The Pierced Side of the Lord (Part 1)

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Those of you who were with us last night will remember some of the things God granted us the grace to say. We said that we Orthodox travel with two guides: Scripture and Tradition. It is chiefly this second part that distinguishes us from all the others who claim to be Christians. If some of us are led astray, or if others who are not Orthodox remain on some other shore, it is because they do not know this dimension of the Church called Tradition. And when we say Tradition, we do not mean human commandments, as they accuse us of following. We mean something that is also the work of the Holy Spirit and that satisfies the whole human person. For as you know, most people rely on their senses. That is why they so often say, “Unless I see, I will not believe.” In other words, they want their senses to be satisfied as well. If possible, they want to see, to hear, to taste, to smell, and to touch.

In general, they want satisfaction through all their senses. Thomas was the first such person, and his example serves as evidence both for the accusation and for the defense. He wanted to verify what he had heard; he wanted to see it as well. I do not think he doubted the truthfulness of his fellow Apostles. So many of them had told him, “We have seen Him.” But as you know, Thomas had been absent that evening of the Resurrection when Christ came and stood among them. Yet what Christ did afterward proves that the human senses were not given to us merely to remain unsatisfied.

Nor were they given as though they could contribute nothing, even in the matter of our salvation and our faith. So if we Orthodox are distinguished from others, and if we can demonstrate this matter to you, it is because we also have Tradition. Tradition speaks to us about many things and helps us to believe—to become not unbelieving, but believing. It is true that we are not unbelievers, but we are vulnerable in many areas. Some people often exploit this and shake our faith. You especially, living here amid this swarm of heresies and so many conflicting claims, must be thoroughly instructed.

You must be well instructed in these matters so that you yourselves will not be shaken and, if you can, may guide others as well. Yet it often does not occur to us where we should turn to verify the exactness and authenticity of our faith, so that we may remain faithful even unto death. Allow me to present a series of thoughts showing that we truly possess something the others do not possess at all. As I said last night, it is not enough for someone simply to believe in Christ, just as it is not enough to believe in some higher being, some higher power, or even in God

and in Christ. The Protestants say that they believe in Christ. The Catholics believe in Christ, and everyone claims to believe—but in which Christ do they believe? Do they believe in Christ the Crucified, Jesus of Nazareth? In whom do they believe? That is the question. Nothing is gained by inventing a Jesus of one’s own. There were many men named Jesus in the days of the Lord, but this is what the angel at the tomb said to the myrrh-bearing women: “You seek Jesus of Nazareth, who was crucified. He is not here.” And when Christ asked the question that we read—you may have found it yourselves—in the sixteenth chapter of Matthew, He said: “Who do men say that I am? Who do people take Me to be?” One said that they took Him for Elijah; others, for Jeremiah; others, for John the Forerunner or one of the prophets.

That is what people in the marketplace say, people who do not know. “But you who are closer to Me—who do you say that I am?” And as you know, Peter spoke and said, “You are the Christ, the Son of the living God.” Not of some god, but of the living God. You are the Christ, the Son of God. Then Christ called Simon blessed, saying to him, “Blessed are you, Simon Bar-Jonah”—blessed are you, Simon, son of Jonah. “Why, Lord, am I blessed?” Because “flesh and blood has not revealed this to you.” What you said did not come from you; My Father used you to give this true confession. From this it follows that we are called to know, if we so desire, this true

Son of God, Jesus of Nazareth, together with His will and His holy teaching. It is not enough merely to believe in something. However sincere our faith may be, if what we believe is false, we shall suffer shipwreck. How many ship captains have driven their vessels onto reefs despite sincerely believing that they were following the right course? They had made an error. Their sincerity did not save them; they were shipwrecked. That is why we must sometimes check ourselves, just as we check our watches when we hear the observatory’s signal: “Beep, beep, beep—the hour is such-and-such.”

If the watch is fast, we correct it; if it is slow, we set it right. In the same way, we must examine our faith and find out whether we truly stand aright, believe aright, and act aright. For as we said yesterday, we need both orthodoxy—right belief—and orthopraxy—right conduct. Thomas is blessed because he was charged with touching the Lord’s side. Someone today might say, “If only we too had the Lord’s side before us, so that we might become not unbelieving but believing, and not be tossed about amid so many theories, dangers, and delusions.” In His love, Christ has left many such sides—many tangible witnesses—in His Church. If only people were willing to examine them, for they satisfy the senses. This is not merely a question of theology.

