Three Categories of People (Part 3)

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

May we meet again and again, by His grace, to say a few words during the remaining days in which we may be able to stay with you. Those who have been with us for our recent talks will remember our subject. We spoke about two of the three categories of people: those who remain outside the Church, and those who enter the Church—but the question is, how do they enter? In general, Satan sets three traps for a person and tries, one way or another, to catch him. If he does not catch him here, he will catch him farther on; and if not there, then farther still. In any case, he wants to catch him somewhere. One of the Fathers of nepsis, or watchfulness—John Climacus—speaks about these three traps by which Satan leads a person astray. Listen to how he puts it: “The demons dig three pits for us.” Three pits, that is, three trenches, three traps, which the demons commonly dig in order to catch a person.

I do not know whether you have ever seen how lions, bears, and other wild animals are caught in the jungles. People dig pits and cover them with branches. The animals walk unsuspectingly through the forest, fall in, and are caught. So he says here: “The demons dig three pits for us.” Then he explains what these pits are, what holes and snares they dig: “First, they struggle to prevent the good from being done.” They struggle, he says, to keep a person from doing good, whether toward others or toward himself.

“Second, after their first defeat,” if they do not succeed in preventing it, they struggle “so that it may not be done according to God.” If someone does good, they try to make him do it out of egotism, to place someone under an obligation, with some calculation in mind, or in expectation of something in return—so that it will not be done rightly, as God desires. Satan first tries to stop a person from doing good. But if he cannot stop him, he induces him to do it in such a way that Satan himself still has a share in it. “But when they fail in this purpose also”—when they do not succeed, and the person does what is right and good, as God desires and as he is able—then...

They change their appearance and become like angels. Before this they were attacking, creating difficulties, setting traps, and so forth.

They take on the appearance of an angel, draw near to the person, and, “quietly standing beside us, deep within the soul they call us blessed as people who live according to God.” “If only others were like you! If only others did what you do! If only others attended Church as you do! If only they came early in the morning as you do! It is no ordinary thing that you come so early.” And by this means Satan brings you down. Where can a person now keep watch? How can he guard himself? Yet he does not see these traps Satan has set. He may be buried in one of the three, with Satan holding him bound by the foot, while he imagines that he is in the third heaven. And so, my beloved, we make mistakes.

Continuing from what we have already discussed, I would now like us to enter the Church. We are not among those who remained outside. We are not among those who revile the Church, the Mysteries, Christ, or the Most Holy Theotokos. We believe, and now we enter within; thus we come to the third category.

You attend Church—of course you do. But when do you go? Suppose the service here begins at nine and ends at twelve or twelve-thirty. When do you arrive? Are you in Church at nine? “Father, must I go to Church first thing in the morning?” In my homeland, people ask, “Has the third bell rung yet?” Then they decide it is time to get up and shave. The first two bells—and perhaps even the third—are for the priest and the others, not for us! But a person who wishes to be called a Christian cannot say that merely because he goes to Church, everything is well. If he does not attend properly and arrive at the proper time, he still falls short. Someone may ask, “But what if I cannot?” That is another matter. We are not speaking about someone who is ill.

We are not speaking about someone who must work, or a mother with a small child who cannot take the child out early in the morning. We are not speaking about those who have valid reasons. I do not know whether you have heard the words said when the Holy Gifts are brought out: “And for those absent for good and reasonable causes.” This refers to those who have a reason not to be in Church at that hour, or not to be there at all that day. The Holy Gifts are offered for them as well, and prayer is made for them. But for anyone else—for me—there is no excuse. You go to a performance from the beginning and pay attention. You go to a meal when it begins, not when everyone else is clearing away the plates; you arrive at the beginning and sit at the table. How, then, can you go to Church whenever you please?

Some people may simply have failed to notice this third trap of Satan. He tells you, “It is all right; you will go. It is not the end of the world if you are late.” You might say that when attending a wedding. If I am the groom and we arrive two minutes late, the couple will still be married. We will wish them many happy years; that is a different matter. Or perhaps you are attending a Baptism. “Am I the one being baptized? I am only the sponsor. What difference do five minutes make? If necessary, let us arrive five minutes late.” But that is not the point here. Here the matter is personal for each and every one of us.

This matter must therefore be examined. A person who does not come to Church early—when the curtain is opened, the priest begins with “Blessed is our God,” and Matins is being served—loses a great opportunity both to benefit others and to be benefited himself.

Someone may ask, “How am I to be benefited in Church? By lighting a candle?” That is not what I mean. There is another opportunity to do good, one which, unfortunately, we do not know very well. It is the time of the Proskomedia. Do you know what the Proskomedia is, both as a place and as a sacred action? It is the offering connected with the Holy Eucharist, where the offerings are presented and the priest prepares them, removing a particle for each person. At this point in the service of the Holy Eucharist, anyone who understands what is taking place should be in Church. First, he should offer his own gift and submit the names of his parents, his friends, his enemies, and those who have no one

to present their names in the Church. Many people around us live far from the Church. Others have departed this life without having had any relationship with the Church, or without having put everything fully in order. They need the love of Christians, who will remember them at the Proskomedia. If people knew—and if those who are now in the other life knew

what they would encounter when they went above—they would understand what great treasures are laid up when someone has done even a small material act of kindness for his fellow human beings.

It is true that many people come to Church early but do not know this detail, and they simply sit there. I do not know what they say; perhaps they say an occasional “Lord have mercy.” But while the priest is serving the Proskomedia, you could stand attentively and bring before God all those who are in such great need today: the children who need the grace of the Holy Eucharist, the married couples whose homes are being shipwrecked, those living far away, the sick, and so many, many others. The priest, of course, has a paper before him and reads names such as “Constantine, Vasiliki, Nicholas, John,” and so forth. And I too can say from where I stand: “Nyssa, Demetrios, Asimo, John, Kalliope, Savvas, Savvas.” I also speak their names. I am a member of the Church, and I too can mention them there as the priest removes the particles...

and include my own names among them. Have you not heard, a little later in the Divine Liturgy, the deacon say, “And those whom each one has in mind,” followed by, “And for all men and women”? At that moment, whatever is in your mind—whoever you wish to commemorate, whoever you wish to pray for, whatever material or spiritual concern troubles you as a Christian in this world—bring it before God. For the consecration has taken place; Christ has come and rests upon the Precious Gifts. You too may now mention these things. The priest reads the names given to him, especially those of the departed, the sick, and so forth. But we merely stand and wait for him to finish

so that we can take part, because we do not understand. Consequently, we neither benefit others nor are we ourselves benefited, although there is a blessing in doing good. I benefit myself when I bring before God someone who left nobody behind—or who, even if he did leave people behind, might as well have left no one. The departed man knew, of course, how to provide his children with bread, clothing, and perhaps a roof over their heads. But he did not know how to give them Christ. He educated them, raised their social standing, and helped them prosper according to the world, but he did not raise them according to Christ. Now those children see nothing spiritual. “Mother,” the departed man groans from above, and so forth. This responsibility now falls to me; it depends upon my own small act. And I myself will be benefited by doing it. Yet this opportunity is lost.

It is lost. And why is it also lost for the clergy? Because they too, many times, do not do their work properly.

They commemorate only a few of those whose lists are given to them. Yet all those recorded in the diptychs there, the people of the Church, should be brought to remembrance. They may commemorate them collectively; I have no objection to that. Perhaps I am even sinning at this moment by saying such a thing. But effort is required. Those who believe rightly go to Church two, three, or even four hours earlier.

They take part in the Proskomedia. It is a great thing to bring people before God and place them upon the holy diskos—and it costs nothing. No money is needed, no special knowledge, no lawyers, no legal arrangements—nothing at all. All that is needed is a good heart. “Remember that grandmother too, Lord. Remember the neighbor across the street. Remember that sick person. Remember the one in prison. Remember those married couples whose homes are falling apart. Remember the young. And remember the Church

and raise up laborers for her,” and so forth. So when you go to Church, you have work to do. You have a serious reason to go, and you have something to gain. Whatever you failed to do throughout the whole week, you can do within fifteen minutes if you go to Church properly in the morning, participate in the life of the Church, and go out of love. Yet in this matter many of us fall short. We do not accomplish it; we do not do it; perhaps, someone may say, we simply do not know. I have no objection to that. I am not judging anyone. I am merely speaking, preaching, and reminding you. Whoever wishes may gather provisions now so that he will have something for the winter, because this is how things are. So I ask: Do we come to Church early in the morning, or do we not?

We may have good reasons for not coming early, because, as I said, there are often circumstances that prevent us from arriving at the proper time. We should not simply say, “Well, at least we are here.” Perhaps we had a valid reason why we could not come early. But I am speaking to those who do come early: they should take care to make good use of the time they spend in Church. Of course, a person does not come to Church to show off his suit. He comes to meet his God, to thank Him for the week that has passed—for the health He gave him, the work He gave him, the understanding He gave him, the light He gave him, and the bread He gave him—and to entreat Him on this first day of the week. For Sunday is the first day of the week, not Monday, as we commonly say. Monday itself might say, “You call me the second day, so why do you put me first?” Tuesday is the third day, and so on. The first day of the week is Sunday.

On this first day, he should ask Christ to sanctify it, so that the whole week may be sanctified, protected, and illumined by Him. This is the spirit in which a person should attend Church. Now let us go a little further. I go to Church early in the morning. Why do I go? I go to pray. Very well, you pray. What is the Church called? It is called a house of prayer. And what does David say? “In the churches bless God.” So you and I, who are now in Church, are we truly blessing our God? Are we worshipping our God? Are we praying? That is the question. It is the second part of this third general question.

There are people who attend Church and, throughout all three hours, do not say even one “Lord have mercy”—not even one. Their mind may wander for hours and travel who knows where, and only then do they come to themselves. But it is over; the service is finished. A pleasant journey to you, then! Nothing happened, as though you had not been there at all. “Look, something is carrying my nous away.” Yes, because you let it carry your nous away. If that same enemy came to seize you and throw you from a cliff, would you go with him? If he came to give you a glass of poison, would you drink it? If he took your hand and tried to put it into an electrical socket so that you would be electrocuted, would you let him? No, you would not. Why? Because you are attentive. You struggle. You fight.

You resist! You stand against him. Why do you not do the same here? Why do you not struggle here as well, to guard your nous and keep it under control? Have you seen what they put on the horses that pull carts, back in the old country? They put blinders beside their eyes. Why? So that they will not look from side to side, but only straight ahead, lest they go over an edge or fall into a hollow or a ditch, and so that the animal will not be distracted. We come to Church and may even stand near the sanctuary, yet we watch what is happening behind us at the candle stand—who came in, what they are wearing, what they look like, what fashion they are following, and so on. We have not come to pray. What good is it, then, that we go to Church? What good is it that we go early? A struggle is needed, my beloved, to gather our nous and enable it to become one with Christ.

It is not enough simply to appear there in person; I must participate in the prayer. And this too, I say again, is lacking in some people. Yes. Moreover, when a person goes to Church, he must take care not only that his suit is clean, or his underclothes and shoes are clean, but above all that his soul is clean.

A person goes to Church above all to receive something. He will give, but he will also receive; and both what he gives and what he receives depend upon his purity. Yet we pay attention to none of this. We merely bathe and wash away the outward dirt that...

...we accumulated during our work throughout the week. We pay attention to nothing else. How, then, will Christ give to us? He looks to see to whom He will give, and how clean the vessel is into which He will place what that person is asking for. Do you know what one of the Fathers says about this? Listen to his words. To put it simply: do you think you can truly fill a vessel with clean water before emptying out the dirty water already inside it? This is true. We take the vessel just as it is, filled with all the filth of the week—or not merely one week, but weeks, months, and many years—and without making any preparation to cleanse it, we go to Church with all that dirty water accumulated inside us: whatever entered through the eyes, the ears, the senses, the flesh, or through judging others. It enters in a thousand ways. For, as you may know, a person has ten openings: the five pairs we once spoke about, the paired senses through which we function—two ears, two eyes, two organs of touch, two of smell, two of taste, and so on. By putting these five senses to work—the five pairs of oxen mentioned in the parable—we defile our inner world. Yet we take this vessel exactly as it is and carry it into Church. What can Christ put into it?

We have not emptied out the dirty water, so how can we put clean water inside? These are thoughts every Christian needs to consider. We will pass through this life only once, not many times—only once. We must pass through it rightly and make good use of the opportunity Christ gives us. Do you know what another Father says? Listen. When we leave our opportunities unused, we are like a sailing ship that failed to make use of a fair wind blowing so favorably.

Think of a sailing ship without an engine, driven only by its sails. The wind is blowing, but its sails are lowered. As we say, when the wind is blowing, that is the time to grind the grain; when the wind is blowing, that is the time to sail. If you do not make use of that moment, how will you move when the wind dies down? Can you do anything then? It makes no difference to the wind whether it is used or not. The wind will not be grieved because you and I failed to spread our sails and move forward. But for the sailing ship—for the human person—it would have been a powerful means of reaching the destination more quickly. Yes, this too is serious: as I told you, we fail to make good use of our time.

The way we spend our time there is not the way of an illumined person. Make use of the time. Stop and think: will I still be here this afternoon, at noon, tonight, or during the rest of the week, until I return next Sunday? Let me stop now and tell Him everything, now that He has given me the opportunity. Tomorrow is not mine; no one knows what it will bring. “Tomorrow has its own trouble.” So let me make use of this moment. As we say in everyday speech, now that the wheel is turning, now that the wind is blowing, now is the time to winnow. And yet we fail to use this time. We remain timidly standing there, watching what the person beside us says, what someone else says, who is coming in, what they are doing, and so on. We do not struggle. Satan comes and carries away the nous, and so the person remains there with his fine suit and careful appearance, without truly participating.

