ναι, αυτό είναι, μπράβο, είστε δάσκαλος, ευχαριστώ» και λοιπά. Δείξτε το καλό σου. Δεν είναι αλήθεια που πρέπει να πεις, την περίπτωση να διευκολύνει, δείξτε το. Ο Θεός έχει τον τρόπο Του να το τακτοποιήσει αυτό το θέμα, αλλά νομίζουμε ότι θα του ανέβει. Θα σας πω και την άλλη πλευρά του πράγματος, με άλατι ηρτυμένα, ώστε να είναι νόστιμα, όχι εγωισμοί, όχι κονάκων. «Νομίζω, αν εσείς το βλέπετε...» κι άφησέ το. Έχει δύναμη αυτή, αυτό. Εάν συ νουθετήσεις τον άνομον, αυτός δε δεν επιστρέψει εκ της οδού αυτού της ανόμου,

γράψει στα παπούτσια του, που λέμε, ό,τι του λες, αυτός θέλει αποθάνει εν τη αμαρτία αυτού, θα κολαστεί. Συ δε ηλευθέρωσας την ψυχή σου. Δεύτερη φορά: πρώτα «εκ της χειρός σου θέλω ζητήσει το αίμα αυτού». Τώρα λες, επιμένεις, τώρα δε ηλευθέρωσας την ψυχή σου. Ώστε στην αμαρτία του άλλου είμαι συνυπεύθυνος και θα δώσω λόγο για πράγματα που δεν μπορούσα να τα φανταστώ ποτέ. Δεν είμαι κάτι που δεν έχω καμιά σχέση εδώ μέσα. Ό,τι κι αν δείτε γύρω σας, πάνω σας, κάτω σας, θα δείτε ότι έχει έναν προορισμό. Αυτό στέκεται εδώ για να μιλάμε. Αυτό στέκεται εδώ για να ακουμπάμε. Κοινωνική άμα σβηστεί.

να μας προφυλάσσει από τον αέρα και να μας κλείνει και τον αέρα και να μας φωτίζει, καρέκλες για να καθήμεθα, τα δάπεδα και λοιπά, το νερό να πίνουμε, τα πάντα, τα σπίρτα να ανάβουμε, αυτό για να πιάνουμε τα αυτά, το ρολόι για να βλέπουμε, το ποτήρι να μεταφέρουμε, το πιάτο να σκεπάζουμε, το χαρτί να γράφουμε, ο κονδυλοφόρος, τα πάντα. Όλα έχουν έναν προορισμό. Μόνο ο άνθρωπος δεν έχει προορισμό; Μα δεν ντρεπόμαστε; Εμείς είμαστε αμελητέα ποσότητα; Εμείς είμαστε τίποτα; Τίποτα, δεν έχουμε προορισμό εμείς εδώ πέρα, μόνο για να τρώμε; Αυτός είναι ο προορισμός μας; Όταν θα γυρίσουμε από θερισμό, όπως λέγει ο Ψαλμωδός, πρέπει να κρατάμε στο χέρι μας κάτι. «Χαίρων», λέγει, «τὰ δράγματα αὐτοῦ» φέρων.

Από θερισμό θα γυρίσει. Πρέπει κάτι να κρατάμε στα χέρια μας. Πού θα πάμε; Να πάμε με άδεια τα χέρια; Ο γονιός θα κρατάει τα παιδιά. Ο αδελφός θα κρατήσει κάποιον άλλον. Ο διδάσκαλος θα κρατήσει τους μαθητές. Ο ιερεύς θα κρατήσει τους χριστιανούς. Θα κρατάς κάτι στο χέρι σου. Αυτά που μεταφέρονται πέρα του τάφου είναι οι ψυχές μόνο. «Σοφός εστιν», λέγει ο Σολομών, «ο σώζων ψυχάς». Όλοι οι άλλοι είναι άμυαλοι, είναι άφρονες. Αυξάνουν διαμερίσματα, αυξάνουν ουρανοξύστες, ας πηγαίνουν στο φεγγάρι, είναι άμυαλοι, είναι άφρονες. Αυτός είναι σοφός, ο σώζων ψυχάς. Είναι τα μόνα που μπορούνε να περάσουν εκεί, πέρα του τάφου.