It is a matter for investigation; it is something practical. We use this kind of evidence in so many other fields and benefit from it. If we were willing to do so here, we would be greatly benefited. Allow me, then, to present a series of these “sides of the Lord,” these tangible witnesses by which we can verify at any moment that our faith is true. Where would you like me to begin? Shall I begin with the Holy Sepulchre, with Jerusalem, with the place from which the light came and toward which every eye is turned? If we go there, what distinguishes us from the others? Tell me. Is there not a difference there? Are we Orthodox not Christ’s beloved children? Has Christ not repeatedly shown His favor toward us there?

You may say to me, “Then why do the others who are there and see it not become Orthodox?” That is their concern, not mine. It belongs to them, and one day they will give an account to Him. My concern is to discern the truth manifested at the Holy Sepulchre. Tell me: in two thousand years, when has Christ ever given the Holy Fire to any other so-called Christian apart from the Orthodox? Do you know this? If you do not, it is a shame that you do not. Here we learn things we do not need. We acquire desires, information, and so forth. We have reached the moon; it is time to come back down to earth. I ask you: do you know that for two thousand years Christ has given the light of the Resurrection to no one else? Only the Orthodox Patriarch, or his representative, receives it.

Neither Catholics, Copts, Assyrians, Abyssinians, nor Protestants—no one else. At one time the Armenians tried to seize the Holy Fire by force. They bribed the Turkish authorities and shut our Patriarch outside. Christ worked a miracle. I do not know whether you have visited those holy places. If you have, or whenever you go there for the Resurrection, pay attention as soon as you enter through the Holy Gate. There are three columns, and the middle one is split open. The light of the Resurrection came out from there. Christ gave it to our Patriarch when the Armenians had bribed the ruling authorities and locked him outside. For two whole hours they were unable to receive the light. Then there was a tremendous sound, and the stone—the column—split open, and

it remains split to this day. When Orthodox Christians go there and know what happened, they kneel and venerate it with a kiss. It bears the fragrance of the Holy Sepulchre. Rain falls on it; it is covered with dust, scorched by the sun, exposed to the air, and dirtied. Yet its fragrance reaches you and assures you that something happened there. In this case the words are fulfilled: “If these should keep silent, the stones would cry out.” It speaks through this grace. I have photographed it, made a slide of it, and venerated it. During the five times I went to the Holy Land, perhaps fifty times as I passed in and out through that doorway while staying there, I kissed it. I have firsthand knowledge and speak from personal experience. The light of the Resurrection alone, then, stands as a witness against all of them, and especially against the papists,

because Christ gives it to no one except the Orthodox. Furthermore, many founders of religious movements are presented to us—you hear about Muhammad, Buddha, Zoroaster, popes, Luther, Calvin, and so forth. They may be leaders of religious movements, yes, but not the Head of the true faith. There is a great difference. People often ask us, “What will happen to the Muslims who do not know? What will happen to the Buddhists who believe as they do? And what will happen to the others?” I do not know what will happen. What I do know is this: the founders of those people’s religions lie wrapped in their shrouds, in their graves. That I know. All the leaders of the so-called religions and religious movements lie bound in their shrouds, in their tombs.

Jesus of Nazareth, the Crucified, has an empty tomb. The empty tomb of the Head of our faith is proof and assurance—I do not know what stronger word to use—that He is the true One. He is the One who conquered death. He was not swallowed up by death; death could not hold Him. In Him the words were fulfilled: “O death, where is your sting? O Hades, where is your victory?” Who else can withstand death? What is it that preoccupies mankind? Death is what preoccupies us. What happens beyond the grave? That is the question that troubles us. If your tomb is to open one day, it will open if you believe in the One who left His own tomb empty. This, then, is proof that ours is the true faith

and that we have the true Head, whom death could not hold, not even for so short a time. Go a little farther, about a kilometer, and you find that the tomb of His Mother, the Most Holy Theotokos, is empty as well. If people knew only these things and were willing to reflect on them—if, while traveling across the world, they would take the opportunity to go there and be renewed—they would have much to say to themselves and to others. This alone would be enough for them to shut the door in the face of anyone who spoke nonsense to them. For today our faith is something tangible. We do not merely believe; we also see. If someone asks me, “Panagopoulos, do you believe?” I will answer, “No, I do not believe.” He will say, “Are you an unbeliever?” And I will reply, “I know. I do not merely believe; I know.”

