Three Categories of People (Part 2)

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

You will remember that last night we said that, broadly speaking, Christians fall into three categories. The first is the largest. Although they call themselves Christians, they remain far from God and outside the Church, finding various excuses to justify their estrangement and their life outside the Church. We gave many examples of the reasons they use to justify remaining far from the Church.

There is also another category: those who attend Church, but on their own terms. It is not enough for a person simply to do something; he must also do it properly, as God wills. Doing something the way I want achieves nothing. I must do it as the One to whom I am addressing myself desires, and He reminds us in many ways what we ought to do. So if we were to examine this second category—those who come to Church—in relation to the purpose they come there to fulfil, we would find that it does not stand up to scrutiny. First, they come when they please, whenever they please, and at whatever point they please. As we said last night, this is not right. A person cannot come at whatever time he chooses unless he has a valid and justified reason. There are people who genuinely cannot come to Church at the proper time, although they wish to. But if we look among

those who attend Church, we will immediately find many who blaspheme. They blaspheme, yet they come to Church and light a candle. If you ask whether they believe, they will say that they do; indeed, they become indignant if you tell them that their blasphemy shows that they do not. And these are not only men. There are women who blaspheme as well. They curse and consign their children or other people to the devil, and there is even a delusion that someone who tells another person to go to the devil is not blaspheming. That is what is so ugly. That is the evil.

So, I tell you, among the congregation and the worshippers there are blasphemous people. Their prayer does not rise even above the chandelier, because sin stands in its way, and the result is nothing. Attending Church, then, is not enough, and we cannot count such a person among the faithful. There are others who also come to Church but spend the whole week stealing. They cheat with the scales, cheat with their measurements, misuse their bodies, or they have stolen and have never made restitution. They keep what they stole, what they acquired by wrongdoing.

They retain what they acquired unjustly, yet they attend Church and often light very large candles. They are also foremost in supporting charitable causes and are esteemed by others, although God wants none of this, because it comes from injustice. And yet a great class of such people attends Church. In the Old Testament, specifically in the writings of David, we read: “Let not the oil of a sinner anoint my head.” If it were possible, we should never—never—ask such people for money, even for the best of causes, because doing so lulls them to sleep.

Because they have the opportunity to give whatever they give, they imagine that this settles everything else. That is wrong. Keep their money; and even if they offer it of their own accord, we should still say, “Keep it. We do not need it.” God has power, and the Saints have power. They will help us. In this way we may bring such a person to his senses, so that he understands that God does not want what he has done or is doing. We consider it an achievement if we manage to get two drachmas for some cause from a thick-necked gentleman, a miser, or whatever else he may be. That is wrong. It must not be done.

Satan will lull him to sleep. It is as though he had a toothache and the tooth were decayed, requiring extraction or deep treatment, while you merely gave him an aspirin to stop the pain. No, that must not be done. He must remain exposed to the pain, in the hope that he may come to his senses. There are many such people who attend Church and are counted among the worshippers, among the fullness of the Church, although in Christ’s eyes they are not members of the Church. Christ does not regard members who steal as His members, because His own commandment, written through the Holy Spirit, is: “You shall not steal.” He included it in the Ten Commandments. It is a specific commandment, and consequently these people are not active members of the Church. If you look for still others within this second category,

you will find liars, as we discussed the day before yesterday. Many people for whom lying is as commonplace as eating bread and cheese—whether they lie for gain, from habit, or to slander others—are considered members of the Church. They light candles and come to Church, but they have no true relationship with the Church. God wants a person to struggle so that his “Yes” is always “Yes” and his “No,” “No”; anything more than this is from the evil one. And yet, without even examining our tongue or considering how we conducted ourselves throughout the week, we go to Church simply because Sunday has come and we have the good custom of attending. We go without confessing and acknowledging that we used that precious instrument called the tongue

to serve the designs of the evil one rather than those of God. So there are whole sackfuls of such people—mark my words—inside the Church, even though outward appearances suggest the opposite. The outer crust makes them look like saintly people because they attend Church. Others found in this category—people who come and are not outside, far from the Church—are those who do not fast although they are able to. They abolish the fasts and invent a religion of their own. They even justify themselves and mock those who fast, calling them fools and finding passages of Scripture to support their case.

Some say that Christ declared, “What enters a person does no harm; what comes out does harm.” In this way they justify what is in their cooking pot and pamper their stomachs. Properly speaking, these people ought to be excommunicated; there are Canons of ecclesiastical law that excommunicate them, because fasting is a commandment of God Himself. Christ Himself instituted the Wednesday and Friday fasts, as we read in the Apostolic Constitutions, apart from the four hundred other references that exist. We are not speaking about people who cannot or should not fast. We are not speaking about them; they are exempt. We are speaking about those who are able to fast but remain indifferent, abolish fasting, and do not observe even Wednesdays and Fridays.

They do not observe the great fasting seasons either, the forty-day fasts, and yet they attend Church and have issued themselves a certificate declaring that everything is in order. But this certificate of their piety will be accepted nowhere, nor is it of any use. The purpose is not merely to attend Church. The purpose is also to do whatever is commanded by the One who is present in the Church, and the One present in the Church is strict about these matters. He is merciful toward the person who cannot fast, but strict toward the person who can and remains indifferent. I do not know your own condition or whether what I am saying applies to you. Examine it within yourselves.

Even when you have a legitimate right to relax the fast, do not decide the matter by yourselves and tell yourselves, “It does not matter; everything is fine.” No. Receive the blessing of your spiritual father and tell him about it, because this matter carries excommunication; otherwise you are excommunicated. There are Canons of ecclesiastical law that impose this. If you wish, read the sixty-first of the Apostolic Canons. There you will find everything I am telling you now. These things are not my own. They were not placed there arbitrarily; the Church has always held them. It makes no difference how we have chosen to treat them. It also makes no difference if certain people, even officials within the Church, do not fast. I will not answer for them. God will not

ask me to account for what the bishop did, what the priest did, what the chanter did, or what the sacristan did. He will ask me what I did. What did I do? What did you do? What did the two of us do? What did we do? What those others have done, or whatever else they may do, is not your concern. No one appointed you as their judge. You are a servant, and you will give an account. You personally stand answerable, and you will give an individual account. You cannot use another person’s faults to cover your own. Unfortunately, this way of thinking exists, and many say, “The priest eats meat, and he is going to tell me not to?” I remember an incident that I think I told you about one evening. Some people were travelling and stopped at a restaurant to eat. A coach had arrived shortly before them. It was during the Dormition Fast, and the waiter was saying:

“Order whatever you like; we also have food prepared without oil,” so that he could serve those who were fasting. One woman said, “The priest is eating, and I am supposed to fast?” So she did indeed order non-fasting food. When the meal was over, the priest paid and waited, because he had heard her. When she too had paid, he went over and took her by the hand. There were some rocks nearby, with the sea below. He took her and drew her toward him. “What is it, Father?” she asked. “You must follow me.” “Why? Where am I supposed to follow you?” “To the cliff.” “Do you think I am mad, that I would follow you to the cliff?” “You followed me in what I ate, yet you will not follow me to the cliff, where I am going to throw myself down?” She showed some sense then and was frightened by the cliff. But when it came to saying, “The priest is eating, so I…”—do you seriously say such things? Or have we forgotten that one day Christ will bring them all before us?

The priest followed the Old Calendar. His own fasting period had not yet begun, so he was eating with good reason. He was exempt from that fast.

The misconduct of others can never provide an excuse that covers our own faults. In the theology of ordinary people, we say, “Every lamb hangs by its own leg.” Christ will not hold me responsible for other people’s affairs, nor will He absolve me because of other people’s sins. Each person will pay for his own deeds and be judged for his own. Take a clear position. Are you ill? Speak with your spiritual father, and if necessary, eat even on Great Friday. Are you not ill? Then you will fast. Otherwise, you stand excommunicated by Christ. Consequently, a person who attends Church must take seriously the need to be consistent with

what the One in whom he believes commands. That is how I understand it. And yet there is a large category of people who attend Church but treat fasting with utter contempt—as though they had written it on the soles of their shoes, and not even new shoes, but old ones. Holy Scripture, the Ascension, the Resurrection, the Apocalypse, the Apocalypse, the Kingdom of Heaven, the Nativity of the Theotokos, the Second Coming, the Annunciation—read the twenty-sixth chapter of Matthew, where the Mystical Supper took place, just as the Mystical Supper is celebrated now in the Church of the Orthodox.

Judas rose and left before they said the final dismissal, “Through the prayers of our holy fathers,” before they offered the concluding prayer of thanksgiving. And what happened? Satan entered into him. Let us not be deceived. When we rise to leave, we should know that the one stirring us up to go is the so-called other one, the master craftsman of evil. He is the one who draws us out of the Church—not only on Sundays and feast days, but even at Pascha, when he urges us to leave and hurry away to eat. Will we die if we eat the pie an hour later? It is the devil. And David said beforehand about those who leave

the Church, especially those who leave the celebration of the Resurrection, and so forth: “Thus shall the sinners perish before the face of God.” Thus they perish, he says; this is how sinners are lost. “Let God arise, and let His enemies be scattered.” Christ our God has risen, and His enemies have fled. They may be holding Paschal candles, but they leave with those candles still in their hands. The devil drives them away. They are enemies of Christ. By my actions I prove that I do not want to remain for His Resurrection. We are afflicted by terrible ignorance in these matters. We have no understanding at all. But Christ does not compromise. As I told you one evening, even the state does not accept ignorance as an excuse. How, then, could Heaven accept ignorance? We are obliged to learn these things, because we pass through this life only once. We do not pass through it a second time.

There is no going back to make amends. We must learn these things now and put them into practice now. Many people, then, not only arrive late but also leave early. They ask for antidoron—the blessed bread distributed after Liturgy—or they leave without it, departing from the Church without any valid reason. They have not left an elderly father ill at home, nor a sickly child whom they must hurry back to; they have no need to receive the small blessing of the antidoron and leave. If reasons like these exist, no one will stop you. God blesses you. In certain services of many years, the Church even mentions those who have valid reasons—people who could remain only briefly and then had to leave. Christ blesses you. But those who have no such need and go out merely to

They go out merely to satisfy their stomachs, to smoke, or to attend to other things, imagining that they have fulfilled their purpose and that nothing more is required. Christ does not bless such people. They cannot be said to belong to the Church of Christ, even though they come to Church. So, as I was saying, there are many kinds of people who attend Church, yet it is as though they do not attend at all. Another category, which we discussed the day before yesterday, is those who gamble with cards. Do you have the right to gamble away the fruit of your sweat? Do you have the right to gamble away your children’s bread or a sick person’s medicine? Do you have that right? You have no right whatsoever. Yet after doing all this, you are present on Sunday and light your candle. But the Master does not forgive this. You must repent; you must change your life. Take care to preserve the money that God has enabled you to earn through your work and the sweat of your brow.

Can you do whatever you please with it? You have no such right. Some people think, “It belongs to me.” It does not belong to you at all. You are a steward. Just as a steward or cashier cannot take anything from the funds entrusted to him without producing the proper receipt and justification—for when he is brought before the prosecutor, the one who entrusted those things to him will demand an account—so Christ will demand an account from us. He will ask why our abundance did not meet another person’s need and make up for what he lacked. Our surplus must go toward another person’s need. Somewhere, someone is lacking. God has placed enough good things in the world for everyone, not merely for a few. Those who have the means must take responsibility and help bear

the other person’s burden. You must bear whatever you can: another person’s cross, his need, his illness, and so forth. What did I tell you one evening? When a little red bird saw the Cross of Christ and the crown of thorns, it flew up and perched upon Christ’s head. With its little beak, it tried to do whatever it could to help and ease the chafing of the thorns. That is what we too must do, however small we may be. We do not need to become Livanos, Onassis, or Croesus before we can help our fellow human beings. We already can help, but instead we squander our money and the fruit of our labor where we should not. And besides this evil, we create conflict and disorder in our homes, harming our children and our families.

Then there are the blasphemies we hear. Even if we ourselves do not blaspheme while gambling, the others do, and we share in their guilt. If we were not sitting there, perhaps that card game would never take place. If each person simply walked away, Christ would not be blasphemed.

It makes no difference that I do not blaspheme while I am gambling, if the other person does. Nor does it make any difference if I am the one who loses. I have no right to take another person’s money either. On what grounds? Where did I labor for it? Where is the command, “In the sweat of your face you shall eat your bread”? Here there is scheming and theft. Gambling with cards is fraud. How can it be otherwise? Yet there you are with your little candle, lighting it and saying, “I am all right.” “It is Christmas,” you say, “or New Year’s Day,” as though Saint Basil himself were going to gamble with cards.