Ακούτε που κατάφερα τα σου να τα κάνω μου. Αυτό δεν βγαίνει τίποτα. Τα δικά σου έγιναν δικά μου. Δεν είναι ούτε δικά μου ούτε δικά σου. Ούτε σου ούτε μου. Του. Αυτουνού είναι. Εμείς είμαστε διαχειριστές εδώ και πρέπει να το καταλάβουμε. Πολλά πράγματα μπορούσαμε να κάνουμε να διαφωτίσουμε την άγνοια του άλλου. Προ δεκαπέντε ετών περίπου είχα γράψει ένα βιβλίο, το οποίο κυκλοφορεί ακόμη: «Θανάσιμον αμάρτημα η αποφυγή της τεκνογονίας». «Θανάσιμον αμάρτημα η αποφυγή της τεκνογονίας». Και ένα βράδυ που μιλούσα, Πέμπτη, στο τέλος είπα ότι απόψε, με τη βοήθεια του Θεού, κυκλοφόρησε ένα βιβλίο έτσι και έτσι. Ήτανε τα τραμ τότε ακόμη στην Αθήνα.

Στο ακροατήριο πολύς κόσμος ήτανε. Ήταν και ένας αρχιφύλαξ με τη μνηστή του. Και όταν άκουσαν ότι κυκλοφόρησε τέτοιο βιβλίο, αμέσως πήγε ο νους τους στη σύζυγο του διευθυντού της αστυνομίας, φίλου, η οποία ήτο έγκυος και επρόκειτο να πάει να σκοτώσει το παιδί την άλλη μέρα. Εγώ μιλώ με οχτώ με εννέα. Αυτοί πήρανε βιβλίο. Γνωρίζουν ότι η κυρία του διευθυντού έχει κλείσει ραντεβού αύριο για να πάει να πετάξει το παιδί. Πώς να φτάσει αυτό το βιβλίο στα χέρια της το βράδυ; Πώς να πάνε να χτυπήσουν την πόρτα σε τέτοια ώρα;

Ο χριστιανός είναι πάντοτε εφευρετικός και, όταν θέλει, τον βοηθάει ο Χριστός. Το πήραν το βιβλίο. Και τι μηχανή είχαν φτιάξει! Πήγανε με το τραμ, κατεβήκανε και χτυπήσαν το θυροτηλέφωνο κάτω. Αυτοί θέλανε να φτάσει το βιβλίο στα χέρια της. Διαφώτισις αγνοίας. Σ' αυτό πρέπει να σας πω. Ακούστηκε από πάνω φωνή: «Εμπρός, ποιος;» «Ε, εμείς είμαστε, καλησπέρα σας, περνάμε απ' έξω και νομίσαμε ότι μπορούμε να σας πούμε μια καλησπέρα». Παρουσιάστηκε η κυρία στο θυροτηλέφωνο. «Να σας πούμε μια καλησπέρα απ' το θυροτηλέφωνο, θα ήταν ντροπή μας να περάσουμε και να μη σας πούμε μια καλησπέρα». «Ε, ελάτε πάνω, ελάτε πάνω μια στιγμή, ελάτε». «Όχι, η ώρα δεν είναι κατάλληλη, δεν ανεβαίνουμε πάνω». «Ελάτε, ελάτε». Πατάει από πάνω και ακούνε την πόρτα να ανοίγει

επάνω. Αυτό θέλουν, να ανεβούν επάνω. Γιατί είπανε: «Θεέ μου, τι μπορούμε να κάνουμε γι' αυτή την περίπτωση; Πώς μπορούμε να διαφωτίσουμε;» Και έρχεται ως από μηχανής Θεός, που λέμε, το βιβλίο το βράδυ εκείνο. Εξεμεταλλεύσαν τη στιγμή, δεν άφησαν για αύριο και για την άλλη. Ο χριστιανός θυσιάζει και τη νύχτα του και το πορτοφόλι του, τους κόπους του και την υγεία του, αν καταλαβαίνει περί τίνος πρόκειται και το τι θα πει αιώνιος ζωή και τι θα πει μια ψυχή. Ανεβήκανε πάνω, η πόρτα ανοιχτή, τους υπεδέχτηκε η κυρία. Αυτός κρατούσε το βιβλίο και μια εφημερίδα και ακούμπησε, από κάτω απ' την εφημερίδα, απάνω στο κομοδίνο, στο χολ, το βιβλίο και την εφημερίδα εκεί. «Δεν καθήμεθα» και λοιπά. Καθίσαμε, άστατος, με ένα στο χέρι, ένα πουγκί γλασέ, ξέρω εγώ τι.

