The Good Samaritan

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

This concerns a dialogue between a lawyer and our Christ, in which we are reminded of the way of human salvation. You know, people who know nothing about matters of faith have fashioned a religion of their own. They have devised their own way of living and their own way of avoiding certain things, but it is far removed from what Christ preached. They imagine life one way, Christianity another, and our judgment in yet another way. But no one will be asked for his own opinion about how he should behave toward others, whether sinful or not, whether good or not. God has His own plan, His own standard by which He will judge every person. Many think that Christ is merely a decorative figure: someone whose icon they keep permanently in the house, together with His Mother and a few of His saintly friends, and before whom they burn incense. And this, to them, is religion. Others have likewise devised their own approach. They debate with themselves whether they should go to confession or not, whether they should obey Christ’s commandments or not, and often conclude that they are fit for Paradise. Indeed, they even condemn many others,

saying that they are extreme and that God does not require such things—as though they had spoken with God and knew what He wants and what He does not want—and a thousand other things besides. But what chiefly prevails is this: “If only others were like me! If only you were like my husband, my wife, or my child!” In other words, they turn their own ego into a model, a pattern, and demand that the whole world conform to it. “Look at who I am, and make yourself like me.” But that is not how things are. Many others constantly believe and say that they are good. And since a person is good and would not even step on an ant, where could he possibly go? Would he go to Hell?

Surely such people will go to Paradise. All these questions will be answered by the dialogue of our Christ that became the occasion for Him to tell the Parable of the Good Samaritan. We find it in the tenth chapter of Luke, from verse 25 onward, and I read the following: “A certain lawyer stood up, testing Him, and saying, ‘Teacher, what shall I do to inherit eternal life?’” Well now, lawyer, what made you speak of inheritance—you, a lawyer?

Do friends inherit? Do good people or workers inherit? You ask the Teacher, although you yourself are a lawyer. If someone dies, who inherits from him? If a factory owner dies, who will inherit from him? What will his workers, even his faithful workers, inherit? What will his friends and girlfriends inherit? His heirs are his relatives—his children, his brothers and sisters. Relatives inherit. So how did you come to speak of inheritance, lawyer? Because the Teacher says that the Kingdom of Heaven is inherited. Consequently, I cannot remain outside this discussion. A person knows that the Kingdom of Heaven is inherited. Even those so-called Christians, those churchgoing Christians who never miss Vespers or Matins (Orthros), know

that the Kingdom of Heaven is an inheritance, not wages earned by merit. Yet ninety-nine percent of the faithful do not know this. That is why they go to Church but do not become what they are called to be. If they knew it, they would take care to become relatives of God, so that they might inherit His Kingdom. For on the day of Judgment, God says, as you also know: “Come, inherit”—not, “Come and be paid”—“come, inherit the Kingdom prepared for you.” Since when? “From the foundation of the world.” This grave matter of inheriting the Kingdom of God remains hidden from the vast majority even of those who attend Church.

And although they may be good in every respect, they have no relationship with Christ or with the Holy Chalice, which makes people heirs. The Holy Chalice is what makes people fit; it makes them kin and heirs. It transforms human nature: from common it becomes new, from earthly it becomes spiritual, and from temporal it becomes eternal. There is no other way. If someone opened our veins, he would find the blood of Adam, unfit for the Kingdom of Heaven. But if he opened the veins of a Christian who has a close relationship with the Mystery of the Holy Eucharist, he would find the blood of Christ Jesus, the King of all. And if a person is to inherit the Kingdom, what must he be? Must he not be a royal child? Do ordinary people inherit a kingdom?

Do they inherit it? What do they inherit? Princes inherit; those of the royal household inherit. And can I, an ordinary person, become a royal child? Certainly. If you receive the Blood of the King, Christ, in Holy Communion, then by grace you will become a royal child, and thus you will have the right to inherit the Kingdom. This whole reality is a mystery to many people. We do not know it. So people content themselves with being good and careful, as I said, not even stepping on an ant. Up to a point, they do well. But beyond that, if they have no relationship with the Mystery, they should know that they will go to Hell. All merely good people go to Hell. You will ask me, “Then who is in Paradise?” Christians are in Paradise. Being a good person is one thing; being a Christian is another. There are good people who are not Christians at all. This does not mean that a Christian should not

also be a good person. No, I am not saying that. A Christian must also be a good person. But there are many—very many—good people who are not Christians at all and therefore have no part in this inheritance. Yes. So what does the lawyer say? “What must I do, Teacher? What shall I do to inherit eternal life—to become an heir of God?” You must take care to become a relative of God, to whom the Kingdom belongs, so that you may have a share in that inheritance. And how does a person become a relative of God? Through Jesus, through Jesus. Christ is the One who creates this kinship. When a person is baptized in the name of Christ, he becomes a brother of Christ. “As many of you as were baptized into Christ

have put on Christ.” Then those who receive the Body and Blood of Christ in Holy Communion become one with Christ. “He who eats My flesh and drinks My blood abides in Me, and I in him.” These things are foreign to many people, even to Christians. The matter, then, is not one of earning wages by merit. A person’s works do not take him into Paradise. As I have said before, a person’s works are his luggage. No one ever traveled merely because he had luggage, but because he had a ticket. Without a ticket, however much luggage he has—however many good works he has—he cannot take it with him. The One who gives you this opportunity is

Christ, who issues the ticket for the Kingdom of Heaven. Therefore, as far as we are able, let us not remain far from this Mystery of Mysteries, which changes the very constitution of the human person. To enter, a person needs Christ. Once he has entered, he needs works in order to dwell there worthily. A person’s works secure his place in Paradise, not his entrance. Many people have the most luxurious apartments, but no key with which to enter them, so they remain outside in the bitter, driving rain. Christ is the key. To enter the city, to enter the Jerusalem above, you need Christ. “I am the way.”

“I am the door; I am the life,” says Christ, making this an exclusive claim for mankind. He did not say, “I am a way,” as though He were one way among others. No. “I am the way; I am the door,” and “if anyone enters through Me, he will be saved, and will go in and out and find pasture.” We must understand this, for it is taught here, along with all the other things contained in this passage. I have dwelt on this point because people overlook the word “inherit,” and do not connect it with the Gospel of the Judgment that we read in the twenty-fifth chapter of Matthew, on the Sunday of the Last Judgment before the fast from meat. In any case, let us continue.

The lawyer regards our Christ as though He were a schoolboy and poses a question for Him to answer. But our Jesus is not a pupil. Our Jesus is the Teacher. With two words He sweeps the ground from under the lawyer’s feet, turns the matter around, and places him on the bench to give the answer himself. “He said to him, ‘What is written in the Law? How do you read it?’” He compels him to answer, and now the former teacher answers as a pupil. Nor could he speak falsely. These words are true; they are written in Deuteronomy: “You shall love the Lord your God with all your heart, with all your soul, with all your strength, and...

with all your mind, and your neighbor as yourself.” Jesus answered him and said, “Do this, and you will live.” Do it, then, and you will create the conditions necessary for salvation. Here, at the outset, I want to address those who say, “There, it says that if I love, then I will live.” Yes, but these words were spoken before the Cross. Christ will find you doing this and bring it to fulfillment. The whole world is saved through Christ; there is no salvation by works. “By the works of the Law no flesh shall be justified,” writes the Apostle Paul. Christ is not an employer who pays daily wages to people because they worked in His vineyard or accomplished some deed.

He is the Giver of life. His side is life-giving, His tomb is life-giving, His Cross is life-giving, and His Holy Chalice is life-giving. He imparts life to mankind; He is life, so that “they may have life, and have it abundantly.” Christ did not come into the world to make good people. He came to make Christians—His brothers—to unite them with Himself and take them into the Kingdom of Heaven. So do not rush, brother, to seize on what has just been said and claim that it contradicts what I said earlier. There is no contradiction at all. In any case, I do not know whether you have ever seriously considered this passage, these virtues, and this commandment. If we turn to the twenty-second chapter of Matthew, there we shall find...

the following: “When the Pharisees heard that He had silenced the Sadducees, they gathered together. Then one of them, a lawyer, tested Him with a question, saying, ‘Teacher, which is the great commandment in the Law?’” Jesus said to him, “You shall love the Lord your God with all your heart, with all your soul, and with all your mind. This is the great commandment.” And Christ continues of His own accord and says, “And the second is like it.” There is also a second commandment, Christ tells us.

“You shall love your neighbor as yourself”—as you love yourself. “On these two commandments hang all the Law and the Prophets.” Everything hangs on these two great commandments. The first and great commandment is to love your God with your heart, your soul, your mind, and your purse, and to love your neighbor as yourself. These are the two great and foremost commandments. A person is asked, “What is the greatest sin?” One answers, “Murder.” Another says, “Adultery,” or “blasphemy.” Another says, “Egoism.” There are a thousand different answers—as many answers as there are heads.

What does Christ say? What is the great commandment? He says it is love for God and love for one’s neighbor. What, then, is the great sin? I believe it is the transgression of the great commandment. The transgression of the great commandment is the first and greatest sin. Does this require philosophical speculation? Must I search for an answer in my own head? When Christ says that the two greatest commandments are to love God with all your soul, all your heart, all your mind, and all your understanding, and to love your neighbor as yourself—and that all the other commandments hang on these two—how can you then conclude, “I have done nothing wrong. Why do I need to go to a confessor? I have nothing to tell him”? Really? You have nothing to tell him?

Have you fulfilled these commandments? Do you truly love God with all your heart, all your soul, all your nous—the spiritual intellect—and all your purse? Is that true? Is it really true? Who has fulfilled this commandment? And if you have not fulfilled it, when have you confessed that you do not love God? Instead, we go and complain about the woman next door because she shakes out a bedsheet from the balcony above and gets on our nerves. “How can I even say good morning to her?” We complain about what she did, how she slammed the door, what she made, what she said, and so forth. Is that the sin you must take to your confessor? Is that what you need to confess? Or should you go and say to him, “Father, I have committed the greatest sin. I do not love God. I do not even want to listen to Him or let Him into my home, because He rebukes my unlawful way of life, and I do not want Him.”

“He rebukes me for what I have done, and I do not want Him. He rebukes my ego, and I do not want Him. He rebukes my self-interest, and I do not want Him.” Who has ever gone to confess this great sin he has committed? And yet we say, “If only others were like me!” We believe it, others believe it too, and they even issue us a certificate: “You certainly belong in Paradise. Say a prayer for me.” I reply, “Pray that I die first, so I can go ahead and prepare a place for you.” Did not our Lord likewise say, “It is to your advantage that I go away, to prepare a place for you”? Since they say that I belong in Paradise, they issue me a certificate based on the judgment of the world. The world wants me in Paradise! Surely it cannot be wrong in declaring me worthy! All this is laughable. Yet we have never reflected deeply on these matters. We may indeed be good, even very good.

We may be better than certain other people, but we are not what God wants us to be. Do you remember the evening when we spoke about the hand that appeared and wrote concerning Belshazzar, “Mene, Tekel, Peres”? God says, “You have been weighed and measured, and you have been found wanting.” We cannot stand the test of God’s scales, my dear ones; we cannot. Let us humble ourselves. Let us not trust in our own righteousness or in the falsehoods of the world, which declare either that we belong in Hell or that we belong in Paradise. I hear some people say, “Do you follow the Old Calendar? You have lost God. Do you follow the New Calendar? You are not Orthodox.” People are forever issuing certificates and verdicts about everything. Truly, if I follow the Old Calendar, will I be lost? If I follow the New Calendar, will I be lost? Why?

Does some man or woman among you know of any such certificate? These things are ridiculous. Now, concerning these great commandments, what does He say to us? “You shall love the Lord your God with all your heart.” Is your heart truly like a sunflower, always following God? That plant turns toward the sun when it rises in the morning, follows it throughout the day, and, when the sun sets in the evening, turns as though to sleep, ready to awaken in the morning and follow it again. Does a human being do this? Is our heart wholly turned toward God? In Chronicles, in the Old Testament, it says that God searches throughout the earth to show Himself strong on behalf of the one whose heart is perfect toward Him.

Imagine the eye of God ranging over the earth, seeking the heart and soul that look only toward God—not at the weaknesses or wickedness of other people, but at their own sins and at God. Where is such a heart? When God was about to bring the flood, His eye searched throughout the earth and found only Noah and his family. When He was about to burn the five cities, with their six million people, He searched and found only Lot and his family. In the same way, He searches to see whether our heart is truly devoted to God alone. Do the words, “Let everything that breathes praise the Lord,” apply to us? Thank you.