Have you ever found him doing that, so that you might imitate him? Or Christ? These are errors of our own making. Perhaps you consider me excessively strict and dogmatic. I accept that, but do not forget that when we go above, there is a particular toll-house for gambling, just as there is a toll-house for adultery, fornication, drunkenness, theft, and the rest. Then we shall discuss there how these matters truly stand. And yet this kind of person says, “Look, I go to my Church.” Yes, but you pay no attention to certain things to which you ought to pay attention. There is another large category. You see people coming to Church, but they refuse to have children. “Is Christ going to tell me when to have children? Do I not know for myself?” They light their candle and think this makes them worthy; they even pressure the priest to allow them to receive Holy Communion. The priest gives in, and they receive two or three times a year—not that they want to receive any more often. They might receive more frequently, but apparently they think nothing else is required.

“If the blind leads the blind,” Holy Scripture says, “both will fall into a pit.” There is profound darkness. In our homeland—and I do not know what happens here—eighty percent of couples, perhaps even ninety or ninety-nine percent, do not have children. Family after family has one child, two children, or none at all. And this is not because they lack necessities, but because they want luxuries. Others have enough to feed entire villages, yet they have only one child, and often not even one. The lady has no desire to spoil her figure. The gentleman does not want the burden of sitting beside her and helping during the night when the child becomes a cross to bear. But that is not how things should be. Nevertheless, these people attend Church, demand to receive Holy Communion, and are permitted to do so—many of them when they should not commune, because they are unfaithful to Christ.

There are legitimate reasons concerning the bearing of children, but they can be counted on one hand. As a general rule, people arrange their lives according to their own wishes and then wait to see what happens. They treat having children within Holy Matrimony as optional, something to be decided by their own judgment. Yet God did not give the woman to the man merely for pleasure. When God brought them together—when He acted as the one who led the bride to the bridegroom and brought Eve to Adam—He did not tell them, “Seek pleasure.” He said, “Be fruitful.” He blessed them. Their union was not blessed for fornication or adultery; He blessed them and said, “Be fruitful and multiply, and have dominion over the earth.” If you search the Old Testament, you will find families with thirty, forty, twenty-five, or seventy children.

But we have fashioned our own way and invented new theories. What grieves me—and I say this with pain—is that we believe we are in good standing and that God somehow owes us, rather than we owing Him. When we do what is right, we imagine that we have placed God under an obligation, instead of recognizing that it is our duty. It is everyone’s duty to do what is right. And look at what people have now made into their “children” in Greece.

Private cars have become their children; televisions have become their children; parquet floors and all kinds of other possessions have become their children. Children have been replaced. Every material possession comes before children. Before long, only little old people will be left down there, the result of what is now being done. When a person has only one child, besides all the other harm we shall suffer as a people and as a nation, consider our position beside the Turks, whose numbers are multiplying rapidly.

Consider also the other peoples who do not avoid having children. And you have seen how matters stood from the beginning. David could have sent Bathsheba to a doctor to dispose of the child and then remained at ease. He would not have needed to kill her husband to conceal his shame. But would that not have been cold-blooded murder? If children and unborn infants could cry out, every mother and every doctor involved would go mad from hearing them.

They would cry, “Why, cruel mother, are you killing me? Where are you? What have I done to you? How have I harmed you? Have you even seen me? Who might I become? Perhaps a scientist, an inventor, or a Saint. By what right do you kill me? For the sake of a piece of bread—bread eaten by mice, dogs, and birds that do not labor—will you destroy me, when Christ died for me as He died for you?” Will this leave us untouched? There are many beautiful and profound thoughts here, if only we were willing to pay attention to them. But we do not.

You see someone take the one or two children he already has and show no concern for any others, yet he still comes to Church. Let him ask Christ how Christ bore His Cross, and how he himself is to bear Christ. Let him ask that, and when we meet again, we shall speak of it. We have this same Christ here in Munich and the Rhineland, if only we will receive Him, humble ourselves, and ask Him for His strength, so that we may bear this cross. Continuing with these thoughts, there are other people who come to Church but receive nothing from the Church. These include people who will not even say good morning to one another—and there are many such people. A person must not enter the Church

without being at peace. Two kinds of peace are needed: earthly peace and heavenly peace. A person stands at a meeting point, with God above him and his neighbor before him. When the Church opens the curtain and the deacon raises the veil, he calls the people and says, “In peace let us pray to the Lord.” Then, immediately in the second petition, he says, “For the peace from above, let us pray to the Lord.” Yet for many people neither of these kinds of peace exists. And when there is no such peace with our fellow human beings and

with God, today’s prayer cannot take flight, reach its destination, come to rest, and return bearing a blessing upon us—that is, it cannot bring down divine grace upon us, as the Church expresses it so beautifully. Whenever there is a pause in the service, after the people have spoken and the priest is about to begin again, he starts with these words: “Again and again, in peace let us pray to the Lord.” From beginning to end, it is as though he were saying, “My good people, we are about to pray once more. In peace let us pray to the Lord.” Where there is no peace, prayer is not accepted. Yet we dress in our finest clothes and examine ourselves from front and back in the mirror to make sure that not a single hair is out of place.

We come and light a great candle, perhaps as tall as we are, while bitterness remains within us—bitterness toward our fellow human beings, our relatives, those closest to us, or other people in general. Our relationships are not good. God has spoken clearly, and it is written in the Law of the Gospel. Read chapters five, six, and seven of Matthew, where the Law of the Gospel is set forth. There you will find Him saying: When you are going to Church with your gift and remember there that someone has something against you—not that you have something against him, but that he has something against you—stop. Do not go inside. “But he is the one who has something against me!” Do not go inside. Leave your gift outside, He says.

Leave your offering, your kollyva, your candle, your sacramental wine, or your coin, and go find him. Go and find him. Settle the matter, be reconciled, and then return to offer your gift. Otherwise, it is not accepted. But when the Saturday of Souls comes, everyone brings kollyva to Church for the departed—whether they are at peace with God or not, and whether they are at peace with their neighbor or not. It is all for nothing. It is not accepted, because it comes from sinful hands, and “God does not hear sinners; but if anyone is a worshiper of God and does His will, He hears him.” If you remember, that is what the man who had formerly been blind said to the Jews in his defense. So this peace, this love, and this forgiveness are absent. For a Christian who lacks the strength to forget another person’s wrongdoing and forgive

the other person’s wrongdoing has not yet advanced spiritually. His Christianity is superficial and watered down. I do not ask you to love only the person who loves you, but the one who hates you. Christ said, “If you love those who love you, what grace is there for you?” I want you to love your enemy—the person you learn is accusing you, the person you see plotting against you. Place that person first, because he is in danger, and you must love him, for he is in danger of being lost. “My Christ, do not let him be lost because of me. Let me be diminished; do not hold these things against him.” We Christians have someone who leads the way for us. Who is he? The Protomartyr Stephen. Some people say, “But is that easy? Do you know what he has done to me? Do you know what comes out of that tongue? Do you know what they are plotting?” And so forth.

Do I know? I may not know, but I do know that Christ told us to forgive. That I know, because He Himself was the first to forgive. From upon His Cross, He found the opportunity to say to God the Father, “Father, do not hold this sin against them, for they know not what they do.” These people do not know what they are doing. If they truly knew, they would not do it. In the eyes of the Father, Christ found an excuse for them. People immediately say, “Well, He was Christ. Am I Christ?” No, you are not Christ. Agreed; then let us go further. Let us turn to the Protomartyr Stephen, whom we just mentioned. When they were stoning the Protomartyr Stephen, what did he say? He said, “Lord, do not hold this sin against them.” Do not record it against them.

Sometimes we say, “I bear him no malice. I am not taking him to court or persecuting him. I have left him to God.” Do you know what that means? It is a grave sin. You must not even leave him to God in that sense. When you say, “I have left him to God,” what you really mean is this: “I cannot put out his eye myself, because I am weak. He has influence and money, and he would crush me. So I am leaving him to God, so that God may put out his eye.” No. You must say, “Lord, he did nothing. I did it.” That is Christianity. Stephen said, “Do not count against them the sin of these people who are stoning me for the sake of Your name.” Was Stephen Christ? He was a human being. He was a deacon.

He served at tables, you know, providing food for widows and orphans. He was a human being like us. So forgiveness is possible. Yet we go to Church carrying all our poison within us. And we do not merely go to receive a little antidoron, the blessed bread after Liturgy, and say, “Thank you.” People go and receive Holy Communion on the great feasts without first making peace with one another. Without making peace! Where are you going? Before whom are you presenting yourself? Before the great Peacemaker, who died upon the Cross and shed His blood to reconcile man with God. Yet you go before Him with your bitterness and poison, saying, “I will pursue him to the ends of the earth; I will hate him to my grave,” and so on—and then you open your mouth to receive Holy Communion.

What will you receive within yourself? Do you think you can mock Christ? Do you? This is why, Paul says in the eleventh chapter of First Corinthians, “many die.” This is why many die. This is why there are cancers and so many incurable afflictions and other illnesses that man cannot overcome: because we receive Holy Communion unworthily. That is why he says, “Let each man examine himself, and so let him eat of the bread and drink of the cup.” And then there is this matter of people refusing even to say good morning to one another, pursuing endless lawsuits, and so on and so forth, without making the slightest effort toward peace. Often the interests at stake are so small that the legal costs are many times greater, yet they keep pursuing the other person simply to ruin him. How easily they could say, “What are you taking from me? Ten?”

“Take the ten and leave me in peace.” Christ has told you, “If someone takes your coat, give him your jacket as well. If he takes your jacket, give him your shirt too.” Then walk away. This is why the people have coined the saying, “A bad settlement is better than a good lawsuit.” There is wisdom in that saying. A bad settlement, in which you paid and suffered a loss, is better than a lawsuit, because the lawsuit will leave you with enmity. You may win the case, but you will no longer exchange even a good morning with the other person. It is better to suffer materially, or only seemingly, and to let go of your pride as well, than to lose the peace you need in order to stand before Christ in the evening or before the Church on Sunday and say, “My God, have mercy on me also, a sinful man.”

But many people, including the kind I am speaking about now, take no notice of this. You see such a person coming into Church with the burden of malice strapped to his back like a pack saddle. He does not see it, and we do not see it, but Christ sees it. That person’s prayer is not accepted. His offerings are not accepted. His memorial services and Divine Liturgies are not accepted, because he must first be reconciled with God and with other people. Reconciliation with God comes through Holy Confession. When a man sins, he places a curtain between himself and Christ, like the veil in Solomon’s Temple. When Christ was crucified, He tore that veil open, and it became what is now called the Beautiful Gate, through which people pass into the Kingdom of Heaven.

When a person sins, therefore, he breaks communion with God. It is as though his telephone bill has not been paid: even if he tries to call the house next door, he cannot get through, because the exchange connecting them has not been paid and the line has been cut off. The same thing happens in our relationship with God. We may pray, offer incense to Him, or throw ourselves upon the ground—none of it avails. Remove the sin that stands between you and God. Repent and confess, so that the sin may be taken away; then come here, even without lighting a candle. I need nothing from you. What concerns me is that you remove the sin from between you and God. Since we bear such malice toward our fellow human beings and such hostility toward God—for that is what it is, whatever we may call it—sin stands before us as enmity. Whether the sin is carnal, driven by self-interest, born of pride, or anything else, we make ourselves enemies of God. We disregard Him, and so we cut ourselves off from Him. When there is someone we do not wish to see

before us, we raise a barrier, a wall, so that we cannot see him and he cannot see us. In exactly the same way, sin rises as a wall before every person, whether or not we are able to understand it. We may build that wall with our tongue, with our hand, with our flesh, or through blasphemy. I do not know in what way each of us erects it. Therefore, those who do not have good relations with their fellow human beings or with God weary themselves in vain by coming to Church. Continuing along this line of thought, there are other people who think they are Christians, yet may also belong to other groups—to unlawful organizations or even to other religions—for reasons of self-interest, pride, and so forth. But Christ chooses those who are entirely His own.