Φάγαμε 2, 3, 4, 5 λεπτά. «Νύχτα, μας συγχωρείτε», και δεν θέλανε, φεύγουν. Όταν έφυγαν ήδη και είχαν κατέβει κάτω και ίσως να έχουν πάρει, «Κοίταξε, τα παιδιά ξέχασαν την εφημερίδα», λέει η κυρία. «Καλά», λέει, «βάλ' την εκεί στην άκρη, να τη ζητήσουν». Πάει να τη βάλει στην άκρη. Από κάτω βγήκε το φυλλάδιο. Το είχε σκεπάσει από κάτω το βιβλίο. Το είδε το βιβλίο, όπως τα διηγείται εκ των υστέρων τώρα αυτή, και τραβήχτηκε πίσω όταν είδε: «Θανάσιμον αμάρτημα η αποφυγή της τεκνογονίας». Δεν μπορούσε να καταλάβει την πλεκτάνη, δηλαδή, αν το πούμε πλεκτάνη, δηλαδή το κόλπο, δεν ξέρω, την τέχνη, τη μέθοδο. Δεν μπορούσε να την καταλάβει ακόμη, ότι από σκοπού έγινε και το άφησαν εκεί. Αυτοί, ξέρουν, τα παιδιά θρησκεύουν, ξέρουν ότι πηγαίνουν στο κήρυγμα, έτσι είναι. Αλλά της έκανε και περιέργεια ο τίτλος. Και ήταν ένα θέμα που την απασχολούσε, διότι το πρωί είχε κλείσει ραντεβού να πάει να πετάξει το παιδί. Δεν το πιάσε στα χέρια.

Την εφημερίδα πάνω. Πήγαινε να κοιμηθεί, δεν μπορούσε να κοιμηθεί. Ξαναγύρισε, το ξεσκέπασε, ξανά το κοίταξε. Το πήρε στο χέρι, πάει μέσα. Δεν το άνοιγε. Κάθισε πολλή ώρα στο κρεβάτι και δεν το άνοιγε. Ο σύζυγος κοιμόταν σε δικό του κρεβάτι. Πολλή ώρα. Ξεφυλλίζει ένα φύλλο από το πίσω μέρος. Δεν ξέρω τι είδε εκεί, μην σας πω λόγο. Από εδώ, από εκεί. Δυόμισι ώρες επέρασε άυπνος, με το βιβλίο στο χέρι και χωρίς να θέλει να αρχίσει να το διαβάζει συστηματικά. Έπειτα από δυόμισι ώρες εκάμφθη. Η ώρα ήταν περίπου μία και μισή με δύο πλέον. Το διάβασε όλο μέχρι το πρωί. Ξημέρωσε το πρωί και τα μάτια της απ' τα κλάματα ήσαν πεταγμένα έξω, κατακόκκινα. Όμως δεν πήγε να το σκοτώσει το παιδί.

Δεκαέξι χρονών παλικάρι, το λένε Γιώργο, λεβέντη, και το γλίτωσε αυτό το παιδί η πρόνοια βέβαια του Θεού, αλλά και η ετοιμότης και η θυσία και η αγάπη ενός ανθρώπου. Τι δεν μπορούσαμε να κάνουμε εμείς; Τι δεν μπορούσαμε να προλάβουμε και να διαφωτίσουμε; Εγώ σου το λέγω και σε βάζω αντιμέτωπον του Χριστού. Ό,τι σε φωτίσει κάνε. Μπήκαμε ποτέ εμείς στα σοβαρά στη μέση και διαφωτίσαμε, είτε με λόγο είτε με έργο, καταστάσεις; Γι' αυτό μένουν στην άγνοια. Και έρχεται η άλλη και σου λέγει: «Ναι, έχω κάνει δεκαέξι εκτρώσεις εγώ, αλλά η άλλη που έχει κάνει είκοσι δύο, κύριε Παναγόπουλε;» Καταλαβαίνετε; Είναι αυτά τα λόγια που περνάνε: «Και εγώ ξέρω έναν έτσι και εγώ ξέρω έναν αλλιώς».

Υποχρέωσή σου αυτό, να τον διαφωτίσεις, και αν ξέρεις έτσι κι αλλιώς δεν σε σώζει. Διότι είναι ταύτα... κακοί να μην αφήνε. «Ξέρω εγώ έναν παπά που κάνει αυτό και έναν που είναι στην εκκλησία και είναι στην επιτροπή και κόπτεται και έχει κάνει αυτό και χώρισε το αντρόγυνο». Εσύ θα κάνεις και το καλό και το αντρόγυνο δεν θα το χωρίσεις. Εσύ θα νηστεύεις και δεν θα κλέψεις. Θα εκκλησιάζεσαι και δεν θα κάνεις τη ζημιά προς τον άνθρωπο. Θα τα κάνεις και τα δύο. Έχουμε υποχρέωση να διαφωτίσουμε. Ο κόσμος είναι αδιαφώτιστος, το περισσότερο. «Δεν ήξερα», λέει, «ότι υπάρχει νηστεία, ούτε μου το είπανε ποτέ». Και έχουν δίκιο ορισμένοι, δεν έχουν ακούσει. Και τον βλέπεις τώρα. Υπάρχει δε, σε αυτή τη σκέψη επάνω που σας είπα, εμείς θα πάμε.