“Bless the Lord, O my soul, and all that is within me, bless His holy name”—yet from the morning onward we begin to blaspheme Him. We sing about someone’s hair and eyes; we sing about this person and that person. We sing about everything except God. How rarely these sacred words are found among us! Our heart is a mosaic, made up of a million little pieces, and we light a candle to every devil: fashion, the flesh, the ego, self-interest, condemnation—everything. We also have Christ there, but Christ is only one tiny piece, pushed into a corner. We tell Him, “Sit over there at the edge,” because we have already given all the other places away. Let each person examine himself and see whether, and to what extent, he has any connection with these words of Christ. I did not say them; He did.

So, when I hear that my heart must belong entirely to Him, I think of how a bride-to-be would feel if she discovered that not merely ten, twenty, or thirty others were laying claim to her fiancé’s heart, but that even one other woman existed with whom he divided his heart. She would never be willing to follow such a man or receive him into her heart while he shared his heart with someone else. How, then, can I make demands of Christ when my own interests lie elsewhere and are not wholly what they ought to be? Some people speak of “God’s demands.” They say, “Is God really so jealous that He wants me entirely for Himself?” But why are you jealous over your own beloved and unwilling to share her with someone else?

Who would be willing to share the person he loves with someone else? Why are you yourself unwilling to share? If even you are jealous, you cannot begin to measure the good and holy jealousy of God, who wants you for Himself alone and does not want you sharing yourself with the devil. That is why He regards humanity as adulterous. Who is an adulteress? A woman who gives herself to someone other than her true bridegroom and husband. And who is an adulterer? A man who gives himself to another woman instead of belonging completely to his wife. So it is with Christ. He sees the soul as His own bride. Christ is the Bridegroom of the human soul, its spiritual Bridegroom, yet human beings cannot understand this. If His loving jealousy asks the soul to remain close to Christ, it is for the person’s own good. Christ has nothing to gain from a human being. But how much the human being will gain if, in some way, he one day enters into that close communion with Christ.

He says, then, “with all your heart and with all your strength.” A person has power with which to prove that he loves Christ. How could he have no power? A person can be tremendously powerful. Many times, someone can cause another person to be transferred, dismissed from work, or plunged into misery. He picks up the telephone, and the earth shakes until the call is answered. But use your power to render justice and to do something good—and make sure that your good deed is not carried out at someone else’s expense. Do not tear down one person’s home in order to help your friends. Do not ruin one person and take the bread from his mouth in order to give it to someone else. If you can do something wholly good, do it. But if your good deed is built upon ruins, pain, orphanhood, and misery, it is not truly good. Use your power and your money for what is good.

You shall love God. Use what you possess to bring someone out of prison or to remove the noose from around his neck; then it will become a blessing for him. Perhaps his debts came through illness or some misfortune, or perhaps even through his own foolishness. Then you will see whether you love God. Then you will see whether you love your fellow human being as yourself and treat him as you would want others to treat you if you found yourself in the same difficult position. Yet power is often not used for good. Instead, we say in effect, “I kill you and then pay you; I dishonor you and then compensate you.” This is how we use our power, though it ought not to be so. You shall also love Him “with all your mind.” This is precisely what does not happen among us. Our nous, the spiritual intellect, flies about all day long, God knows where. Other things, other interests, and other concerns occupy it.

Is our nous occupied with what I quoted earlier? “Bless the Lord, O my soul, and all that is within me, bless His holy name. I will sing praises to my God as long as I live.” Our nous is not dedicated to God; for many people, I would say, it does not turn to Him at all throughout the day. At the weekend they go to Church for a little while, and then imagine they have fulfilled their entire duty. They content themselves with condemning those who sit in the café, gamble, or blaspheme. “I go to Church, while that man does not.” In this way, they issue themselves their own ticket—but that ticket will get them nowhere. He continues: “With all your mind, and your neighbor as yourself.” This is the truth.

Many times we love our neighbor only if he is our relative or friend, or one of those with whom we eat, celebrate, and sin. We pay no attention to whether our love ought to extend more broadly. God sends rain upon the righteous and the unrighteous. He makes the sun rise upon the evil and the good. “Therefore be merciful, just as your Father is merciful.” A person cannot achieve this by himself. He must ask Christ for the strength: “Grant me to look even upon my enemy with the same eyes—to see him as a person whom You also love and whose metanoia, whose repentance, You await.” We have not yet made this our own, and so we make distinctions. Some people we receive within us and cherish in the depths of our hearts. From others, we do not even want a greeting; we do not want them to come even to our grave. This is not beautiful. Heaven does not desire it, and Christ does not desire it. He wants us, as far as possible, to love all people equally—and, if possible, to love our enemies even more, because they are the people who help us reach Paradise. The difficult and wicked people around us are the ones who help us become holy. Without the wicked person, the goodness of the good person is never tested.

Let someone touch your sore spot, and then we shall see what you do. As long as you are good toward the good but evil toward the evil, you have gained nothing; your goodness has no value. If possible, be good even toward the evil. And if a person keeps in mind that royal maxim, “What you hate, do not do to another”—do not do what you would not want done to you, and do to others what you would want them to do to you—then things would change. There are beautiful and helpful thoughts that can often help us become somewhat better, gentler, and kinder. In Psalm 33, which we read at the end of the Liturgy of the Presanctified Gifts together with Psalm 142, David writes:

In one verse, speaking of Christ who was offered that day, he says, “Taste and see that the Lord is good.” The Greek word here is chrēstos, meaning good and beneficial. Taste Him: sit down, partake of Him, and see. Then you will see how beneficial the Lord is for you. He will help soften your heart. He will help you see things differently. He will help you begin to feel compassion for the person who treats you badly. He will help you see your enemies as your friends and helpers.

A person should open the paper he takes to Church bearing the names of those dear to him. The first name he ought to write, right at the top, is the name of the person he calls his enemy.

“Lord, remember Your servants, so-and-so. Remember Your servant, so-and-so.” Then a person may begin to understand that his heart is becoming a little softer, that he is acquiring some tender mercy, and that he is beginning to share in the nature of Christ. As we are now, we have no likeness to Him. We want to be called children of God, yet we do not even resemble our Father. We want to be called brothers and sisters of Christ, yet we do not even resemble Christ.

On what grounds, then, are we children of God and brothers and sisters of Christ? Treat others as you want them to treat you. Forgive as you want to be forgiven. Love as you want to be loved.

Do you want people to speak well of you even though you have spoken badly of them? Then do the same for them. In this way you will be cultivated in the depths of your soul and will become one who puts the second commandment into practice. Yet this does not happen. We have divided ourselves into enemies and friends, into those for us and those against us. Such divisions have nothing to do with Christ, because Christ said and taught something entirely different, and He says that a person must put it into practice. When someone goes to Church and pays attention to what the Orthodox Church says, he will see that, when the curtain opens and the deacon calls everyone to pray together, raising his orarion like a wing, he says to the people, “In peace let us pray to the Lord.” We must love one another,

be reconciled, and forgive one another; then, in peace, we may pray to the Lord. The second petition is, “For the peace from above, let us pray to the Lord”—for a peace that comes from Heaven. Yet a person possesses neither of these two kinds of peace. First, he has no peace with his fellow human beings because he has no desire to forgive. He remains enclosed within his pride and does not understand the commandment, “You shall love your neighbor as yourself.” Nor does he have peace with his God, because his sin has placed a screen between them. Whether that sin is called blasphemy, fornication, adultery, the avoidance of childbearing, injustice, theft, or anything else, it remains there in the middle like a screen,

and because of it, he has no peace with God. So he has neither peace with those around him nor peace with God above. In that case, what are you doing here? Do you understand where this leads us? These points emerge at the outset as a small conclusion—though the subject can never be exhausted—from the opening words exchanged between the lawyer and Christ. But the matter continues. When the lawyer saw that he had become the pupil and could no longer maintain the role of teacher—for the Lord’s question had placed him on the pupil’s bench while Christ took the teacher’s seat, as was fitting—“he, desiring to justify himself, said to Jesus”:

“And who is my neighbor?” He thought that with this follow-up question he might somehow overcome Christ and recover a better position in the eyes of those before whom he had meanwhile been humbled. Christ used this opportunity to tell what is known as the parable of the Good Samaritan. Through it He answered the lawyer, taught about Himself, and instructed all later generations. “Then Jesus answered and said,” making use of this opportunity: “A certain man went down from Jerusalem to Jericho and fell among thieves, who stripped him of his clothing, wounded him, and departed, leaving him half dead. Now by chance a certain priest came down that road.

And when he saw him, he passed by on the other side. Likewise, a Levite, when he came to that place and saw him, also passed by on the other side. But a Samaritan, as he journeyed, came to where the man was; and when he saw him, he was moved with compassion. He went to him and bandaged his wounds, pouring on oil and wine.”

“Then he set him on his own animal, brought him to an inn, and cared for him. The next day, when he departed, he took out two denarii, gave them to the innkeeper, and said to him, ‘Take care of him; and whatever more you spend, I will repay you when I return.’” This was the parable that Christ set before the man who had asked, “Who is my neighbor?” In this parable, Christ set forth the whole economy of His Incarnation.

A man, He says, set out from Jerusalem to go down to Jericho. And that is literally how it is. Jerusalem stands 830 meters above the level of the Mediterranean Sea. The Church of the Resurrection is at an elevation of 830 meters, while Jericho lies 330 meters below Mediterranean sea level. So a man, He says, was going down from Jerusalem to Jericho and fell among robbers. That region truly is desolate. Especially in those days, during the earthly life of the Lord and even afterward, anyone traveling through there was in danger from robbers. The man who left Jerusalem represents the human person.

He came down from the hands of God, from the Jerusalem above, to this earth. On the way he fell among robbers, who left him half dead. The robbers are the demons. As we said the day before yesterday, at the Fall Adam fell into their hands, and they stripped him—they took away his garment. He did not go and make clothing from fig leaves merely to hide his nakedness. He had lost the garment of grace; they had stripped it from him. Satan stripped him of it, of course, with man’s consent, surrender, and acquiescence. For where Christ is united with man, salvation comes forth; but where the devil is united with man, there is Hell.

“They left him half dead,” it says. What does that mean? They killed him in his soul but left his body alive. Adam died spiritually the moment he disobeyed, but bodily he died 930 years later. He was alive in body and dead in spirit. Death means being cut off from life. Most of the lights here, as you can see, are alive. Why? Because they are connected to the electric current. But back there I can see a row of lights that are dead. Why? Because they are not connected to the current. So it is with the human soul. A human being has two kinds of life and also two kinds of death. We have bodily life, as we do now, and spiritual life, if we are united with Christ, with His Church, and with His Mysteries. And there are also two deaths: spiritual death, if we have no communion with Christ and the Holy Chalice, and bodily death, when we die and the spirit departs while the rest remains behind. And what do we call what remains here below? The mortal remains. The remains. What does that mean? That which is left behind. It is not the whole person. If I were to die at this very moment and you saw me lying here, what would you say? “The mortal remains of Panagopoulos.” If you saw my spirit departing, what would you say? “The soul of Panagopoulos.” If my soul entered my body again, what would you call me? “Panagopoulos.” That is how it is. Now, what did the father of the Prodigal Son say to the elder brother about the younger one?

“This brother of yours,” he says to him, “was dead and has come to life again.” When did he die? He never died. He was having such a good time with his girlfriends! That was precisely why: away from his father’s house, he was dead. On another occasion, a man asked the Lord to let him go and bury his father, but the Lord did not grant him permission. “Allow me,” he said, “to go and bury my father.” “No,” the Lord told him, “you will not go.” “Then what will happen?” “Let the dead bury their own dead.” There are plenty of dead men wearing neckties in the village; they will bury your father. But you, follow Me. Remember also the Apocalypse. It says to the bishop of Sardis: “You have a name that you are alive, but you are dead.” Do you know how many walking cemeteries there are among us? “Well, how are you?” “Glory to God, we are doing well.” Can you tell me what is so good about the way you are living?

You eat, you drink, you have your own car, you have a color television—is that why you think you are well, because you have material comforts? What does that prove? Your daughter’s boyfriend brings her home at three in the morning. Your son left one woman and took up with the mother of another man’s children. And you, the husband—I do not know what time you came home from playing cards, and so on. What goodness do you have, that you can even say, “Glory to God, we are doing well today”? Do you realize what you are saying? Woe, woe! Take flags bearing swastikas, hang them outside, and proclaim that these homes are filled with walking cemeteries.