He may say that he is participating: “But I am praying to God.” Allow me to answer. Yes, you are praying. But what are you praying for? What exactly are you saying? What are you asking? Are you asking God to help you evict your tenant so that you can charge more rent? Tell me, what are you asking? Are you asking Him to make your husband ill and punish him because he does not listen to you or do as you say? Or is the husband asking Him to punish his wife? What are you asking? Why do we dictate to God: “Give that man an illness; give him cancer”? Have we not gone there to plead for forgiveness of our sins? Have we gone there to command God to deal with other people as we wish? Think about it, and forgive me. Of course, this is not merely my own opinion. You know what is said.

It is not permissible, we are told, to use prayer to make God your servant. Yet we continually say, “Give me this, give me that, arrange this for me, change my job, fix one thing, fix another.” That is not how it should be. When you go to Church, you should go to pray for the forgiveness of your sins. Whoever you may be and whatever virtue you may possess—even if you stand at the very entrance of Paradise—you should go to pray for the forgiveness of your sins. Sins, yes. Saint John Climacus says, “Even if you ascend the entire ladder of the virtues, pray for the forgiveness of sins.”

Have all of us ascended the ladder? Have we climbed the steps of the virtues? Have we accomplished everything? Do we possess almsgiving, prayer, hospitality, forgiveness, and such things? But even if you possess them all—even if you have put all these things in order—pray for the forgiveness of sins. Sin is so subtle: it settles upon the human heart and soul, where no lens can detect it as Christ does. Consider this: if you read Job, you will find that God finds fault even with the moon, and that the angels are not pure before His eyes. If that is so, how far beneath them are we?

Can a human being born of woman, Scripture says, possibly be without sin? It is impossible. Or do we imagine ourselves righteous simply because we are a little better than others? That is the whole problem. Brother, you compare yourself with someone worse than you, not with someone better. Once, after a talk in Athens about avoiding childbirth and the various ways people prevent children from being born, I spoke with a woman. She said to me, “Mr. Panagopoulos, I may be guilty of the things you spoke about tonight. It is true that I have had eleven abortions, but I know a friend who has had twenty-four.” She consoled herself with the thought that another woman had had twenty-four.

Will the fact that you had eleven bring you into Paradise? Suppose the staircase leading to Paradise has thirty steps. If that woman is twenty-four steps short and you are eleven steps short, what difference does it make? Are you able to enter? You too are still outside. Count them up and see how many they are. The fact that she lacks twenty-four steps changes nothing if you lack eleven. Some of us compare our lives with the lives of those who are worse than we are. You will remember that our devout parents, simple and uneducated though they may have been, always told us, “Have you seen that family’s children? Have you seen that woman’s daughter?” They taught us to compare our lives with those who were better. They did not point to delinquent girls or street prostitutes and tell us to follow them.

They showed us people with whom we should compare ourselves, whom we should imitate and strive to equal, so that we might reach the sound standing of that boy, that girl, that family man, and so on. Should we not do the same in this matter? Yet we remain under the impression that everything has somehow been set right.

Even inside the Church, many of us not only fail to pray but actually remain in sin. There is a troparion—you may know it better than I do—which says, “Many times, while offering hymnody, I was found fulfilling sin: speaking one thing with my tongue, but considering another in my soul.” The mouth was saying one thing while the nous was saying another. Thank you. How attentive a person must be! He must do what the Saints of God tell us to do.

Recognize the darkness within your heart and the weakness dwelling in your members, and cast away every inclination to judge your neighbor. Even inside the Church, we often catch ourselves judging and condemning others, from the sanctuary all the way to the candle stand. And we are standing before the great Judge who will judge the living and the dead. We stand before this Judge, who is God, and yet He Himself judges no one.

The Father, Scripture says, does not judge. “He has committed all judgment to the Son.” Yet man judges and condemns others even inside the Church. The priest did not do something properly; the chanter did not sing something properly; someone did not join the procession; or it is something else. At once the barb enters; judgment and condemnation enter the heart. And instead of receiving mercy from God, that person achieves the exact opposite. I do not know which category you belong to as you hear these words now, or as you may hear them later. But the person who enters the Church and does not pray is...

...a living corpse. Broadly speaking, prayer must always be present within a person, because neglecting prayer is the same as abandoning one’s watchpost. Let me say it again. Listen: neglecting prayer is the same as abandoning one’s watchpost. You know what a watchpost is. A soldier remains there awake and alert, guarding the borders and ready to signal danger to the army while it rests. If that watchpost is abandoned, is the person in danger or not?

God has already placed certain watchposts within us. What are the tonsils? A watchpost. And whoever has his tonsils removed can suffer serious harm. They are the first to swell, the first to become inflamed, the first to sound the warning, and the first to call for an antibiotic. That is their function. The same is true in the legs, and elsewhere. The body has many watchposts for its defense. And you should know that prayer is the defense of the soul. When a person prays, the enemy cannot touch him. You can use a wire however you please, but you cannot do so when it is carrying electricity. Once it is plugged into the socket, you cannot pick it up whenever you wish and do whatever you like with it. The wire is live. And throughout his whole life, if possible, night and day, a person must...

pray. Someone may ask, “Must he stop working in order to pray and say, ‘Lord have mercy’?” He does not need to stop working. While you are whistling, while you are talking about horse racing and football, while you are talking about this woman or that man, about card games and so many other things, you could say, “Lord have mercy. Lord, have mercy on my husband, who has been among the beasts of this world since morning. Bring him home unhurt and keep him from harm. Have mercy on my child, my daughter, my son, who is struggling at school. Be with my child today during the test and in everything that must be done.”

“Have mercy on our Church, Lord.” There—just a few words. This contact with God keeps a person spiritually warm at all times. And when a person is warm, Satan cannot lay a hand on him. Satan cannot lay a hand on him. There is a story...

A rich man, among his many extravagances, kept dogs and employed a special cook for them. He had a great cauldron in which choice foods were cooked for the dogs. All around the cauldron were receptacles like large, deep dishes. When the fine morsels for the dogs had finished boiling, the man appointed to the task would take a large ladle and pour the food into those great dishes. So the food was boiling hot; it burned and steamed. When a dog approached, drawn by the savory smell—and perhaps hungry as well—it would try to eat, but the food was too hot.

It burned him, and he drew back. His nose was scorched, and he pulled away. He ran around and around, but could do nothing. He kept running about, waiting for the food gradually to cool. Once it had cooled, he settled down and ate it. As long as it remained hot, he could not eat it. Satan is like that. When he sees a person speaking with his God—even while driving a car—and saying, “Lord, my Most Holy Theotokos, shelter us. Shelter the people in this car, shelter our society, shelter the young, shelter married couples and those who have gone astray; shelter society as a whole and the Church. My God, shelter those who have never yet known You, and those who have zeal but not according to knowledge and therefore bring about the opposite result. Shelter them as well”—then Satan cannot approach.

Do we not know about all these needs? Can you not say a few words? How many other things we examine curiously, and how many useless things occupy our nous, our spiritual intellect! Satan will not let us pray, and we make no effort. If we are in love with someone, we want to talk of nothing else: “And do you know about his tie? Do you know what George did yesterday? Do you know what Katiní did yesterday?” If possible, we would speak about that person night and day, because this is our beloved, the one with whom we hope to share our life, and so forth. Should God not also be part of our thoughts? Is He not the Bridegroom of our soul? Is He not the One who gives us all these things—bodily things, worldly things, everything? As I tell you, let Him take pleasure away, and can we live? Nothing would function. Let Him take away the tongue’s sensitivity, so that it has neither sensation nor taste. Then everything is useless, and food itself may become poison to you. These things are gifts from God, but they were not given for man’s destruction.

Give thanks to Him. Have you ever stopped to think? Are these human achievements? Did our mother make them? What you made, your mother made; what your mother made, her mother made; and what her mother made, another mother made. No human being made these things. We only damage them, turning their use into abuse. Someone in His wisdom must have fashioned all these things—and human beings themselves. Therefore, when a person goes to Church, he must not go there merely to stand with others and chat: “May we be here again next year! How are things at home?” No. Find somewhere to stand alone, with no one close beside you, so that you can pray. You will not manage it the entire time; that is true, because it is tiring. Every demon in the world gathers in the Orthodox churches every Sunday—whole regiments of them, from Beijing, America, and Canada—and they distract people with a thousand different things.

One strikes from here, another raises dust over there; there are children here, some other disturbance there, crying, dizziness, and confusion. Move off to the side if you must. You need a struggle there, my friend. That is why, as the Fathers teach and as the Church has established, we need prayer in order to pray. Two prayers are needed: one prayer asking for the grace to pray, and then the prayer itself. Have you noticed that all the services in Church begin with “O Heavenly King”? “O Heavenly King, Comforter,” is a prayer addressed to the Holy Spirit: “Who art everywhere present and fillest all things,” and “Giver of life,” as the prayer says, “come and dwell in us.” Come here and be with us. And Paul says in the eighth chapter of Romans...

It is the Spirit who “intercedes for us with groanings which cannot be uttered.” If the grace of the Holy Spirit does not come upon a person at the time of prayer, he will merely speak words and the wind will carry them away. But when grace comes, he will shed tears and weep; he will humble himself, abase himself, and confess that he is nothing, and that everything depends upon the One who holds all things in His hand.

A person needs two prayers in order to pray. And I repeat: this is not what we do. That is why the saying is entirely correct: whoever neglects prayer is like a soldier abandoning his watchpost. The guard leaves his post and can no longer resist the temptation that comes. Therefore, take care when you enter the Church.

Enter with the purpose of truly worshiping. During prayer, my dear friends, what happens at death should happen within us. In other words, a person should die during prayer. What happens at death? The body remains below, while the little bird—the soul—flies upward. That is what should happen during prayer. Die to the things below. Forget everything and struggle to forget it, because Satan will make sure that you do not. So will Satan’s instruments, the demons around you. Struggle so that you may rise upward, so that your prayer may reach Heaven and you may offer back your blessing to God, and then depart transformed.

How different we would be when leaving the Church if we truly prayed! Even now, when we go merely in our good clothes and are not present in spirit, we still leave as different people. We may receive nothing more than a dry piece of antidoron—blessed bread after the Divine Liturgy—sometimes even from the candle stand, yet we still depart changed. Imagine, then, if we truly participated in the service, prayed, and strained our nous, our spiritual intellect, to follow attentively: “What is being said now? What is happening now?” We would come out as different people. And if we also received Holy Communion, Satan would see us from around the corners and flee. For when a person leaves the Church, he comes forth like a lion breathing fire. Satan sees one who emerges from the Church after prayer and Holy Communion all aflame, with fire issuing from his mouth, and he flees. He cannot bear even to look upon such a person.

Satan fears three things, as he himself confesses: “I fear water,” he says, “I fear a piece of wood, and I fear blood.” The water is Baptism, the wood is the Cross, and the blood is Holy Communion. These are what he fears and trembles at: that people might receive them and make proper use of them. I do not mean those who go on for many years without metanoia, without repentance, without Holy Confession, and so forth. But when we approach rightly, he is terrified and cannot stand before us. Many may say, “What you say is all very well, Panagopoulos, but we go to Church and other people will not let us pray.” As a dear friend once told me, the Church could perhaps offer parents some preparation concerning their children and so forth.

I could say the same. Thank you. The Church has room for adults and children alike. But, generally speaking, I would like to say this: many people who do not understand these matters correctly, although they are good and desire proper order, fail to understand that the Church is a hospital filled with sick people seeking healing. Yet they expect everyone inside to behave like angels. “The place is sacred,” they say. And who said it was not? Of course the place is sacred. But do you know that everyone here is sick—from the doctor, the chief physician, the bishop, the priest, the deacon, and the others who serve as nurses, to the chanters? Do you understand that? We too go to Church as sick people. If we were saints, if we were angels, we would have no need of the Church.

Consequently, when you enter a hospital, you will hear groaning; you will see pus, blood, wounds, and many other things. People go there to be healed. Do not expect to find only saints in the Church; do not expect everyone to be like an angel. Who told you there would be no struggle? And while you struggle, will you not hear someone muttering beside you? We know that sort of thing too. Everyone becomes an expert in Byzantine matters and everything else. One woman hears the person next to her and begins correcting the priest. Another hears someone and begins correcting the chanter. We all become chanters, priests, bishops, and deacons. Give the person beside you a little nudge and say, “Please move farther up if you wish, and let me pray,” or else change your own place and move elsewhere. You must struggle. When you go to Church, do not imagine that you are entering a greenhouse; you are entering a place where the devil wages war. He will trouble you in every possible way to keep you from praying.

Indeed, many times he will even make you sin—he will make you indignant, and then you will sin. On Great and Holy Friday, my dear friends—Great and Holy Friday!—a priest was preaching so movingly that he could make both people and stones weep. Two women beside the bishop’s throne were talking about the cemetery, and at one point one said to the other, “Oh, stop talking, woman!”

Now you tell me, my friend, what is one to make of that? There was a man nearby who became a Protestant because of such things. “Panagopoulos,” someone told me, “I dealt with this very issue the other evening. I was a guest at dinner in someone’s home and met such a man.” I asked him, “Why did you leave the Church where you used to worship?” “Because of this and that,” he replied. “I said I would go elsewhere, if only to have some peace and quiet.” Thank you.

Thank you. This is not the only such case. Therefore, you must go to Church armed and ready to face everything. You suffer together with your Christ, and you endure for your own spiritual good. That is where He is, so that is where you must go. Let no one lose heart and say, “I know what goes on there,” or “I will not go,” or “I will go somewhere else, supposedly because it is better and quieter.” Wherever you see complete quiet, beware: it may belong to the devil. Wherever you see turmoil, know that there is a struggle underway. I do not know—perhaps there is a doctor here and I am trespassing on his field—but let me say something. A doctor constantly monitors a fever, and when he sees it plummet, he says, “We need a cypress coffin; the case is lost.” He measures the fever repeatedly. From it, he judges the body’s response.