Παραβολή στο εικοστό κεφάλαιο του Ματθαίου, των εργατών του αμπελώνος. Ανοίξτε το και διαβάστε το. Επήγε, λέει, ένας άμα το πρωί, στο καφενείο που θα λέγαμε, στην αγορά, και βρήκε μερικούς που καθόντουσαν εκεί πέρα. Λέει: «Τι κάθεστε; Έρχεστε να εργαστείτε στον αμπελώνα μου;» Λέει: «Ερχόμαστε». Και συμφωνήσαν ένα δηνάριο μεροκάματο. «Ορίστε, πηγαίνετε». Πήγε το αφεντικό και έτσι βρήκε. Πάει, λέει, την τρίτη ώρα, στις εννιά, και βρίσκει άλλους που καθόντουσαν εκεί αργοί. «Δεν δουλεύετε;» «Ουδείς ημάς εμισθώσατο». «Πηγαίνετε να εργαστείτε στο αμπέλι και ό,τι είναι δίκαιο θα σας δώσω». «Α, πάμε». Σηκωθήκαν και πήγαν. Πάει την έκτη ώρα, στις δώδεκα το μεσημέρι, βρίσκει άλλους αργούς. «Τι κάνετε εδώ;»

Λέει: «Ουδείς ημάς εμισθώσατο». «Πηγαίνετε στον αμπελώνα να εργαστείτε και ό,τι είναι δίκαιο θα σας δώσω». Στις τρεις το απόγευμα, ενάτη ώρα, το ίδιο. «Τι κάνετε εδώ;» «Ουδείς ημάς εμισθώσατο». Αυτός πήγε και τους ξεσήκωσε όλους και τους έστειλε να εργαστούν στ' αμπέλι. Δεν πήγαν αυτοί να βρούνε δουλειά. Ο άνθρωπος δεν πάει στον Χριστό. Δεν τον θέλει τον Χριστό ο άνθρωπος, γιατί του λέει πολλά μη και πολλά ου. Θα πάει ο Χριστός στον άνθρωπο. Αλλά πώς ο Χριστός θα πάει στον άνθρωπο, αν οι άνθρωποι δεν τεθούν στην υπηρεσία του Χριστού να αποσταλούν; «Πῶς δὲ κηρύξωσιν, ἐὰν μὴ ἀποσταλῶσιν;» Εμείς λοιπόν εθέσαμε τον εαυτό μας στην υπηρεσία του άλλου, διαμέσου του Ιησού; Κάνουμε τίποτα εμείς; Πολλοί μας λένε: «Γιατί», λέει, «η Βιβλική Εταιρεία, φερ' ειπείν,

την Παλαιάν Διαθήκη εκατόν πενήντα δραχμές και η Ζωή την έχει πεντακόσιες δραχμές, εξακόσιες δραχμές;» Ναι, στη Βιβλική Εταιρεία πόσοι προσφέρουν δωρεές; Στη Ζωή προσφέρεις μια δεκάρα για να εκδοθεί ένα βιβλίο φτηνότερο και να δοθεί, που το νομίζεις ότι είναι ψυχοσωτήριο; Εάν ήταν δυνατόν να ελέγξουμε τα έσοδα των βιβλικών εταιρειών, προϋπολογισμοί ολόκληροι είναι. Θεωρεί απαραίτητο από τα υπάρχοντά του να στείλει στη Βιβλική Εταιρεία που εκδίδει τας Γραφάς. Και έτσι και εκατόν πενήντα δραχμές τα έχουν, ακριβά τα έχουν. Δεν τα έχουν με χρήματα τα οποία έβαλαν από τις τσέπες τους, είναι δωρεές από τον κόσμο, από τον προτεσταντικό κόσμο, από τον κόσμο που