Paul says that faith is “the evidence of things not seen.” Yet I also hold fast to something I have seen, because I was given the opportunity to see it closely and touch it. You come to the Holy Sepulchre and are overwhelmed by the fragrance. You come to the holy place where He was nailed to the Cross and are overwhelmed by the fragrance. What are we to say about these things? Do the others not see them? Do they not pass through those places? They look down on them. That is their affair. But what should I do? Should I say that nothing is there? Should I ask what will happen to the others? What happens to the others is not my concern. There is abundant light if they wish to see. There are people who receive the light of the Resurrection from us and yet refuse to accept the Orthodox faith. Go and look at the rear of the Holy Edicule: the Armenians remain closely attached to it. In the antechamber of the Holy Sepulchre there are two large openings through which our Patriarch distributes the light of the Resurrection that he receives over the Holy Sepulchre—and they receive it from our Patriarch.

Gentlemen, since you see that Christ does not give the light to you, but shows His preference and says, “This is the faith I desire,” why do you not embrace it? Why do you remain where you are? Why remain Armenians? Why Catholics? Why Protestants? Why, why, why remain Jews? Why Muslims? Why do you remain so when you see this miracle every year? Or do you think that we are mocking and deceiving them? Everyone is there: hostile Jews, Muslims, papists, Armenians—all of them. The Armenian Patriarch sits in the antechamber and sees how Christ gives the light of the Resurrection at midday on Holy Saturday, between eleven and one, when the service takes place. My beloved, whether it comes early or late, every year Christ repeats this miracle, this unique miracle—yet Christians do not even understand why they remain Catholic.

They have literally become hardened; they refuse to believe. There is so much light today, yet the whole Protestant world refuses to believe. In its pride it rejects all these things, as do the others surrounding this event. I am giving you a classic example: one of the “sides of Christ,” a tangible witness exposed there in the midst of enemies. It is guarded by Muslims and also by Jews, my beloved. Apart from our own guardian of the tomb, who is formally Orthodox, the locks, the doors, and the authorities remain in the hands of Christ’s enemies even to this day. What are we to say about this? Here is where we shall find faith. What will happen to the little Protestants, and what will happen to the others? What are we to seek? Faith. Where shall we find it? In the one true faith, into which all the others are called to come and be saved.

We have no reason to go anywhere else. Let us remain here, in our Church. Miracles occur in the Orthodox Church; they occur nowhere else. Is this not enough? Is this not an enduring and classic miracle, one that helps people know which faith is true, fall to their knees, and say, “My God, I thank You for the gift You have given me”? For we did nothing to obtain it. We did not labor for it, nor did we distinguish ourselves in any way. He arranged all these things in His love and wisdom. Have people ever reflected on this? If someone is willing to go there, he will see with his own eyes. His sight, his sense of smell—everything will assure him when he arrives. Is he unwilling? These things are not in heaven, beyond his reach. If he does not wish to go to Canaan to meet Him through faith, let him go to Jerusalem and meet Him through firsthand knowledge.

A journey to the Holy Land is worthwhile if it helps a person spend eternity with God. I believe it is worthwhile. We make so many other journeys and waste so much money on other things. Why, when this concerns our salvation, do people not go? Why are they not interested? Yet these things speak. That is why He says, “If these should keep silent, the stones would cry out.” There, the stones opened their mouths, so to speak, and the very stones that split open then still remain. Those stones exist today, their mouths opened to remind us that the stones will always speak. If we wicked men cut the recording and replace it with something fashioned according to our deceit, these stones will still speak. The stones I am speaking of now also exist. They have been built into the Armenian Patriarchate. I was given the opportunity to see and photograph them. Yes. So this event alone, I say, this event that continues to occur—this alone...

This gives us the assurance and confirmation that our faith alone is true. Christ, then, has not abandoned us. This did not happen only in those days; even today, and until the end of the age, He will help those who are willing. He does not do this for show, but to help people even through their senses and to strengthen their faith. Yet this is not the only sign. When He departed, He left behind this great and enduring miracle: His empty tomb, the empty tomb of His Mother, and so many other events recorded even by the Jews, the enemies of Christ, and by the historians of that time, who testify to the historical reality of the person of Jesus and to His life in general. But afterward Christ also left us the Councils. What are the Councils? Tell me.