The bells ring in the morning, and you turn over to the other side, or you curse the priest for waking you. Are we well? What goodness do you have? These are the living dead. That is how he left him, “half dead.” He killed his soul and separated him from God.

Only his body remained. Then, we are told, a clergyman—a priest—passed by the place where the robbers had left him. He saw him but offered him nothing. A Levite also saw him from there, yet he too offered him nothing. The Law and the Prophets are represented in the persons of the Levite and the priest. Neither the Law—“You shall not steal” and “You shall not commit adultery”—was perfectly kept by anyone, nor did any other moral achievement manage to help these people. The Law itself could not help them. After all, as Paul says in Romans, the Law—the Old Testament—was not given so that people might be saved by keeping it. It was given, he says, as “a tutor leading us to Christ.” Who ever kept the Law? Did Abraham keep the Law? Did he not tell a lie? There is no one who keeps the Law in every respect, down to the letter.

It was given so that, when a person found himself unable to fulfill it, he would fear God and say, “My God, You have commanded this—but how can I ever accomplish it? Send someone to help me, so that I may be able to do it.” He would thus be compelled to seek Christ. That is why it is called “a tutor leading us to Christ.” Paul also says—and perhaps we do not read these things—that God “has shut up all in disobedience, that He might have mercy on all.” This was so that no one could say, “I do not need God. I kept the Law; I was righteous.” We all need grace, because none of us can fulfill the Law. Then, now, and always, we cling to Him: “My Christ, are You leaving me? My Christ, I have fallen—help me. I have fallen again, Lord—help me again.” We must always depend on Him in humility, so that we may have some assurance of salvation. “Lord, then,” says the lawyer.

The Law, which you interpret, could not accomplish this; neither could the prophets, nor the sacrifices, nor anything else. And so, behold, a Samaritan. They called our Christ a Samaritan: “You are a Samaritan and have a demon.” So He whom you call a Samaritan, and whom you say has a demon, came. As He journeyed, He carried two vessels with Him: one contained oil, and the other wine. He dismounted from that same beast; He got down from His horse and left it to one side. The Samaritan came down from His glory and showed mercy to mankind through the oil, giving His Blood through the wine, to heal us human beings who had fallen among robbers.

He bound up his wounds, soothed his pain, and tended him with the wine, which in a way acted like an antiseptic. At the same time, the Gospel says, he placed him on his own animal; he took him upon himself. This signifies that Christ took human nature upon Himself, clothing Himself in the human nature that had fallen among robbers. He took it upon Himself and healed it. And where did He take it? He took it to the inn. What is the inn? The Church. Outside the Church there is no salvation. The one road leading to Paradise is through the Beautiful Gate of the Church. That is precisely why it is called the Beautiful Gate—not because it is more beautiful than the other doors, the northern or the southern door. No. It is called beautiful because of the sacred work accomplished through it.

That is where souls pass through. They come before the new Adam, Christ, and the new Eve, the Most Holy Theotokos. That was once the place of the old Eve and the old Adam, who through their disobedience closed the sanctuary screen. It remained closed. It was the curtain in Solomon’s Temple that separated the people from God, from the Holy of Holies. And when Christ was crucified outside the camp, beyond the walls, the first sign—the first miracle that took place—was this: the veil of the Temple was torn from top to bottom. Reconciliation with God had come. Man had turned his back on God; for God, according to the holy John Chrysostom, never becomes hostile.

God is not the enemy of man. It is man who turns his back on God; man does not want God, while God wants man. God runs after him, arranging circumstances and whatever may help lead him to metanoia—to repentance and return—but man refuses, until the appointed time. So the Samaritan took him to the inn, and Christ drew even this detail from an actual place. If you go there today, bear this in mind; I myself have photographed it. The inn that our Christ had in mind when He told this account still exists to this day. As we go down from Jerusalem to Jericho, it is on our right, about twenty meters from the road. There stands that inn—that khan. And to whom did he entrust the man who had fallen among robbers? To the innkeeper.

No one else can tend to his wounds. There is no human being who has not been wounded by the devil, by this robber—or by the demons, these robbers. Anyone who wishes somehow to heal his wounds, the wounds of his soul and so forth, cannot do it by himself—not in the marketplace, not in someone’s embrace, not through a learned specialist or a psychiatrist; no one can heal them except the innkeeper. To these innkeepers Christ entrusted the work of setting him right and bringing him to full recovery, and, the Gospel says, He handed over two denarii. According to other Fathers, these represent the Old Testament and the New Testament, because everything within the Church—everything that is chanted, depicted, spoken, or interpreted—is connected with the Old Testament and the New Testament.

I can go into the sanctuary, into the church, and you can ask me: Why is the ambo here? Why is Christ there? Why is the Most Holy Theotokos there? Why is the candle stand here? Why is the polyeleos chandelier there? Why is the candelabrum here? Why are candles placed around a coffin? Why this, why that, why everything? And I can explain the reason for all of it, demonstrating it from the Old Testament and the New Testament. An opportunity once arose, and I wrote a book entitled, “In the Churches, Bless God.” God is not blessed outside the Church. “In the Churches, Bless God.” That book contains about ninety percent of what is done in the Church and what is found in the Church. According to some Fathers, the two denarii are the Old Testament and the New Testament. According to others, they are Holy Scripture and Tradition.

For us Orthodox, Tradition has the authority of Scripture. Tradition existed before the Apostles came and before the Fathers came. From the time there were two human beings on earth, when there were no books, everything was handed down by word of mouth. As we said the day before yesterday, where did Eve learn that God had said this and that—that they must not eat from that tree, because they would die? She had not spoken with God, nor had she received such a command from Him. Adam had received the commandment, and he told it to Eve. Eve could have said, “He said nothing to me about not eating from it.” But that excuse does not stand. You love your husband; consequently, you know what he was told, and you too were punished on the basis of Tradition. Tradition has existed since that time. This is not as the Protestant world and others claim when they call such things commandments of men, and so on. Everything the Orthodox Church has rests upon a firm foundation.

They say, “Synods”? What is that supposed to mean? Are we going to speak about dogmas? Seriously? Where is that in Scripture? Scripture does not say it; Scripture does not speak about Synods or dogmas. Open the Acts of the Apostles, chapter 16, verse 4, and you will see a Synod there. And we have five apostolic Synods before the First Ecumenical Council. Does it not say there that they issued laws and dogmatic decrees—the decisions reached by the Apostles—and delivered them to be observed exactly? It is there in Acts, chapter 16, verse 4. This is the meaning of those two denarii.”

“When I return, whatever more you spend, I will repay you”—for your labor and your sweat. By means of these two denarii, here within the inn, this wounded man will be completely healed. Christ departed, and He is coming again to judge the living and the dead. Is this not what we confess with the sign of the Cross? The beginningless God became man, ascended, and is coming again to judge the living and the dead. Pay no attention to those who merely wave their hand through the air and cannot bring themselves to make the sign of the Cross upon their breast. Even elderly people, who must soon depart from this life, simply trace some vague shape. Yet this is what the sign proclaims: “And He is coming again to judge the living and the dead.” He will come again. This, broadly speaking, is the interpretation of the parable of the Good Samaritan. And so we come to the heart of the matter. What does it mean, then, to say, “I am good”? You will become Christ’s kinsman when you become one with Christ through His Mysteries. You are not saved outside the inn; you will be saved within it, through the innkeepers and

through the teaching of Holy Scripture. Finally, before I conclude the interpretation of this parable, I would also like to say this. In this parable there are three kinds of people. There are the robbers, who say, “What is yours is mine.” There are those who say, “What is yours is yours, but what is mine is mine.” And there are those who say, “What is mine is yours.” The robber took. The Levite and the priest did not take, but neither did they give. The Samaritan did not take, but gave. To which category do we belong? Are we perhaps robbers? Are we perhaps priests or Levites of the Old Testament? We must be Samaritans. I pray that whatever is ours, whether material or spiritual, may also belong to others. That is all for this evening.

Περί ενός διαλόγου μεταξύ ενός νομικού και του Χριστού μας, που εκεί υπενθυμίζεται ο τρόπος της σωτηρίας του ανθρώπου. Ξέρετε, οι άνθρωποι οι οποίοι δεν έχουν περί τα θρησκευτικά πράγματα, έχουν φτιάσει μια θρησκεία δικιά τους. Έναν τρόπο του ζην και έναν τρόπο που αποφεύγει, αλλά πόρρω απέχει από εκείνα που κήρυξε ο Χριστός. Αλλιώς φαντάζονται τη ζωή, αλλιώς φαντάζονται τη χριστιανία, αλλιώς φαντάζονται την κρίση μας. Πόσο δεν πρόκειται να ρωτηθεί κανένας των ανθρώπων τι γνώμη έχει, πώς να συμπεριφερθώ ενώπιον των ανθρώπων, αμαρτωλών και μη, των καλών και μη. Έχει ο Θεός ένα σχέδιο δικό Του, έναν τρόπο δικό Του που θα κρίνει κάθε άνθρωπο. Πολλοί νομίζουν ότι ο Χριστός είναι διακοσμητικόν τι πρόσωπο. Είναι να τον έχουν σε κάποια εικόνα, συνεχώς σπίτι, μαζί με τη μητέρα Του και μερικούς φίλους Του αγίους, και να τον θυμιάζουν εκεί. Και αυτό είναι θρησκεία. Άλλοι ακόμη έχουν φτιάξει έναν τρόπο δικό τους, που σκέφτονται εάν πρέπει να εξομολογηθούν, αν όχι, αν πρέπει να ακούσουμε τις εντολές του Χριστού, εάν όχι, και βγάζουν πολλές φορές, συζητώντας με τον εαυτό τους, ότι είναι οι άνθρωποι οι κατάλληλοι για τον Παράδεισο. Κατηγορούν μάλιστα πολλούς άλλους,

λένε ότι είναι υπερβολικοί, ότι ο Θεός δεν τα θέλει αυτά, λες και έχουν μιλήσει με τον Θεό και ξέρουν τι θέλει ο Θεός και όχι, και χίλια δυο άλλα πράγματα. Όμως εκείνο που πρυτανεύει κατ’ εξοχήν είναι: «Μακάρι να είσαι κι άλλη σαν και μένα. Μακάρι να είσαι κι άλλος σαν τον άντρα μου, σαν τη γυναίκα μου, σαν το παιδί μου, μακάρι να είσαι». Δηλαδή γίνονται πάνω ένα μοντέλο, ένα φιγουρίνι, τον εγωισμό τους, και υποχρεώνουν όλο τον κόσμο να φτιαχτούν σύμφωνα με αυτά. «Κοιτάξτε ποιος είμαι εγώ και εσύ να φτιαχτείς». Δεν είναι έτσι τα πράγματα. Άλλοι κατά κόρον πιστεύουν και λέγουν ότι είναι καλοί. Και αφού είναι καλός, μυρμήγκι δεν πατάει, πού θα πάει; Στην κόλαση θα πάει;

Θα πάνε στον Παράδεισο. Όλα αυτά θα λύσει... ο διάλογος του Χριστού μας που έγινε αιτία, αφορμή να πει την παραβολή του καλού Σαμαρείτου. Βρίσκουμε στο δέκατο κεφάλαιο του Λουκά, στίχος 25 και κατωτέρω, και διαβάζω τα εξής: «Νομικός τις ανέστη, εκπειράζων αυτόν και λέγων· Διδάσκαλε, τι ποιήσας ζωήν αιώνιον κληρονομήσω;» Καλά, πώς σου ήρθε, νομικέ, να μιλήσεις περί κληρονομίας, εσύ νομικός;

Κληρονομούν οι φίλοι, οι καλοί, οι εργάτες; Ρωτάς τον διδάσκαλο, παρόλο που είσαι νομικός. Αν πεθάνει ένας, ποιος θα τον κληρονομήσει; Πέθανε ένας εργοστασιάρχης, ποιος θα τον κληρονομήσει; Οι εργάτες, οι πιστοί, τι θα κληρονομήσουν; Οι φίλοι, οι φιλενάδες του, τι θα κληρονομήσουν; Οι κληρονόμοι του είναι οι συγγενείς του, τα παιδιά του, τα αδέρφια του, και οι συγγενείς κληρονομούν. Και πώς ήρθε να μιλάς περί κληρονομίας, νομικέ; Διότι ο δάσκαλος ομιλεί ότι η Βασιλεία των Ουρανών κληρονομείται. Και κατά συνέπεια εγώ δεν μπορώ να είμαι έξω της συζητήσεως. Αυτό το ξέρει ο άνθρωπος, ότι η Βασιλεία των Ουρανών κληρονομείται, και αυτοί ακόμη οι λεγόμενοι, οι χριστευόμενοι, οι χριστιανοί που δεν αφήνουν ούτε εσπερινό ούτε όρθρο, το