γνωρίζει ακόμη και βγάνε οι Γραφές. Εμείς τους δώσαμε δεκάρα ποτέ; Τη θέρμη μας δεν δίδουμε. Αν έχουμε κάνα φράγκο που δεν περνάει, το ρίχνουμε στην εκκλησία. «Έχετε ψιλά να πάμε στην εκκλησία; Δεν τα περνάει τα χοντρά η εκκλησία. Έχετε ψιλά να ανάψουμε κερί; Δεν τα περνάνε με χοντρά, δεν μπορεί να ανάψει κερί». Ή λέτε τα λέμε αυτά; Ή λέει, υλικά μας ορθόδοξα αυτά; Ή λέω ψέματα, είμαι εκτός τόπου και χρόνου; Τι είναι η αλήθεια; Πώς θα διαφωτιστεί λοιπόν ο άλλος, πείτε μου; Σήμερα που υπάρχουν οι κασέτες: «Να έρθει, κύριε Παναγόπουλε;» «Δεν μπορώ να έρθω, θα σου στείλω τον εαυτό μου». Μην τρως ένα γλυκό, χρυσέ μου, και πάρε μια κασέτα και στείλε στο χωριό από εκεί που προέρχεσαι, που ξέρεις ότι υπάρχει τόση άγνοια και οι άνθρωποι είναι έτοιμοι να ακούσουν.

Αν μιλάμε εδώ σε χίλιους ανθρώπους, οι εννιακόσιοι πενήντα δεν ακούνε τίποτα. Έχουν συνηθίσει. Εκεί οι εννιακόσιοι πενήντα θα ακούσουν. Όπως συμβαίνει και στο εξωτερικό. Μιλάς σε εκατό, οι ενενήντα εννέα σε ακούν. Ένας μπορεί να μη σε ακούει. Σου λέγω, και οι εκατό σε ακούν. Εδώ δεν συμβαίνει αυτό και θα μας θεωρήσει ο Θεός. Σηκώστε τον Παύλο, ε, ψύχωσε. Θα φύγουμε, θα πάμε στα έθνη, όσο να τα θέλουμε και την εκκλησία αν τη χάσουμε και του μιλάς, του χάσουμε και του πάντων. Γιατί δεν είναι διαπαιδευμένα, που μπορούσαμε να κάνουμε τόση εργασία έξω. Ένα: να γράψεις ένα περιοδικό, να πηγαίνει το περιοδικό. Αυτοχείρηση, τι απλή! Τόσα περιττά έξοδα κάνουμε καθημερινώς. Κανένας δεν φτωχαίνει. Γι' αυτό μένουν στην άγνοια.

Έστειλε από εμάς, ας σηκώσει το χέρι επάνω, χρήματα στην εξωτερική ιεραποστολή; Έστειλε ένας; Έστειλαν δύο; Ποιος έστειλε; Θα πάρουμε δώρα τώρα. Έστειλε ένας ένα πεντακοσάρικο, ένα χιλιάρικο τον χρόνο στην εξωτερική ιεραποστολή, που είναι κόσμος κάτω εκεί και μορφώνουν τους ανθρώπους χριστιανικά, αυτούς που τρώνε ο ένας τον άλλον; Βγάλαμε από τη μέση «ὅσοι κατηχούμενοι, προέλθετε». «Δεν έχουμε», λέει, «κατηχουμένους». Δεν έχουν κατηχουμένους εκεί; Ούτε καν προσευχόμεθα, εκτός ορισμένων που προσεύχονται. Στο «οἱ κατηχούμενοι, προέλθετε» δεν κοίτανε όμως απ' έξω του λαού το αμήν, το ναι, και «ὑπὲρ τῶν κατηχουμένων» αυτού, «καὶ εὐλόγησον καὶ βάπτισον» κλπ. Ποιος έκανε; Γι' αυτό είναι εν αγνοία ο λαός. Και εφόσον τον βοηθάμε για χίλια δυο άλλα πράγματα προς την καταστροφή,

σε θέματα αυτά, τα βασικά, δεν τον βοηθάμε. Δεν ξέρω, σας λέγω και πάλι, ίσως να είμαι εκτός πραγματικότητος, αλλά από ατομικό πειραματισμό σάς το μιλώ. Είμαι θα υπεύθυνος. Πολύ κόσμο μπορούμε να βοηθήσουμε. Δεν είναι ανάγκη να στείλεις με την υπογραφή σου. Δεν είναι ανάγκη να βάλεις την ατζέντα σου. Ανώνυμο στείλ' το. Ξέρεις ότι υπάρχει αυτό το πράγμα εκεί. Δεν θα το ανοίξει τώρα, θα το πετάξει σε μια άκρη. Ίσως ο Κύριος τον βάλει στο κρεβάτι και θα το διαβάσει τότε. Αλλά κι αν δεν το διαβάσει αυτός ο αμέσως ενδιαφερόμενος, θα το διαβάσει ένας άλλος στο σπίτι. Και κατά συνέπεια έβαλε έναν νοσοκόμο στο σπίτι. Τι κάνει ο νοσοκόμος; Παίρνει τις εντολές του γιατρού και τις χρησιμοποιεί. Δεν είναι αυτός ο γιατρός, είναι άλλος ο γιατρός που δίνει τη συνταγή. Αλλά αυτός που εκτελεί είναι ο νοσοκόμος. Εγώ αυτή την ώρα φτιάχνω νοσοκόμους.