When he sees the fever plunge to thirty-six, thirty-five degrees, or something like that, then—call the hearse. The devil is necessary for our struggle. Without the devil, there are no saints. Those who want to remove the evil one so that they may supposedly become holy are mistaken. It is through resisting the evil one that they will become holy. It is like saying to a barber...

“Throw the whetstone out of the workshop. Why do you keep it here?” And he answers, “But that is where I sharpen the blade so I can shave with it.” Satan is the touchstone. Are you asking for Satan to be abolished? We are the ones who gave him his opportunity. Man invited him in. You remember when the serpents were biting the people...

Thank you.

They spoke against the manna, which was a type—a foreshadowing—of Christ, of His Body and Blood. Then the serpents came out and bit the Hebrews, and they died in the wilderness. What did they ask Christ to do? To take away the serpents. But Christ said, “No, I will not take away the serpents; instead, I will provide a remedy for their bites. The serpents will remain, because you yourselves brought them upon you.” Through our sin, we bring these things upon ourselves. Yet He provides the remedy, so that whoever is bitten may look upon it and not die. It is the same here. He does not take Satan away. He does not create tranquility. There will be turmoil, and within that turmoil man will find salvation. These things seem strange, but at last we must learn to understand them. After all, have we not reached the moon? We must understand all the tricks that take place within the Church, so that our labor in going to church may not be wasted. In any case.

There are other obstacles that prevent people from receiving anything when they go to church. Some eat their breakfast and then go. They smoke their pipe and then go. They drink their brandy and then go to church. They even take the newspaper along and go to church. What are they going there to do? What is their destination, what is their purpose? Why do you not prepare yourself? If you were going to the doctor for a medical test, would you first eat your breakfast? Tell me. Even if the doctor were not going to see you until one o’clock, you would remain strictly fasting until then. Why? So that the test you need could be performed. And if he told you that you had to fast for several days so that the test could give some useful result concerning your illness, would you do it or not? You would do it. Whatever the doctor tells you, you do.

But whatever Christ tells you, you do not do. What kind of life is this for a person—you, me, or anyone else? And we have many people like this. I am not saying that such a person should stop going to the Church. I tell him to go, but also to take care, little by little, to put these things away. For we can no longer call him a master; even if it sounds harsh, we cannot call him a master. A man who is enslaved to a bit of grass—to a cigarette—still wants to be called a master. But you are a slave; how can you be called a master? A slave of the passions wants to be called a master. “Be careful how you speak,” he says. I am careful, but I can see that you are a slave, not a master. A man should truly live up to the meaning of the word “master.” So there are also these people who, without any preparation at all...

...go to church well dressed, with full, rounded bellies. They go to church, light their candle, and then leave. They make up a significant proportion of those in the Church—a very significant proportion. And this group, this third category, does not receive the benefit it could receive. Another group among those who finally reach the Church are the people who are the first to leave, before the priest says, “Through the prayers of our holy fathers.” I want you to understand once and for all: the person who leaves the Church without a good reason before the priest says, “Through the prayers,” is not merely like Judas; he is Judas. Judas was the one who left before everything had ended and before they had given thanks.

After receiving the bread, just as we receive the antidoron, the blessed bread distributed after Liturgy, some secretly take bread from the candle stand or obtain it some other way, tell the children to bring them some antidoron, and then leave. Others go out to smoke. Others leave because they do not want to remain any longer. “I have accomplished my purpose,” they say. These people resemble Judas. If you read the twenty-sixth chapter, which recounts the Mystical Supper, you will see that when the Mystical Supper took place, the only one who left before the meal had ended and before they had given thanks was Judas. Satan entered into him, and he went away and hanged himself. Even if a person’s body is not strangled today, his soul is strangled by Satan. The others, who remained, arose, gave thanks, and then our Christ went out.

He went to Gethsemane to pray, and afterward Judas betrayed Him. It is unthinkable that Christ should be in the Church, the Theotokos in the Church, the Saints in the Church, the Angels in the Church—everyone in the Church—and yet a person should want to leave. Where is he going? If there is a good reason, then let him go with God’s blessing. The Church, together with all her prayers, will also desire to bless you. But if there is no good reason, why this bad habit? Why this ignorance? What possible reason is there? A person must do everything possible to remain until the end, to give thanks, and only then to leave. He should hear, “Through the prayers,” wait for the good spirits to withdraw...

...those spirits that were present and were sanctifying us, and only then depart with God’s blessing. As for the person who is not in church for the first “Blessed is our God,” which the priest says in the morning—I too am a sinner and bear responsibility—he is just as sinful and responsible if he does not remain in church until “Through the prayers.” There are people who have acquired this good habit. They have grown accustomed to it and have understood: they are the first to arrive and the last to leave.

Those who complain that the service is supposedly too long, and so on and so forth, are the very ones who arrive after the Gospel, at the Creed. And yet they are also in the greatest hurry to leave. Those who come to church early in the morning are also the last to leave. It is a blessing for a person to remain in the house of God. If you visit the home of someone dear to you, would you want to leave an hour earlier? As far as your time permits, you try...

...to prolong your stay with those dear to you. Even if you only share a joke, without discussing anything serious, you still enjoy it. And you long for the time when you can be in the courts of the Lord. So is it wrong for a person to remain in the courts of this Lord? Of course, you do not remain beyond the time when you truly must leave. What else can you do? If you go to a wedding, will you simply leave? Will you abandon the newlyweds there and go away? Or will you wait until the bridegroom and the bride depart, and then leave? Good manners certainly require this. Is proper etiquette not also needed here? Should there not be good manners in church? There should. Let us pay attention to this as well, so that we do not unwittingly become types of Judas. The final category of people who go to church but are not benefited are those who attend yet do not receive Holy Communion without a good...

...reason. A good reason would be this: I am under a canon, a rule of penance. I went to Holy Confession, and I was given a canon. My spiritual father has forbidden me to approach for forty days, two months, one year, five years, ten years—I do not know how long. In that case, I may attend the Divine Liturgy, receive only the antidoron as a blessing, and refrain from Holy Communion. In other circumstances, however, I should receive Holy Communion, because otherwise I insult the master of the feast. Suppose you go to a wedding banquet and refuse to eat. What impression will that make on those who see you, and on those who invited you? Why do the bells ring three times? They are invitations.

The semantron is struck, the talanton sounds: it is a call to enter the Ark, because outside there will be a flood and you will perish. But once you have entered the Ark, how can you refuse to be nourished by the Ark? What would have happened to those who entered the Ark if they had not been fed within it, when at last they reached Ararat? We would have had the dead outside and another company of the dead inside. A person who goes to church but does not receive Holy Communion is like someone inside the Ark who refuses to eat. He will be dead inside, while everything outside is also dead. Satan is not afraid of such a person. This is why you see that everything goes well until the service reaches the Communion hymn and the moment for Holy Communion approaches. But as soon as the priest says, “With the fear of God,” and so forth, everything scatters.

That is the one moment in the Church that Satan fears. He wants to prevent a person from reaching Holy Communion, because when that person approaches and eats of the blessed Bread, what we discussed throughout an entire talk will take place—the same thing that happened at Emmaus, at the table that evening, when our Christ was received as a guest by Luke and Cleopas. When our Christ blessed the bread, broke it, and gave it to them, their eyes were opened.

That is the point. Satan wants us to remain like puppies—forgive the expression—with our eyes closed, so that we cannot see his tricks, and so that he can seize us, exploit us, and keep us under his control. The devil attacks two things in the Church: the pulpit and the Holy Chalice. “As long as the pulpit does not speak, I keep them all under my control.

“As long as the Holy Chalice is not used, I keep them all. Go on singing and saying that God is holy. Sing your terirem and say whatever else you please. I still have you under my control.”

During an all-night vigil at Petraki Monastery in Athens, a demon said, “Why are you holding that devil-rope in your hand?” There was a young woman holding a prayer rope, and the demon said, “Why are you holding that devil-rope in your hand? I have you. I have you.” She did not realize that he was speaking about her. She remained seated in her little chair, following the vigil and drawing the prayer rope through her fingers.

“I have you. I hold you by three things. Why do you keep pulling that? It does not work; it has no effect. I hold you by three things.” The others realized that he was speaking about this young woman and looked at her. “He is talking to you,” they said. “To me?” “Yes, he is talking to you.” She turned around.

He said, “You! I hold you by three things. Unless you go and confess the three things you have not confessed, I am safe. I have you, woman; I hold you by three things.” Things became serious. The poor woman began to feel ashamed and said, “Yes.” “Woman,” he told her, “I have you. I have you. How many long-distance telephone calls have you made and paid for as though they were local calls?”

Συναντηθούμε και πάλι και πάλι, με τη χάρη Του, να πούμε λίγα λόγια για τις υπόλοιπες ημέρες που υπάρχει εκδοχή να μείνουμε κοντά σας. Όσοι είμαστε μαζί στις τελευταίες μας ομιλίες θα ενθυμείσθε ότι το θέμα μας ήταν: υπάρχουν δύο από τις τρεις κατηγορίες των ανθρώπων, και συγκεκριμένως από τους ανθρώπους που μένουν έξω από την Εκκλησία και για τους ανθρώπους οι οποίοι εισέρχονται στην Εκκλησία, αλλά πώς εισέρχονται στην Εκκλησία. Γενικά υπάρχουν τρεις παγίδες του σατανά, τις οποίες στον άνθρωπο, και φροντίζει κατά κάποιον τρόπο να τον πιάσει. Αν δεν τον πιάσει εδώ, να τον πιάσει παρακάτω. Εάν δεν τον πιάσει παρακάτω, να τον πιάσει παραπέρα. Κάπου να τον πιάσει, εν πάση περιπτώσει. Ένας νηπτικός πατήρ, συγκεκριμένως ο Ιωάννης της Κλίμακος, έχει μια γνώμη επάνω στις τρεις παγίδες αυτές, στις οποίες κινεί ο σατανάς τον άνθρωπο. Ακούστε πώς τα λέγει αυτός: «Τρεῖς ἡμῖν βοθύνους οἱ δαίμονες ὀρύσσουσι». Τρεις βούθρους που λέμε, τρεις τάφρους, τρεις παγίδες. Συνήθως οι δαίμονες ανοίγουν για να πιάσουν τον άνθρωπο.

Δεν ξέρω αν έχετε δει μπροστά σας τι είναι ο τρόπος που πιάνουν τα λιοντάρια, τις αρκούδες, τα άγρια ζώα στις ζούγκλες. Ανοίγουνε τάφρους και τις σκεπάζουν με κλαδιά από πάνω, και αυτά, ανύποπτα περπατώντας στο δάσος, συλλαμβάνονται. Πέφτουν μέσα και συλλαμβάνονται. Έτσι λέγει εδώ: «Τρεῖς ἡμῖν βοθύνους οἱ δαίμονες ὀρύσσουσι». Και αναφέρει ποιοι είναι αυτοί οι βόθυνοι που ανοίγουν, ποιες είναι αυτές οι τρύπες, οι λάκκοι που ανοίγονται. «Πρῶτον μὲν παλαίουσιν, ἵνα τὸ ἀγαθὸν κωλύσωσι γενέσθαι». Παλεύουν, λέει, να μην αφήσουν τον άνθρωπο να κάνει το καλό, είτε προς τα έξω είτε προς τον εαυτόν.

«Δεύτερον δέ, μετὰ τὴν πρώτην αὐτῶν ἧτταν», αν δεν το κατορθώσουνε αυτό, «ἵνα μὴ κατὰ Θεὸν τοῦτο γένηται». Αν κάνει κάποιος το καλό, να το κάνει για τον εγωισμό του, να το κάνει για να υποχρεώσει, να το κάνει με κάποιον υπολογισμό, για αντάλλαγμα, να μην γίνει σωστά όπως το θέλει ο Θεός. Ο σατανάς θα κοιτάξει τον άνθρωπο να μην τον αφήσει να κάνει το καλό, να τον εμποδίσει. Αν όμως δεν κατορθώσει να τον εμποδίσει, θα τον βάλει να το κάνει κάπως που να έχει μερίδιο και αυτός. «Ὅταν δὲ καὶ τούτου ἐκπέσωσι τοῦ σκοποῦ», αν δεν το καταφέρουνε και ο άνθρωπος το κάνει σωστό, καλό, όπως το θέλει ο Θεός και όπως αντέχει, τότε...

Αλλάζουνε και γίνονται άγγελοι. Προηγουμένως επιτίθεντο, δημιουργούσαν καταστάσεις, έβαζαν παγίδες και ούτω καθεξής.

Τον άγγελο, πηγαίνουν δίπλα στον άνθρωπο, «ἡσύχως ἐπιστάντες, ἐνδομυχότερα τῆς ψυχῆς μακαρίζουσιν ἡμᾶς ὡς κατὰ Θεὸν πολιτευομένους». Μακάρι να ήσαν και οι άλλοι σαν και εσένα, μακάρι να κάνανε και οι άλλοι ό,τι κάνεις κι εσύ, μακάρι να εκκλησιάζονται και οι άλλοι όπως εκκλησιάζεσαι εσύ, μακάρι να έρχονταν από πρωί όπως έρχεσαι· δεν είναι στο τυχόν που έρχεσαι. Και σε ρίχνει από εκεί. Πού θα τον φυλάξει τώρα, πού θα φυλαχθεί; Και εν τούτοις ο άνθρωπος δεν βλέπει τις παγίδες αυτές τις οποίες έστησε ο σατανάς. Και ίσως σε μία από τις τρεις παγίδες να είναι θαμμένος και να μας κρατάει αυτός δεμένους από το πόδι, και εμείς να νομίζουμε ότι είμαστε στον τρίτον ουρανό. Λάθη, λοιπόν, αγαπητοί μου, κάνουμε.

Σαν συνέχεια εκείνων που μιλήσαμε, θα ήθελα να μπούμε τώρα μες στην Εκκλησία. Εμείς δεν είμαστε οι άνθρωποι που μείναμε έξω, δεν είμαστε οι άνθρωποι που βρίζουμε την Εκκλησία, τα Μυστήρια κλπ., ή τον Χριστό ή την Παναγιά, αλλά πιστεύουμε, μπαίνουμε μέσα τώρα και ερχόμαστε στην τρίτη κατηγορία.