ξέρουν ότι η Βασιλεία των Ουρανών είναι κληρονομία και όχι αξιομισθία. Ενενήντα εννέα τοις εκατό των πιστών αυτό δεν το ξέρουν. Γι’ αυτό πάνε στην εκκλησία και δεν γίνονται. Διότι, αν το ξέρανε, θα φρόντιζαν να γίνουν συγγενείς του Θεού για να κληρονομήσουν τη Βασιλεία Του. Διότι κατά την ημέρα της Κρίσεως ο Θεός λέγει, όπως ξέρετε κι εσείς: «Δεῦτε, κληρονομήσατε», όχι να πληρωθείτε, «δεῦτε, κληρονομήσατε τὴν ἡτοιμασμένην βασιλείαν». Από πότε; «Ἀπὸ καταβολῆς κόσμου». Αυτό το σοβαρό θέμα της κληρονομίας της Βασιλείας του Θεού μένει συγκαλυμμένο στο μεγαλύτερο ποσοστό και αυτών των εκκλησιαζομένων

ανθρώπων. Και εφόσον είναι κατά πάντα καλοί, δεν έχουν σχέση με τον Χριστό, με το Άγιο Ποτήριο, το οποίο φτιάχνει κληρονόμους. Το Άγιο Ποτήριο είναι εκείνο που φτιάχνει καταλλήλους, συγγενείς, κληρονόμους. Μεταβάλλει τη φύση του ανθρώπου και από κοινός γίνεται καινός, από χωματένιος πνευματικός, από πρόσκαιρος αιώνιος. Δεν υπάρχει άλλος τρόπος. Αν ανοίξει κανένας τις φλέβες μας, θα βρει αίμα του Αδάμ, ακατάλληλο για τη Βασιλεία των Ουρανών. Και αν ανοίξει όμως του χριστιανού που έχει στενή σχέση με το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας, θα βρει αίμα Πανβασιλέως Χριστού Ιησού. Και εφόσον πρόκειται να κληρονομήσει τη Βασιλεία, τι πρέπει να είναι ο άνθρωπος; Μήπως πρέπει να είναι βασιλόπουλο; Διότι οι κοινοί άνθρωποι κληρονομούν τη βασιλεία;

Κληρονομούν; Τι κληρονομούν; Οι πρίγκιπες κληρονομούν, οι άνθρωποι του παλατιού κληρονομούν. Και μπορώ εγώ, απλός άνθρωπος, να γίνω βασιλόπουλο; Βέβαια. Άμα κοινωνείς το αίμα του βασιλιά, του Χριστού, θα γίνεις εσύ κατά χάρη βασιλόπουλο και έτσι θα έχεις δικαίωμα τότε τη Βασιλεία να κληρονομήσεις. Είναι ένα πλέγμα που για πολλούς ανθρώπους είναι μυστήριο. Δεν το ξέρουμε. Και στέκονται οι άνθρωποι να είναι καλοί, να προσέχουν, όπως είπα, και αυτό το μυρμήγκι να μην το πατούν. Και καλώς κάνουν μέχρι ενός σημείου, αλλά από εκεί και κάτω όμως, εφόσον δεν έχουν σχέση με το μυστήριο, να γνωρίζουν ότι θα πάνε στην κόλαση. Όλοι οι καλοί άνθρωποι στην κόλαση. Θα μου πείτε: «Και ποιοι είναι στον Παράδεισο;» Οι χριστιανοί είναι στον Παράδεισο. Άλλο καλός άνθρωπος, άλλο χριστιανός. Υπάρχουν άνθρωποι καλοί που δεν είναι καθόλου χριστιανοί. Όχι ότι ο χριστιανός δεν

πρέπει να είναι και καλός άνθρωπος. Όχι, δεν λέγω αυτό. Ο χριστιανός πρέπει να είναι και καλός άνθρωπος. Αλλά έχουμε καλούς ανθρώπους, πολλούς, πάμπολλους, οι οποίοι δεν είναι καθόλου χριστιανοί. Και κατά συνέπεια δεν έχουν καμιά σχέση με αυτό. Ναι. Τι λοιπόν λέγει; «Τι να κάνω, δάσκαλε; Τί ποιήσας ζωήν αιώνιον κληρονομήσω; Θεού, να γίνω και εγώ κληρονόμος;» Θα φροντίσεις να γίνεις συγγενής του Θεού, που έχει τη Βασιλεία, για να έχεις εκεί μερίδιον κληρονομίας. Και πώς γίνεται ο άνθρωπος συγγενής του Θεού; Διά Ιησού, διά Ιησού. Ο Χριστός είναι αυτός ο οποίος δημιουργεί τη συγγένεια. Όταν ο άνθρωπος βαπτίζεται στο όνομα του Χριστού, γίνεται αδελφός του Χριστού. «Ὅσοι εἰς Χριστὸν ἐβαπτίσθητε,

Χριστὸν ἐνεδύσασθε». Και έπειτα όσοι κοινωνούν το σώμα και το αίμα του Χριστού γίνονται ένα με τον Χριστόν. «Ὁ τρώγων μου τὴν σάρκα καὶ πίνων μου τὸ αἷμα ἐν ἐμοὶ μένει κἀγὼ ἐν αὐτῷ». Αυτά είναι ξένα σε πολλούς ανθρώπους και μάλιστα στους χριστιανούς. Το θέμα λοιπόν δεν είναι αξιομισθία. Τα έργα του ανθρώπου δεν τον πάνε στον Παράδεισο. Τα έργα του ανθρώπου, όπως έχω πει κάποια άλλη φορά, είναι οι αποσκευές του ανθρώπου. Κανένας άνθρωπος δεν ταξίδεψε διότι είχε αποσκευές, αλλά διότι είχε εισιτήριο. Άνευ εισιτηρίου, οσοδήποτε αποσκευές και αν έχει, οσαδήποτε καλά έργα και αν έχει, δεν μπορεί να τα μεταφέρει. Αυτός που σου δίνει την ευκαιρία είναι ο

Χριστός που ετλείβει η Συστήρια για τη Βασιλεία των Ουρανών. Γι’ αυτό, όσοι μπορούμε, ας μη μένουμε μακριά από το μυστήριο αυτό των μυστηρίων, το οποίο αλλάζει τη σύσταση του ανθρώπου. Για να εισέλθει ο άνθρωπος χρειάζεται Χριστόν. Εκεί που θα εισέλθει, για να μείνει καλά, χρειάζεται έργα. Τα έργα του ανθρώπου τού εξασφαλίζουν θέση εις τον Παράδεισον, ουχί είσοδον. Πολλοί άνθρωποι έχουν διαμερίσματα πολυτελέστατα, αλλά δεν έχουν κλειδί να μπούνε μέσα και κάθονται απέξω εις τον αιμόβροχο. Ο Χριστός. Για να εισέλθεις στην πόλη, για να εισέλθεις στην άνω Ιερουσαλήμ, χρειάζεται Χριστό. «Εγώ είμαι η οδός».

«Είμαι η θύρα, εγώ είμαι η ζωή», λέγει ο Χριστός, μονοπωλώντας για τον άνθρωπο. Δεν είπε «εγώ είμαι οδός», κάποια οδός και υπάρχει και κάποια άλλη. Όχι. «Εγώ είμαι η οδός, εγώ είμαι η θύρα, και όσοι θέλουν δι’ ἐμοῦ ἐὰν τις εἰσέλθῃ, σωθήσεται, καὶ εἰσελεύσεται καὶ ἐξελεύσεται καὶ νομὴν εὑρήσει». Το λοιπόν πρέπει να το καταλάβουμε και διδάσκεται εδώ μέσα, εκτός των άλλων τα οποία υπάρχουν. Πάντως, στάθηκα στο σημείο αυτό, διότι δεν προσέχεται η λέξη αυτή, «κληρονομήσω», και η λέξη αυτή δεν συνδέεται με το Ευαγγέλιο της Κρίσεως που διαβάζουμε στο 25ο κεφάλαιο του Ματθαίου, το οποίο αναφέρεται στην ημέρα της Αποκρέω, που είναι το Ευαγγέλιο της Κρίσεως. Εν πάση περιπτώσει, να προχωρήσουμε.

Ο νομικός τον Χριστό μας τον βλέπει σαν μαθητάκο και του θέτει ερώτημα να απαντήσει. Ο Ιησούς μας δεν είναι μαθητής. Ο Ιησούς μας είναι διδάσκαλος και του βγάζει από τα πόδια με δύο λέξεις και τον γυρίζει ανάποδα και τον τοποθετεί στο σκαμνί να απαντήσει αυτός. «Ὁ δὲ εἶπε πρὸς αὐτόν· Ἐν τῷ νόμῳ τί γέγραπται; Πῶς ἀναγινώσκεις;» Τον αναγκάζει να απαντήσει και απαντά αυτός ως μαθητής τώρα, ο πρώην δάσκαλος. Δεν μπορούσε να πει και ψέματα. Είναι αλήθεια αυτά, είναι γραμμένα στο Δευτερονόμιο. «Ἀγαπήσεις», λέει, «Κύριον τὸν Θεόν σου ἐξ ὅλης τῆς καρδίας σου, ἐξ ὅλης τῆς ψυχῆς σου, ἐξ ὅλης τῆς ἰσχύος σου και...

ἐξ ὅλης τῆς διανοίας σου, καὶ τὸν πλησίον σου ὡς σεαυτόν». Απεκρίθη ο Ιησούς και είπε αυτώ: «Τοῦτο ποίει καὶ ζήσῃ». Κάνε το λοιπόν και δημιουργείς προϋποθέσεις σωτηρίας. Εδώ εκ προοιμίου θέλω να πω, γιατί ορισμένοι λέγουν ότι να, άμα αγαπώ, άμα, άμα, άμα, λέει ότι θα ζήσω. Ναι, αλλά προ του Σταυρού είναι αυτά. Θα σε βρω εγώ στη συνέχεια κάνοντας αυτό και θα σε αξιοποιήσω. Όλος ο κόσμος σώζεται διά του Χριστού, εργοσωτηρία δεν υπάρχει. «Ἐξ ἔργων νόμου οὐ δικαιωθήσεται πᾶσα σάρξ», γράφει ο Παύλος. Ο Χριστός δεν είναι εργοδότης να πληρώσει τα ημερομίσθια των ανθρώπων που εργάστηκαν στο αμπέλι του ή επειδή αυτοί κάμανε κάτι.

Είναι ζωοδότης, ζωηφόρος η πλευρά Του, ζωηφόρος ο τάφος Του, ζωηφόρος ο Σταυρός Του, ζωηφόρο το Άγιο Ποτήριό Του. Ζωή μεταδίδει στους ανθρώπους, είναι ζωή, «ἵνα ζωὴν ἔχωσιν καὶ περισσὸν ἔχωσιν». Δεν ήρθε να κάνει καλούς ανθρώπους ο Χριστός στον κόσμο, ήρθε να κάνει χριστιανούς, αδελφούς Του, να τους ενώσει και να τους πάρει στη Βασιλεία των Ουρανών. Μη σπεύδεις λοιπόν, αδελφέ, δεν έχει καμιά σχέση, από το που έρχεσαι αμέσως να καρφώσεις και να πεις να είναι τα αντίθετα με εκείνα που είπες γρηγορότερα. Εν πάση περιπτώσει, δεν ξέρω αν θα σας απασχολήσει ποτέ αυτό το κομματάκι, αυτές οι αρετές, αυτή η εντολή. Εάν ανατρέξουμε στο 22ο κεφάλαιο του Ματθαίου, εκεί θα βρούμε...

τα έξι. Οι δέφαροι σκέοι ακούσανται ότι ευθύμωσε τους αδικαίους του στόχου και με τις απαντήσεις των συνήθησαν επί το αυτό και επιρώτησε, είσαι εξ αυτών νομικός, κοιράζων αυτόν και λέγον, Ιδάσκαλε, ποιά είναι τον ημεγάλη εντονόμο, Ο δε Ιησούς έφυγε αυτό, αγαπήσεις Κύριον των Θεών Σου, εν όλη τη καρδία Σου και εν όλη την πτυχή Σου και εν όλη τη λιανία Σου, αυτή είναι η μεγάλη εντολή, και συνεχίζει ο Χριστός αφ' εαυτού Του και λέει, Δευτέρα, Δε, Ομοία, Αυτή, υπάρχει και δεύτερη βράτωμες ευκαιρίες, για να σας πω, λέγει ο Χριστός εντολή.