As the saying goes, two feet cannot fit into one shoe, nor two heads into one hat. “Either God or mammon.” Yet without examining the matter, and for worldly reasons, self-interest, and so forth, some people belong not only to the Church but also to outside movements that are worldly, satanic, and the like. We must be careful. Christ is jealous for His people; He wants them to belong entirely to Him, just as a bridegroom wants his bride to be completely dedicated, devoted, and given to him, and as the bride wants her bridegroom to be entirely hers and cannot share him with another. So it is with Christ. Christ is called jealous not out of malice, but for the sake of the person himself.

There are people who come to Church but do not pray. Why, then, have they come? Ask them why they came. They come to Church and do not pray. In the three hours they remain there, they do not say even one “Lord have mercy.” They do not bring before Christ any of their concerns—personal, family, social, or ecclesiastical. They do not say, “My Christ, now that we are all here today, I beg You, forgive me and illumine me. Illumine those who hold authority and stand at the head of the people. Guard them, because they are in danger. Open the eyes of those who cannot see. Reunite, I beg You, the married couples whose homes have been broken apart. Bring back the parents who abandoned their children.

Bring back, I beg You, the mothers who abandoned their families and went away. Protect the young.” Who will say such things? Who truly prays when he goes to Church? “I went and lit my candle,” he says. Really? And by doing that, have I placed God under an obligation? “Now You must put everything right for me, eh?” It is sheer foolishness.

A person should go to Church, if possible, early in the morning, before the priest begins the Proskomide. He should submit his name while the priest is preparing the offerings, so that the priest may commemorate his parents, his family, those who have left no one behind to remember them, the young, the clergy, monastics, the government, and everyone. He should pray for mercy and receive mercy himself, becoming a living member of the Church. Why do you go to Church? To show off your suit? Why would you go if not to pray? The Church is a house of prayer. Does David not say, “In the churches, bless God”? Yet people do not pray at all. Even if a small proportion—five percent—pray, that is hardly anything. It amounts to nothing.

For the most part, this happens through ignorance rather than malice. A person makes the effort to come, but he makes no inner struggle. Many times the priest says, “Through the prayers of our holy fathers,” and only then do they wake up. Their thoughts had been wandering. They were physically present in their suits, but in their minds they were traveling back to their homeland, back home, or thinking about where they would go that afternoon. They made no effort to gather the nous, the spiritual intellect, and hold it there so that it might speak with God. Yet this is a unique opportunity, when God Himself descends and changes the Holy Gifts. Still, this kind of participation is absent. When will such a person be corrected? When will he become a living member of the Church? At present he is merely something superfluous. He comes, gives his coin, and so forth—but when will he begin? He never wants to struggle and make a beginning himself. I will tell you of another sorrowful category of people who attend Church.

They attend the Mysteries, funerals, and memorial services, supposedly to pray. Yet some of them, with the help of the devil, have practiced sorcery against others. Do you know how many people are bound by what is called black magic? A great many. People suffer because of these servants of Satan, and yet those very people have the audacity to attend Church. People who have destroyed families and ruined lives still come to Church. You may say that the victims also bear some responsibility, because they never wished to live close to Christ, where neither sorcery nor anything else could touch them. The only people whom sorcery cannot touch are Christians—not Christians merely on their identity cards, but Christians who confess and receive Holy Communion.

No one can touch them. Even if all the sorcerers in the world and all the malice of Satan were to come against such a person, they could do nothing. Satan would approach only so far and then depart. If you wish, read the Life of Saint Justina and Saint Cyprian, and see what happened there. Even with all the legions commanded by the chief of demons present, he could not take hold of that young woman, because she had a living relationship with Christ. When you are united with Christ, Satan cannot approach. Sorcery affects insipid, halfhearted Christians—those who make the sign of the Cross from afar, while still clinging to their comfortable life, the flesh, fashion, and so forth. They deceive themselves. The devil will seize such people; sorcery and every other evil will affect them. But none of these things can touch true Christians.

This is the sorrowful thing: people use Satan’s help to take revenge upon the weaknesses of others. Those others may also bear responsibility, but the people who employ sorcery will pay for what they have done—and yet you see them attending Church. I do not have time to tell you about a shocking incident that took place out in Fyli, near Athens, which would show you what sorcery means, what Christ means, what the Church means, and what the blessing of water means in the Orthodox Church. So, as I was saying, there is also a proportion of such people. You see them holding their candles, even though they have committed their dark deeds. They have harmed this woman and that man through sorcery. Then there are also people who go to Church but remain without Holy Confession.

They remain like this for years—twenty years, thirty years, fifty years. And where are you going? To Church? What are you going there to do? To chant?

Do you understand that your sins, as I said earlier, hinder you? Neither your prayer, your candle, nor your kollyva—nothing you offer is accepted. Sin is a dividing line, and you yourself have placed it in front of you. How, then, can you go to Church? I remember once being on Oinousses, near Chios, where I was giving talks. There was a church warden there named Frangos, known as Old Frangos, who had served at the candle stand for fifty-five years. For fifty-five years Old Frangos had stood there. Yet he had never once confessed in his life, nor had he ever received Holy Communion. The people regarded him as a saint because he served on the church committee.

He was always there at the Church. Frangos was regarded as a pillar of the Church, yet he had no real relationship with the Church. He thought that he had placed Christ under an obligation to him. For fifty-five years the good God endured this and waited. I happened to be there and was giving talks. There was a Maritime Secondary School on Oinousses, funded by a local family, and they asked me to speak there. The school’s church was dedicated to the Three Holy Hierarchs and belonged to the main Church of Saint Nicholas in the town. As the church warden, Frangos came and took his place at the candle stand. During the three days I stayed there, I spoke at Saint Nicholas, and he heard what he heard.

An inner struggle began within him. He realized that until then he had done nothing. It was the feast of the Three Holy Hierarchs, and the Divine Liturgy and talk for the school were held that day. It seems his conscience finally reproached him. I remember that around midday a town crier went through the village with a loudspeaker, calling for the priest who had accompanied me. Old Frangos wanted him so that he could make his confession, and after fifty-five years he finally confessed. He could no longer bear the reproach within him. Two days later he died. He received Holy Communion and then died. Do not think such things are strange. Another vivid and deeply moving case I remember is this.

It happened at the Church of the Most Holy Theotokos in Chaidari, Athens. The church warden had served there for forty years, yet he had neither confessed nor received Holy Communion. I spoke there seven times. After the seventh talk, he frantically sought a spiritual father, confessed, and received Holy Communion. Ten days later he died. I will tell you of another astonishing case. I used to speak at the leprosy hospital in Agia Varvara before its gates were opened to visitors. Today the gates are open, and you can enter without danger. In those days there was danger, yet I still went and spoke there. It was during Great Lent, and I would go in the afternoons for the Salutations to the Theotokos and give talks.

The talks were held in the Church of the Holy Unmercenaries inside the leprosy hospital. One of the church wardens, an agronomist from Corfu, had lived there with leprosy for thirty-seven years. He was considered indispensable; he kept the Church running. Yet he had never received Holy Communion and had never made his confession. After hearing those talks, he confessed. Then, when the medicine that could make the patients test negative was discovered, he was the first to test negative and return to his homeland. What was especially striking was that God showed him mercy after his metanoia, his repentance, and Holy Confession. These are cases I have witnessed personally: people who were physically inside the Church.

People burdened with cartloads of sins, pride, and all the rest are regular churchgoers. But they will not also be citizens of God’s commonwealth unless they make good use of the opportunity given to them. Many people come to Church without ever going to confession, but they cannot be counted among the faithful. And finally, there are those who go to Church but do not receive Holy Communion. Then why do you go to Church? The central purpose of the Church’s worship is Holy Communion. The Divine Liturgy is celebrated so that the living—and on behalf of the departed—may partake. If no one receives, what is the purpose of your going? It is another matter if you are under a canon, a rule of prayer that keeps you from receiving. But if you have sins and refuse to give them up so that you may come and receive Holy Communion, that is your own fault.

Pay close attention to this. Here, then, is a second category of people who attend Church but might as well not be attending at all. There remains a third category: those who attend Church and do so rightly. But I cannot say anything about them now, because there is no time. We shall leave that subject until I return in a few days from Toronto—I leave tomorrow—and then we shall continue.

Χθες το βράδυ θα ενθυμείσθε ότι μιλήσαμε ότι γενικά στους ανθρώπους, στους χριστιανούς, υπάρχουν τρεις κατηγορίες. Η μία κατηγορία είναι η μεγαλύτερη, η οποία, παρότι λέγεται χριστιανική κατηγορία, μένει μακριά από τον Θεό, έξω από την Εκκλησία, και βρίσκει ορισμένες δικαιολογίες για να δικαιολογεί την απομάκρυνσή της, τη ζωή της έξω από την Εκκλησία, και φέραμε πολλά παραδείγματα γύρω από τα αίτια, όπως θα λέγαμε, αυτών να δικαιολογήσουν τη θέση τους μακριά από την Εκκλησία.

Υπάρχει... και μία άλλη κατηγορία, η οποία είναι αυτή που εκκλησιάζεται, αλλά με τον τρόπο της. Δεν είναι αρκετό ο άνθρωπος να κάνει κάτι, αλλά να το κάνει και σωστά, όπως το θέλει ο Θεός. Γιατί να κάνω κάτι όπως το θέλω εγώ, αυτό δεν βγάζει τίποτα. Οπότε είναι να κάνω κάτι όπως το θέλει εκείνος προς τον οποίον αποτείνομαι, και αυτός έχει πολλές περιπτώσεις που μας υπενθυμίζει το τι πρέπει να κάνουμε. Γι' αυτό, εάν θα ήθελε κανείς αυτή τη δεύτερη κατηγορία, η οποία έρχεται στην Εκκλησία, να την εξετάσει εν σχέσει, όπως θα λέγαμε, με τον προορισμό τον οποίον έρχεται να επιτελέσει στην Εκκλησία, θα βρίσκαμε ότι δεν αντέχει. Πρώτον, έρχεται όταν θέλει και όποτε θέλει και σε όποια στιγμή θέλει, πράγμα το οποίο δεν είναι σωστό, όπως είπαμε χθες το βράδυ. Δεν μπορεί ο άνθρωπος να έρχεται ό,τι ώρα θέλει, εάν δεν έχει λόγους ευλόγους, να είναι δηλαδή δικαιολογημένοι, γιατί υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι έχουν δικαιολογημένη αιτία και δεν μπορούν να προσέλθουν στην Εκκλησία, παρότι το θέλουν, όταν πρέπει. Αν θα αναζητήσουμε μέσα

σ' αυτούς οι οποίοι εκκλησιάζονται, θα βρούμε αμέσως αμέσως ανθρώπους πολλούς που βλαστημούν. Βλαστημούν και έρχονται στην Εκκλησία, ανάβουνε κερί· αν τους ρωτήσεις αν πιστεύουν, θα σου πουν ότι πιστεύουν και κόπτονται μάλιστα αν τους πεις ότι δεν πιστεύουν διότι βλαστημούν. Και αυτοί δεν είναι μόνο άντρες, είναι και γυναίκες, οι οποίες και αυτές βλαστημούν. Καταρώνται, στέλνουν στον διάβολο τα παιδιά τους ή άλλους κλπ., και υπάρχει μάλιστα η πλάνη ότι ένας που στέλνει στον διάβολο τον άλλον δεν βλαστημεί. Αυτό είναι το άσχημο. Αυτό είναι το κακό.

Λοιπόν, λέγω, μέσα στο ακροατήριο, μέσα στους προσκυνητάς, άνθρωποι βλάσφημοι. Αυτών η προσευχή δεν περνάει επάνω από τον πολυέλαιο, διότι η αμαρτία παρεμβάλλεται και τα αποτελέσματα είναι μηδέν. Δεν είναι λοιπόν αρκετό το να εκκλησιάζεται και δεν μπορούμε να τον λάβουμε υπόψη, να τον συναριθμήσουμε αυτόν τον άνθρωπο μεταξύ των πιστών. Είναι άλλοι επίσης οι οποίοι έρχονται και αυτοί στην Εκκλησία, αλλά όλη την εβδομάδα κλέπτουν. Κλέπτουν με το ζύγι, κλέπτουν με το μέτρο, κλέπτουν με το σώμα ή έχουν κλέψει και δεν έχουν τακτοποιήσει. Διατηρούν τα κλεμμένα, τα κακώς κτηθέντα.