Εκκλησιάζεσαι, και βέβαια εκκλησιάζεσαι. Πότε πας στην Εκκλησία; Η εκκλησία, φερ' ειπείν, εδώ αρχίζει στις 9 και βγαίνει 12, 12:30 η ώρα. Πότε πας στην Εκκλησία; Είσαι στις 9 στην Εκκλησία; Πρωί-πρωί, παπά, να πάω πρωί-πρωί στην Εκκλησία; Στην πατρίδα μου ρωτάμε: «Εκτύπησε τρίτη καμπάνα;», για να κανονίσουμε να σηκωθούμε, για να ξυριστούμε, έτσι, αν εκτύπησε τρίτη καμπάνα. Οι άλλες δύο καμπάνες, ή και η τρίτη ακόμη, είναι για τον παπά και για τους άλλους, δεν είναι για εμάς. Δεν είναι, λοιπόν, θέμα για έναν άνθρωπο που θέλει να λέγεται χριστιανός ότι, διότι θα πάει στην Εκκλησία... Αν δεν πάει σωστά στην Εκκλησία και την ώρα που πρέπει στην Εκκλησία, πάλι σφάλλει. Θα πει κανείς: «Αν δεν μπορώ;» Έτερον εκάτερον. Δεν συζητούμε για τον ασθενή.

Δεν συζητούμε για τον εργαζόμενο, δεν συζητούμε για τη μητέρα που έχει μικρό παιδί και δεν μπορεί να το πάρει να το σέρνει πρωί-πρωί έξω. Δεν συζητούμε για τους έχοντας ευλόγους λόγους. Δεν ξέρω αν έχετε ακούσει, όταν βγαίνουν τα Άγια: «Καὶ διὰ τοὺς δι' εὐλόγους αἰτίας ἀπολειφθέντας», για αυτούς που έχουν λόγους να μην είναι εκείνη την ώρα στην Εκκλησία ή να μην είναι καθόλου την ημέρα εκείνη στην Εκκλησία. Βγαίνουν και γι' αυτόν τα Άγια. Γίνεται και γι' αυτόν η προσευχή. Αλλά για τον άλλον, για εμένα, δεν χωράει. Στο έργο πηγαίνεις από την αρχή και το κοιτάζεις. Στο τραπέζι πας όταν... όχι όταν σηκώνουν τα πιάτα οι άλλοι· πας από την αρχή και κάθεσαι στο τραπέζι. Πώς στην Εκκλησία πηγαίνεις ό,τι ώρα θέλεις;

Λοιπόν, ορισμένοι ίσως μόνο δεν έχουν προσέξει την τρίτη αυτή παγίδα του σατανά, και σου λέει: «Ε, καλά, θα πας, δεν χάθηκε και ο κόσμος». Αυτό μπορεί να το πεις όταν πρόκειται να γίνει ένας γάμος. Είμαι εγώ ο γαμπρός, θα πάμε και δύο λεπτά αργότερα, πάλι θα παντρευτούν. Ε, εμείς θα τους πούμε «να ζήσετε», άλλο το ένα. Πας να παραστείς σε ένα βαπτίσιο, για παράδειγμα. Καλά, εγώ θα βαπτιστώ; Εγώ είμαι ο κουμπάρος. Λέει, χάθηκε και ο κόσμος πέντε λεπτά; Άμα είναι ανάγκη, ας πάμε πέντε λεπτά αργότερα. Αλλά εδώ όμως δεν γίνεται το θέμα· εδώ είναι προσωπικό ενός εκάστου.

Λοιπόν, θέμα αυτό που πρέπει να ερευνηθεί, γιατί ο άνθρωπος ο οποίος δεν πηγαίνει πρωί στην Εκκλησία, άμα ανοίξει την αυλαία και βάλει «Εὐλογητός» ο ιερεύς, και να παραβρεθεί κατά τον Όρθρον εκεί, χάνει μια σπουδαία ευκαιρία να ευεργετήσει και να ευεργετηθεί.

Θα πει κανείς: «Τι να ευεργετηθεί στην Εκκλησία; Να ανάψω το κερί;» Δεν λέγω γι' αυτό. Είναι μια άλλη ευκαιρία ευεργεσίας, την οποία δεν την ξέρουμε πολύ, δυστυχώς. Είναι η στιγμή της προσκομιδής. Ξέρετε ποια λέγεται προσκομιδή, σαν τοποθεσία και σαν εργασία; Ευχαριστία, εκεί που προσκομίζουν τις προσφορές και τα θυσιάζει ο ιερεύς και βγάζει τις μερίδες του καθενός. Σ' αυτή τη στιγμή της ακολουθίας της Θείας Ευχαριστίας, ο άνθρωπος που καταλαβαίνει πρέπει να είναι στην Εκκλησία. Πρώτον, να προσφέρει και αυτός το δώρο του και να προσφέρει και τα ονόματα των γονέων του, των φίλων του, των εχθρών του, των μη εχόντων ανθρώπους

να τους παρουσιάσουν στην Εκκλησία. Έχουμε πολλούς από το περιβάλλον μας οι οποίοι ζουν μακριά από την Εκκλησία και άλλοι οι οποίοι έφυγαν χωρίς να έχουν σχέση με την Εκκλησία ή έφυγαν κάπως όχι τακτοποιημένοι απόλυτα. Αυτοί έχουν ανάγκη από την αγάπη των Χριστιανών να παρουσιάζονται κατά την προσκομιδή. Αν ήξεραν οι άνθρωποι και αυτοί που βρίσκονται

τι βρήκαν όταν θα πάνε επάνω, όσο δεν έχουν κάνει κανένα υλικό αγαθό προς τους συνανθρώπους τους, μεγάλες καταθέσεις.

Αλήθεια, πολλοί έρχονται στην Εκκλησία πρωί, μα δεν ξέρουν αυτή τη λεπτομέρεια και κάθονται εκεί πέρα. Δεν ξέρω τι λένε, μπορεί να λένε κανένα «Κύριε, ἐλέησον», αλλά καθ' ην στιγμήν όμως ο ιερεύς κάνει την προσκομιδή, θα μπορούσε ο όρθιος να σταθείς και να φέρεις υπόψη όλους τους ανθρώπους που τόσο έχουν ανάγκη σήμερα, τόσο τα παιδιά που έχουν ανάγκη αυτής της Θείας Ευχαριστίας, τόσο τα ανδρόγυνα, τα ναυαγισμένα, που έχουν την ανάγκη αυτής της Ευχαριστίας, τόσο οι άνθρωποι που ζούνε μακριά, τόσο οι άρρωστοι, τόσο, τόσο, τόσο. Ο ιερεύς βέβαια έχει ένα χαρτάκι μπροστά του και διαβάζει: «Κωνσταντίνου, Βασιλικής, Νικολάου, Ιωάννου» κλπ. Ναι, λέω κι εγώ από εδώ: «Νύσσης, Δημητρίου, Ασήμως, Ιωάννου, Καλλιόπης, Σάββας, Σάββας». Λέγω και εγώ, είμαι μέλος της Εκκλησίας και μπορώ και εγώ να αναφέρω ότι εκεί που βγάζει αυτός...

και τα δικά μου μέσα εκεί. Δεν έχετε ακούσει σε μια στροφή παρακάτω μέσα στη Λειτουργία που λέγει, ο διάκονος έλεγε: «Ὧν ἕκαστος κατὰ διάνοιαν ἔχει». «Καὶ πάντων καὶ πασῶν». Συναντά. Και ό,τι έχετε στο μυαλό σας τώρα, για όποιον θέλετε να μνημονεύσετε, για όποιον θέλετε να παρακαλέσετε, για ό,τι θέμα υλικό ή πνευματικό που σε απασχολεί, άνθρωπε, σαν χριστιανόν στον κόσμο τούτο, φέρ' το υπόψη μου τώρα, διότι έγινε η μετουσίωση, ήρθε ο Χριστός και αναπαύεται επί των Τιμίων Δώρων. Μπορείς να αναφέρεις και εσύ. Ο ιερεύς διαβάζει τα δικά του μέσα, ό,τι του έχουν παρουσιάσει, κατ' εξοχήν δε τους κεκοιμημένους, τους ασθενείς και ούτω καθεξής. Εμείς στεκόμαστε και περιμένουμε πότε να τελειώσει

να συμμετάσχουμε, γιατί δεν γνωρίζουμε και, κατά συνέπεια, ούτε ευεργετούμε ούτε ευεργετούμεθα, διότι εν τω ευεργετείν υπάρχει ευεργεσία. Ευεργετώ τον εαυτό μου όταν φέρω υπόψη εκείνον ο οποίος δεν άφησε κανέναν πίσω, ή κι αν έχει αφήσει πίσω είναι σαν να μην άφησε, διότι ήξερε βέβαια ο μακαρίτης να τους φέρει ψωμί, να τους φέρει, ξέρω γω, ρούχα, να τους βάλει κάτι από ένα κεραμίδι. Δεν ήξερε όμως να τους δώσει και Χριστό. Και τα εσπούδασε, τα ανέβασε, τους έκανε προκοπή κατά κόσμον, αλλά δεν τα έκανε και κατά Χριστό. Και αυτά τα παιδιά τώρα δεν βλέπουν τίποτα. Μητέρα, στενάζει ο μακαρίτης πάνω στο σπίτι, και ούτω καθεξής. Είναι σε μένα αυτή η υποχρέωση πλέον. Είναι κρεμασμένη με τη δική μου τη χειρονομία. Και έχω να ωφεληθώ εγώ από αυτή την περίπτωση. Όμως αυτή η ευκαιρία χάνεται.

Χάνεται. Γιατί για τους κληρικούς χάνεται; Διότι και αυτοί πολλές φορές δεν κάνουν σωστή δουλειά.

Μόνο σε μερικούς που τους δίνουν τα χαρτιά. Όσους έχει στα δίπτυχα εκεί πέρα, ανθρώπους της Εκκλησίας, πρέπει να τους φέρουν υπόψη. Μπορεί να τους φέρουν ομαδικά, δεν έχω καμιά αντίρρηση. Και ίσως να αμαρτάνω αυτή την ώρα που λέγω αυτό το πράγμα. Αλλά χρειάζεται αγών. Αυτοί που πιστεύουν σωστά πηγαίνουν και δυο και τρεις και τέσσερις ώρες γρηγορότερα στην Εκκλησία.

Κάνουν προσκομιδή. Μεγάλη υπόθεση να φέρεις τους ανθρώπους και να τους βάλεις απάνω στο Άγιο Δισκάριο. Με το τίποτα. Δεν χρειάζονται χρήματα. Δεν χρειάζεται γνώση. Δεν χρειάζονται δικηγόροι. Δεν χρειάζονται τίποτα νομικά. Απλώς καλή καρδιά. Θυμήσου και τη γιαγιά την τάδε. Θυμήσου και τον απέναντι, Κύριε. Θυμήσου και τον άρρωστον εκείνον. Θυμήσου αυτόν που είναι στη φυλακή. Θυμήσου τα ανδρόγυνα αυτά που διαλύονται. Θυμήσου και τα νιάτα. Θυμήσου και την Εκκλησία

να βγάλει εργάτες και λοιπά. Έχεις δουλειά να κάνεις, λοιπόν, στην Εκκλησία που θα πας. Υπάρχει λόγος σοβαρός να πας. Έχεις να ωφεληθείς. Ό,τι δεν έκαμες όλη τη βδομάδα μπορείς να το κάνεις μέσα σε ένα τέταρτο, όταν πας σωστά πρωί στην Εκκλησία και συμμετάσχεις στην Εκκλησία και πας από αγάπη. Εν τούτοις, λέγω, σε αυτή την περίπτωση πολλοί μας... Εμείς δεν το κατορθώνουμε αυτό το πράγμα, δεν το κάνουμε, δεν το ξέρουμε ίσως, πει κανείς. Δεν έχω καμιά αντίρρηση, δεν δικάζω, απλώς ομιλώ, κηρύττω, υπενθυμίζω, και όποιος θέλει ας μαζέψει τώρα για να έχει για τον χειμώνα, διότι έτσι είναι τα πράγματα. Λέγω, λοιπόν, ότι ερωτώ: ερχόμεθα πρωί ή δεν ερχόμεθα πρωί στην Εκκλησία;

Μπορεί να έχουμε λόγους να μην έρθουμε πρωί, γιατί, όπως είπα, υπάρχουν πολλές φορές περιπτώσεις που υπάρχουν λόγοι και δεν μπορούμε να φτάνουμε στον τυχόν πολλές φορές. Είμαστε απλώς να πούμε: «Ε, παιδί, είμαστε κι εμείς». Όμως είχαμε ευλόγους αιτίας που δεν μπορούσαμε να έρθουμε πρωί. Λέγω για αυτούς τους ανθρώπους που έρχονται πρωί, να προσέξουν να αξιοποιήσουν την ώρα που έρχονται στην Εκκλησία. Βέβαια, στην Εκκλησία ο άνθρωπος δεν έρχεται να δείξει το κοστούμι του. Στην Εκκλησία έρχεται να συναντήσει τον Θεό του, να Τον ευχαριστήσει για την περασμένη εβδομάδα που του έδωσε, την υγεία που του έδωσε, τη δουλειά που του έδωσε, τα μυαλά που του έδωσε, το φως του που του έδωσε, το ψωμί του που του έδωσε, και να Τον παρακαλέσει την πρώτη ημέρα αυτή της εβδομάδας — γιατί Κυριακή είναι η πρώτη ημέρα της εβδομάδας, δεν είναι η Δευτέρα που λέμε. Δευτέρα λέει: «Εμένα με λέτε Δευτέρα, γιατί με βάζετε πρώτη;» Η Τρίτη είναι τρίτη και λοιπά. Η πρώτη μέρα της εβδομάδας είναι η Κυριακή.