«Τὸν πλησίον σου· ἀγαπήσεις τὸν πλησίον σου ὡς σεαυτόν», όπως αγαπάς τον εαυτόν σου. «Ἐν ταύταις ταῖς δυσὶν ἐντολαῖς ὅλος ὁ νόμος καὶ οἱ προφῆται κρέμανται». Από τις δύο αυτές μεγάλες εντολές. Πρώτη εντολή μεγάλη είναι τον Θεόν σου να αγαπήσεις με την καρδιά σου, με την ψυχή σου, με τη διάνοιά σου, με το πορτοφόλι σου και τον πλησίον σου ως εαυτόν. Είναι αυτές οι δυο μεγάλες και πρώτες εντολές. Ερωτάται ο άνθρωπος: «Ποια είναι η μεγαλύτερη αμαρτία;» Απαντά ο άνθρωπος: «Ο φόνος, η μοιχεία, η βλασφημία», λέει ο άλλος. «Ο εγωισμός», λέει ο άλλος. Χίλια δυο πράγματα, όσα κεφάλια τόσες απαντήσεις.

Ο Χριστός τι λέγει; Ποια είναι η μεγάλη εντολή; Λέγει ότι είναι η αγάπη προς τον Θεό και προς τον πλησίον. Ποια είναι λοιπόν η μεγάλη αμαρτία; Νομίζω ότι η παράβαση της μεγάλης εντολής. Η παράβαση της μεγάλης εντολής είναι η πρώτη και μεγάλη αμαρτία. Θέλει φιλοσοφία αυτό, να αναζητήσω να βρω εγώ με το δικό μου το κεφάλι; Πώς, όταν ο Χριστός λέγει ότι οι μεγαλύτερες εντολές είναι δύο, το αγαπήν τον Θεόν από την ψυχή σου, από την καρδιά σου, από τη διάνοιά σου, από τη γνώση σου και τον πλησίον σου ως εαυτόν, και είναι οι δυο μεγαλύτερες εντολές και ότι απ’ αυτές τις εντολές κρέμονται όλες οι άλλες, πηγαίνεις, άνθρωπε, και βγάζεις στη συνέχεια ως συλλογισμό: «Εγώ δεν έκανα τίποτα. Τι ανάγκη έχω να πάω στον εξομολόγο; Δεν έχω να του πω τίποτα». Σοβαρά; Δεν έχεις τίποτα να του πεις;

Αυτές τις εντολές τις έχεις εφαρμόσει; Αγαπάς πράγματι τον Θεό απ’ την καρδιά σου, απ’ την ψυχή σου, απ’ τον νου σου, απ’ το πορτοφόλι σου; Είναι αλήθεια; Είναι αλήθεια; Ποιος έχει εφαρμόσει αυτή την εντολή; Και εφόσον δεν την έχει εφαρμόσει, πότε έχεις ομολογήσει ότι δεν αγαπάς τον Θεό; Πάμε να κατηγορούμε τη γειτόνισσα που το σεντόνι, λέει, από πάνω ρίχνει, λέει, και με νευρώνει. «Πώς να σου πω καλημέρα;» Πως αυτό είναι, τι έκανε αυτό, ή χτυπάει την πόρτα ή έφτιαξε το άλλο ή μου είπε το άλλο, και ούτω καθεξής. Αυτή είναι η αμαρτία που πρέπει να πάρεις στον εξομολόγο; Αυτή είναι η αμαρτία που πρέπει να εξομολογείσαι; Ή να πας να του πεις ότι: «Πάτερ μου, έχω κάνει τη μεγαλύτερη αμαρτία. Δεν αγαπάω τον Θεό, ούτε θέλω να τον ακούω, ούτε τον βάζω στο σπίτι μου, διότι μου ελέγχει τον παράνομο βίο μου και δεν τον θέλω».

«Ελέγχει τα πεπραγμένα μου και δεν τον θέλω. Μου ελέγχει το εγώ μου και δεν τον θέλω. Μου ελέγχει το συμφέρον μου και δεν τον θέλω». Ποιος πήγε ποτέ να εξομολογηθεί αυτή τη μεγάλη αμαρτία που έχει κάνει; Και εντούτοις: «Μακάρι να ήσαν και οι άλλοι σαν και μένα». Και το πιστεύουμε εμείς και το πιστεύουν και οι άλλοι ότι πράγματι είμαστε, και μας εκδίδουν και πιστοποιητικό. «Εκεί υπάρχει Παράδεισος. Κάνε καμιά προσευχή για μένα». Λέω: «Προσεύχου να πεθάνω πρώτος, να πάω μπροστά να σου ετοιμάσω». Έτσι που και ο Κύριός μας δεν είπε: «Σας συμφέρει να φύγω, να πάω να σας ετοιμάσω τόπο». Όσο εγώ με λέω τον Παράδεισο, ε! Μου εκδίδει πιστοποιητικό και περνάει το δίκτυο του κόσμου. Ο κόσμος εμένα με θέλει στον Παράδεισο. Δεν μπορεί να με βγάζει τέτοιο, έτσι είναι. Είναι αστεία αυτά. Και εντούτοις ποτέ δεν φιλοσοφήσαμε αυτά τα θέματα. Καλοί και κάλλιστοι μπορεί να είμεθα.

Είμεθα καλύτεροι ορισμένων άλλων, αλλά όπως το θέλει ο Θεός δεν είμεθα. Θυμόσαστε κάποιο βράδυ που λέγαμε εκεί για εκείνο το χέρι που βγήκε και έγραφε για τον Βαλτάσαρ, «Μανή, Θεκέλ, Φαρές», «σε ζύγισε», λέει ο Θεός, «και σε μέτρησε και σε βρήκε σκάρτον». Στη ζυγαριά του Θεού δεν αντέχουμε, αγαπητοί μου, δεν αντέχουμε. Ας ταπεινωθούμε, ας μην πιστεύουμε στη δικαιοσύνη μας, ας μην πιστεύουμε στα ψέματα του κόσμου, μας λέγει ή μας θέλει στην κόλαση ή μας θέλει στον Παράδεισο. Ακούω μερικούς και λένε: «Με το παλιό πας; Τον έχασες τον Θεό. Με το καινούργιο πας; Δεν θα είσαι ορθόδοξος». Πιστοποιητικά, πιστοποιητικά οι άνθρωποι, για κάθε νόσημα. Αλήθεια, είμαι με το παλιό, θα χαθώ; Είμαι με το καινούργιο, θα χαθώ; Γιατί;

Δεν ξέρετε κάποιο πιστοποιητικό, κάποια ή κάποιος. Αυτά είναι αστεία. Εδώ, αναφορικώς με τις μεγάλες αυτές εντολές, τι λέγει σε μας; «Ἀγαπήσεις», λέει, «Κύριον τὸν Θεόν σου ἐξ ὅλης τῆς καρδίας». Είναι πράγματι ως ένας ηλίανθος η καρδία σου, η οποία παρακολουθεί τον Θεό, όπως εκείνο το φυτό που λέγεται ήλιος, το οποίο το πρωί θα βγει και, μόλις βγει ο ήλιος, τον παρακολουθεί όλη την ημέρα και το βράδυ, όταν μπει ο ήλιος, στρέφεται αυτό για ύπνο, για να ξαναξυπνήσει το πρωί να παρακολουθεί τον ήλιο; Το κάνει ο άνθρωπος αυτό; Η καρδία η δικιά μας είναι ολοκληρωμένη προς τον Θεό; Αναφέρεται στα Χρονικά, Παλαιά Διαθήκη, το εξής, ότι ο Θεός, λέγει, περιτρέχει τη γη για να φανεί δυνατός σε εκείνον που έχει την καρδία του τελείαν προς Αυτόν.

Φανταστείτε ένα μάτι του Θεού να γυρίζει επάνω στη γη, να δει ποια καρδιά, ποια ψυχή είναι εκείνη που βλέπει μόνον τον Θεό και όχι τις αδυναμίες των ανθρώπων και όχι τις κακίες των ανθρώπων, που βλέπει τις αμαρτίες του και όχι των άλλων και βλέπει τον Θεό. Ποια καρδιά είναι αυτή; Όταν έπρεπε να κάνει τον κατακλυσμό, αυτός ο Θεός με αυτό το μάτι περιήλθε τη γη και βρήκε την οικογένεια μόνο του Νώε. Όταν επρόκειτο να κάψει την Πεντάπολη, έξι εκατομμύρια κόσμο, περιήλθε και βρήκε μόνον τον Λωτ και την οικογένεια. Έτσι περιέρχεται να βρει πού είναι πράγματι έτσι η καρδιά η δικιά μας, πάλι μόνον διά τον Θεόν. Έχει εφαρμογή σε εμάς «Πᾶσα πνοὴ αἰνεσάτω τὸν Κύριον»; Ευχαριστώ.

«Εὐλόγει, ἡ ψυχή μου, τὸν Κύριον, καὶ πάντα τὰ ἐντός μου τὸ ὄνομα τὸ ἅγιον αὐτοῦ», που αρχίζουμε από το πρωί να τον βλασφημάμε. Τραγουδάμε τα μαλλιά, τραγουδάμε τα μάτια, τραγουδάμε τον Α, τραγουδάμε τον Δ. Πλην του Θεού να ψάλλουμε. Πού και πού έχουμε εμείς αυτά τα πράγματα. Η καρδιά η δικιά μας είναι ένα μωσαϊκό. Υπάρχουν ένα εκατομμύριο ψηφιά που συνθέτουν την καρδιά τη δικιά μας και σε όλους τους διαβόλους ανάβουμε κερί εμείς: τη μόδα, τη σάρκα, το εγώ, το συμφέρον, την κατάκριση, πάντα. Έχουμε και τον Χριστό, τον έχουμε και τον Χριστό ένα ψηφί επάνω και λέμε: «Κάτσε στην ακρούλα», γιατί όλα τα άλλα τα έχουμε καταλάβει, τα έχουμε δώσει εμείς. Ας εξετάσει ο καθένας να δει αν και κατά πόσο έχει καμιά σχέση με αυτά τα λόγια του Χριστού. Δεν τα είπα εγώ, τα είπε Αυτός.

Λοιπόν, εγώ όταν ακούω αν η καρδία μου είναι εξ ολοκλήρου γι’ Αυτόν, πώς αισθάνεται η μνηστή όταν μάθει ότι όχι απλώς υπάρχουν δέκα, είκοσι, τριάντα που διεκδικούν την καρδία του μνηστήρος της, αλλά μία ακόμη αν υπάρχει και μοιράζεται την καρδιά του ανδρός; Δεν είναι διατεθειμένη ποτέ να παρακολουθήσει τον άνθρωπον αυτόν και να τον βάλει στην καρδιά της, εφόσον μοιράζει αυτός την καρδιά του με κάποιον άλλον, με κάποια άλλη. Πώς είναι δυνατόν λοιπόν να έχω αξιώσεις από τον Χριστό, εφόσον τα ενδιαφέροντά μου εμένα είναι άλλα και όχι απόλυτα εκείνα που θα έπρεπε να είναι; «Τις απαιτήσεις του Θεού», όπου νομίζουν ορισμένοι. «Μα τόσο ζηλιάρης», λέει, «είναι ο Θεός να με θέλει όλον δικό Του;» Εσύ γιατί είσαι ζηλιάρης προς τη φιλενάδα σου και δεν θέλεις να τη μοιραστείς με έναν άλλον;

Το φίλο του, ποιος θα τον μοιραστεί με μία άλλη; Γιατί δεν μοιράζεσαι εσύ; Αν είσαι ζηλιάρης εσύ, δεν μπορεί να φτάσεις στη ζήλια την αγαθή εκείνη του Θεού, που θέλει να σ’ έχει μόνο και να μην μοιράζεσαι με τον διάβολο. Γιατί θεωρεί μοιχαλίδα την ανθρωπότητα. Ποιος ή ποια είναι η μοιχαλίδα; Όταν μοιράζεται τον εαυτό της με κάποιον άλλον, όχι με τον πραγματικό νυμφίο, με τον σύζυγο. Ή ποιος είναι μοιχός; Όσο μοιράζεται με κάποια άλλη και όχι τελείως με τη σύζυγό του. Έτσι και ο Χριστός. Την ψυχή τη βλέπει νύφη δικιά Του. Ο νυμφίος του ανθρώπου, ο πνευματικός νυμφίος, είναι ο Χριστός. Και τούτο δεν μπορεί να το καταλάβει ο άνθρωπος. Κι αν ζητάει η ζηλοτυπία να μείνει η ψυχή κοντά στον Χριστό, είναι για το συμφέρον του ανθρώπου. Δεν έχει τίποτα να κερδίσει από τον άνθρωπο ο Χριστός. Πόσο ο άνθρωπος θα έχει να κερδίσει, εφόσον κατά κάποιον τρόπο θα περάσει μια μέρα από τα στενά καλημέρια του Χριστού.