The Ecumenical Councils and the eleven local Councils—what are they? They are the work of the Holy Spirit, helping people to worship rightly—truly rightly—so that each person does not simply take a Gospel, invent a religion, seek followers, and imagine that he has discovered everything. For not all religions have Paradise; they have only Hell. Only the faith of Jesus the Crucified, Jesus of Nazareth, has Paradise. All the others have only Hell. We know this in practice. So when the Councils were convened, beginning with the earliest ones, did they not leave us abundant signs by which we may know that what they wrote—the Canons of our Church and the teachings spoken by our Fathers—

who were illumined by the Holy Spirit, is true and necessary, guarding us against heresies, doctrinal errors, and so many other things? Today the world faces the problem of the Jehovah’s Witnesses. What do they do? Above all, they reject the divinity of Jesus. Everything begins there. If Christ is not God, then nothing remains. And if Christ has not risen, then nothing remains. Everything rests upon faith in the divinity of Jesus and in the Resurrection of Jesus. A person sees these truths in Holy Scripture, but does not necessarily interpret them correctly. Then the Ecumenical Councils come, set them within their proper framework, and interpret them.

Let me tell you only about the events of the First Ecumenical Council. Do you remember what happened there?

People venerate Saint Spyridon, bear his name, and celebrate his feast. But have they ever paid attention to what his dismissal hymn says? “At the First Council you were shown to be a champion and a wonderworker, God-bearing Spyridon, our Father.” See what this Saint did at the First Ecumenical Council, where 318 Fathers were assembled. He came forward—this simple man, for he was not a scholar. He was simple, but humble. Through him Christ worked a miracle and demonstrated the three-hypostatic nature of the Godhead, which today’s Jehovah’s Witnesses call the invention of some satanic pope, and He also demonstrated the divinity of Jesus. What did Saint Spyridon do there? What was the issue?

The issue was whether Christ is God, whether the Three are One, and whether the One is Three. Thank you. These things cannot be comprehended by the intellect or mastered through human knowledge, yet they are received through faith. A person accepts all these things by faith, if he accepts them at all. And he does very badly when, if you will allow me to say so, he pokes his nose into questions called Mysteries, trying to solve them. The Mysteries are realities we are called to believe, without prying into them. The Christian says, “I believe this.” What do you believe? “I believe that God exists; indeed, I know that He exists. But I do not know what He is.” Nor do I descend into arguments about it, because I cannot discuss and comprehend the nature and essence of God. I can only believe it.

For this reason, a person should regard himself as a blind man holding a white cane, by means of which he travels safely. For the Christian, that white cane is faith. If, in his pride, the blind man casts away this white cane—which helps him and enables others to keep him safe—the consequences will be grave. In the same way, if the Christian casts away faith, the consequences will be grave.

In the earliest days, my dear friends, the divinity of Jesus was challenged; it was claimed that Christ is not God. A great schism arose in the Church, and the Church was greatly shaken. The first devout emperor, Constantine the Great, convened the First Ecumenical Council. He took care to gather all the Fathers, both the learned and the simple-hearted, in the Holy Spirit. He presided, seated upon the imperial throne, and signed the proceedings of the First Ecumenical Council in red ink. They were to define dogmatically whether Christ truly is God, whether He truly is one of the Holy Trinity, whether the Holy Trinity is true, and so forth. Such questions are not resolved by words alone. They are not resolved by words. Intellectuals, in particular, try to find various ways of escaping the issue so that they can put forward their own ideas and theories. Then praxis—the deed itself—intervenes.

Our Church has a beautiful hymn which says, “Praxis became the foundation for theoria.” Praxis, the active ascetic life, comes forward and sets abstract theory aside; and something like this happened there. Athanasius spoke, Nicholas spoke, Achillius spoke—great luminaries and great minds all spoke. Yet no one managed to silence the unbridled mouth of Arius. I do not know whether you are familiar with the events of the First Ecumenical Council, which others dismiss as mere human commandments. There were four miracles of the Holy Spirit. This is precisely why everything established by our Councils to guard us comes from the Holy Spirit.

What was enacted there has equal authority with the Gospel, equal authority with Holy Scripture. If one wished to arrange the miracles chronologically, the first miracle at the First Ecumenical Council was not performed by Saint Spyridon. It was performed by Saint Achillius, the bishop of Larissa. Before the Council had even begun, he worked a miracle in what we might call the antechamber or corridor, during a dispute between Arius and Achillius. Achillius challenged him. He picked up a stone and said, “If what you say is true—if the Holy Trinity is not as the Church teaches and Christ is not God—then command this stone to bring forth oil.” Arius turned the challenge back on him and said, “What did you say?” Achillius replied, “In the name of the Holy Trinity,” and the stone brought forth oil.