Να Τον παρακαλέσει την πρώτη ημέρα αυτή να την αγιάσει, ώστε όλη η εβδομάδα να είναι αγιασμένη και προστατευμένη και φωτισμένη από τον Χριστό. Με αυτή, λοιπόν, την έννοια ο άνθρωπος πρέπει να εκκλησιάζεται. Τώρα, προχωρώντας λίγο πιο κάτω: πηγαίνω πρωί στην Εκκλησία. Γιατί πηγαίνω; Εγώ πηγαίνω για να προσευχηθώ. Μάλιστα, προσεύχεσαι. Πώς λέγεται αυτός; Λέγεται οίκος προσευχής. Πώς λέει ο Δαβίδ; «Ἐν ἐκκλησίαις εὐλογεῖτε τὸν Θεόν». Εσύ, λοιπόν, κι εγώ που βρισκόμεθα τώρα στην Εκκλησία, ευλογούμε πράγματι τον Θεό μας; Προσκυνούμε τον Θεό μας; Προσευχόμεθα; Αυτό είναι το θέμα. Το δεύτερο μέσα στο τρίτο γενικό αυτό ερώτημα.

Ότι υπάρχουν άνθρωποι που εκκλησιάζονται και σε όλο το διάστημα των τριών ωρών δεν είπαν ούτε ένα «Κύριε, ἐλέησον», ούτε ένα. Ώρες ολόκληρες μπορεί να ταξιδεύει και να έχει φτάσει στον τυχόν, και τότε να έρθει στον εαυτό του. Τέλειωσε, τέλειωσε. Ταξίδευε με το καλό, καλή σου ώρα. Τίποτα, σαν να μη συμβαίνει τίποτα. Να που μου το παίρνει το νου. Τον αφήνεις και τον παίρνει. Αν αυτός ο ίδιος έρθει να σε πιάσει, να σε ρίξει στον βράχο, θα πας κοντά του; Αν αυτός ο ίδιος έρθει να σου δώσει ένα ποτήρι δηλητήριο, θα το πιεις; Αν αυτός σου πιάσει το χέρι, να το βάλει στην πρίζα για να κεραυνοβοληθείς, θα το βάλεις; Δεν θα το βάλεις. Γιατί; Προσέχεις. Αγωνίζεσαι. Παλεύεις.

Αδισθέτεσαι! Αντιστέκεσαι. Γιατί δεν κάνεις το ίδιο εδώ; Γιατί δεν αγωνίζεσαι και εδώ να φρουρήσεις αυτόν τον νου και να τον βάλεις μέσα σε ένα καλούπι; Είδατε τι βάζουνε στα άλογα των κάρων, στη μακρινή πατρίδα; Όχι τα κάρα τούτα που είχαν τα άλογα· εδώ στα μάτια τους βάζαν παραπέτα. Γιατί τους τα βάλανε; Να μη βλέπουν από εδώ και από εκεί, να βλέπουν μόνο μπροστά τους, να μην γκρεμιστούν, να μην πέσουν σε καμιά γούβα, σε κανένα αυλάκι, για να μη διασπάται το ζώο. Εμείς ερχόμαστε στην Εκκλησία, είμεθα ίσως και μπροστά στο Ιερό, αλλά βλέπουμε τι γίνεται πίσω στο παγκάρι, ποιος μπήκε, τι φοράει, πώς είναι, τι μόδα παρακολουθεί κλπ. Δεν πάμε για να προσευχηθούμε. Τι λοιπόν κι αν πηγαίνουμε στην Εκκλησία; Τι κι αν πηγαίνουμε πρωί; Χρειάζεται ένας αγώνας, αγαπητοί μου, για να συγκεντρωθεί ο νους μας, για να μπορέσει να γίνει ένα με τον Χριστό.

Δεν είναι αρκετό να παρουσιαστώ σαν ένα πρόσωπο απλό, αλλά να συμμετάσχω στο θέμα της προσευχής. Αυτό, λέγω, και πάλιν λείπει από ορισμένους. Ναι. Εκτός του άλλου, ότι για να πάει ο άνθρωπος θα πρέπει ακόμη να προσέξει όχι μόνο το κοστούμι του να είναι καθαρό ή τα εσώρουχά του να είναι καθαρά ή τα υποδήματά του, αλλά κατ' εξοχήν η ψυχή του να είναι καθαρή.

Για να πάει στην Εκκλησία ένας άνθρωπος, πάει να πάρει κάτι κατ' εξοχήν. Θα δώσει, αλλά και θα πάρει, και εξαρτάται και εκείνο που θα δώσει και εκείνο που θα πάρει από την καθαρότητα που έχει ο άνθρωπος. Και εμείς, χωρίς να προσέξουμε τίποτα, μόνο κάνουμε το λουτρό μας και καθαρίζουμε τον εξωτερικό ρύπο που

επισωρεύσαμε καθ' όλη την εβδομάδα στην εργασία μας. Τίποτα άλλο δεν προσέχουμε. Και τότε ο Χριστός πώς θα δώσει, που Αυτός κοιτάζει σε ποιον θα δώσει και κοιτάζει πόσο είναι καθαρό το δοχείο εκείνο, το δοχείο που θα βάλει μέσα αυτό που ζητάει; Ένας πατήρ, ξέρετε τι λέγει επάνω σε αυτή τη σκέψη; Ακούστε τι λέγει. Νομίζεις — θα το λέγω με απλά λόγια — νομίζεις πως μπορείς πραγματικά να γεμίσεις ένα δοχείο με καθαρό νερό προτού αδειάσεις το ακάθαρτο νερό που ήδη έχει μέσα; Είναι αλήθεια αυτό. Εμείς, όπως είναι το δοχείο, με όλη τη βρωμιά της εβδομάδος, ή και όχι της εβδομάδος, εβδομάδων, μηνών, ετών πολλών, χωρίς καμιά προετοιμασία να καθαρίσουμε το δοχείο, πάμε μέσα σε εκείνο το βρώμικο νερό που υπάρχει μέσα, επισωρευμένο, είτε από τα μάτια μπήκε, είτε από τα αυτιά μπήκε, είτε από τις αισθήσεις μπήκε, είτε από τη σάρκα μπήκε, είτε από το κατηγορείς μπήκε. Με χίλιους τρόπους, γιατί υπάρχουν, δεν ξέρω αν ξέρετε, δέκα θυρίδες στον άνθρωπο. Είναι τα πέντε ζεύγη, όπως λέγαμε κάποτε άλλοτε, τα οποία δουλεύουν και είναι οι αισθήσεις οι διπλές. Δυο αυτιά, δυο μάτια, δυο αφές, δυο οσφρήσεις, δυο γεύσεις κλπ. Εμείς, εργαζόμενοι αυτές τις πέντε αισθήσεις, τα πέντε ζευγάρια βόδια που λέγει η παραβολή, βρωμίζουμε τον εσωτερικό μας κόσμο. Και εν τούτοις το παίρνουμε αυτό το δοχείο όπως είναι και το πηγαίνουμε στην εκκλησία. Τι να βάλει αυτός ο Χριστός μέσα;

Δεν αδειάσαμε το βρώμικο νερό, πώς θα βάλουμε καθαρό μέσα; Είναι σκέψεις απαραίτητες για ένα χριστιανό. Από εδώ μια φορά θα περάσουμε, δεν περνάμε πολλές φορές, μια φορά. Πρέπει να περάσουμε σωστά, να εκμεταλλευτούμε του χρόνου την ευκαιρία αυτή την οποία μας δίνει ο Χριστός. Γιατί ξέρετε τι λέγει ένας άλλος πατήρ; Ακούστε τι λέγει. Όταν αφήνουμε τις ευκαιρίες ανεκμετάλλευτες, μοιάζουμε με το ιστιοφόρο που άφησε ανεκμετάλλευτον τον ούριο άνεμο, ο οποίος φυσούσε τόσο ευνοϊκά.

Ένα ιστιοφόρο, χωρίς μηχανή, μόνο με τα ιστία. Φυσάει τώρα από... Στα κατεβασμένα τα πανιά. Τώρα που φυσάει θα αλέθεις, λέμε. Τώρα που φυσάει θα τρέξεις. Εάν αυτόν τον χρόνον δεν τον εκμεταλλευτείς, έπειτα που θα πέσει ο καιρός πώς θα πας; Μπορείς να κάνεις τίποτα; Για τον άνεμο είναι αδιάφορο αν χρησιμοποιηθεί ή όχι. Δεν πρόκειται να στενοχωρηθεί ο άνεμος, διότι εγώ και εσύ δεν απλώσαμε τα πανιά μας να τρέξουμε. Για το ιστιοφόρο όμως, για τον άνθρωπο, θα ήταν ένα σπουδαίο μέσο για να πάει γρηγορότερα στο τέρμα. Ναι, είναι κι αυτό κάτι σοβαρό, που εμείς δεν εκμεταλλευόμεθα, όπως σας είπα, τον χρόνο.

Η παραμονή μας εκεί δεν είναι παραμονή φωτισμένου ανθρώπου. Εκμεταλλεύσου τον χρόνο. Να σταθείς: το απόγευμα θα είμαι, το μεσημέρι θα είμαι, το βράδυ θα είμαι ή την υπόλοιπη εβδομάδα, μέχρι που να ξανάρθω την άλλη Κυριακή, θα είμαι; Στάσου τώρα λοιπόν να Του τα πω, στάσου τώρα που μου έδωσε την ευκαιρία. Η αύριο δεν είναι δική μου, δεν γνωρίζει κανείς. «Κακία η επιούσα». Ας εκμεταλλευτώ λοιπόν αυτό. Τώρα που γυρίζει, λέμε στην απλή μας γλώσσα, τώρα που γυρίζει, τώρα που φυσάει, τώρα να λιχνίσουμε. Και εν τούτοις δεν εκμεταλλευόμεθα αυτόν τον χρόνο. Φοβόμαστε και στεκόμαστε και κοιτάμε τι λέει ο διπλανός, τι λέει ο άλλος, ποιος μπαίνει, τι φτιάχνει και λοιπά. Δεν αγωνιζόμαστε. Ο σατανάς έρχεται όμως και παίρνει τον νου και έτσι ο άνθρωπος είναι με το κοστούμι του, με την τουαλέτα του μέσα, χωρίς να είναι πρόσωπο που να μετέχει.

Μετέχει. Θα πούνε όμως ορισμένοι ότι εγώ... Τω Θεώ προσεύχομαι. Θα ήθελα να μου επιτρέψουν να δευτερολογήσω. Ναι, προσεύχεσαι. Τι προσεύχεσαι; Σαν τι είναι αυτά που λες; Τι ζητάς; Μήπως ζητάς να σε βοηθήσει ο Θεός να βγάλεις τον νοικάρη έξω, για να το νοικιάζεις περισσότερο; Τι ζητάς, μπορείς να μου πεις; Τι ζητάς; Μήπως ζητάς να αρρωστήσει τον άντρα σου, να τον τιμωρήσει που δεν σε ακούει και δεν σε παρακολουθεί; Ή ο άντρας να τιμωρήσει τη γυναίκα; Τι ζητάς; Γιατί υπαγορεύουμε στον Θεό εμείς: δώσ' του μια αρρώστια, δώσ' του έναν καρκίνο εκείνου. Μήπως δεν πάμε να παρακαλέσουμε για τις αμαρτίες μας; Μήπως πάμε να διατάξουμε τον Θεό να οικονομήσει τους άλλους; Σκεφτάστε το, με συγχωρείτε. Βέβαια, δεν είναι δικιά μου γνώμη αυτή. Ξέρετε τι λέγεται.

Δεν επιτρέπεται, λέει, να χρησιμοποιείς την προσευχή για να κάνεις υπηρέτη τον Θεό. Γιατί εμείς, και πάλι, δώσε μου εκείνο, δώσε μου το άλλο, κανόνισέ μου εκείνο, άλλαξέ μου τη δουλειά, φτιάξε μου το α, φτιάξε μου το β. Δεν είναι έτσι. Όταν πας στην εκκλησία, θα πας να προσευχηθείς για τις αμαρτίες. Οποιοσδήποτε και αν είσαι στην αρετή, έστω και αν είσαι στον προθάλαμο του παραδείσου, θα πας να προσευχηθείς για τις αμαρτίες. Αμαρτίες, ναι. Ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος λέγει: «Εάν όλην την κλίμακα των αρετών ανέλθεις, υπέρ αφέσεως αμαρτιών προσεύχου».

Εμείς ανεβήκαμε την κλίμακα όλοι; Έχουμε ανεβεί τη σκάλα των αρετών; Τα κάμαμε εμείς όλα; Έχουμε εμείς ελεημοσύνη, έχουμε προσευχή, έχουμε φιλοξενία, έχουμε συγχωρητικότητα, έχουμε εμείς τέτοια πράγματα; Αλλά και όλα εάν τα έχεις, δηλαδή αυτά τα έχεις τακτοποιήσει, υπέρ αφέσεως αμαρτιών προσεύχου. Αυτό το λεπτό πράγμα είναι η αμαρτία, που επικάθηται επί της καρδίας του ανθρώπου και της ψυχής του ανθρώπου, που δεν τη διακρίνει κανένας φακός όπως ο Χριστός βλέπει. Σκεφτείτε, αν διαβάσετε τον Ιώβ, θα βρείτε ότι λέγει: στη σελήνη βρίσκει ελαττώματα ο Θεός και οι άγγελοι δεν είναι καθαροί ενώπιον των οφθαλμών Του. Από κει και κάτω, τι βάθος ρηχά.