Αδίκως αποκτηθέντα τα διατηρούν και εκκλησιάζονται και ανάβουν και μεγάλα κεριά πολλές φορές και είναι και πρώτοι σε αγαθοεργούς σκοπούς και εκτιμούνται και από τους άλλους, αδιαφόρως αν αυτά ο Θεός δεν τα θέλει, διότι προέρχονται από αδικίες. Και εν τούτοις υπάρχει μια μεγάλη τάξη ανθρώπων η οποία εκκλησιάζεται. Υπάρχει στην Παλαιά Διαθήκη, συγκεκριμένως στα κείμενα του Δαβίδ, το εξής: «Έλαιον αμαρτωλού μη λιπανάτω την κεφαλήν μου». Αν ήταν δυνατόν, ποτέ μας, μα ποτέ μας, να μην ζητούσαμε χρήματα για τον αγαθότερο σκοπό από τους ανθρώπους αυτούς, διότι οι άνθρωποι αυτοί αποκοιμίζονται.

Με την ευκαιρία που μπορούν να δώσουν ό,τι δίδουν, τακτοποιούν τα υπόλοιπα. Είναι λάθος. Κρατήστε τα, και αν τα προσφέρουν μόνοι τους, και πάλι πρέπει: «Κρατήστε τα εσείς. Δεν μας χρειάζονται». Ο Θεός έχει τη δύναμη, οι Άγιοι έχουν τη δύναμη. Θα μας βοηθήσουν, διότι κατ' αυτήν την έννοια μπορούμε να τον φέρουμε στον εαυτό του, να καταλάβει ότι αυτό που έχει κάνει ή αυτό που κάνει δεν το θέλει ο Θεός. Εμείς το θεωρούμε κατόρθωμα να φέρουμε έναν κύριο τράχυλον, έναν άνθρωπο τσιγκούνη, ένα ξέρω εγώ τι, να του πάρουμε δυο δραχμές για κάποιο σκοπό. Είναι λάθος. Δεν πρέπει να γίνεται.

Ο σατανάς θα τον αποκοιμίσει. Είναι σαν να έχει πονόδοντο, να είναι χαλασμένο το δόντι του και να θέλει βγάλσιμο ή θεραπεία εκ βάθους, και εσύ να του δίνεις ασπιρίνη να πάψει να πονάει. Όχι, δεν πρέπει να γίνεται αυτό. Πρέπει να μένει εκτεθειμένος, μήπως συνέλθει. Και υπάρχουν πολλοί τέτοιοι οι οποίοι εκκλησιάζονται και συναριθμούνται μεταξύ των εκκλησιαζομένων, μεταξύ του πληρώματος της Εκκλησίας, εφόσον για τον Χριστό δεν είναι μέλη της Εκκλησίας. Ο Χριστός μέλη Του που κλέβουν δεν τα θεωρεί μέλη Του, διότι είναι εντολή δικιά Του, γραμμένη δια Πνεύματος Αγίου: «ου κλέψεις». Το έχει συμπεριλάβει μέσα στον δεκάλογο, είναι εντολή ειδική και, κατά συνέπεια, οι άνθρωποι αυτοί δεν είναι ενεργά μέλη της Εκκλησίας. Εάν αναζητήσεις και άλλους μέσα σε αυτή τη δεύτερη κατηγορία,

θα βρεις τους ψεύτες, πράγμα που μιλήσαμε προχτές. Πολλοί άνθρωποι που το έχουν ψωμοτύρι το ψέμα, είτε για συμφέρον είτε από συνήθεια είτε για να συκοφαντήσουνε, είναι μέλη της Εκκλησίας. Ανάβουνε κεριά, έρχονται στην Εκκλησία, δεν έχουν καμιά σχέση με την Εκκλησία. Ο Θεός θέλει τον άνθρωπο να αγωνίζεται και να είναι πάντοτε το «ναι ναι» και το «ου ου»· το εκ περισσού εκ του πονηρού εστί. Και εν τούτοις, χωρίς να ελέγξουμε καν τη γλώσσα μας, το πώς πολιτευθήκαμε όλη τη βδομάδα, διότι είναι Κυριακή και έχουμε το καλό συνήθειο να πηγαίνουμε στην Εκκλησία, πηγαίνουμε στην Εκκλησία χωρίς να εξομολογηθούμε και να αναγνωρίσουμε ότι χρησιμοποιήσαμε το πολύτιμο αυτό όργανο που λέγεται γλώσσα

για να εξυπηρετήσουμε σχέδια του πονηρού και όχι του Θεού. Υπάρχουν λοιπόν τσουβάλια, τονίστε το, μέσα στην Εκκλησία, παρότι η επιφάνεια δείχνει το αντίθετο· απ' έξω η κρούστα δείχνει ότι πρόκειται περί αγίων ανθρώπων, εφόσον εκκλησιάζονται. Άλλοι άνθρωποι που μπορούν να βρεθούν μέσα σε αυτή την κατηγορία, που προσέρχονται, που δεν είναι έξω, μακριά από την Εκκλησία, είναι αυτοί οι οποίοι δεν νηστεύουν, παρότι μπορούν να νηστεύσουν. Καταργούν τις νηστείες και έχουν θρησκεία δικιά τους. Δικαιολογούν μάλιστα και ειρωνεύονται τους άλλους που νηστεύουν. Τους λένε κουτούς, βρίσκουνε μάλιστα και γραφικά εδάφια.

Λένε ορισμένοι ότι ο Χριστός είπε: «Τα εισερχόμενα δεν βλάπτουν, τα εξερχόμενα βλάπτουν», και δικαιολογούν τη χύτρα τους και περιποιούνται την κοιλία τους. Οι άνθρωποι αυτοί κανονικά πρέπει να αφορισθούν· υπάρχουν κανόνες που τους αφορίζουν, διότι είναι εντολή αυτού του Θεού. Ο ίδιος ο Χριστός έχει νομοθετήσει τη νηστεία της Τετάρτης και της Παρασκευής, όπως διαβάζουμε στις Διαταγές των Αποστόλων, εκτός των άλλων τετρακοσίων που υπάρχουν. Δεν μιλούμε για τους ανθρώπους οι οποίοι δεν μπορούν ή δεν πρέπει να νηστεύσουν. Δεν μιλούμε γι' αυτούς. Αυτοί είναι απηλλαγμένοι. Όμως μιλούμε γι' αυτούς που μπορούν και αδιαφορούν και καταργούν τη νηστεία και ούτε τις Τετάρτες και Παρασκευές δεν φυλάττουν.

Ούτε τις μεγάλες εορτές, τις Τεσσαρακοστές, φυλάττουν, και εν τούτοις εκκλησιάζονται και έχουν δώσει στον εαυτό τους πιστοποιητικό ότι είναι εντάξει. Αλλά αυτό το πιστοποιητικό της ευσεβείας των δεν μπορεί να περάσει πουθενά, ούτε χρειάζεται πουθενά. Σκοπός δεν είναι απλώς να εκκλησιαστώ. Σκοπός είναι να κάνω και ό,τι λέγει Αυτός που υπάρχει στην Εκκλησία, και Αυτός που υπάρχει στην Εκκλησία είναι αυστηρός σε αυτά τα πράγματα. Είναι επιεικής σ' αυτόν που δεν μπορεί, αλλά είναι αυστηρός σ' αυτόν που μπορεί και αδιαφορεί. Δεν ξέρω σε ποια κατάσταση βρίσκεστε και αν αυτό που μιλώ σας ενδιαφέρει. Συζητήστε το με τον εαυτό σας.

Και όταν έχετε το δικαίωμα να καταλύετε τις νηστείες, και πάλι να μην παίρνετε μόνοι σας τον λόγο και να απαντάτε στον εαυτό σας «δεν πειράζει, όλα εντάξει». Όχι, να παίρνετε από τον πνευματικό σας, να το λέτε, διότι αυτό υπέχει αφορισμό· αφορίζεσθε. Υπάρχουν κανόνες που τα αφορίζουν, διαβάστε, αν θέλετε, τον εξηκοστόν ένα των Αποστολικών Κανόνων. Εκεί θα τα βρείτε όλα αυτά τα οποία σας λέγω τώρα. Δεν είναι δικά μου. Δεν έχουν μπει εκεί έτσι· τα είχε μέσα η Εκκλησία. Αδιαφόρως πώς το έχουμε πάρει εμείς. Αδιαφόρως αν ορισμένοι, ή φυλάσσοντες ακόμη στην Εκκλησία, δεν νηστεύουν. Δεν πρόκειται να πληρώσω εγώ γι' αυτόν. Δεν

πρόκειται να μου ζητήσει λόγο εμένα τι έκανε ο Δεσπότης, τι έκανε ο παπάς, τι έκανε ο ψάλτης, τι έκανε ο νεωκόρος. Θα μου ζητήσει τι έκαμα εγώ. Εγώ, εσύ, οι δυο μας, εμείς τι κάναμε. Τι κάμανε αυτοί και άλλα μπορεί να κάνουνε, αυτό δεν σε ενδιαφέρει. Δεν σε έβαλε κανένας κριτή. Είσαι δούλος, θα δώσεις λόγο. Είσαι υπόδικος μιας καταστάσεως, θα δώσεις λόγο ατομικό. Εσύ δεν πρόκειται να πάρεις τα σφάλματα του άλλου να καλύψεις τα δικά σου. Υπάρχει δυστυχώς αυτή η σκέψη και λένε πολλοί ότι «ο παπάς τρώει, κι εμένα θα πει;». Θυμούμαι μια λεπτομέρεια και σας την είπα, νομίζω, ένα βράδυ, που ταξίδευαν και σταμάτησαν σε ένα κέντρο να φάνε. Είχε σταθεί ένα πούλμαν γρηγορότερα. Ήτανε Δεκαπενταύγουστος και το γκαρσόνι έλεγε:

«Ό,τι θέλετε, και αλάδωτα φαγητά έχουμε», για να εξυπηρετήσει αυτούς οι οποίοι ενήστευαν. Και είπε μία: «Ο παπάς τρώει, κι εγώ θα νηστέψω;». Και πράγματι διέταξε αρτύσιμο. Όταν τελείωσε το φαγητό, πλήρωσε ο παπάς και περίμενε· το άκουσε ο παπάς. Κι όταν πλήρωσε κι αυτή, πάει και την πιάνει από το χέρι. Ήσανε κάτι βραχάκια εκεί και από κάτω ήταν θάλασσα. Την παίρνει, λοιπόν, την τραβάει κοντά του. Λέει: «Τι είναι, πάτερ;» «Να μ' ακολουθήσεις». «Για ποιο λόγο; Πού να σε ακολουθήσω;» «Στον βράχο». «Τρελάθηκα να σε ακολουθήσω στον βράχο;» «Στο φαΐ με ακολούθησες και δεν με ακολουθείς στον βράχο, που πρόκειται να πάω να πέσω;» Ήταν έξυπνη εκεί, σκιάχτηκε από τον βράχο. Το άλλο όμως, «ο παπάς τρώει, εγώ...». Σοβαρά τα λες αυτά τα πράγματα ή ξεχάσαμε ότι μια μέρα θα τα παρουσιάσει ο Χριστός αύριο;

Ο παπάς ήταν παλαιοημερολογίτης, δεν είχε αρχίσει ακόμη η νηστεία η δικιά του και ο παπάς δικαιολογημένα έτρωγε. Ελεύθερος απ' αυτό.

Ουδεμία δικαιολογία ξένων ατασθαλιών υπάρχει εκδοχή να καλύψει δικά μας σφάλματα. Λέμε στη θεολογία του λαού: «Το κάθε αρνάκι κρέμεται από το ποδαράκι του». Δεν θα μου ζητήσει εμένα ευθύνες ο Χριστός για θέματα άλλων, ούτε θα με απαλλάξει για αμαρτίες άλλων. Ο καθένας θα πληρώσει τα δικά του, θα κριθεί για τα δικά του. Πάρετε θέση. Είστε ασθενείς; Συζητήστε με τον πνευματικό σας και φάτε και τη Μεγάλη Παρασκευή. Δεν είστε ασθενείς; Θα νηστέψετε. Διαφορετικά, έχετε αφορισμό από τον Χριστό. Κατά συνέπεια, ο άνθρωπος που εκκλησιάζεται θα πρέπει να λάβει σοβαρώς υπόψη ότι πρέπει να είναι συνεπής με

εκείνα τα οποία λέγει αυτός τον οποίον πιστεύει. Έτσι νομίζω εγώ. Και εν τούτοις υπάρχει μία μεγάλη κατηγορία ανθρώπων που, παρότι εκκλησιάζονται, τη νηστεία την έχουν γράψει στα υποδήματά τους, και όχι σε καινούργια, στα παλιά. Αγία Γραφή, Ανάληψη, Ανάσταση, Αποκάλυψη, Αποκάλυψη, Βασιλεία των Ουρανών, Γέννηση της Θεοτόκου, Δευτέρα Παρουσία, Ευαγγελισμός, Διαβάστε το 26ο κεφάλαιο του Ματθαίου, εκεί που έγινε ο Μυστικός Δείπνος, όπως γίνεται και τώρα ο Μυστικός Δείπνος στην Εκκλησία των Ορθοδόξων.