Παραδεχτούμε ότι εγώ είμαι ο γιατρός, που εσείς αυτά να τα πάρετε, πρέπει να τα κάνετε πράξη. Τους ασθενείς οι οποίοι δεν είναι εδώ, δεν θέλουν να έρθουν, δεν θέλουν για την ώρα να ακούσουν. Έτσι είναι. Είναι ένας απέραντος, αόρατος οργανισμός που ο καθένας πρέπει να πάρει τη θέση του. Τι μπορεί να κάνει; «Να είχαν φτερά», εφώναζε η άλλη, όπως σας είπα. Θα έχεις τσάντα στα φτερά και θα μπορείς να το κάνεις. Και πολλοί γνωρίζουν ότι πήθηκε και σήμερα, αλλά δεν είναι άξια συζητήσεως. Σε εκατό χιλιάδες μπορεί να παρουσιαστούν ένας-δύο και να σου πει: «Σου θέτω αυτό το ποσό να το χρησιμοποιείς όπως νομίζεις για τη διάδοση του λόγου, για τη διαφώτιση», ή «Πληρώνω τη “Φωνή Κυρίου”, φερ' ειπείν, για έξι μήνες να πάει στο χωριό το τάδε».

«Ξέρω εγώ ένα άλλο περιοδικό», ή «Δώστε μου να σας δώσω για εκατό κασέτες, να τις στείλετε εσείς όπου νομίζετε». Ένας, δυο σε εκατό χιλιάδες ανθρώπους θα βρεθεί. Ο άλλος τρώει το χουζούρι του, το ταμιευτήριό του και λοιπά, τη θέρμανσή του, τον αερισμό του, τα μπάνια του και τε και τε και τε. Αν εμείς δεν θέσουμε τον εαυτό μας, αν εμείς δεν θέσουμε το πορτοφόλι μας, αν εμείς δεν θέσουμε την προσευχή μας, πώς θα γίνει; Πώς θα διαφωτιστεί αυτός ο κόσμος; Και στη μία περίπτωση, λοιπόν, που ο άσωτος μένει έξω, ο άπιστος μένει έξω, και στην άλλη περίπτωση που η άγνοια δέρνει και κρατάει πολλούς ανθρώπους έξω, έχουμε το ποσοστό της ενοχής μας. Μην θελήσουμε να...

αποσείσουμε αυτή την ευθύνη από πάνω μας και να μας συνέχει πάντοτε, όπως η σκιά έρχεται κοντά μας, έτσι να μας ελέγχει: «Τι δεν έκανα εγώ σήμερα που μπορούσα να κάνω, είτε με λόγο είτε με έργο;» Και θα δείτε ότι θα συγκαταβεί ο Χριστός και τα πράγματα θα αλλάξουν. Και οι άνθρωποι ακόμη που δεν μπορούν τίποτα να κάνουν, θα μπορούν να προσευχηθούν. Σταματήστε την προσευχή για το εγγονάκι και για την Κατινίτσα, για την Ελενίτσα, για τον αυτόν κλπ. Σταματήστε αυτά. Αυτά είναι μες στην πρόνοια του Θεού και ο Θεός θα τα θέσει. Διαφώτιση του κόσμου. Να βγάλει εργάτας στον αμπελώνα Του. Να μας φυλάξει την πίστη μας την ορθή. Να μας φυλάξει τον κλήρο. Να μας φυλάξει τη γλώσσα μας, τα έθιμά μας. Να μας φυλάξει από το ορατό και το αόρατο κακό. Τι πρέπει να είναι η προσευχή. Και θα δείτε θαύματα. Αν τους ζαλίσει αυτούς τους κατεργαραίους όλους.