Άνθρωπος γεννημένος, λέει, από γυναίκα, είναι δυνατό να μην είναι αμαρτωλός; Δεν είναι δυνατό. Ή, διότι είμαι λίγο καλύτερη από τους άλλους, έχουμε τη γνώμη... Αυτό είναι όλο. Παραλληλίζεις, αδελφέ, τον εαυτό σου με τον χειρότερό σου, όχι με τον καλύτερό σου. Μιλούσα με μια κυρία στην Αθήνα κάποτε, έπειτα από μία ομιλία περί αποφυγής τεκνογονίας και τους τρόπους που οι διάφοροι αποφεύγουν την τεκνογονία. Μου λέει: «Εγώ μπορεί να είμαι ένοχος, κύριε Παναγόπουλε, σε αυτά που είπατε απόψε. Είναι αλήθεια, έχω κάνει 11 εκτρώσεις, αλλά ξέρω μία φίλη μου που έχει κάνει 24». Παρηγορείται με αυτό, πως η τάδε έχει κάνει 24.

Που έκαμες 11 θα περάσεις μέσα; Αν παραδεχτούμε ότι η σκάλα για να πας στον Παράδεισο είναι 30 σκαλοπάτια και αυτή είναι 24 σκαλοπάτια έξω και εσύ 11 σκαλοπάτια έξω, τι βγαίνει; Να πας τώρα; Μέσα δεν είσαι κι εσύ. Κομπόδεσέ τες, πόσες είναι αυτές λοιπόν. Αν αυτής της λείπουν 24, δεν βγαίνει τίποτα, εφόσον σε εσένα σου λείπουν 11. Ορισμένοι παραλληλίζουμε τη ζωή μας με τους χειροτέρους μας. Θα το έχετε υπόψη σας και οι ευσεβείς γονείς μας, όσο κι αν ήσαν αφελείς, δηλαδή αγράμματοι άνθρωποι, πάντοτε μας έλεγαν: «Είδες τα παιδιά εκείνου; Είδες το κορίτσι εκείνης;» Με τα καλύτερα μας έβαζαν να παραλληλίσουμε τη ζωή μας. Δεν μας έβαζαν με τις αλήτισσες ούτε με τις πόρνες του πεζοδρομίου και μας έλεγαν να πας.

Υπέδειχναν να παραλληλίσουμε και να μιμηθούμε και να διαγωνιστούμε, για να φτάσουμε σε εκείνο το βάσιμο του παιδιού εκείνου, της κόρης εκείνης, του οικογενειάρχου εκείνου και ούτω καθεξής. Δεν θα έπρεπε να γίνεται το ίδιο και σε αυτή την περίπτωση; Εμείς μένουμε με την εντύπωση ότι το πράγμα πάλι τακτοποιήθηκε.

Μέσα στην Εκκλησία ακόμη πολλοί μας όχι μόνο δεν προσευχόμεθα, αλλά και βρισκόμεθα εν αμαρτία. Υπάρχει ένα τροπάριο, εξάλλου θα το ξέρουν καλύτερα αυτό, που λέγει ότι «πολλάκις την υμνωδίαν εκτελών, ευρέθην την αμαρτίαν εκπληρών». Έτσι. «Άλλα μεν τη γλώσση φθεγγόμενος, άλλα δε τη ψυχή λογιζόμενος». Άλλα έλεγε με το στόμα και άλλα έλεγε με τον νου. Ευχαριστώ. Πόσο ο άνθρωπος πρέπει να προσέχει και πρέπει να κάνει, όπως λένε και οι Άγιοι του Θεού, το εξής.

Το σκοτάδι που υπάρχει στην καρδιά σου και την αδυναμία που κατοικεί στα μέλη σου, και απόβαλε κάθε διάθεση κατακρίσεως του πλησίον σου. Και μέσα στην Εκκλησία πολλές φορές συλλαμβανόμεθα να κρίνουμε και να κατακρίνουμε, από το Ιερό μέχρι το παγκάρι. Και βρισκόμαστε μπροστά στον μεγάλο αυτό Κριτή, ο οποίος μέλλει να κρίνει ζώντας και νεκρούς. Βρισκόμαστε σε αυτόν τον Κριτή που λέγεται Θεός, ο οποίος δεν κρίνει κανέναν.

Ο Πατήρ, λέει, δεν κρίνει. «Πάσαν την κρίσιν δέδωκε τω Υιώ». Και ο άνθρωπος κρίνει και κατακρίνει και μέσα στην εκκλησία ακόμα. Δεν έκανε κάτι καλό ο παπάς, δεν είπε κάτι καλό ο ψάλτης, δεν μπήκε στην περιφορά κάποιος, δεν ξέρω τι. Αμέσως μπαίνει το καρφί, μπαίνει η κρίση και η κατάκριση. Και αντί να βρεθεί ο άνθρωπος αυτός ελεημένος από τον Θεό, επιτυγχάνει το τελείως αντίθετο. Δεν ξέρω εσείς σε ποια κατηγορία είστε αυτή τη στιγμή που ακούτε τα λόγια αυτά ή που μέλλει να ακούσετε. Ο άνθρωπος που μπαίνει μέσα στην εκκλησία και δεν προσεύχεται...

Ζωντανός νεκρός. Προσευχή, εν γενικές γραμμές, πρέπει να υπάρχει πάντοτε στον άνθρωπο, διότι παραμέληση της προσευχής ισοδυναμεί με εγκατάλειψη της σκοπιάς. Να το πω πάλι. Ακούστε. Παραμέληση της προσευχής ισοδυναμεί με εγκατάλειψη της σκοπιάς. Ξέρετε τι θα πει σκοπιά. Κάθεται ο στρατιώτης άγρυπνος στη σκοπιά και φυλάττει τα σύνορα και φυλάττει να δώσει το σήμα του κινδύνου στον στρατό, ο οποίος αναπαύεται. Όταν εγκαταλειφθεί η σκοπιά, ο άνθρωπος κινδυνεύει ή δεν κινδυνεύει;

Ήδη μερικές σκοπιές που έχει βάλει ο Θεός μέσα μας. Τι είναι οι αμυγδαλές; Σκοπιά. Και ποιος βγάζει τις αμυγδαλές; Μεγάλες ζημιές παθαίνει. Αυτές πρώτα θα πρηστούν, αυτές θα ερεθιστούν, αυτές θα δώσουν το σήμα κινδύνου, αυτές θα ζητήσουν αντιβιοτικό. Αυτές το κάνουν. Το ίδιο στα πόδια, το ίδιο... Πολλές σκοπιές υπάρχουν για την άμυνα του σώματος. Για την άμυνα, να γνωρίζετε, της ψυχής είναι η προσευχή. Ο άνθρωπος όταν προσεύχεται, δεν πειράζεται. Ένα σύρμα μπορεί να το χρησιμοποιήσεις όπως θέλεις. Δεν μπορεί να το χρησιμοποιήσεις όμως όπως θέλεις όταν είναι ηλεκτροφόρο. Όταν το βάλεις στην πρίζα, το σύρμα δεν μπορεί να το πιάσεις ό,τι ώρα θέλεις και να το κάνεις ό,τι θέλεις. Ηλεκτροφόρο το σύρμα. Και ο άνθρωπος πρέπει σε όλη του τη ζωή, ει δυνατόν, νύχτα μέρα...

Να προσεύχεται. Λέει: είναι ανάγκη να διακόψει την εργασία του για να προσευχηθεί, να πει ένα «Κύριε ελέησον»; Δεν χρειάζεται να διακόψει την εργασία του. Εκεί που σφυράς, εκεί που μιλάς για τον ιππόδρομο και για το ποδόσφαιρο, εκεί που μιλείς για την άλλη, που μιλείς για τον άλλον, μιλάς για τα χαρτιά, για τόσα πράγματα, μπορούσες να πεις ένα «Κύριε ελέησον». Κύριε, ελέησε τον σύζυγό μου, ο οποίος από το πρωί βρίσκεται μέσα στα θηρία του κόσμου, να έρθει στο σπίτι και να μην τρωθεί, να μην πάθει ζημιά. Ελέησε το παιδί μου, το κορίτσι μου, το αγόρι μου, που αγωνίζεται στο σχολείο. Σήμερα έσο μαζί του, που θα γράψει, που θα κάνει, που θα φτιάξει.

Ελέησε την εκκλησία μας, Κύριε. Ωραία, δύο λογάκια. Αυτή η επαφή τον άνθρωπο τον κρατάει πάντοτε ζεστόν. Και όταν ο άνθρωπος είναι ζεστός, δεν μπορεί να του βάλει χέρι ο σατανάς. Δεν μπορεί να του βάλει χέρι ο σατανάς. Αναφέρεται...

Ένας πλούσιος, μέσα στις άλλες σπατάλες που έκανε, έτρεφε και σκύλους και είχε ειδικό μάγειρα. Είχε μεγάλο καζάνι και μαγειρεύονταν εκλεκτά φαγητά για τους σκύλους. Γύρω-γύρω στο καζάνι είχε υποδοχές, σαν πιάτα μεγάλα, βαθιά, που όταν έβραζε το καζάνι με τους εκλεκτούς μεζέδες και λοιπά για τους σκύλους, έπαιρνε ο εντεταλμένος με μια κουτάλα μεγάλη και εκένωνε μέσα σε αυτά τα πιάτα τα μεγάλα για τους σκύλους. Άρα ήταν βραστό, έκαιγε, άχνιζε. Όταν λοιπόν πήγαινε ο σκύλος, τον τραβούσε η κνίσα, αυτή η μυρωδιά, ίσως και πεινούσε και πήγαινε να φάει, αλλά έκαιγε.

Τον έκαιγε και τραβιόταν πίσω, καιγόταν η μύτη του, τραβιόταν πίσω. Έτρεχε γύρω-γύρω, τίποτα. Έτρεχε, έτρεχε, έτρεχε και περίμενε σιγά-σιγά να παγώσει. Κι όταν πάγωνε, καθόταν εκεί και το έτρωγε. Όσο ήταν ζεστό, δεν μπορούσε να το φάει. Αυτός είναι ο σατανάς. Όταν τον άνθρωπο τον βλέπει και προσμιλεί με τον Θεό του, σε αυτό το αυτοκίνητο, εκεί που οδηγεί, μπορεί να πει ένα «Κύριε, Παναγία μου, σκέπασέ μας, τους ανθρώπους μέσα, σκέπασε την κοινωνία μας, σκέπασε τα νιάτα, σκέπασε τα ανδρόγυνα, τα παραστρατημένα, γενικά την κοινωνία, την Εκκλησία και αυτούς που δεν Σε γνώρισαν ακόμη ποτέ, Θεέ μου, και αυτούς που έχουν ζήλο ου κατ' επίγνωσιν και φέρουν το αντίθετο αποτέλεσμα. Σκέπασέ τους και αυτούς».

Δεν τα ξέρουμε όλα; Δεν μπορείς να πεις δυο λόγια; Πόσα άλλα πράγματα περιεργαζόμεθα, πόσα άλλα περιττά που απασχολείται ο νους. Δεν μπορεί, δεν θα τον αφήνει ο σατανάς. Εμείς δεν κάνουμε μια προσπάθεια. Άμα είμαστε ερωτευμένοι με κανέναν, δεν θα θέλαμε συζήτηση με τίποτα άλλο. Ει δυνατόν, και ξέρεις τη γραβάτα, και ξέρεις τον Γιώργο χτες, και ξέρεις την Κατινή χτες. Αν ήταν δυνατόν, μέρα νύχτα να μιλάμε γι' αυτό. Γιατί είναι ο προσφιλής, ο μέλλων να συζήσουμε, δεν ξέρω τι. Αυτός δεν πρέπει να είναι κι αυτός μέσα στην υπόθεση; Λέει, είναι αυτός μνηστήριος; Δεν είναι μνηστήρ της ψυχής μας; Λέει, είναι αυτός που μας δίνει όλα αυτά, και τα σαρκικά, και τα κοσμικά, και τα πάντα. Πώς σας λέω, να βγάλει την ηδονή από τη μέση. Ζήσαμε; Δεν δουλεύει κανένα. Να βγάλει τη γλώσσα από τη μέση, να μην έχει αίσθηση, να μην έχει γεύση η γλώσσα. Άχρηστα τα πάντα, θα σου κάνει και δηλητήριο το φαγητό. Είναι δώρα του Θεού αυτά, όχι για την καταστροφή όμως του ανθρώπου.

Να Τον ευχαριστείς. Σκεφτήκατε ποτέ να λογαριάσετε; Κατορθώματα ανθρώπινα τα έφτιαξε η μάνα μας; Όσα έφτιαξε εσύ, έφτιαξε η μάνα σου, και όσα έφτιαξε η μάνα σου, έφτιαξε η μάνα της, και όσα έφτιαξε η μάνα της, έφτιαξε η άλλη. Κανένας δεν έφτιαξε. Μόνο χαλάμε εμείς και κάνουμε όχι χρήση, κατάχρηση. Κάποιος θα έφτιαξε με τη σοφία του αυτά τα πράγματα. Ανθρώπους. Μέσα λοιπόν στην εκκλησία, όπου πηγαίνει ο άνθρωπος, πρέπει να πηγαίνει όχι κάπου που θα είναι με τους άλλους και να τα συζητούν: «Και του χρόνου, και του χρόνου, τι κάνετε σπίτι;» Όχι. Κάπου να είσαι μόνος σου, μην έχεις κανέναν κοντά σου, για να μπορέσεις. Δεν θα μπορέσεις όλη την ώρα, είναι αλήθεια, είναι κουραστικό. Όλοι οι διάβολοι του κόσμου μαζεύονται στις ορθόδοξες εκκλησίες, όλα τα συντάγματα, από το Πεκίνο, της Αμερικής, του Καναδά, στις ορθόδοξες εκκλησίες μαζεύονται κάθε Κυριακή και δεν αφήνουν τον άνθρωπο με χίλια πράγματα.