Ο Ιούδας εσηκώθηκε και έφυγε πριν ειπούν το «Δι' ευχών», πριν κάνουν την ευχαριστήριον απόλυτη προσευχή. Και τι έγινε; Σατανάς εισήλθε εις αυτόν. Μη πλανώμεθα. Όταν ξεσηκωνόμεθα να φύγουμε, να γνωρίζουμε εκείνος ο οποίος μας ξεσηκώνει για να φύγουμε είναι ο λεγόμενος, είναι ο άλλος, ο αρχιμάστορας. Αυτός μας βγάζει από την Εκκλησία. Όχι μόνον κατά Κυριακή και εορτή, αλλά και στο Πάσχα ακόμη, που μας ξεσηκώνει να φύγουμε, να τρέξουμε να φάμε. Μήπως θα πεθάνουμε αν φάμε πίτα μετά από μια ώρα; Είναι ο διάβολος. Και έχει πει εκεί εκ προοιμίου ο Δαβίδ γι' αυτούς που φεύγουν από...

την Εκκλησία και μάλιστα από την Ανάσταση κλπ.: «Ούτως απολούνται οι αμαρτωλοί από προσώπου του Θεού». Ούτως απολούνται, έτσι λέει, χάνονται οι αμαρτωλοί. «Αναστήτω ο Θεός και διασκορπισθήτωσαν οι εχθροί αυτού». Ανέστη ο Χριστός ο Θεός και φύγαν οι εχθροί Του. Ας κρατάνε λαμπάδες και φεύγουν με τις λαμπάδες στο χέρι. Ο διάβολος τους διώκει. Είναι εχθροί του Χριστού. Αποδεικνύω: δεν θέλω να μείνω στην Ανάστασή Του. Μας δέρνει άγνοια στα θέματα αυτά. Δεν έχουμε καμία αντίληψη. Όμως ο Χριστός δεν συμβιβάζεται. Εδώ, όπως σας είπα ένα βράδυ, η πολιτεία δεν δέχεται άγνοια. Πώς είναι δυνατόν ο ουρανός να δεχτεί άγνοια; Έχουμε υποχρέωση να τα μάθουμε, διότι μια φορά θα περάσουμε από εδώ. Δεν περνάμε δεύτερη.

Επανόρθωση, δεν γυρίζουμε πίσω. Πρέπει να τα μάθουμε τώρα και να τα πράξουμε τώρα. Πολύς, λοιπόν, κόσμος, εκτός που έρχεται αργά, φεύγει γρηγορότερα. Ζητάει κατά κάποιον τρόπο αντίδωρο ή φεύγει χωρίς το αντίδωρο και φεύγει από την Εκκλησία χωρίς να έχει λόγους ευλόγους. Δεν άφησε τον γέροντα πατέρα άρρωστο πίσω, δεν άφησε το παιδί το ασθενικό πίσω, να τρέξει, να φύγει, να πάρει μια μικρή ευλογία, το αντίδωρο, και να φύγει. Αν υπάρχουν τέτοιοι λόγοι, δεν σε σταματάει κανένας. Ο Θεός σε ευλογεί και λέει και για τους ευλόγους σε κάποια πολυχρόνια, για τους ανθρώπους που έχουν κάποιο λόγο ή ήρθαν για λίγο και έφυγαν. Σε ευλογεί ο Χριστός. Αλλά οι άνθρωποι που δεν έχουν αυτή την ανάγκη, που βγαίνουν μόνο απλώς να

πάνε να περιποιηθούν την κοιλιά τους, που βγαίνουν απλώς να καπνίσουν ή που βγαίνουν για άλλες ανάγκες και νόμισαν ότι εξετέλεσαν τον προορισμό τους, αυτό ήταν μέχρι εκεί. Αυτούς τους ανθρώπους δεν τους ευλογεί ο Χριστός. Αυτοί οι άνθρωποι δεν μπορεί να λέγονται ότι είναι της Εκκλησίας του Χριστού, έστω και αν έρχονται στην Εκκλησία. Είναι λοιπόν, λέγω, πολλές κατηγορίες ανθρώπων που εκκλησιάζονται, αλλά είναι σαν να μην εκκλησιάζονται. Άλλη κατηγορία για την οποία μιλήσαμε προχτές είναι η χαρτοπαιξία. Έχεις δικαίωμα να παίζεις τον ιδρώτα σου; Έχεις δικαίωμα να παίζεις το ψωμί των παιδιών σου; Έχεις δικαίωμα να παίζεις τα φάρμακα του ασθενούς; Έχεις δικαίωμα; Δεν έχεις κανένα δικαίωμα. Και εν τούτοις, παρότι όλα θα τα κάνεις, Κυριακή είσαι παρών και ανάβεις το κερί σου. Το αφεντικό, όμως, δεν σου το συγχωρεί. Πρέπει να μετανοήσεις, πρέπει να αλλάξεις ζωή. Πρόσεξε να κρατήσεις το χρήμα σου αυτό, το οποίο επέτρεψε με τη δουλειά σου, με τον ιδρώτα σου, να το πάρεις.

Μπορείς να το κάνεις εσύ ό,τι θέλεις; Δεν έχεις δικαίωμα. Νομίζουν ορισμένοι: «Δικά μου είναι». Καθόλου δεν είναι δικά σου. Είσαι διαχειριστής και, όπως ο διαχειριστής, ο ταμίας, δεν μπορεί να δώσει τίποτα από το ταμείο του χωρίς να εισαχθεί η ανάλογος απόδειξις και δικαιολογία, γιατί όταν πάει στον εισαγγελέα θα του ζητήσει λογαριασμό αυτός που του έδωσε να διαχειριστεί αυτά τα πράγματα. Έτσι ακριβώς και ο Χριστός θα ζητήσει από τους ανθρώπους με ποιο δικαίωμα το περίσσευμα των ημών στην ανάγκη του άλλου, στο υστέρημα του άλλου. Το περίσσευμα το δικό μας πρέπει να πάει στο υστέρημα του άλλου. Κάπου λείπει. Ο Θεός θα έχει στον κόσμο τα αγαθά για όλους τους ανθρώπους, δεν θα έχει για μερικούς. Και οι δυνάμενοι πρέπει να αναλάβουν και

να κρατήσουν το βάρος του άλλου. Αυτό που μπορείς, πρέπει να κρατήσεις, και τον σταυρό του άλλου, την ανάγκη του άλλου, την ασθένειά του κλπ. Τι σας είπα ένα βράδυ; Ένα πουλάκι κόκκινο μικρό, όταν είδε τον σταυρό του Χριστού και το ακάνθινο στεφάνι, πήγε και ανέβηκε στο κεφάλι του Χριστού και κάθισε εκεί και κοίταγε με τη μυτούλα του να βοηθήσει αυτό που μπορούσε να βοηθήσει, να Του κάνει ανετότερο το τρίψιμο αυτό. Αυτό, λοιπόν, πρέπει να το κάνουμε εμείς, όσο μικροί κι αν είμεθα. Δεν είναι ανάγκη να γίνουμε Λιβανείς, δεν είναι ανάγκη να γίνουμε Ωνάσηδες, δεν είναι ανάγκη να γίνουμε Κροίσοι για να βοηθήσουμε τον συνάνθρωπό μας. Μπορούμε, αλλά τα σπαταλούμε, τα χρήματά μας, τον ιδρώτα μας, εκεί που δεν πρέπει. Εκτός της άλλης κακίας και δυσαρμονίας που δημιουργούμε μέσα στο σπίτι μας, έναντι των παιδιών μας, έναντι της οικογένειάς μας.

Των βλασφημιών που ακούμε, που, αν δεν βλαστημούμε εμείς εκεί που παίζουμε, βλαστημούν οι άλλοι και είμεθα συνένοχοι, διότι αν δεν καθήμεθα, πιθανόν να μη γινότανε αυτό το χαρτί, εάν ο καθένας έπαιρνε την άκρη του, και δεν θα βλαστημούσε τον Χριστό.

Δεν παίζει κανένα ρόλο αν δεν βλαστημώ εγώ όταν παίζω, εφόσον βλαστημεί ο άλλος. Και δεν παίζει κανένα ρόλο αν χάνω εγώ. Δεν έχω δικαίωμα ούτε του αλλουνού να πάρω τα χρήματα. Από πού κι ως πού; Πού ίδρωσα; Πού «εν ιδρώτι του προσώπου σου φαγεί τον άρτον σου»; Εδώ είναι η κομπίνα, η κλοποδησία. Είναι απάτη το χαρτί. Πώς θα γίνει; Και εντούτοις τον βλέπεις με το κεράκι σου και το ανάβεις και σου λέει: «Εγώ είμαι εντάξει». Χριστούγεννα είναι, λέει, Πρωτοχρονιά είναι, και έτσι θα χαρτοπαίξει ο Άγιος Βασίλειος.

Τον βρήκες πουθενά και θέλεις να τον μιμηθείς; Ο Χριστός; Είναι σφάλματα δικά μας. Ίσως να με θεωρείτε πολύνομο των δογματικών. Δέχομαι αυτό το πράγμα, αλλά μην ξεχνάτε ότι, όταν θα πάμε πάνω, είναι ειδικό τελώνιο της χαρτοπαιξίας. Όπως είναι τελώνιο της μοιχείας, της πορνείας, της μέθης, της κλοπής και λοιπά, είναι και της χαρτοπαιξίας. Και τότε θα συζητήσουμε εκεί πώς έχουν τα θέματα αυτά. Και εντούτοις, λέγω, αυτή η κατηγορία σου λέει: «Να, πάω στην Εκκλησία μου». Ναι, μα εσύ δεν προσέχεις σε ορισμένα πράγματα που έπρεπε να προσέχεις. Άλλη κατηγορία μεγάλη: τη βλέπεις, έρχεται στην Εκκλησία, αλλά παιδιά δεν κάνει. «Θα μου πει εμένα ο Χριστός πότε θα κάνω παιδιά; Δεν ξέρω εγώ;» Το κεράκι, έτσι, σε αξιώνει και εκβιάζει και τον παπά να του επιτρέπει να κοινωνεί. Και ο παπάς ενδίδει και κοινωνεί δύο-τρεις φορές τον χρόνο — μα δεν θέλει και παραπάνω. Μπορεί να κοινωνούσε και παραπάνω, δεν χρειάζεται και τίποτα άλλο.

«Τυφλός αν οδηγεί τυφλόν», λέει η Γραφή, «αμφότεροι εις βόθυνον εμπεσούνται». Πολύ σκοτία. Πατρίδα, τουλάχιστον δεν ξέρω τι γίνεται εδώ, πατρίδα, ογδόντα εκατό των ζευγαριών — αν μη σας πω ενενήντα-ενενήντα εννέα — δεν τεκνοποιούν. Μία οικογένεια, μία οικογένεια, ένα-δύο, ένα-δύο, κανένα. Και όχι διότι έχουν ανάγκη από απαραίτητα· από περιττά. Και άλλοι που έχουν να θρέψουν χωριά ολόκληρα, ένα και ποτέ μισό πολλές φορές, διότι η κυρία δεν έχει καμιά διάθεση να χαλάσει τη σιλουέτα της. Ο κύριος δεν έχει ανάγκη σαν μια να καθίσει δίπλα και να βοηθήσει η κυρία τη νύχτα που έχει σταυρό να γίνει το παιδί. Αλλά τα πράγματα δεν είναι έτσι και εντούτοις εκκλησιάζονται οι άνθρωποι και τούτοι αξιούν να κοινωνούν και κοινωνούν, και πολλοί που δεν θα έπρεπε να κοινωνούν, διότι απιστούν προς τον Χριστό.