Θα ψηφίζουν νόμους και θα φτιάχνουν νόμους που θα εξυπηρετούν τον άνθρωπο. Δεν είναι δικό μου, δεν είναι σύνθημα δικό μου, είναι του Παύλου. Και το λέγουμε του Παύλου και του Χριστού. Δεν αναφέρει στον Τιμόθεο ο Παύλος να προσεύχεστε υπέρ βασιλέων, υπέρ αρχόντων, υπέρ των αξιωματούχων; «Ίνα βίον ησύχιον έχωμεν». Ας είναι λωποδύτες αυτοί. Ας είναι άπιστοι, ας είναι μασόνοι, ας είναι άθεοι, ας είναι ο ίδιος ο Βεελζεβούλ πάνω στην κυβέρνηση, δεν ξέρω πού, στο Υπουργείο Θρησκευμάτων. Θα του γυρίσει, ο Χριστός έχει βιδολόγο και θα του γυρίσει τα μυαλά και θα κάνει υπέρ της Εκκλησίας Του και υπέρ των ανθρώπων. Αλλά εμείς δεν ζητήσαμε. Όσον δεν ζητήσαμε, κατά συνέπεια δεν θα λάβουμε. Βάλτε τον στο νου σας, προσευχηθείτε όπου βρίσκεστε. Δεν είναι ανάγκη να είστε γονατιστοί πάντοτε, όσον δεν μπορείτε. Δεν είναι ανάγκη να είσαστε με τη Σύνοψη ή με τον Συνέκδημο στο χέρι, εφόσον δεν έχετε την ευκαιρία.

Πηγαίνετε στον δρόμο να μονολογείτε: «Χριστέ μου, μην μας παραδώσεις. Χριστέ μου, είμαστε αμαρτωλοί. Χριστέ μου, βγάλε ανθρώπους να μας διαφωτίσουν. Έχουμε παχύ σκοτάδι. Δώσε μας τη δύναμη. Φύλαξε τα έθιμά μας. Φύλαξε την Εκκλησία μας. Σκέπασε τον κλήρο μας». Γιατί όλα αυτά θα τα καταλάβουμε όταν πεθάνουμε. Και αν δεν αφήσουμε τέτοια πράγματα πίσω και έθιμα ελληνικά, δεν αφήσουμε πίστη την Αγία πίσω, τότε θα καταλάβουμε τη ζημιά που κάναμε στους άλλους και στον εαυτό μας, αλλά θα είναι αργά, γιατί τα πράγματα δεν τελειώνουν στον τάφο, δεν ξενοιάζουμε στον τάφο. Τα σοβαρά πράγματα, αυτά είναι πέρα από τον τάφο και αυτά εξαρτώνται από εντεύθεν του τάφου, από τη ζωή και την πολιτεία μας από εδώ από τον τάφο. Κατά αναλογία που θα εργαστούμε από εδώ, θα βρούμε από εκεί.

Μη σας ξεφύγουν αυτά. Έχουμε ευθύνη. Αν εμείς ζητήσουμε, Αυτός θα μας δώσει. Εάν δεν ζητήσουμε, ο κόσμος αυτός θα μένει έξω και θα χάνεται. Θα απόλλυται εξαιτίας παραλείψεως της δικιάς μας. Είτε με λόγο είτε με έργο, δηλαδή με βιβλίο, με κασέτα, με προσευχή κ.λπ. Θα πρέπει να γίνουμε ενεργά μέλη της Εκκλησίας και της προσπάθειας της διαφωτίσεως των άλλων ανθρώπων. Μα κανέναν εάν δεν γυρίσουμε πίσω, που εμείς δεν ξέρουμε ποιος γυρίζει και ποιος δεν γυρίζει, διότι σας είπα προηγουμένως ότι ο εγωισμός δεν αφήνει τον άνθρωπο να το ομολογήσει. Άλλωστε, μην το περιμένουμε να το ακούσουμε αυτό. Ο Χριστός μας, είδατε, ό,τι θαύμα έκανε λέει να μην το πείτε πουθενά. Εμείς γιατί να περιμένουμε; Άλλωστε...

Θέλαμε να το ακούσουμε και να μας πούνε το ευχαριστώ, ότι εμείς γίναμε αιτία να τους προλάβουμε ή να τους διαφωτίσουμε σε μια κατάσταση. Αλλά δεν έχουμε ωφέλεια τότε. Ο Χριστός μας εκήρυττε και του λέγανε ακόμη ότι έχει και τον σατανά μέσα του, με βάση αυτά που τους έλεγε. Αλλά Αυτός δεν τους θύμωσε ποτέ, ούτε περίμενε ποτέ χειροκροτήματα. Έκανε αυτό που έπρεπε από την πλευρά Του. Τον άνθρωπο τον άφησε, γιατί, βλέπετε, είμεθα ελεύθεροι. Και η ελευθερία του ανθρώπου είναι εκείνη η οποία δεσμεύει τον Θεό να επέμβει δυναμικά. Το χάρισμα αυτό το μεγάλο, άνθρωπος ελεύθερος ων, να Τον δεχτεί ή να μην Τον δεχτεί. Και εμείς, κάνοντας κακή χρήση της ελευθερίας μας,