Λοιπόν λέει, εξ όλης της καρδίας του, εξ όλης της ισχύος του. Έχει ισχύ ο άνθρωπος να αποδείξει ότι αγαπά τον Χριστό. Πώς δεν έχει ισχύ; Ο άνθρωπος είναι παντοδύναμος. Πολλές φορές γίνεται αιτία μεταθέσεων, αιτία απολύσεως, αιτία δυστυχίας του κόσμου. Πιάνει το τηλέφωνο και σείεται η γη για να σηκώσεις το τηλέφωνο. Αλλά για να αποδώσεις δικαιοσύνη, να κάνεις κάτι το καλό, και το καλό να μην είναι βάρος κάποιου άλλου. Να μην γκρεμίζεις ενός το σπίτι για να φτιάξεις κάποιους φίλους σου. Να μην χαλάς εσέναν για να πάρεις το ψωμί από το στόμα να το δώσεις σε κάποιον άλλον. Αν μπορείς να κάνεις ένα ακέραιο καλό, μπορείς να είναι φτιαγμένο επάνω σε ερείπια, επάνω σε πόνο, επάνω σε ορφάνια, σε δυστυχία, τότε ναι, η ισχύς η δική σου, το πορτοφόλι σου να

το χρησιμοποιείς επ’ αγαθώ. Αγαπήσεις τον Θεό. Το χρησιμοποιείς να βγάλεις τον άλλον απ’ τη φυλακή, να του βγάλεις τη θηλιά, και για τον άλλο θα γίνει. Τα χρέη του τα έβαλε η αρρώστια, του τα έβαλε ένα περιστατικό, ίσως κι αυτή η αμυαλιά του ακόμη. Τότε θα δεις ότι αγαπάς τον Θεό, τότε θα δεις ότι αγαπάς τον συνάνθρωπό σου όπως αγαπάς τον εαυτό σου και όπως ήθελες να σου κάμουνε και σένα, αν βρισκόσουν παρόμοια σε μια δύσκολη κατάσταση. Αυτή η ισχύς πολλές φορές δεν χρησιμοποιείται επ’ αγαθώ, αλλά «σε σκοτώνω και σε πληρώνω, σε ατιμάζω και σε αποζημιώνω». Έτσι τη χρησιμοποιούμε εμείς την ισχύ, ενώ δεν έπρεπε έτσι. «Αγαπήσεις» ακόμη «εξ όλης της διανοίας σου». Είναι το μόνο που δεν συμβαίνει σε μας. Ο νους μας πετά όλη την ημέρα δεν ξέρω πού. Άλλα πράγματα, άλλα ενδιαφέροντα, άλλα θέματα τον απασχολούν.

Τον απασχολεί εκείνο που είπα γρηγορότερα; «Ευλόγει, η ψυχή μου, τον Κύριον και πάντα τα εντός μου το άγιον όνομα Αυτού. Ψαλώ τω Θεώ μου έως υπάρχω». Ο νους μας δεν είναι αφιερωμένος στον Θεό, να μην πω σε πολλούς ανθρώπους καθόλου την ημέρα. Κατά το Σαββατοκύριακο θα πάνε στην εκκλησία, να έρθουν κάποιον καιρό. Επετέλεσαν ολόκληρο το καθήκον τους, νομίζουν οι άνθρωποι. Αρκούνται να κατηγορούν τους άλλους που κάθονται στο καφενείο ή που παίζουν ή που βλασφημούν. «Αφού εγώ πάω στην εκκλησία, αυτός δεν πάει». Και έτσι έβγαλε το εισιτήριο μόνος του, αλλά δεν περνάει πουθενά αυτό το εισιτήριο. Και συνεχίζει ακόμη να λέγει: «Και εξ όλης της διανοίας σου και τον πλησίον σου ως εαυτόν». Είναι αλήθεια.

Αγαπούμε πολλές φορές τον πλησίον, εάν είναι ο συγγενής μας, εάν είναι ο φίλος μας ή οι φίλοι μας, αν είναι αυτός που τα τρώμε μαζί, που γλεντούμε μαζί, που αμαρτάνουμε μαζί. Αδιαφορούμε εάν θα έπρεπε να επεκταθεί η αγάπη γενικότερα. Ο Θεός βρέχει επί δικαίους και αδίκους. Βγάζει τον ήλιο επί πονηρούς και αγαθούς. «Γίνεσθε λοιπόν οικτίρμονες, καθώς ο Πατήρ ημών οικτίρμων εστί». Ο άνθρωπος δεν μπορεί αφ’ εαυτού του να το επιτύχει αυτό. Πρέπει να ζητήσει από τον Χριστό τη δύναμη: «Δώσε μου να βλέπω και αυτόν τον εχθρό μου με το ίδιο μάτι. Να τον βλέπω σαν έναν άνθρωπο που Εσύ ακόμη τον αγαπάς και περιμένεις τη μετάνοιά του». Διότι δεν το έχουμε εμείς ακόμη αφομοιώσει αυτό, γι’ αυτό και εντοπίζουμε. Άλλους τους βάζουμε μέσα μας, άλλους στα φυλλοκάρδια μας. Άλλων δεν θέλουμε καν ούτε την καλημέρα τους, ούτε στον τάφο μας να έρθουν. Δεν είναι όμορφο πράγμα αυτό. Δεν το θέλει ο Ουρανός, δεν το θέλει ο Χριστός. Θέλει να αγαπούμε τους ανθρώπους όσο είναι δυνατόν εξίσου και μάλιστα, αν είναι δυνατόν, τους εχθρούς μας να τους αγαπούμε πιο πολύ. Διότι είναι οι άνθρωποι που μας βοηθούν να πάμε στον Παράδεισο. Οι κακοί άνθρωποι του περιβάλλοντός μας είναι αυτοί που μας βοηθάνε να αγιαστούμε. Χωρίς τον κακό δεν υπάρχει καλός.

Να τον πατήσω τον κάλο, να ιδούμε τι θα κάνεις. Όσο είσαι καλός με τους καλούς αλλά κακός με τους κακούς, τότε δεν έχεις τίποτα, καμιά αξία. Αν είναι δυνατόν να είσαι και με τους κακούς. Και αν ο άνθρωπος σκέφτεται εκείνο το βασιλικό αξίωμα: «Ὃ σὺ μισεῖς, ἑτέρῳ μὴ ποιήσῃς». Αυτό που δεν θέλεις να σου κάμουνε μην το κάμεις, και αυτό που θέλεις να σου κάνουνε κάμε το κι εσύ, τότε τα πράγματα θα είχαν αλλάξει. Υπάρχουν ωραίες βοηθητικές σκέψεις που μπορούν να μας βοηθήσουν πολλές φορές να γίνουμε κάπως καλύτεροι, μαλακότεροι, χρηστότεροι. Όταν ο Δαβίδ γράφει στον 33ο ψαλμό του, ένας ψαλμός που τον διαβάζουμε κατά τις Προηγιασμένες στο τέλος,

με έναν άλλον ψαλμό, τον 142ο. Εκεί λέει σε μια στροφή του για τον Χριστό που προσφέρθηκε την ημέρα εκείνη: «Γεύσασθε και ίδετε ότι χρηστός ο Κύριος». Χρηστός, όχι με γιώτα, με ήτα. Χρήσιμος ο Κύριος. Γεύσασθε, καθίστε, φάτε Τον και ίδετε, και θα ιδείτε ότι σας είναι χρήσιμος ο Κύριος. Θα σας βοηθήσει να μαλακώσετε, θα σας βοηθήσει να ιδείτε διαφορετικά, θα σας βοηθήσει να αρχίσετε να λυπάστε τον άνθρωπο που είναι άσχημα μαζί σου, θα σας βοηθήσει να ιδείτε τους εχθρούς σας ως φίλους σας και ως βοηθούς.

Θα ανοίξει ο άνθρωπος αυτή τη λεπτομέρεια, το χαρτί που πάει στην εκκλησία με τα ονόματα των προσφιλών του. Το πρώτο πρόσωπο θα έπρεπε να βάλει επάνω-επάνω τον εχθρό του, τον λεγόμενο.

«Κύριε, και τους δούλους Σου τάδε. Μνήσθητι του δούλου Σου τάδε». Τότε ο άνθρωπος θα μπορεί λίγο να καταλάβει ότι κάπως μαλακώνει, κάπως έχει σπλάχνα οικτιρμών, κάπως έχει σχέση με τη φύση του Χριστού. Διότι εμείς δεν έχουμε σχέση. Θέλουμε να λεγόμαστε παιδιά του Θεού, αλλά ούτε καν μοιάζουμε στον Πατέρα μας. Θέλουμε να λεγόμαστε αδελφοί του Χριστού, αλλά ούτε καν μοιάζουμε στον Χριστό.

Από πού κι ως πού είμεθα και παιδιά και αδελφοί του Χριστού; Όπως λοιπόν θέλεις να σου συμπεριφέρονται, να συμπεριφέρεσαι. Όπως θέλεις να σε συγχωρούν, να συγχωρείς. Όπως θέλεις να σ’ αγαπούνε, να αγαπάς.

Θες να μιλούν καλά για σένα, παρότι εσύ είπες άσχημα; Να κάνεις εσύ το ίδιο και τότε θα καλλιεργηθείς εις βάθος και θα είσαι ο εφαρμοστής της δευτέρας εντολής. Εντούτοις αυτό δεν γίνεται. Εμείς έχουμε χωριστεί σε εχθρούς και φίλους, σε υπέρ και σε κατά. Αυτά με τον Χριστό δεν έχουν σχέση, γιατί ο Χριστός άλλα πράγματα έχει πει, άλλα έχει διδάξει και λέγει ότι ο άνθρωπος πρέπει να το εφαρμόσει αυτό το πράγμα. Όταν πάει κανείς στην Εκκλησία και προσέχει τι λέγει αυτή η Ορθόδοξη Εκκλησία, θα δει ότι, όταν ανοίξει η αυλαία και καλέσει τους ανθρώπους να προσευχηθούμε όλοι μαζί διά του Διακόνου, όταν σηκώσει τη φτερούγα του επάνω ο Διάκονος, το οράριο, με αυτό θα πει στους ανθρώπους: «Εν ειρήνη του Κυρίου δεηθώμεν». Να αγαπήσουμε,

να συνθηκολογήσουμε, να συγχωρηθούμε εν ειρήνη και έτσι να δεηθούμε του Κυρίου. «Υπέρ της άνωθεν ειρήνης» είναι το δεύτερο αίτημα, «του Κυρίου δεηθώμεν», και για μια ειρήνη που έχει σχέση με τον Ουρανό. Και ο άνθρωπος δεν έχει αυτές τις δύο ειρήνες. Πρώτον, με τους συνανθρώπους του δεν έχει ειρήνη, διότι δεν έχει καμιά διάθεση να συγχωρήσει, εντός εγωισμού του και μη γνωρίζοντας αυτό το «αγαπήσεις τον πλησίον σου ως εαυτόν». Και ούτε έχει ειρήνη με τον Θεό του, λόγω ότι έχει αμαρτία και έχει βάλει ένα παραβάν στη μέση, την αμαρτία του. Μα βλασφημία λέγεται, μα πορνεία λέγεται, μα μοιχεία λέγεται, μα αποφυγή τεκνογονίας λέγεται, μα αδικία λέγεται, μα κλοπή λέγεται, μα, μα, μα, μα. Μένει μέσα στη μέση ένα παραβάν, το