Υπάρχουν εύλογες αιτίες επάνω στην τεκνοποιία, αλλά είναι μετρημένες στα δάχτυλα αυτές. Ο γενικός κανών είναι να κάμουν τη ζωή τους και θα ιδούνε. Δεν είναι υποχρεωτικό. Η παιδοποιία με το μυαλό το δικό τους μέσα στον γάμο. Και εντούτοις ο Θεός τη γυναίκα την έδωσε στον άντρα όχι για ηδονισμό. Δεν τους είπε «ηδονίζεσθε» όταν έδωσε τον έναν στον άλλον, όταν ο Θεός έγινε νυμφαγωγός, πήγε την Εύα στον γαμπρό, πήγε την Εύα στον Αδάμ. Τους είπε «αυξάνεσθε»· ευλόγησεν αυτούς, όχι για πορνεία και για μοιχεία η συζυγία, αλλά ευλόγησεν αυτούς και είπε «αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και κατακυριεύσατε τη γη». Αν αναζητήσετε στην Παλαιά Διαθήκη, θα βρείτε τριάντα, σαράντα, είκοσι πέντε, εβδομήντα παιδιά.

Έναν τρόπο δικό μας και θεωρίες καινούργιες κλπ. Και εκείνο που είναι, που με θλίβει και το λέγω αυτό το πράγμα με πόνο, είναι το ότι πιστεύουμε ότι είμαστε εντάξει και ο Θεός μάλλον μας οφείλει παρά Του οφείλουμε. Και αν κάνουμε το σωστό, υποχρεώνουμε τον Θεό δήθεν. Όχι ότι είναι καθήκον μας. Είναι καθήκον του καθενός να το κάνει αυτό. Και φροντίζει να κάνει τα παιδιά τώρα στην Ελλάδα.

Έχουν γίνει ιδιωτικά ΙΧ, έχουν γίνει τηλεοράσεις τα παιδιά, έχουν γίνει παρκέτες τα παιδιά, έχουν γίνει σε ρογό άλλα τα παιδιά, αντικατεστάθηκαν. Όλα τα υλικά αγαθά υπάρχουν πριν παιδιών. Ποράκια θα είναι σε λίγο καιρό κάτω εκεί, τα αυτά που φτιάχνουν μέσα. Όταν ο άνθρωπος κάνει ένα, εκτός της άλλης ζημιάς γενικά που έχουμε να υποστούμε σαν φυλή, σαν κράτος, εν σχέσει δίπλα με τις Τουρκαλάδες, οι οποίοι λεφούστη.

Σε σχέση με τους άλλους λαούς, οι οποίοι δεν αποφεύγουν την τεκνογονία. Και είδατε πώς ήταν εξ αρχής. Μπορούσε ο Δαβίδ να στείλει στον γιατρό να το πετάξει η Βηρσαβεέ και να μένει ήσυχος, να μην αναγκαστεί να σκοτώσει τον άντρα της για να καλύψει την πομπή του. Και εντούτοις δεν υπήρχε φόνος εν ψυχρώ; Γιατί, αν φωνάζαν τα παιδιά, αν φωνάζαν τα έμβρυα, έπρεπε να είναι τρελές όλες οι μανάδες.

Να είναι τρελοί όλοι οι γιατροί, οι οποίοι να λαμβάνουν, να τους πει: «Γιατί, κακούργα μάνα, με σκοτώνεις; Πού είσαι;» «Πού σε πείραξα; Πού σε έβλαψα; Πού με είδες; Ποιος είμαι εγώ; Αν είμαι ένας επιστήμων, αν είμαι ένας εφευρέτης, αν είμαι ένας Άγιος, με ποιο δικαίωμα; Για ένα κομμάτι ψωμί, που τρώνε οι ποντικοί, που τρώνε τα σκυλιά, που τρώνε τα πτηνά που δεν εργάζονται, να είσαι όσο πέθανε για μένα και για εσένα;» Θα μας αφήσει; Υπάρχουν σκέψεις πολύ όμορφες, αν θα θέλαμε εμείς να τα προσέξουμε, αλλά δεν τα προσέχουμε.

Βλέπεις πρώτον και καλύτερον. Παίρνει το ένα, το δύο, αυτά που έχει, τα υπόλοιπα δεν τον ενδιαφέρουν και έρχεται στην Εκκλησία. Ας ρωτήσει τον Χριστό πώς έφερε το Χριστό και πώς έφερε το Χριστό. Ας το ρωτήσει αυτό το πράγμα και, όταν συναντηθούμε, θα λέμε. Εμείς έχουμε αυτόν τον Χριστό στη Μονάχη Ρηνέων, αρκεί να Τον δεχτούμε, να ταπεινωθούμε και να Του δουλειτήσουμε τη δύναμή Του, ώστε να μπορέσουμε να φέρουμε τον σταυρόν αυτόν. Στη σειρά των σκέψεων αυτών υπάρχουν και άλλοι άνθρωποι, οι οποίοι έρχονται στην Εκκλησία αλλά δεν παίρνουν τίποτα από την Εκκλησία. Είναι οι άνθρωποι ακόμη οι οποίοι δεν λένε την καλημέρα, και υπάρχει πολύς κόσμος. Δεν εννοείται στην Εκκλησία να εισέλθει ο άνθρωπος.

Δεν είναι ειρηνευμένος. Χρειάζονται δύο ειρήνες, μία γήινη και μία ουράνια. Ο άνθρωπος είναι σε μία νεκρά γωνία που επάνω του έχει τον Θεό και απέναντι έχει τον πλησίον του. Όταν ανοίξει την αυλαία η Εκκλησία και σηκώσει τη φτερούγα του ο διάκονος, θα καλέσει τους ανθρώπους και θα πει σε αυτούς: «Εν ειρήνη του Κυρίου δεηθώμεν». Και στη δεύτερη αίτησή του αμέσως θα πει: «Υπέρ της άνωθεν ειρήνης του Κυρίου δεηθώμεν». Και εντούτοις για πολύ κόσμο αυτές οι ειρήνες δεν υπάρχουν. Και όταν δεν υπάρχει η ειρήνη αυτή με τον συνάνθρωπο και

με τον Θεόν, η σημερινή προσευχή δεν μπορεί να πετάξει, να φτάσει, να καταπαύσει και να επιστρέψει, να φέρει την ευλογία επάνω μας. Δηλαδή, ή να αντικαταπέμψει τη Θεία Χάριν, όπως λέγει ωραιότατα η Εκκλησία μας. Σε κάθε διακοπή που κάνει η Εκκλησία, που ομιλεί ο λαός και θα αρχίσει ο ιερεύς, θα αρχίσει ως εξής: «Έτι και έτι εν ειρήνη του Κυρίου δεηθώμεν», από την αρχή μέχρι το τέλος. Δηλαδή, κύριοι, θα προσευχηθούμε ακόμη. «Εν ειρήνη του Κυρίου δεηθώμεν». Δεν υπάρχει ειρήνη, προσευχή δεν γίνεται αποδεκτή. Και εντούτοις βάζουμε τα καλά μας, κοιταγόμαστε και μπρος πίσω στον καθρέφτη μήπως καμιά τρίχα έχει φύγει.

Ερχόμαστε, ανάβουμε και το κερί μας το μεγάλο, ίσως σαν το μπόι μας και λοιπά, αλλά και η πικρία, πικρία με τον συνάνθρωπο, με τους δικούς μας, με το στενό μας περιβάλλον ή με άλλους ανθρώπους γενικότερα. Δεν έχουμε αγαθές σχέσεις. Έχει πει σαφώς ο Θεός και είναι γραμμένο, αν ενθυμείστε, στον Ευαγγελικό Νόμο. Για διαβάζετε το 5ο, το 6ο και το 7ο κεφάλαιο του Ματθαίου, που υπάρχει ο Ευαγγελικός Νόμος. Εκεί θα βρείτε σε μια στιγμή να λέει: Όταν πας στην Εκκλησία το δώρο και εκεί μνησθείς ότι κάποιος έχει εναντίον σου — όχι ότι έχεις εσύ εναντίον του, ότι έχει αυτός εναντίον σου — σταμάτα, λέει, μην πας μέσα. «Μα αυτός έχει εναντίον μου». Μην πας μέσα. Άφησε, λέει, το δώρο σου απ' έξω.

Την προσφορά σου, το κόλλυβό σου, το κερί σου, το νάμα σου, τη δραχμή σου και πήγαινε να τον βρεις. Πήγαινε να τον βρεις. Να τα τακτοποιήσετε, να ειρηνεύσετε και τότε να έρθεις να προσφέρεις το δώρο σου. Διαφορετικά δεν λαμβάνεται υπόψη. Εμείς, είναι Ψυχοσάββατο, όλος ο κόσμος, είτε τα έχει καλά με τον Θεό είτε δεν τα 'χει, είτε τα έχει καλά με τον συνάνθρωπό του, κόλλυβα στην Εκκλησία για τους πεθαμένους μας. Τίποτα. Δεν λαμβάνεται υπόψη, διότι είναι από χέρια αμαρτωλά και «αμαρτωλών ο Θεός ουκ ακούει, αλλά εάν τις θεοσεβής η και το θέλημα αυτού ποιεί, τούτου ακούει». Έτσι είπε ο ποτέ τυφλός, αν ενθυμείστε, στους Εβραίους. Έτσι απελογήθη. Δεν υπάρχει λοιπόν αυτή η ειρήνη, αυτή η αγάπη, αυτή η συγχωρητικότητα, διότι ο χριστιανός, ο οποίος δεν έχει τη δύναμη να ξεχάσει την κακία του άλλου, να συγχωρήσει

την κακία του άλλου, δεν έχει προβιβαστεί ακόμα. Είναι της επιφανείας, είναι του γλυκού νερού χριστιανός. Γιατί εγώ σε θέλω να αγαπάς όχι αυτόν που σε αγαπάει, αλλά αυτόν που σε μισεί. Ο Χριστός έχει πει: «Αν αγαπάμε τους αγαπώντας ημάς, ποια η χάρις υμίν;» Εγώ σε θέλω να αγαπήσεις τον εχθρόν σου, αυτόν που μαθαίνεις ότι σε κατηγορεί, αυτόν που βλέπεις ότι σε επιβουλεύεται. Αυτόν να τον βάλεις μπροστά, γιατί αυτός κινδυνεύει και πρέπει να τον αγαπήσεις, διότι θα χαθεί. «Χριστέ μου, ας μη χαθεί για το χατίρι το δικό μου. Ας μειωθώ εγώ, μην του τα καταλογίσεις». Έχουμε επικεφαλής εμείς οι χριστιανοί. Ποιος είναι επικεφαλής; Είναι ο Πρωτομάρτυς Στέφανος. Γιατί λένε ορισμένοι: «Μα είναι εύκολο; Ξέρεις τι μου έχει κάνει; Ξέρεις τι βγάζει αυτή η γλώσσα; Ξέρεις τι φτιάχνουν;» κλπ.

Ξέρω; Δεν το ξέρω, αλλά ξέρω όμως ότι ο Χριστός είπε να συγχωρούμε. Αυτό το ξέρω, διότι ο ίδιος Αυτός πρώτος συνεχώρησε. Απάνω από τον Σταυρό Του βρήκε ευκαιρία να πει στον Θεό Πατέρα: «Πάτερ, μη στήσεις την αμαρτίαν ταύτην· ου γαρ οίδασι τι ποιούσι». Δεν ξέρουν τι κάνουν οι άνθρωποι. Αν ξέρανε τι κάνουν, δεν θα το κάνανε αυτό το πράγμα. Τους βρήκε δικαιολογητικό στα μάτια του Πατέρα. Λένε οι άνθρωποι αμέσως: «Εμ, αυτός ήταν Χριστός. Χριστός είμαι εγώ;» Όχι, δεν είσαι Χριστός εσύ. Σύμφωνοι, πάμε παρακάτω λοιπόν. Πάμε λοιπόν στον Πρωτομάρτυρα Στέφανο που είπαμε τώρα. Ο Πρωτομάρτυς Στέφανος, όταν τον λιθοβολούν, τι είπε; Είπε: «Κύριε, μη στήσεις την αμαρτίαν ταύτην». Μην τη γράψεις.