Χτυπάει από εδώ, φέρνει άλλος σκόνη από εκεί, τα παιδιά από εδώ, τούτο, κλάματα, ζάματα και διπλά. Πάτε στην άκρη με τρίτη. Σου χρειάζεται αγώνας, άνθρωπε, εκεί. Γι' αυτό, όπως λένε και οι Πατέρες και όπως και η Εκκλησία έχει θεσπίσει, χρειάζεται προσευχή για την προσευχή. Χρειάζονται δύο προσευχές: μία που θα προβάλλεις και μία που θα κάνεις. Είχατε υπόψη σας ότι όλες οι ακολουθίες στην εκκλησία αρχίζουν από το «Βασιλεῦ Οὐράνιε»; «Βασιλεῦ Οὐράνιε, Παράκλητε», είναι προσευχή προς το Πνεύμα το Άγιο, «ὁ πανταχοῦ παρὼν καὶ τὰ πάντα πληρῶν» και «ζωῆς χορηγός», όπως λέει εκεί πέρα, «ἐλθὲ καὶ σκήνωσον ἐν ἡμῖν». Έλα εδώ μαζί μας. Και ο Παύλος λέγει εκεί πέρα, στο Η΄ προς Ρωμαίους...

Το Πνεύμα είναι εκείνο που «ὑπερεντυγχάνει ὑπὲρ ἡμῶν στεναγμοῖς ἀλαλήτοις». Αν δεν έρθει χάρις Πνεύματος Αγίου στον άνθρωπο την ώρα της προσευχής, θα λέει λόγια, θα τα παίρνει ο αέρας. Όταν όμως έρθει η χάρις, και θα δακρύσει και θα κλάψει και θα ταπεινωθεί και θα εξευτελιστεί και θα παραδεχτεί ότι είναι τίποτα και τα πάντα εξαρτώνται από Εκείνον που κρατάει τα πάντα επί χειρί.

Δυο προσευχές για να προσευχηθεί ο άνθρωπος. Και επαναλαμβάνω, δεν γίνεται αυτό το πράγμα. Γι' αυτό πολύ σωστά λέει αυτός: όποιος άνθρωπος παραμελήσει την προσευχή είναι σαν να εγκαταλείπει τη σκοπιά. Φεύγει ο φρουρός πλέον από εκεί και δεν μπορεί να αντισταθεί στον πειρασμό ο οποίος έρχεται. Γι' αυτό και εσείς κοιτάξτε, όταν μπαίνετε στην εκκλησία.

Μπαίνετε με σκοπόν για να εκκλησιαστείτε. Κατά την ώρα της προσευχής, αγαπητοί μου, πρέπει να συμβαίνει ό,τι συμβαίνει στο θάνατο. Δηλαδή ο άνθρωπος πρέπει να πεθαίνει κατά την ώρα της προσευχής. Τι γίνεται στο θάνατο; Το σώμα μένει κάτω και το πουλάκι φεύγει για πάνω. Αυτό πρέπει να γίνεται στην ώρα της προσευχής. Να πεθαίνεις για τα κάτω, να τα ξεχνάς τα πάντα, να αγωνίζεσαι να τα ξεχάσεις, γιατί θα φροντίσει ο σατανάς να μην τα ξεχάσεις. Και τα όργανα του σατανά, τα δαιμόνια που είναι στο περιβάλλον. Για να μπορέσεις να φτάσεις επάνω, να φτάσει η προσευχή σου στον ουρανό, να ανταποπέμψεις την ευλογία, όταν θα φύγεις αλλοιωμένος.

Πώς θα φεύγαμε από την Εκκλησία αν προσευχόμεθα! Αν τώρα που πάμε απλώς με το κοστούμι και δεν είμαστε μέσα με το πνεύμα, και πάλι φεύγουμε αλλιώτικοι άνθρωποι όταν φύγουμε έξω, παίρνουμε ένα ξερό αντίδωρο και από το παγκάρι πολλές φορές, και εντούτοις φεύγουμε διαφορετικοί, σκεφτείτε τώρα να συμμετείχαμε μέσα στην ακολουθία, να προσευχόμαστε, να τεντώνουμε το νου, «τι λέει τώρα, τι φτιάχνει τώρα;» κλπ. Άλλοι άνθρωποι θα βγαίναμε έξω. Θα βγαίναμε έξω και, όταν θα κοινωνούσαμε κιόλας, ο σατανάς θα μας έβλεπε από τις γωνίες και θα έφευγε, διότι ο άνθρωπος όταν βγαίνει από την εκκλησία βγαίνει ως λέων πυρακτωμένος. Ο σατανάς βλέπει τον άνθρωπο που βγαίνει από την εκκλησία κατόπιν προσευχής και Θείας Κοινωνίας πυρακτωμένον και βγάζει φωτιά από το στόμα του, και ο σατανάς φεύγει, δεν μπορεί να δει μπροστά, να τον δει τον άνθρωπο αυτόν.

Φοβάται τρία πράγματα, όπως το ομολογεί ο ίδιος. «Φοβάμαι», λέει, «το νερό, ένα ξύλο φοβάμαι και ένα αίμα φοβάμαι». Και το νερό είναι το βάπτισμα, το ξύλο είναι ο σταυρός και το αίμα είναι η Θεία Κοινωνία. Αυτά φοβάται, αυτά τρέμει, να μην τα πάρουν οι άνθρωποι και να μην τα χρησιμοποιήσουν σωστά. Όχι όπως πηγαίνουν οι ίδιοι χρόνια πολλά, αμετανόητοι και ανεξομολόγητοι και τα τέτοια αυτά. Αλλά όταν πάμε σωστά, τρομοκρατείται, δεν μπορεί να σταθεί μπροστά μας. Ίσως πουν πολλοί ότι «καλά είναι αυτά που λες, Παναγόπουλε, αλλά πάμε στην Εκκλησία και δεν μας αφήνουν». Η Εκκλησία, όπως μου είπε κι ένας αγαπητός, ότι θα μπορούσε να γίνει μια προπαιδεία στους γονείς για τα παιδιά κλπ.

Το ίδιο θα μπορούσα να πω και εγώ. Ευχαριστώ. Είναι στους κυρίους, για τους κυρίους μέσα έχει την Εκκλησία και για τα παιδιά. Όμως θα ήθελα, εν γενικές γραμμές, να πω το εξής. Πολλοί, οι οποίοι δεν κατέχουν τα πράγματα από απόψεως σωστής, παρότι είναι καλοί άνθρωποι και θέλουν την ακρίβεια, δεν γνωρίζουν ότι η Εκκλησία είναι νοσοκομείο και έχει μέσα αρρώστους προς θεραπεία, και αυτοί ζητούν μέσα να πολιτεύονται άγγελοι. «Ιερός», λέει, «ο χώρος». Και ποιος είπε ότι είναι ανίερος; Ιερός είναι ο χώρος. Αλλά ξέρεις ότι εδώ μέσα, από τον γιατρό, από τον αρχίατρο, από τον δεσπότη, από τον παπά, από τον διάκο και τους άλλους που είναι μέσα, νοσοκόμοι, από τους ψάλτες, ότι όλοι είναι άρρωστοι; Το ξέρεις; Και εμείς που πάμε, πάμε ως άρρωστοι στην εκκλησία. Αν είμαστε άγιοι, αν είμαστε άγγελοι, δεν είχαμε ανάγκη της εκκλησίας.

Κατά συνέπεια, όταν πας μέσα στο νοσοκομείο, θα ακούσεις και «ωχ», θα δεις και πύον, θα δεις και αίματα, θα δεις και τραύματα, θα δεις πολλά πράγματα. Πηγαίνουν μέσα εκεί για να γίνουν. Μην ζητείτε άγιο στην Εκκλησία, μην ζητείτε σαν αγγέλους. Ο οποίος σου είπε ότι θα πάω να παλέψω; Και όταν παλεύεις, να μην ακούς τον άλλον που μουρμουρίζει δίπλα; Κατέχουμε κι αυτό. Αυτό. Όλοι γινόμαστε βυζαντινολόγοι και όλοι γινόμαστε. Και θα ακούσει την άλλη δίπλα και θα λέει πρώτα από τον παπά. Θα ακούσει τον άλλον και θα λέει πρώτα από τον ψάλτη. Όλοι γινόμαστε ψάλτες, όλοι γινόμαστε παπάδες και δεσποτάδες και διάκονοι. Δώσ' του βέβαια μια έτσι στα λάγαρα, ε, πες του «πας απάνω, αν θέλεις, άφησέ με», ή θα αλλάξεις τόπο από εκεί, θα φύγεις, θα πας παρακάτω. Θα αγωνιστείς. Στην εκκλησία που πας μην νομίζεις ότι πας σε θερμοκήπιο· πας μέσα στου διαβόλου το χώρο. Θα σε πειράξει με ποικίλο τρόπο, να μη σε αφήσει να προσευχηθείς.

Μάλιστα, πολλές φορές να αμαρτήσεις, να δυσανασχετήσεις και να αμαρτήσεις. Μεγάλη Παρασκευή, αγαπητοί μου, Μεγάλη Παρασκευή. Ομιλεί ο ιερεύς, που κάνει τους ανθρώπους να κλαίνε και τα λιθάρια να κλαίνε από τη στιγμή εκεί. Δύο κυρίες δίπλα στο δεσποτικό ομιλούσαν για το κοιμητήριο και λέει σε μια στιγμή η μία στην άλλη: «Άσ' το διάλογο, μωρή».

Μου τώρα εσύ, άνθρωπε, πες μου. Και ήταν δίπλα ένας και έγινε προτεστάντης. «Παναγόπουλε», μου λέει, «τώρα το αντιμετώπισα προχθές το βράδυ αυτό. Έκανα τραπέζι σε ένα σπίτι και τον αντιμετώπισα αυτό». Του λέω: «Πώς έφυγες από εκεί που εκκλησιάζεσαι;» «Αυτό και αυτό», μου λέει εκείνος. «Είπα, θα πάω αλλού, τουλάχιστον για την ησυχία μου». Σας ευχαριστώ.

Ευχαριστώ. Δεν είναι το μοναδικό αυτό το πράγμα. Λοιπόν, θα πας οπλισμένος στην Εκκλησία, ότι θα αντιμετωπίσεις τα πάντα. Συμπάσχεις για τον Χριστό σου, συμπάσχεις για το συμφέρον σου. Εκεί είναι, θα πας εκεί. Μην κανένας ολιγοψυχήσει και πει «ξέρω εγώ» ή «εγώ δεν πάω» ή «θα πάω αλλού, δήθεν που είναι καλύτερα από την ησυχία». Όπου βλέπεις ησυχία, είναι του διαβόλου, να φοβάσαι. Όπου βλέπεις ανησυχία, να ξέρεις... Δεν ξέρω, μπορεί και κανένας γιατρός εδώ πέρα και μπω στα οικόπεδά του· θα πω κάτι. Ο γιατρός πάντοτε παρακολουθεί τον πυρετό και, όταν δει μια καθετόπτωση, του λέει: «Κυπαρίσσι έχουμε, τη χάσαμε την υπόθεση». Τον μετράει πολλές φορές τον πυρετό. Από εκεί λογαριάζει, υπολογίζει την αντίδραση που κάνει το σώμα.

Αυτός, όταν δει μια καθετόπτωση του πυρετού, έτσι 36-35, ξέρω εγώ, και λοιπόν... Ειδοποιήσετε τη νεκροφόρα. Χρειάζεται ο διάβολος. Χωρίς το διάβολο άγιοι δεν υπάρχουν. Οι άνθρωποι που θέλουν να διώξουν τον πονηρό από τη μέση για να αγιάσουν δήθεν έχουν λάθος. Χάρις στον πονηρό θα αγιάσουν. Είναι σαν να λέμε στον κουρέα...

«Πέταξε το ακόνι από το πελεκητήριο, τι το θέλεις εδώ πέρα;» «Μα εκεί επάνω φτιάχνω και ξυρίζω το λιθάρι αυτό». Ο σατανάς είναι η λυδία λίθος. Ζητάτε να καταργηθεί ο σατανάς; Εμείς τον φτιάξαμε. Ο άνθρωπος τον εκάλεσε. Δημιουργήσατε, όταν οι όφεις έδακνον...

Ευχαριστώ.

Κατηγόρησαν το μάννα, που ήταν τύπος του Χριστού, του σώματος και του αίματος, και βγήκανε τα φίδια και έδακνον τους Εβραίους και πέθαναν στην έρημο. Τι παρακάλεσαν τον Χριστό; Να σηκώσει τα φίδια. Και ο Χριστός λέει: «Όχι, δεν θα σηκώσω τα φίδια, αλλά θα φτιάξω φάρμακο για τα φίδια. Τα φίδια θα υπάρχουν, γιατί εσείς τα προκαλέσατε». Εμείς με την αμαρτία μας προκαλούμε ό,τι προκαλούμε. Όμως θα φτιάξει το φάρμακο και όποιον δαγκώνει θα βλέπει και δεν θα πεθαίνει. Έτσι είναι και εδώ. Δεν το σηκώνει το σατανά. Δεν δημιουργεί ησυχία. Θα είναι ανησυχία και μες στην ανησυχία θα υπάρχει η σωτηρία του ανθρώπου. Είναι παράξενα πράγματα, αλλά πρέπει επιτέλους να διεισδύσουμε. Μήπως φτάσαμε στη Σελήνη; Αυτά πρέπει να τα ξέρουμε, τα τεχνάσματα όλα που συμβαίνουν μέσα στην εκκλησία, για να μην χάνουμε τον κόπο μας πηγαίνοντας στην εκκλησία. Τέλος πάντων.