That was the first miracle. The second took place during the Council and demonstrated the dogma through a deed. As those of you who have read these accounts know, Saint Spyridon asked to speak. I would dare say that he was perhaps the simplest of them in matters of learning; he had little connection with scholarly knowledge. But God illumined him to demonstrate the truth of the dogma in a practical way. When he went to the Council, he had brought a piece of roof tile hidden in his cassock. He asked to speak, but they would not permit him. The other Fathers were afraid to let him speak, lest, because he was not learned, he might harm their case.

They had brought the debate to a certain point and hoped to prevail through their arguments and through their response to Arius, so they would not give him the floor. In the end, Tradition tells us, Constantine the Great intervened, and Saint Spyridon was permitted to speak. He stepped into the center with the tile in his hand, called upon Arius, and said, “Arius, in the name of the Father”—and fire rose from the tile—“and of the Son”—and water poured down—“and of the Holy Spirit”—and he showed him the earth remaining in his hand. Three, yet one; one tile, yet three. “In the name of the Father, Arius,” and fire came down; “and of the Son, Arius,” and water rose up; “and of the Holy Spirit,” and he showed him the tile’s earth. Faced with this deed, which was certainly from the Holy Spirit, our Fathers stood firm and unyielding. Even Arius then said, “The words are human, but the works are the Lord’s.”

You might reasonably suppose that Arius then believed. Yet despite everything demonstrated before him, he did not believe. In his cunning, he managed to conceal himself and continue as before; ultimately, he refused to believe. I want to warn you to beware of heresy, because heresy leaves no room for grace. It is one thing to be a sinner, another to be an atheist, another to be an unbeliever, and another to be a heretic. All these people are heretics. The heretic knowingly calls white black and black white. Do you know what question his mother asked him? “My child,” she said, “by the milk with which I nursed you and by the nine months I carried you in my womb, I adjure you to tell me the truth: are you right, or is Athanasius right?”

She meant Athanasius the Great, who was there at the time. Do you know what Arius answered? “Mother, Athanasius is right.” “Then, my child…” “But I cannot turn back.” And he persisted. That is why we have the dreadful situation we see today, and this whole world that is being destroyed hangs around his neck like a pendant, wherever he now is. Yes, this is a grave matter. Christ, then, has not abandoned us. That was the second miracle. What was the third miracle at the First Ecumenical Council? Saint Nicholas, that gentle man and image of meekness, could no longer endure the unbridled, satanic mouth of Arius, and struck him across the head. According to the Canons, because he had raised his hand against someone in the emperor’s presence, his hand was to be cut off.

They stripped him of his episcopal rank and put him in prison, while considering whether his hand should be cut off after the Council’s work was finished. The next morning, when one of his own people learned that he was imprisoned, he went to bring him some comfort. He found Saint Nicholas wearing his omophorion, holding the Gospel, and reading. Where had these come from? The Lord and the Most Holy Theotokos had visited him in prison. “Nicholas, why are you here? What have you done?” “For love of You, Lord.” The Lord placed the omophorion upon him and restored him after the others had stripped him of his rank and deposed him, while the Most Holy Theotokos gave him the Gospel. Is that not a miracle? Does it not show that Christ approves the true faith? There was also a fourth miracle, performed by—

but I do not remember exactly what that man did. Thus, the First Ecumenical Council had four miracles. These are things Christ has placed before us like red warning lamps, saying, “Take care: this far, and no farther.” He did not leave us desolate. He did not leave us with a dry text of Holy Scripture, because each person interprets Scripture however he wishes. Rather, Holy Tradition comes and gives light. I want us to know, for as long as we live, and to pass on to our children and to others, that it is true that the Holy Spirit illumined the Apostles and they wrote; but it is equally true that the Holy Spirit illumined the God-bearing Fathers to interpret what He had written through the Apostles. For precisely this reason, those people—

who study Holy Scripture apart from Patristic theology are in error. Every year they will invent another religion of their own, one that has only Hell and no Paradise. This is why the Orthodox Church has remained unchanged: each person does not interpret the Scriptures for himself. And this is why, at the beginning and end of everything, we always say, “Through the prayers of our Holy Fathers.” How do they help us? They are the ones who gave us the true lights and guided us, if we wish, through the confusion in which people walk. Since I have spoken to you about the Councils, let me tell you another miracle that took place at the Fourth Ecumenical Council. At that time they were dealing with Monophysitism—the question of whether Christ has one nature, and so forth.