Εμείς καμιά φορά είναι αλήθεια ότι λέμε το εξής: «Εγώ δεν του κακιώνω, εγώ δεν πηγαίνω στο δικαστήριο, εγώ δεν τον διώκω, τον άφησα στον Θεό». Ξέρετε τι πάει να πει αυτό; Μεγάλη αμαρτία. Ούτε στον Θεό θα τον αφήσεις. Γιατί, όταν λες «τον άφησα στον Θεό», εγώ δεν μπορώ να του βγάλω το μάτι βέβαια, γιατί είμαι αδύνατος, αυτός έχει μέσα, έχει λεφτά και λοιπά, θα με φέρει καπάκι, αλλά τον αφήνεις στον Θεό να του το βγάλει αυτός βέβαια. Όχι. «Κύριε, δεν έκαμε τίποτα. Εγώ το έκανα». Αυτός είναι ο χριστιανισμός. «Μην τη λογαριάσεις», λέει, «την αμαρτία των ανθρώπων αυτών που με λιθοβολούν για το όνομά Σου». Ήτανε Χριστός ο Στέφανος; Άνθρωπος ήτανε, διάκονος ήτανε.

Τραπέζια έστρωνε και χήρες και ορφανά, ξέρετε, φαγητό. Άνθρωπος ήταν σαν και εμάς. Άρα είναι κατορθωτή η συγχωρητικότητα και εμείς με όλο το δηλητήριο πηγαίνουμε. Και όχι μόνο απλώς πηγαίνουμε για να πάρουμε λίγο αντίδωρο που παίρνουμε. Ευχαριστούμε. Πάνε άνθρωποι και κοινωνούν στις μεγάλες εορτές χωρίς να έχουν συνθηκολογήσει. Χωρίς να έχουν συνθηκολογήσει. Πού πηγαίνεις; Πού; Σε ποιον παρουσιάζεσαι; Στον μεγάλο ειρηνοποιό, που πέθανε απάνω στον Σταυρό και έχυσε το αίμα Του για να ειρηνεύσει τον άνθρωπο με τον Θεό. Πηγαίνεις τώρα εσύ με την πικρία σου και με το δηλητήριό σου, και «αν τον πάω στην κόκκινη μηλιά, εγώ έτσι τον θέλω, στον τάφο μου» κλπ., και πας και ανοίγεις το στόμα σου να κοινωνήσεις.

Τι θα πάρεις μέσα σου; Τον γελάτε τον Χριστό; Τον γελάτε; Γι' αυτό πολλοί, λέει, «αποθνήσκουσιν ικανοί», λέει ο Παύλος στο ενδέκατο προς Κορινθίους. Γι' αυτό πολλοί αποθνήσκουσιν ικανοί. Γι' αυτό οι καρκίνοι, γι' αυτό τόσες προσβολές ανίατες και λοιπά, που δεν μπορεί να τις πιάσει ο άνθρωπος, διότι αναξίως κοινωνούμε. Γι' αυτό λέει: «Δοκιμαζέτω έκαστος εαυτόν και ούτω εκ του άρτου εσθιέτω και εκ του ποτηρίου πινέτω». Αυτό λοιπόν το θέμα, το να μη λένε την καλημέρα οι άνθρωποι, το να έχουν αιώνια δικαστήρια κλπ., κλπ., κλπ. και να μην κάνουν το μικρότερο. Και πολλές φορές τα συμφέροντα είναι τόσο μικρά που τα δικαστήρια είναι πολλαπλάσια, αλλά για να του βγάλουν το μάτι τον κυνηγούν. Πόσο θα μπορούσαν; «Τι μου παίρνεις; Δέκα;»

Δέκα και άφησέ με ήσυχο. Ο Χριστός σάς έχει πει: «Αν σου παίρνουνε», λέγει, «το παλτό, δώσε και το σακάκι. Αν σου παίρνουν το σακάκι, δώσε και το πουκάμισο». Και φεύγα. Γι' αυτό ο λαός έχει βγάλει: «Ένας κακός συμβιβασμός είναι ανώτερος από μια καλή δίκη». Είναι σοφία του λαού αυτό. Ένας κακός συμβιβασμός, που πλήρωσες, έχασες, είναι καλύτερος από μια δίκη, διότι η δίκη θα σου αφήσει την έχθρα. Μπορεί να κερδίσεις το δικαστήριο, αλλά την καλημέρα δεν θα την έχεις όμως. Και είναι προτιμότερο να ζημιωθείς υλικώς ή φαινομενικώς, να φύγει και ο εγωισμός σου, παρά να χάσεις αυτή την ειρήνη που σου είναι απαραίτητη, προκειμένου να σταθείς, μα το βράδυ μπροστά στον Χριστό, μα την Κυριακή μπροστά στην Εκκλησία, να πεις: «Θεέ μου, ελέησέ με και μένα, άνθρωπον αμαρτωλόν».

Όμως από πολύ κόσμο και από μια κατηγορία τέτοια που μιλώ αυτή την ώρα δεν λαμβάνονται υπόψη. Το βλέπεις και έρχεται με το σαμαράκι της κακίας στην πλάτη και εισέρχεται μέσα. Δεν το βλέπει αυτός, δεν το βλέπουμε εμείς, το βλέπει όμως ο Χριστός. Του ανθρώπου αυτού η προσευχή δεν λαμβάνεται υπόψη. Του ανθρώπου αυτού τα δώρα δεν λαμβάνονται υπόψη. Του ανθρώπου αυτού τα μνημόσυνα, λειτουργίες, δεν λαμβάνονται υπόψη, διότι χρειάζεται ειρήνευση με τον Θεό και με τους ανθρώπους. Αναφορικώς με τον Θεό, η ειρήνευση είναι η εξομολόγηση. Ο άνθρωπος όταν αμαρτάνει βάζει μπροστά στον Χριστό και τον εαυτόν του ένα παραβάν, όπως ήταν στον Ναό του Σολομώντος, που ήρθε ο Χριστός και σταυρώθηκε και το έσπασε αυτό, το άνοιξε αυτό και έγινε η Ωραία Πύλη, λεγομένη σήμερα, από την οποία οι άνθρωποι περνούν για τη Βασιλεία των Ουρανών.

Όταν λοιπόν ο άνθρωπος αμαρτάνει, διακόπτει με τον Θεό. Είναι σαν να είναι χρεωμένο το τηλέφωνό του και, αν παίρνει έστω και το διπλανό τηλέφωνο, δεν μπορεί να το πάρει, διότι το ενδιάμεσο, που είναι το κέντρο, είναι απλήρωτο και είναι διακομμένη η γραμμή. Έτσι ακριβώς συμβαίνει και με τον Θεό. Όχι να προσευχόμεθα, όχι να Τον λιβανίζουμε, όχι να χτυπιόμαστε κάτω· τίποτα. Βγάλε την αμαρτία από τη μέση, μετανόησε, εξομολογήσου να φύγει η αμαρτία και τότε έλα εδώ και μην ανάβεις ούτε κερί. Δεν μου χρειάζεται τίποτα. Εμένα με ενδιαφέρει να βγάλεις την αμαρτία από τη μέση. Και εφόσον έχουμε τόση κακία με τους συνανθρώπους μας και τόση κακία με τον Θεό — γιατί είναι κακία με τον Θεό, ας λέμε εμείς — εφόσον έχουμε έχθρα μπροστά, βάλει την αμαρτία, οποιαδήποτε αμαρτία, σαρκική, συμφεροντολογική, εγωιστική κλπ., είμαστε εχθροί, δεν Τον λογαριάζουμε, γι' αυτό Τον διακόπτουμε. Έναν άνθρωπο που δεν θέλει να τον δούμε

μπροστά, ένα φράγμα σηκώνουμε μπροστά, ένα τείχος, να μην τον βλέπουμε και να μη μας βλέπει. Έτσι ακριβώς σηκώνεται και η αμαρτία για κάθε άνθρωπο, είτε μπορούμε να την καταλάβουμε εμείς είτε δεν μπορούμε να την καταλάβουμε, είτε τη βάζουμε με τη γλώσσα μας ή τη βάζουμε με το χέρι μας ή τη βάζουμε με τη σάρκα μας ή τη βάζουμε με τη βλαστημία μας. Δεν ξέρω με τι τρόπο το βάζουμε αυτό το πράγμα. Γι' αυτό λοιπόν οι άνθρωποι οι οποίοι δεν έχουν αγαθές σχέσεις με τους συνανθρώπους και δεν έχουν αγαθές σχέσεις με τον Θεό, εις μάτην κουράζονται και έρχονται στην Εκκλησία. Στη συνέχεια αυτών των σκέψεων υπάρχουν και άλλοι άνθρωποι, οι οποίοι είναι χριστιανοί, νομίζουν, αλλά μπορούν να ανήκουν και σε άλλες κατηγορίες, να ανήκουν σε οργανώσεις παράνομες, να ανήκουν σε θρησκείες άλλες για λόγους συμφέροντος ή εγωισμού κλπ. Και εντούτοις ο Χριστός τούς διαλέγει τους δικούς.

Δυο ποδάρια, λέει, σε ένα παπούτσι δεν χωράνε, δυο κεφάλια σε ένα καπέλο δεν χωράνε. «Ή Θεόν ή μαμωνάν». Και εντούτοις, χωρίς να εξετάσουν, για λόγους άλλους κοσμικούς, συμφεροντολογικούς κλπ., ανήκουν εκτός της Εκκλησίας και σε άλλα παρακλάδια έξω, κοσμικά, σατανικά κλπ. Να προσέξουμε. Ο Χριστός είναι ζηλότυπος, θέλει τους ανθρώπους δικούς Του τελείως, όπως ο μνηστήρ θέλει τη μνηστή του τελείως αφιερωμένη και αφοσιωμένη και δοσμένη σε αυτόν, όπως η μνηστή θέλει τον μνηστήρα της τελείως δικόν της, δεν μπορεί να τον μοιραστεί με καμία άλλη. Έτσι ακριβώς και ο Χριστός. Και το αναφέρει ότι είναι ζηλότυπος ο Χριστός, όχι από κακία, από το συμφέρον του ιδίου του ανθρώπου.

Υπάρχουν οι άνθρωποι οι οποίοι έρχονται στην Εκκλησία, δεν προσεύχονται. Τότε γιατί ήρθαν; Ρώτησέ τους γιατί ήρθαν. Έρχονται στην Εκκλησία και δεν προσεύχονται. Ένα «Κύριε, ελέησον» δεν είπανε σε τρεις ώρες που κάθισαν στην Εκκλησία. Υποθέσεις τους δεν ανέφεραν στον Χριστό, ατομικές, είτε οικογενειακές, είτε κοινωνικές, είτε εκκλησιαστικές. Να πούνε: «Χριστέ μου, σήμερα που είμαστε όλοι εδώ, Σε παρακαλούμε, συγχώρεσέ με, φώτισέ με. Φώτισε τους ανθρώπους αυτούς οι οποίοι έχουν το κουδούνι και πάνε μπροστά. Φρούρησέ τους γιατί κινδυνεύουν. Οι άνθρωποι που δεν βλέπουν, άνοιξέ τους τα μάτια. Τα ανδρόγυνα που είναι διαλυμένα, ένωσέ τα, Σε παρακαλώ. Τους ανθρώπους, τους γονείς που άφησαν τα παιδιά τους,

γύρισέ τους πίσω, Σε παρακαλώ. Μητέρες που εγκατέλειψαν και έφυγαν προς τα εκεί, γύρισέ τες πίσω. Τα νιάτα, σκέπασέ τα». Ποιος θα λέει αυτά τα πράγματα; Ποιος προσεύχεται στην Εκκλησία όπου πάει; «Πήγα και άναψα το κερί. Άναψα», λέει, «το κερί μου». Σοβαρά; Και υποχρέωσα τον Θεό; Τακτοποίησέ τα τώρα, ε; Πάντα ανοησία.

Ο άνθρωπος πρέπει να πηγαίνει, ει δυνατόν, από το πρωί, πριν κάνει την προσκομιδή ο παπάς. Πάει εκεί και το όνομά του να πηγαίνει πολύ βόλο, όταν μέσα κάνει την προσκομιδή ο παπάς, να μνημονεύσει τους γονείς του, να μνημονεύσει την οικογένειά του, να μνημονεύσει τους ανθρώπους που δεν έχουν αφήσει ανθρώπους πίσω, να μνημονεύσει τα νιάτα, να μνημονεύσει τον κλήρο, να μνημονεύσει τον μοναχισμό, να μνημονεύει τις κυβερνήσεις, να μνημονεύει τα πάντα, να ελεήσει και να ελεηθεί, να είναι οργανικό μέλος της Εκκλησίας. Πας στην Εκκλησία γιατί; Να δείξεις το κοστούμι σου; Για ποιον λόγο θα πας στην Εκκλησία, εάν δεν πας να προσευχηθείς; Είναι ευκτήριος οίκος, οίκος προσευχής. «Εν εκκλησίαις ευλογείτε τον Θεό», δεν λέγει ο Δαβίδ; Και δεν προσεύχονται καθόλου. Αν ένα μικρό ποσοστό, ένα 5%, προσεύχεται, αυτό δεν είναι θέμα. Δεν είναι καθόλου θέμα αυτό.