οποίο δεν έχει ειρήνη με τον Θεό. Ούτε λοιπόν ειρήνη έτσι, ούτε ειρήνη προς τα πάνω. Εν πάση περιπτώσει, τι δουλειά έχεις εδώ; Καταλάβατε πού φτάνουμε; Αυτά λοιπόν εκ προοιμίου βγαίνουν σαν ένα μικρό συμπέρασμα, χωρίς ποτέ να εξαντλείται το θέμα. Βγαίνουν από τα πρώτα λόγια μεταξύ του νομικού και του Χριστού μας. Όμως έχει και συνέχεια το θέμα. Όταν ο νομικός είδε ότι έγινε μαθητής και δεν μπόρεσε πολύ να κρατήσει τον τίτλο του διδασκάλου, διότι με το ερώτημα που του κάνει ο Κύριός μας τον ετοποθέτησε στο σκαμνί και κάθισε ο Χριστός στην έδρα, όπως Του άξιζε, «ὁ δὲ θέλων δικαιοῦν ἑαυτὸν εἶπε πρὸς τὸν Ἰησοῦν»:

«Καὶ τίς ἐστί μου πλησίον;» Νόμιζε ότι με τη δευτερολογία αυτή θα μπορέσει να Τον εκπορθήσει λίγο πολύ και να παρουσιαστεί στα μάτια των άλλων, όπου είχε πέσει εν τω μεταξύ, κάπως σε καλύτερη θέση. Το εκμεταλλεύεται αυτό ο Χριστός μας και είπε την παραβολή τη λεγομένη του καλού Σαμαρείτου, που απήντησε σε αυτόν, εδίδαξε για τον εαυτόν Του και δίδαξε και για τους μεταγενεστέρους. «Ὑπολαβὼν δὲ ὁ Ἰησοῦς εἶπεν», μεταλλευόμενος την ευκαιρία αυτή, είπε: «Ἄνθρωπός τις κατέβαινεν ἀπὸ Ἱερουσαλὴμ εἰς Ἱεριχὼ καὶ λῃσταῖς περιέπεσεν, οἳ καὶ ἐκδύσαντες αὐτὸν καὶ πληγὰς ἐπιθέντες ἀπῆλθον, ἀφέντες ἡμιθανῆ τυγχάνοντα. Κατὰ συγκυρίαν δὲ ἱερεύς τις

εντιοδό εκείνη και ηδών αυτών αντιπαρήλθεν. Ελθόν ομοίωτε και Λεβίτης γενόμενος κατά των τόπων, ελθόν και ηδών αντιπαρήλθες. Σαμαρίτης δε οδεύον ήλθε κατά αυτόν και ηδών αυτόν εσφλαχνίστη και προς ελθόν κατέβισε τα τραύματα αυτού επικέων έλεων και ύνων.

Ἐπιβιβάσας δὲ αὐτὸν ἐπὶ τὸ ἴδιον κτῆνος, ἤγαγεν αὐτὸν εἰς πανδοχεῖον καὶ ἐπεμελήθη αὐτοῦ. Καὶ ἐπὶ τὴν αὔριον ἐξελθών, ἐκβαλὼν δύο δηνάρια, ἔδωκε τῷ πανδοχεῖ καὶ εἶπεν αὐτῷ· ἐπιμελήθητι αὐτοῦ, καὶ ὅ τι ἂν προσδαπανήσῃς, ἐγὼ ἐν τῷ ἐπανέρχεσθαί με ἀποδώσω σοι». Αυτή ήταν η παραβολή την οποία έφερε ο Χριστός μας υπόψη του ανθρώπου αυτού, ο οποίος εζήτησε ποιος είναι ο πλησίον. Μες στην παραβολή αυτή είπε ολόκληρον την ένσαρκον οικονομίαν ο Χριστός.

Από την Ιερουσαλήμ, λέει, ξεκίνησε ένας να κατέβει στην Ιεριχώ. Έτσι πράγματι είναι. Η Ιερουσαλήμ είναι σε 830 μέτρα από την επιφάνεια της Μεσογείου θαλάσσης ύψος. Ο Ναός της Αναστάσεως έχει 830 μέτρα υψόμετρο. Και η Ιεριχώ είναι 330 μέτρα κάτω από την επιφάνεια της Μεσογείου. Κατέβαινε λοιπόν ένας, λέγει, από τα Ιεροσόλυμα στην Ιεριχώ και λησταίς περιέπεσε. Πράγματι ο τόπος εκεί είναι έρημος. Και τότε μάλιστα, επί ημερών Κυρίου και έπειτα ακόμη, κινδύνευε ο άνθρωπος να περάσει από εκεί, από τους ληστάς. Αυτός που έφυγε από τα Ιεροσόλυμα είναι ο άνθρωπος.

Κατέβηκε από τα χέρια του Θεού, από την Άνω Ιερουσαλήμ, εδώ στη γη. Στον δρόμο περιέπεσε σε ληστάς, οι οποίοι τον άφησαν ημιθανή. Ληστές είναι οι σατανάδες, που, όπως είπαμε προχτές, στην πτώση του Αδάμ περιέπεσε στα χέρια τους και τον εξέδυσαν, του τα έβγαλαν απ’ έξω. Δεν πήγε και έφτιαξε με συκόφυλλα ενδυμασία να κρύψει τη γύμνια του. Έχασε τη χάρη αυτή, του τα έβγαλαν αυτά. Ο σατανάς τα έβγαλε αυτά, βέβαια με τη θέληση και την υποχώρηση και την ανοχή του ανθρώπου, διότι εκεί που ενώνεται ο Χριστός με τον άνθρωπο βγαίνει σωτηρία. Εκεί που ενώνεται ο διάβολος με τον άνθρωπο υπάρχει κόλαση.

Τον άφησαν, λέει, ημιθανή. Δηλαδή τι πάει να πει αυτό; Τον εφόνευσαν στην ψυχή και του άφησαν το σώμα ζωντανό. Ο Αδάμ πνευματικώς απέθανε άμα τη παρακοή, σωματικώς έπειτα από 930 χρόνια. Ήτανε ζωντανός στο σώμα και νεκρός στο πνεύμα. Θάνατος πάει να πει αποκοπή από τη ζωή. Εδώ τα φώτα τα περισσότερα, όπως βλέπετε, είναι ζωντανά. Γιατί; Έχουν επαφή με το ρεύμα. Κάπου εκεί πίσω βλέπω μία σειρά, είναι νεκρά. Γιατί; Δεν έχει επαφή με το ρεύμα. Αυτή είναι η ψυχή του ανθρώπου. Ο άνθρωπος έχει δύο ζωές και έχει και δύο θανάτους. Έχει τη ζωή τη σωματική, εν προκειμένω τώρα, και την πνευματική, εάν έχουμε σχέση με τον Χριστό και με την Εκκλησία Του και με τα μυστήριά Του. Και υπάρχουν και δύο θάνατοι: θάνατος ψυχικός, αν δεν έχουμε σχέση με τον Χριστό και με το Άγιο Ποτήριο, και σωματικώς όταν αποθάνουμε και το μεν πνεύμα φύγει, το δε υπόλοιπον μείνει. Και πώς το λένε αυτό που μένει κάτω; Λείψανο. Λείψανο. Τι πάει να πει λείψανο; Υπόλοιπο. Δεν είναι άνθρωπος. Αν εγώ πεθάνω αυτή τη στιγμή και με βλέπετε κάτω, τι θα πείτε; Το λείψανο του Παναγόπουλου. Αν δείτε το πνεύμα μου να φεύγει, τι θα πείτε; Η ψυχή του Παναγόπουλου. Αν μπει η ψυχή μέσα στο σώμα μου, τι θα λέτε; Ο Παναγόπουλος. Έτσι. Τι είπε στον μεγάλο αδελφό του Ασώτου για τον μικρό;

«Ούτος ο αδελφός σου», του λέει, «νεκρός ην και ανέζησε». Πότε πέθανε; Δεν πέθανε ποτέ. Τόσο γλεντούσε με τις φιλενάδες. Ακριβώς γι’ αυτό. Μακριά από το σπιτικό ήτανε νεκρός. Κι άλλοτε, του είπε ένας να του δώσει άδεια να πάει να θάψει τον πατέρα του. Και δεν του έδωσε ο Κύριος. «Επίτρεψόν μοι», λέει, «να πάω να θάψω τον πατέρα μου». «Όχι», του λέει, «δεν θα πας». «Και τι θα γίνει;» «Άφες τους νεκρούς θάψαι τους εαυτών νεκρούς». Υπάρχουν πολλοί νεκροί με γραβάτα στο χωριό, θα τον θάψουν τον πατέρα σου. Εσύ ακολούθει μοι. Θυμηθείτε ακόμη στην Αποκάλυψη. Γράφει στον επίσκοπο Σάρδεων: «Όνομα έχεις ότι ζεις και νεκρός ει». Ξέρετε πόσα κινητά νεκροταφεία είναι μεταξύ μας; Ε, τι κάνετε; Δόξα τω Θεώ, είμαστε καλά. Μπορείς να μου πεις τι καλοσύνη έχετε;

Τρώτε; Γιατί πίνετε; Έχετε αυτοκίνητο δικό σας; Γιατί έχετε έγχρωμη τηλεόραση; Διότι έχετε αγαθά; Τι; Πότε η κόρη, την έφερε στις τρεις ο φίλος της απ’ έξω; Πότε ο γιος χώρισε την άλλη και πήρε τη μητέρα των παιδιών του αλλουνού; Εσύ δεν ξέρω τι ώρα ήρθες από την τράπουλα, ο σύζυγος και λοιπά. Τι καλοσύνη έχετε και λες μάλιστα «δόξα στον Θεό, σήμερα είμαστε καλά»; Ξέρεις τι λες; Αλίμονο, αλίμονο. Πάρε σημαίες και κρέμασέ τες απ’ έξω με σβάστικες και πες ότι εδώ μέσα είναι κινητά νεκροταφεία.

Χτυπάνε οι καμπάνες το πρωί και γυρίζεις τ’ άλλο μέρος ή βλαστημάς τον παπά που σε σήκωσε. Είμαστε καλά; Τι καλοσύνη έχεις; Αυτοί είναι οι ζωντανοί νεκροί. Έτσι τον άφησε, «ημιθανή τυγχάνοντα». Του εφόνευσε την ψυχή, τον εχώρισε από τον Θεό.

Έμεινε το σώμα του. Περνάει, λέει, εκεί που τον είχαν οι ληστές αφήσει, περνάει ένας κληρικός, ένας ιερεύς. Τον είδε, δεν του προσέφερε τίποτα. Τον βλέπει επίσης ένας άλλος, Λεβίτης. Από εκεί τον είδε, δεν του προσέφερε τίποτα. Είναι ο νόμος και οι προφήτες εν τω προσώπω του Λεβίτου και του Ιερέως. Ούτε ο νόμος, το «μη κλέψεις» και το «μη μοιχεύσεις», εφαρμόστηκε από κανέναν, ούτε τίποτα άλλο ηθικό κατόρθωσε να βοηθήσει τους ανθρώπους αυτούς, ούτε ο νόμος. Άλλωστε ο νόμος, η Παλαιά Διαθήκη, όπως λέει ο Παύλος στους Ρωμαίους, δεν εδόθηκε για να σωθούν οι άνθρωποι. Εδόθηκε, λέει, «παιδαγωγός εις Χριστόν». Ποιος τον εφήρμοσε τον νόμο; Ο Αβραάμ εφήρμοσε τον νόμο; Δεν είπε ψέματα; Δεν υπάρχει άνθρωπος ο οποίος να εφαρμόσει τον νόμο κατά πάντα, κατ’ ακρίβειαν.

Εδόθηκε για να μην μπορεί ο άνθρωπος να τον εφαρμόσει, να φοβηθεί τον Θεό και να πει: «Θεέ μου, Εσύ έχεις πει αυτό. Εγώ πού να το κατορθώσω; Να αναγκαστεί να ζητήσει τον Χριστό. Στείλε κάποιον να με βοηθήσει να μπορώ να το κάνω». Γι’ αυτό λέγει «παιδαγωγός εις Χριστόν». Και ο νόμος εδόθη, λέγει ακόμη ο Παύλος, δεν τα διαβάζουμε ίσως αυτά, και «συνέκλεισε τους πάντας εις απείθειαν, ίνα τους πάντας ελεήση». Να μη βρεθεί άνθρωπος να πει: «Εγώ δεν Τον έχω ανάγκη τον Θεό. Εγώ εφήρμοσα, ήμουνα εντάξει». Οι πάντες έχουμε την ανάγκη της χάριτος, γιατί κανένας δεν μπορούμε να εφαρμόσουμε τον νόμο. Και τότε και σήμερα και πάντοτε κρεμόμαστε: «Χριστέ μου, μ’ αφήνεις; Χριστέ μου, έπεσα, βοήθα με. Ξανά έπεσα, Κύριε, ξανά βοήθα με». Να εξαρτώμεθα πάντοτε από Αυτόν εν ταπεινώσει, ώστε να έχουμε κάποια ασφάλεια σωτηρίας. Κύριε, λοιπόν, λέει, νομικέ.