Υπάρχουν και άλλα εμπόδια για τους ανθρώπους που δεν παίρνουν τίποτα, που πηγαίνουν στην εκκλησία. Είναι άνθρωποι που έχουν πάρει το πρωινό τους και πηγαίνουν. Έχουν καπνίσει την πίπα τους και πηγαίνουν. Έχουν πιει τα κονιάκ τους και πηγαίνουν στην εκκλησία. Πήραν και την εφημερίδα και πηγαίνουν στην εκκλησία. Τι να κάνουνε; Ποιος ο προορισμός, ποιος ο σκοπός αυτός; Γιατί δεν προετοιμάζεσαι; Για να πας στον γιατρό να κάνεις μια εξέταση, θα πας, θα έχεις πάρει το breakfast σου; Για πες μου. Και αν πρόκειται στη μία η ώρα ο γιατρός να σε πάρει, θα κάτσεις νηστικός με ακρίβεια, θα καθίσεις. Γιατί; Για να κάνεις την εξέταση που θέλεις. Και αν σου πει ότι πρέπει να νηστεύεις πολλές μέρες, προκειμένου να σου κάνει την εξέταση και να έχει κάποιο αποτέλεσμα γύρω από την ασθένειά σου, θα το κάνεις ή δεν θα το κάνεις; Θα το κάνεις. Ό,τι λέει ο γιατρός το κάνεις.

Ό,τι λέει ο Χριστός δεν το κάνεις. Σαν τι σχέση ο άνθρωπος σε ζει, και εγώ και ο άλλος, και έχουμε πολλούς ανθρώπους έτσι. Θα πρέπει, δεν ξέρω, εγώ δεν του λέω να μην πάει στην Εκκλησία· εγώ του λέω να πάει στην Εκκλησία, αλλά να φροντίσει σιγά σιγά να τα απαλείψει αυτά. Γιατί δεν μπορούμε να τον λέμε κύριο πλέον· για την κακοφωνία μας δεν τον πούμε κύριο. Ο κύριος, δούλος σ' ένα χορτάρι, το τσιγάρο, θέλει να λέγεται κύριος. Μα είσαι δούλος, πώς μπορείς να λέγεσαι κύριος; Ο δούλος των παθών θέλει να λέγεται κύριος. «Πρόσεξε πώς μιλάς». Προσέχω, αλλά βλέπω όμως ότι είσαι δούλος, δεν είσαι κύριος. Και ο κύριος πρέπει να είναι πραγματικά αντιπροσωπευτικός στη λέξη αυτή, «κύριος». Είναι λοιπόν και οι άνθρωποι αυτοί που, χωρίς καμιά προετοιμασία...

Στην εκκλησία, τακτοποιημένοι, στρογγυλοειδής η κοιλία, και πηγαίνουν και στην εκκλησία. Ανάβει και το κερί του και... Και φεύγουν. Ποσοστά αυτά σοβαρά στην Εκκλησία. Σοβαρά ποσοστά στην Εκκλησία. Και αυτή η τάξη, της τρίτης αυτής κατηγορίας, δεν έχει τα αποτελέσματα τα οποία θα μπορούσε να έχει. Ένα άλλο ποσοστό από τους ανθρώπους που τέλος φτάνουν στην Εκκλησία είναι αυτοί που φεύγουν πρώτοι από την Εκκλησία, πριν να πει το «Δι' ευχών» ο ιερεύς. Ο άνθρωπος, θέλω να ξέρετε άπαξ διά παντός, που φεύγει άνευ ευλόγου αιτίας από την Εκκλησία πριν ο ιερεύς πει το «Δι' ευχών», όχι ομοιάζει του Ιούδα· είναι Ιούδας. Ο Ιούδας είναι εκείνος ο οποίος, πριν τελειώσουν και πριν ευχαριστήσουν, έφυγε.

Των άρτων, όπως εμείς λαμβάνουμε τον άρτον, το αντίδωρο. Λαβόντες τον άρτον από το παγκάρι ή κάποιον άλλον τρόπο λαθραίως, ειδοποιούμε τα μικρά να μας φέρουν κάποιο αντίδωρο και φεύγουν. Άλλοι βγαίνουν για να καπνίσουν. Άλλοι βγαίνουν διότι δεν θέλουν να καθίσουν άλλο. «Επετελέσθη ο σκοπός μου». Αυτοί ομοιάζουν του Ιούδα. Αν διαβάσετε στο 26ο κεφάλαιο, που είναι ο Μυστικός Δείπνος, θα δείτε ότι, όταν έγινε ο Μυστικός Δείπνος, ο μόνος που έφυγε πριν τελειώσει το τραπέζι και ευχαριστήσουν ήταν ο Ιούδας, και ο σατανάς ήρθε εις αυτόν και, απελθών, απήγξατο. Αν δεν πνίγεται το σώμα σήμερα του ανθρώπου, πνίγεται η ψυχή του ανθρώπου από τον σατανά. Οι υπόλοιποι που έμειναν σηκώθηκαν, ευχαρίστησαν και εξήλθε ο Χριστός μας.

Στη Γεθσημανή, για να προσευχηθεί, και έγινε στη συνέχεια η προδοσία εκ μέρους του Ιούδα. Δεν εννοείται ο Χριστός να είναι στην Εκκλησία, η Θεοτόκος στην Εκκλησία, οι Άγιοι στην Εκκλησία, οι Άγγελοι στην Εκκλησία, οι πάντες στην Εκκλησία, και ο άνθρωπος να θέλει... Πού πάει; Αν υπάρχει μια εύλογος αιτία, να πάει στην ευχή του Θεού. Και η Εκκλησία θα θέλει, κοντά στις ευχές της, να σε ευλογεί. Όμως, εφόσον δεν υπάρχει εύλογος αιτία, γιατί αυτή η κακή συνήθεια, γιατί αυτή η άγνοια, για ποιο λόγο; Πρέπει να γίνονται τα αδύνατα δυνατά, ο άνθρωπος να μένει μέχρι τέλους, να ευχαριστήσει και τότε να φύγει. Να ακούσει το «Δι' ευχών», να αποσυρθούν τα αγαθά πνεύματα...

Τα οποία ήσαν παρόντα και μας αγίαζαν, και τότε να πας στην ευχή του Θεού. Όπως ο άνθρωπος... Αμαρτωλός και είμαι υπεύθυνος. Αν δεν είναι στο πρώτο «Ευλογητός ο Θεός» στην εκκλησία, που βάζει ο ιερεύς το πρωί, έτσι εξίσου είναι αμαρτωλός και υπεύθυνος, εφόσον δεν φεύγει και με το «Δι' ευχών» από την εκκλησία. Υπάρχουν άνθρωποι που έχουν την καλή συνήθεια, έχουν συνηθίσει πλέον, το έχουν καταλάβει, οι οποίοι πρώτοι πάνε και τελευταίοι φεύγουν.

Αυτοί που παραπονούνται ότι δήθεν είναι μεγάλη ακολουθία κλπ., κλπ., είναι εκείνοι που έρχονται μετά το Ευαγγέλιο, στο «Πιστεύω». Αυτοί βιάζονται να φύγουν και γρηγορότερα. Οι άλλοι, οι οποίοι πηγαίνουν από πρωί στην εκκλησία, φεύγουν και τελευταίοι από την εκκλησία. Είναι ευλογία στον άνθρωπο να παραμένει στον οίκο του Θεού. Εάν πας σε ένα προσφιλές σου σπίτι, θα ήθελες να φύγεις μια ώρα γρηγορότερα; Όσο είναι δυνατόν και σου επιτρέπει ο χρόνος, τον κοιτάς...

Στην παραμονή σου με τα προσφιλή σου πρόσωπα αυτά. Έτσι και ένα αστείο να πεις, δεν ξέρω αν δεν συζητείς άλλα σοβαρά θέματα, σου αρέσει. Και κόπτεσαι πότε να βρεθείς στις αυλές του Κυρίου. Λοιπόν, στις αυλές αυτού του Κυρίου είναι κακό να παραμείνει ένας άνθρωπος; Και δεν παραμένεις παραπέρα από τη στιγμή που θα πρέπει να φύγεις. Πώς θα γίνει; Πας σε γάμο, θα φύγεις; Θα αφήσεις τους νεονύμφους εκεί και θα φύγεις; Ή να περιμένεις να φύγει ο μνηστήρ και ο νυμφίος και η νύμφη, και τότε να φύγεις. Βέβαια, η καλή συμπεριφορά αυτό λέγει. Εδώ δεν χρειάζεται το σαβουάρ βιβρ; Δεν θέλει η καλή συμπεριφορά να υπάρχει στην εκκλησία; Θα πρέπει να υπάρχει. Ας το προσέξουμε λοιπόν κι αυτό, να μην γίνονται ακουσίως τύποι του Ιούδα. Το τελευταίο για τους ανθρώπους οι οποίοι πηγαίνουν στην εκκλησία αλλά δεν ωφελούνται είναι οι άνθρωποι που πηγαίνουν και δεν κοινωνούν, άνευ ευλόγου...

Αιτίας. Η εύλογος αιτία συνίσταται στο εξής: το ότι έχω κανόνα. Εξομολογήθηκα και έχω κανόνα. Μου έχει απαγορεύσει ο πνευματικός να προσέλθω για 40 μέρες, για 2 μήνες, για 1 χρόνο, 5 χρόνια, 10 χρόνια, δεν ξέρω πόσο. Τότε μπορώ να προσέρχομαι στη Θεία Λειτουργία, να λαμβάνω μόνο το αντίδωρον, ευλογία, και να μην κοινωνώ. Στις άλλες όμως περιπτώσεις θα πρέπει να κοινωνώ, διότι προσβάλλω τον αρχιτρίκλινο. Πας σε ένα γάμο, σε ένα τραπέζι, και να μην φας. Ποια είναι η εντύπωση σε αυτούς που θα σε ιδούνε και ποια είναι η εντύπωση σε αυτούς που σε έχουν καλέσει; Γιατί τρεις καμπάνες που χτυπάνε είναι κλήσεις.

Το σήμαντρο που χτυπάει, το τάλαντο, θα σημάνει... Κλήσις να μπεις μέσα στην Κιβωτό, γιατί έξω θα έχει κατακλυσμό και θα πας χαμένος. Και εφόσον μπήκες στην Κιβωτό, πώς δεν τρέφεσαι από την Κιβωτό; Αυτοί που μπήκανε στην Κιβωτό, εάν δεν τρέφονταν από την Κιβωτό, τι θα γινόταν όταν ευρέθηκαν στο Αραράτ; Θα είχαμε απ' έξω νεκρούς και μέσα άλλους νεκρούς. Ο άνθρωπος ο οποίος πηγαίνει στην εκκλησία και δεν κοινωνεί είναι σαν να ήταν στην Κιβωτό και να μην τρώει. Θα είναι πεθαμένος μέσα και όλος θα είναι πεθαμένος έξω. Δεν φοβάται ο σατανάς. Γι' αυτό βλέπετε, μέχρι τη στιγμή που φτάνει προς το κοινωνικό, που θα γίνει συζήτηση για Θεία Κοινωνία, όλα πηγαίνουν καλά. Όταν όμως πάει και πει «Μετά φόβου» κλπ., φεύγουν τα πάντα.

Η μόνη στιγμή την οποία φοβάται ο Σατανάς στην Εκκλησία. Να μην φτάσει ο άνθρωπος στη Θεία Κοινωνία, διότι όταν φτάσει ο άνθρωπος και φάει από τον ευλογημένον Άρτον, θα λάβει χώρα εκείνο που μιλήσαμε μια ολόκληρη ομιλία, το οποίο έλαβε χώρα στους Εμμαούς, στο τραπέζι το βράδυ, όταν ο Χριστός μας εφιλοξενήθη από τον Λουκά και από τον Κλεόπα. Όταν ευλόγησεν ο Χριστός μας τον άρτον και τον εκομμάτιασε και τους τον έδωσε, διηνοίγησαν οι οφθαλμοί αυτών.

Αυτό είναι. Και ο Σατανάς μάς θέλει να είμαστε κουτάβια, συγχωρέστε μου την έκφραση, με κλεισμένα τα μάτια, για να μην βλέπουμε τα τεχνάσματά του, να μας βάζει στο χέρι, να μας εκμεταλλεύεται και να μας κρατάει εκεί. Δύο τινά πολεμάει στην Εκκλησία ο διάβολος, τον Άμβωνα και το Άγιο Ποτήριο. Εφόσον ο Άμβων δεν ομιλεί, τους κρατώ όλους.

Το Άγιο Ποτήριο δεν χρησιμοποιείται, τους κρατώ όλους. Ψάλτε εσείς και πέστε ότι είναι Άγιος ο Θεός. Πείτε και το τερερέ μου. Πείτε και ό,τι θέλετε. Εγώ σας κρατώ.

Έλεγε ένας διάβολος στη Μονή Πετράκη, στην Αθήνα, σε μια αγρυπνία: «Τι μου κρατάς, λέει, αυτό το διαβολοσκοίνι στο χέρι σου;» Ήταν μια κοπέλα η οποία κρατούσε ένα κομποσκοίνι και έλεγε αυτός: «Τι κρατάς, λέει, αυτό το διαβολοσκοίνι στο χέρι σου; Εγώ σε κρατώ, σε κρατώ». Αυτή δεν ήξερε ότι μιλάει γι' αυτήν και αυτή καθόταν στην καρεκλίτσα της, παρακολουθούσε την αγρυπνία και τραβούσε το κομποσκοίνι.

«Σε κρατάω, σε τρία σε κρατάω. Τι το τραβάς αυτό; Δεν περνάει αυτό, δεν πιάνει. Σε κρατάω σε τρία». Οι άλλοι είδαν ότι ομιλεί περί της κοπέλας αυτής και την κοιτάνε. «Σε σένα, λέει, τα λέει». «Σε μένα;» «Σε σένα τα λέει». Γυρίζει.

Λέει: «Σε εσένα, σε τρία σε κρατάω. Αν δεν θα πας, λέει, να πεις τα τρία που δεν έχεις εξομολογηθεί, είμαι εντάξει. Σε κρατάω, μωρή, σε τρία σε κρατάω». Τα πράγματα αγριώσανε. Η καημένη άρχισε να ντρέπεται και είπε: «Ναι». «Μωρή, σου λέει, σε κρατώ. Σε κρατώ. Πόσα τηλέφωνα, μωρή, σου λέει, έχεις κάνει υπεραστικά και τα έχεις πληρώσει αστικά;»