κλείνουμε έξω. Όμως, άμα έχουμε βάλει αυτό το μικρόβιο μέσα, την αλήθεια την έχουμε πει και έχει φτάσει στα αυτιά. Αυτή δουλεύει μέσα διαβρωτικώς και, κατ' αναλογία που θα το επιτρέψει ο εσωτερικός κόσμος, θα τη δεις μια μέρα να θεριέψει, να τα πετάξει όλα, να μετανοήσει ο άνθρωπος και να εξομολογηθεί. Δεν υπάρχουν κακοί άνθρωποι, αδιαφώτιστοι άνθρωποι υπάρχουν. Το ξέρετε αυτό το πράγμα. Παρακαλέστε τον Θεό να σας φέρει αντιμέτωπους με ανθρώπους που μπορείτε να σταθείτε. Γιατί δεν μπορούμε να σταθούμε να μιλήσουμε στον καθένα. Εγώ θα μιλήσω στη δικιά μου νοημοσύνη και στους δικούς μου. Ο πάτερ θα μιλήσει κάπου ανώτερα, ο άλλος θα μιλήσει ακόμη πιο ανώτερα, ο άλλος θα μιλήσει κάπου κατώτερα. Εγώ ενθυμούμαι όταν ξεκίνησα προ 30 ετών να μιλώ. Προσευχή μου αυτή ήτανε: «Κύριε, στείλε με όπου νομίζεις Εσύ, όπου μπορώ να πω κάτι για το όνομά Σου,

να μην γίνω αιτία να προσβληθείς». Και ξεκίνησα και διάβαζα έναν βίο του Αγίου Γεωργίου, παραδείγματι, επί τη προφάσει ότι είναι ο Άγιος Γεώργιος αύριο, μεθαύριο. Και έκανα ένα κήρυγμα, μετέφερα τον βίο του Αγίου Γεωργίου. Αύριο κάτι τι άλλο, σίγουρα πράγματα, ώστε να μην γίνω αιτία να βλασφημηθεί ο Χριστός. Ούτε να γίνω αιτία να κρημνιστεί καμία ψυχή, ούτε να προβάλλω τίποτα το δικό μου, ούτε να μείνω και έξω από μια αποστολή από την οποία έβλεπα ότι με έχει καλέσει. Είναι πολλοί τρόποι, αν ο άνθρωπος θέλει, αλλά δεν θελήσαμε μέχρι τώρα. Ίσως κι εμείς από άγνοια δεν θελήσαμε. Είναι τόσοι τρόποι γύρω που μπορούν, πολλές φορές για υλικά πράγματα. Λέω, δώσε κάτι. Δεν ξέρω κανένα να μου λέει.

Τον πάτερ που εξομολογεί, ρώτησε το φιλόπτωχο ή, δεν ξέρεις τίποτα, ρίχνε μες στο κουτί του φιλοπτώχου, που ξέρουν αυτοί ποιοι είναι. Έτσι δεν είναι; Είμαστε χριστιανοί εμείς και να ανοίγεις το φιλόπτωχο κάθε 15 μέρες και να βρεις 100 δραχμές; Και πού θα πάμε; Θα δούμε ουρανό εμείς; Πώς θα δούμε ουρανό εμείς; Τι να μοιράσουνε αυτοί; 100 δραχμές, από τις 150, από τις 80, από τις 30, να μοιράσουν σε 20, 30, 50 οικογένειες που έχουν τόσες ανάγκες; Κάθε στιγμή εμείς πετάμε τόσα πράγματα. Θα ζητήσει λόγο. Άγνοια δεν χωράει σ' αυτά τα πράγματα. Είμαστε πονηροί και αδιάφοροι. Θα ζητήσει λόγο ο Χριστός. Το εύχομαι. Υπάρχει μετάνοια. Όταν υπάρχει το «ευλόγησον», δεν το φοβάμαι εγώ. Μεγαλύτερη αμαρτία να κάνω, αλλά θα έχω την ταπείνωση να πω το «ευλόγησον», να πω «μετανοώ και φώτισέ με να αλλάξω ζωή». Θα πρέπει λοιπόν προς όλες, και προς την υλική πλευρά, κατεξοχήν στην πνευματική.

Και στην υλική πλευρά, αν πω δεν μπορώ τίποτα, θα πρέπει να αλλάξουμε ζωή. Αυτός είναι ο λόγος που ορισμένοι μένουν εν τη απιστία, μη βλέποντας πράξεις στους δικούς μας, και εν τη αγνοία τους ορισμένοι παραμένουν στο ίδιο μοτίβο. Θα μείνουμε μέχρι εδώ και, Θεού θέλοντος, ίσως συνεχίσουμε.