Επί το πλείστον από άγνοια, όχι από κακία, που σου βάζει τον κόπο, αλλά δεν κάνει αγώνα. Πολλές φορές λέγει το «Δι’ ευχών» ο παπάς και ξυπνάνε. Ταξίδευαν στα νοητά. Ήσαν με το κοστούμι τους εκεί, αλλά ταξίδευαν στην πατρίδα, ταξίδευαν σπίτι, ταξίδευαν πού θα πάνε το απόγευμα. Δεν έκαναν αγώνα να επιστρατεύσουν τον νου, να τον καθηλώσουν εκεί, να μιλήσει με τον Θεό, που είναι μια ευκαιρία, που κατεβαίνει κάτω ο ίδιος ο Θεός, μετουσιώνοντας τα Άγια Δώρα. Και εντούτοις δεν υπάρχει αυτή η κατηγορία. Πότε θα διορθωθεί, πότε θα γίνει οργανικό μέλος της Εκκλησίας; Τώρα είναι ένα περίττωμα πράγμα. Έρχεται, δίνει τη δραχμή του εκεί πέρα και λοιπά. Αλλά πότε όμως; Ποτέ δεν θέλει το ίδιο να αγωνιστεί και να ξεκινήσει. Θα σας πω μια άλλη θλιβερά κατηγορία: οι οποίοι εκκλησιάζονται.

Παρευρίσκονται σε μυστήρια, παρευρίσκονται σε κηδείες, σε μνημόσυνα, για να προσευχηθούν. Είναι άνθρωποι οι οποίοι, με τη βοήθεια του διαβόλου, έχουν κάνει μάγια σε άλλους. Και ξέρετε πόσος κόσμος είναι δεμένος με τη μαύρη λεγόμενη μαγεία; Πολύς κόσμος. Και υποφέρουν άνθρωποι εξαιτίας αυτών των σατανάδων. Και έχουν την τόλμη αυτοί να εκκλησιάζονται. Να εκκλησιάζονται άνθρωποι που έχουν καταστρέψει οικογένειες, που έχουν καταστρέψει ανθρώπους. Θα μου πείτε, φταίνε και αυτοί οι οποίοι δεν θέλησαν ποτέ τους να ζήσουν κοντά στον Χριστό, ώστε να μην τους πιάνουν, όχι μάγια, να μην τους πιάνει τίποτα. Γιατί οι μόνοι που δεν πιάνουν τα μάγια είναι οι χριστιανοί. Όχι οι χριστιανοί στην ταυτότητα· οι χριστιανοί που εξομολογούνται, χριστιανοί που κοινωνούν.

Δεν μπορεί να τους πιάσει κανένας. Όλοι οι μάγοι του κόσμου και όλη η κακία του σατανά να έρθει επάνω σε έναν άνθρωπο, είναι αδύνατο. Ο σατανάς θα πηγαίνει μέχρι εκεί και θα φύγει. Διαβάστε, αν θέλετε, τον βίο της Αγίας Ιουστίνης και του Αγίου Κυπριανού. Να δείτε εκεί το τι έγινε. Όλα τα συντάγματα που αρχιδευζεβούν παρόν, δεν κατόρθωσε τη μικρή να τη βάλει στο χέρι, διότι είχε σχέση με τον Χριστό. Όταν είσαι ενωμένος με τον Χριστό, δεν μπορεί ο σατανάς να έρθει. Πιάνουνε τα μάγια τους γλυκανάλατους χριστιανούς, αυτούς που κάνουν τον σταυρό από μακριά, αλλά και η ζωούλα ζωούλα και η σάρκα σάρκα και η μόδα μόδα κλπ. Αυτοί που κοροϊδεύουν τον εαυτό τους. Αυτούς θα τους πιάσει ο διάβολος, θα τους πιάσουν τα μάγια, θα τους πιάσουν τα πάντα. Αλλά τους πραγματικούς χριστιανούς δεν τους πιάνουν.

Αυτό είναι λυπηρό: οι άνθρωποι να εκδικούνται, με τη βοήθεια του σατανά, τις αδυναμίες των άλλων. Ευθύνονται και εκείνοι, αλλά θα τα πληρώσουν αυτοί, και τους βλέπεις και εκκλησιάζονται. Δεν έχω τον χρόνο να σας διηγηθώ ένα συνταρακτικό περιστατικό που έλαβε χώρα εκεί έξω, στη Φυλή των Αθηνών, να δείτε τι θα πει μάγια, τι θα πει Χριστός, τι θα πει Εκκλησία και τι θα πει Αγιασμός στην Ορθόδοξη Εκκλησία. Είναι λοιπόν, λέγω, ένα ποσοστόν και εξ αυτών, οι οποίοι τους βλέπεις με το κεράκι τους, αλλά έχουν κάνει και τη λαδιά τους. Έχουν καρφώσει και την άλλη, έχουν καρφώσει και τον άλλον. Ακόμη είναι οι άνθρωποι που πηγαίνουν στην Εκκλησία, αλλά ανεξομολόγητοι.

Χρόνια, 20 χρόνια, 30 χρόνια, 50 χρόνια. Και πού πας; Στην Εκκλησία; Τι να κάνεις; Να ψάλλεις;

Το ξέρεις ότι οι αμαρτίες σου, όπως είπα γρηγορότερα, σε δυσκολεύουν; Ούτε η προσευχή σου, ούτε το κερί σου, ούτε το κόλλυβό σου, τίποτα δεν λαμβάνεται υπόψη. Ξέρεις, η αμαρτία είναι διαχωριστική γραμμή και την έχεις βάλει εσύ ο ίδιος μπροστά. Πώς πηγαίνεις στην Εκκλησία; Θυμάμαι μια φορά ήμουνα στις Οινούσσες της Χίου και ομιλούσα. Εκεί υπήρχε ένας επίτροπος, Φράγκος, Γεροφράγκος, 55 χρόνια στο παγκάρι. Στο παγκάρι, 55 χρόνια ο Γεροφράγκος. Δεν είχε εξομολογηθεί ποτέ στη ζωή του και δεν είχε κοινωνήσει ποτέ στη ζωή του. Ο κόσμος τον είχε για άγιο, διότι ήταν στην επιτροπή εκεί.

Και έξω στην Εκκλησία. Ο Φράγκος ήταν ο στυλοβάτης της Εκκλησίας. Και ο Φράγκος δεν είχε καμιά σχέση με την Εκκλησία. Νόμιζε ότι υποχρέωνε τον Χριστό. Και επί 55 χρόνια ήρε τα πράγματα ο αγαθός Θεός και περίμενε. Είχα βρεθεί εκεί πέρα, μιλούσα εκεί. Και ήταν ένα Ναυτικό Γυμνάσιο των Οινουσσών. Μιας οικογενείας Πατέρα, αυτοί το χρηματοδοτούσαν, και με παρακάλεσαν να πάω να μιλήσω στο Ναυτικό αυτό Γυμνάσιο. Η Εκκλησία ήταν των Τριών Ιεραρχών και ανήκε στον κυρίως ναό του Αγίου Νικολάου, που ήτο μέσα της κωμοπόλεως, και ήρθε αυτός σαν επίτροπος εκεί πέρα της Εκκλησίας, στο παγκάρι. Εγώ τις τρεις ημέρες που έμεινα εκεί μιλούσα στον Άγιο Νικόλαο και άκουσε ό,τι άκουσε.

Άρχισε να γίνεται κάποια πάλη μέσα. Κατάλαβε ότι τίποτα δεν είχε κάνει μέχρι τότε. Τότε ήταν των Αγίων Τριών Ιεραρχών, που έγινε την ημέρα εκείνη για το Γυμνάσιο η λειτουργία και η ομιλία. Φαίνεται ότι τον ήλεγξε πλέον. Και ενθυμούμαι, κατά το μεσημέρι, ντελάλη στο χωριό με χωνί και εφώναζαν να βρούνε τον ιερέα που είχα μαζί μου. Τον ήθελε ο Γεροφράγκος να εξομολογηθεί και εξομολογήθηκε έπειτα από 55 χρόνια. Δεν μπορούσε πλέον να κρατήσει τον έλεγχο από μέσα και σε δύο μέρες πέθανε. Κοινώνησε και πέθανε. Μη σας φαίνονται παράξενα αυτά τα πράγματα. Άλλο το οποίο θυμάμαι και είναι ανάγλυφο και συνταρακτικό είναι το εξής.

Στην Παναγία του Χαϊδαρίου, στις Αθήνες. Σαράντα χρόνια στην Εκκλησία ο επίτροπος, ούτε είχε εξομολογηθεί ούτε είχε κοινωνήσει. Μίλησα 7 φορές. Την 7η φορά αναζήτησε πνευματικό σαν τρελός και εξομολογήθηκε και κοινώνησε. Και σε 10 μέρες πέθανε. Θα σας πω άλλο συνταρακτικό. Ομιλούσα στον Αντιλεπρικό Σταθμό, στην Αγία Βαρβάρα, πριν ακόμη ανοίξουν οι πόρτες. Τώρα έχουν ανοίξει οι πόρτες των λεπρών. Μπορείς να εισέλθεις χωρίς να κινδυνεύεις. Τότε κινδύνευες. Όμως εγώ πήγαινα και μιλούσα. Ήτανε περίοδος Τεσσαρακοστής και πήγαινα τα απογεύματα στους Χαιρετισμούς και ομιλούσα.

Των Αγίων Αναργύρων, μέσα στον Αντιλεπρικό Σταθμό. Ένας εκ των επιτρόπων της Εκκλησίας, γεωπόνος από την Κέρκυρα, είχε 37 χρόνια λεπρός εκεί μέσα. Ήτο ο αναντικατάστατος, αυτός κρατούσε την Εκκλησία. Ουδέποτε είχε κοινωνήσει, ουδέποτε είχε εξομολογηθεί. Έπειτα από τις ομιλίες που άκουσε αυτές εξομολογήθηκε και, όταν εφευρέθη το φάρμακο που τους κάνει αρνητικούς, ήταν ο πρώτος ο οποίος έγινε αρνητικός και έφυγε για την πατρίδα του. Και ήταν χαρακτηριστικό αυτό το πράγμα, ότι ο Θεός τον ελέησε έπειτα από τη μετάνοιά του και την εξομολόγησή του. Αυτά είναι από τον ατομικό πειραματισμό τον δικό μου. Άνθρωποι μέσα στην Εκκλησία.

Κάρα αμαρτίες, με εγωισμό και λοιπά, είναι θαμώνες της Εκκλησίας. Δεν θα είναι όμως και της πολιτείας, του Θεού πολιτείας, εάν δεν αξιοποιήσουν. Πολλοί ανεξομολόγητοι στην Εκκλησία. Δεν είναι όμως οι άνθρωποι οι οποίοι θα μπορούν να συγκαταλεγούν μεταξύ αυτών. Και τελευταίο είναι οι άνθρωποι που πάνε στην Εκκλησία, αλλά δεν κοινωνούν. Τότε γιατί πας στην Εκκλησία; Το κυρίως θέμα της Εκκλησίας είναι η Θεία Κοινωνία. Λειτουργία γίνεται για να κοινωνήσουν οι νεκροί ή οι ζωντανοί. Δεν θα κοινωνήσουν; Ποιος ο προορισμός σου που πας; Άλλο αν έχεις κανόνα, αλλά αν έχεις αμαρτίες και δεν θέλεις να τις αφήσεις, ώστε να έρθεις να κοινωνήσεις, αυτό είναι σφάλμα δικό σου.

Πρόσεξέ το. Να μια κατηγορία λοιπόν, δεύτερη, που παρότι εκκλησιάζεται είναι σαν να μην εκκλησιάζεται. Και υπολείπεται τώρα μια τρίτη κατηγορία, η οποία εκκλησιάζεται και καλώς εκκλησιάζεται. Αλλά περί αυτής δεν μπορώ να πω τίποτα, διότι η ώρα δεν με παίρνει. Θα το αφήσουμε, όταν επιστρέψω σε λίγες μέρες από το Τορόντο, που θα φύγω αύριο, τότε να συνεχίσουμε αυτό το θέμα. Σε αυτά και για απόλυση.