Ο νόμος, εσύ που τον ερμηνεύεις, ούτε οι προφήτες ούτε οι θυσίες ούτε τίποτα δεν μπόρεσαν. Να σου, λοιπόν, έναν Σαμαρείτη. Τον Χριστό μας Τον λέγανε Σαμαρείτη: «Σαμαρείτης ει συ και δαιμόνιον έχεις». Λοιπόν, Αυτόν που λέτε εσείς Σαμαρείτη και λέτε ότι έχει δαιμόνιο, Αυτός ήρθε. Μαζί Του είχε στο ταξίδι Του, που περνούσε, δύο μπουκάλια. Το ένα είχε λάδι και το άλλο είχε κρασί. Εκατέβηκε από το ίδιο κτήνος, εκατέβηκε από το άλογό Του, το άφησε στην άκρη. Εκατέβηκε από τη δόξα Του ο Σαμαρείτης και έκαμε έλεος στον άνθρωπο εν τω ελαίω, δίδοντας το αίμα Του εν τω οίνω, να θεραπεύσει τους περιπεσόντας εις ληστάς ημάς ανθρώπους.

Επέδεσε τις πληγές, του μαλάκωσε τον πόνο και κατά κάποιον τρόπο, σαν ένα αντισηπτικό, με το κρασί τον περιποιήθηκε. Ταυτόχρονα τον πήρε, λέει, στο ίδιο κτήνος, τον πήρε απάνω Του. Είναι που πήρε την ανθρωπίνη φύση ο Χριστός επάνω Του, που εφόρεσε την ανθρωπίνη φύση την περιπεσούσαν εις τους ληστάς. Την πήρε επάνω Του και την υγίασε. Και πού την πήγε; Την πήγε στο πανδοχείον. Ποιο είναι το πανδοχείον; Η Εκκλησία. Έξω της Εκκλησίας δεν υπάρχει σωτηρία. Ο μοναδικός δρόμος ο οποίος οδεύει στον Παράδεισο είναι η Ωραία Πύλη της Εκκλησίας. Γι’ αυτό και ακριβώς λέγεται Ωραία Πύλη, όχι γιατί είναι ομορφότερη των άλλων θυρών, της βορείου ή της νοτίου. Όχι. Λόγω της εργασίας που κάνει.

Εκεί περνάνε οι ψυχές. Έρχονται μπροστά στον νέο Αδάμ, τον Χριστό, και στη νέα Εύα, την Παναγία. Εκεί ήταν η θέση της παλιάς Εύας και του παλιού Αδάμ που, εν τη παρακοή των, έκλεισαν το τέμπλο. Ήταν κλειστό. Ήτο το παραβάν, αυτό που υπήρχε στον ναό του Σολομώντος και εχώριζε τον λαό από τον Θεό, από τα Άγια των Αγίων. Και όταν ο Χριστός εσταυρώθη έξω της παρεμβολής, έξω από τα τείχη, το πρώτο σημείο, το πρώτο θαύμα που έλαβε χώραν ήταν: το καταπέτασμα του ναού εσκίστη από άνωθεν έως κάτω. Επήλθε η συνθηκολόγηση με τον Θεό. Ο άνθρωπος, ο οποίος είχε γυρίσει τα οπίσθιά του προς τον Θεό, διότι ο Θεός, κατά τον θείον Χρυσόστομον, ουδέποτε εχθραίνει.

Ο Θεός δεν είναι εχθρός του ανθρώπου. Ο άνθρωπος γυρίζει τα οπίσθιά του στον Θεό, ο άνθρωπος δεν θέλει τον Θεό, όταν ο Θεός θέλει τον άνθρωπο και τρέχει και του δημιουργεί περιστάσεις και κάτι που μπορεί να τον βοηθήσει να οδηγηθεί σε μετάνοια και σε επιστροφή, και ο άνθρωπος δεν θέλει, άχρι καιρού. Στο πανδοχείο λοιπόν τον πήγε και μάλιστα το είχε πάρει αυτό από τα περιστατικά. Και σήμερα, εάν πάτε, να έχετε υπόψη σας, εγώ μάλιστα το έχω φωτογραφίσει. Το πανδοχείο το οποίο είχε υπόψη του ο Χριστός μας, όταν έλεγε το περιστατικό αυτό, υπάρχει μέχρι τη σήμερα. Όπως κατεβαίνουμε από τα Ιεροσόλυμα στην Ιεριχώ, είναι στο δεξί μας μέρος, 20 μέτρα από το δρόμο, απ' έξω είναι το πανδοχείο αυτό, το χάνι δηλαδή αυτό. Πού επαρέδωσε τον περιπεσόντα εις τους ληστάς; Εις τον πανδοχέα.

Άλλος δεν μπορεί να επιληφθεί των τραυμάτων του. Άνθρωπος μη τραυματισμένος από το διάβολο, από το ληστή αυτό ή από τους διαβόλους, από τους ληστάς αυτούς, δεν υπάρχει. Ο άνθρωπος που θέλει να θεραπεύσει κατά κάποιον τρόπο τα τραύματά του, τα ψυχικά κλπ., δεν μπορεί μόνος του, ούτε στην αγορά, ούτε στην αγκαλιά, ούτε επιστήμων, ούτε ψυχίατρος, κανένας· ο πανδοχεύτης. Σε αυτούς ενεπιστεύθη την τακτοποίηση, την αποθεραπεία, και παρέδωσε, λέει, δύο δηνάρια. Κατ' άλλους, Παλαιά και Καινή Διαθήκη, διότι ό,τι έχει μέσα η Εκκλησία, ό,τι ψάλλεται, ό,τι είναι ζωγραφισμένο, ό,τι λέγεται, ό,τι υπομνηματίζεται, έχει σχέση με την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη.

Μπορώ να πάω μέσα στο ιερό, μέσα στην εκκλησία, και να με ρωτήσετε: γιατί ο άμβων εδώ, γιατί ο Χριστός εκεί, γιατί η Παναγία εκεί, γιατί το παγκάρι εδώ, γιατί ο πολυέλεος εκεί, γιατί το μανουάλι εδώ, γιατί τα κεριά σε φέρετρο, γιατί, γιατί, γιατί, και να σου απαντήσω σε όλα για ποιο λόγο, αποδεικνύοντας από την Παλαιάν και την Καινή Διαθήκη. Δόθηκε κάποτε ευκαιρία και έγραψα ένα βιβλίο που λέγεται «Εν εκκλησίαις ευλογείτε τον Θεόν». Ο Θεός δεν ευλογείται έξω από την εκκλησία. «Εν εκκλησίαις ευλογείτε τον Θεόν». Εκεί μέσα υπάρχει το 90% το τι γίνεται στην εκκλησία και το τι υπάρχει στην εκκλησία. Στα δύο δηνάρια, κατ' ορισμένους Πατέρες, είναι η Παλαιά και η Καινή Διαθήκη. Κατ' ορισμένους επίσης είναι η Γραφή και η Παράδοση.

Η Παράδοση για μας τους Ορθοδόξους... ισχύν Γραφής. Η Παράδοση υπάρχει πριν έρθουν οι Απόστολοι, πριν έρθουν οι Πατέρες. Από τότε που υπάρχουν δύο άνθρωποι στη γη, που δεν υπήρχαν βιβλία, τα πάντα μεταφέρονται από στόμα σε στόμα. Η Εύα από πού έχει την πληροφορία, όπως είπαμε προχθές, ότι είπε ο Θεός αυτό και αυτό, να μην φάμε από αυτό γιατί θα πεθάνουμε; Αυτή δεν μίλησε με τον Θεό, ούτε από τον Θεό πήρε εντολή τέτοια. Αυτή την είχε πάρει ο Αδάμ, την εντολή, και την είπε στην Εύα. Γιατί η Εύα μπορούσε να πει: «Εμένα τίποτα δεν είπε, να μην φάμε». Δεν περνάει όμως αυτό. Τον αγαπείς τον άντρα, κατά συνέπεια το ξέρεις και τιμωρήθηκες και εσύ με βάση την Παράδοση. Από τότε υπάρχει η Παράδοση. Ούτε των προτεσταντικών κόσμων και τους άλλους, οι οποίοι τα λένε εντάλματα ανθρώπων αυτά κλπ. Ό,τι έχει η Ορθόδοξη Εκκλησία, στηρίζεται.

Λέει «σύνοδοι»; Τι πάει να πει, λέει, αυτό το πράγμα; Εμείς θα μιλήσουμε, λέει, περί δογμάτων; Σοβαρά; Πού είναι στη Γραφή, λέει; Δεν το λέει, δεν το λέει η Γραφή, δεν μιλάει η Γραφή περί συνόδων, δεν μιλάει η Γραφή περί δογμάτων. Για άνοιξε Πράξεις των Αποστόλων, 16ο κεφάλαιο, στίχος 4, να δεις εκεί πέρα σύνοδον. Και έχουμε πέντε συνόδους αποστολικά πριν της Πρώτης Οικουμενικής Συνόδου. Δεν λέει εκεί πέρα ότι εβγάζανε νόμους, εβγάλανε δόγματα, τα κεκριμένα παρά των Αποστόλων, και τα έδωσαν να τα εφαρμόσουν επί λέξει, στο 16ο κεφάλαιο, στίχος 4 των Πράξεων; Αυτή την ερμηνείαν έχουν αυτά τα δύο δηνάρια.

«Εν τω επανέρχεσθαί με, ό,τι προσδαπανήσεις, εγώ θα σε πληρώσω». Για τον κόπο του, για τον ιδρώτα του. Με βάση αυτά τα δύο δηνάρια και εδώ μέσα στο πανδοχείο πρόκειται να αποθεραπευτεί ο άνθρωπος αυτός. Ο Χριστός έφυγε και πάλι είναι ερχόμενος κρίναι ζώντας και νεκρούς. Αυτό άλλωστε δεν λέμε σε αυτό το σταυρό που κάνουμε; Ο άναρχος Θεός έγινε άνθρωπος, ανελήφθη και πάλι είναι ερχόμενος κρίναι ζώντας και νεκρούς. Μην κοιτάτε ορισμένοι που ανακατεύουν τον αέρα και δεν καταδέχονται να κάνουν ένα σταυρό στο στήθος. Και ηλικιωμένοι άνθρωποι, πρέπει να φύγουν από τη ζωή αυτή και χτυπάνε κάποιο σχέδιο. Αυτό λέγει: «Και πάλι είναι ερχόμενος κρίναι ζώντας και νεκρούς». Θα ξανάρθει. Αυτή είναι περίπου η ερμηνεία της παραβολής του καλού Σαμαρίτου. Και έτσι έχουμε τα θέματα. Τι θα πει λοιπόν «είμαι καλός»; Θα γίνεις συγγενής του Χριστού, όταν γίνεις ένα με τον Χριστό διά των μυστηρίων Του. Δεν σώζεσαι έξω, θα σωθείς μέσα στο πανδοχείο, διά των πανδοχέων και

διά της διδασκαλίας της Αγίας Γραφής. Τέλος, πριν κλείσω την ερμηνεία αυτής της παραβολής, θα ήθελα να πω και το εξής. Μέσα στην παραβολή αυτή υπάρχουν τρεις τάξεις ανθρώπων. Υπάρχουν οι ληστές, οι οποίοι λένε «τα δικά σου δικά μου», υπάρχουν οι άνθρωποι οι οποίοι λέγουν «τα δικά σου δικά σου, αλλά και τα δικά μου δικά μου» και υπάρχουν και οι άνθρωποι οι οποίοι λέγουν «τα δικά μου δικά σου». Ο ληστής επήρε, ο Λεβίτης και ο ιερεύς δεν επήρε, μα και δεν έδωσε, ο Σαμαρίτης δεν επήρε, αλλά έδωσε. Σε ποια κατηγορία είμεθα εμείς; Μήπως είμεθα ληστές; Μήπως είμεθα ιερείς ή Λεβίτες της Παλαιάς Διαθήκης; Θα πρέπει να είμεθα Σαμαρίτες. Εύχομαι ώστε τα δικά μας να είναι, είτε υλικά είτε πνευματικά, και των άλλων. Ταύτα και για απόψε το βράδυ.