The two sides came into conflict at the Council, and they agreed that each side would write its position on a sheet of paper. What did they do then? They went to the Church of the Holy Apostles in Constantinople and opened the reliquary of Saint Euphemia, whose whole body rested there. They placed both documents in her hands, locked the reliquary, and agreed to open it after three days. Indeed, three days later they opened it and found the Orthodox confession in her hands and the false teaching at her feet. Our Church therefore sings—though we Orthodox do not pay attention: “You greatly gladdened the Orthodox and put the false teachers to shame, O Euphemia, fair virgin of Christ; for you confirmed what the Fathers of the Fourth Council rightly defined as dogma.” Who, then, can stand there—

and sit discussing what will happen to the poor Muslims, Catholics, Protestants, and all the rest? One God came down; one God left us the means of knowing the truth; one God richly illumines the Orthodox believer so that he will not lose the moment or fall into error. We try to be more compassionate than the Lover of mankind and more royal than the king. But what will happen to us? He did not tell us what will happen to them; He told us what will happen to us. I do not know what will happen to them. He knows. The question is what will happen to us. It is no accident that we became Orthodox, and it is no accident that we became Greeks, my dear friends. It is no accident. When Christ saw that the Greeks were seeking Him, He said with joy, “Now the hour has come—”

“for the Son of Man to be glorified.” Orthodoxy alone, and Hellenism alone, faithfully preserve the sacred deposit entrusted by Christ, which leads rightly into the Kingdom of Heaven and assures Paradise. Do not find this strange, and do not take it pridefully, as though it were some achievement of ours. It is the mercy of God—the mercy of God. Do I know why He did this? I do not know why He did it or why He showed such generosity. Why was I not born a Muslim, but born a Greek? He knows. I am called to offer Him profound thanks, and to receive and preserve this gift.

You know, an elder once told me, when I happened to be near him: “Dimitri, take care. To acquire something, one needs a school-leaving grade of ‘very good.’ But to preserve it, one needs a grade of ‘excellent.’” Orthodoxy was given to us freely, but we must guard it as the apple of our eye, if we wish to be certain that Christ goes before us to the place where we are going, on our behalf, and that one day we shall meet Him. We have a holy faith, bound together with Hellenism and its precious heritage. Do not allow yourselves to be assimilated; be on your guard. Little time remains. What is below will be raised up, and what is above will be brought down, and everyone will take his proper place. Hellenism, like another Israel, has a great mission in the world. At the very least, preserve as much of your Greek as you can. Make sacrifices and teach it to your children.

The Greek language. No other writing can fully convey these meanings, and no body of Patristic literature can be properly interpreted through foreign languages apart from Greek. I do not say this out of pride; I say it from a sense of duty, as a reminder. It was no accident that Christ enlisted Alexander the Great to go down there, so that Greek letters and the Greek language would be found there. Christ said, “I am the Alpha and the Omega.” Which alphabet, O Lord, has an Alpha and an Omega? No other alphabet. Which alphabet interprets the Holy Trinity and the divinity of Jesus? Do you know what one of the Sibyls says? She says that the name of Jesus would contain four vowels and two consonants, and that its numerical value would be eight units, eight tens, and eight hundreds: 888.

Do you know that the Greek alphabet explains why “Jesus” has the numerical value 888? It has eight units, eight tens, and eight hundreds. Alpha, beta, gamma, delta, epsilon, zeta, eta, theta: eight units. Iota, kappa, lambda, mu, nu, xi, omicron, pi: eight tens. Rho, sigma, tau, and the rest: eight hundreds. Did you know this? Either others want to bury these things and erase them, or we ourselves fail to pay attention and flirt with foreign ways. Look at what the Jews are doing today as they build the new Israel, and how they protect their own people, their children, and themselves in order to preserve their faith. They go back to their ancient names and coins, to their earliest years. Yet they should not be puffed up with pride, because the new Israel is Hellenism; it is Christianity.

We too are Hebrews, descended from Abraham. Read chapter twelve of the First Book of Maccabees, and you will see that we are Hebrews. We must preserve these two things distinctly: the Greek language and Hellenism, together with Orthodox Christianity. Consider also the emblem of the Palaiologoi, the double-headed eagle: the Church holds the Cross in one hand, and the homeland holds the sword. These two belong together. That is why every power in the world is trying to break us apart, both in language and in faith; and they will break us apart if we are not watchful. We have a great God, even though throughout Great Lent the services proclaim, “Who is so great a God as our God?” We pay no attention to these things, and little by little we are assimilated. I do not know—please forgive the manner and tone in which I am speaking to you—but these things are necessary. We must learn them.

They are being lost, and many among us do not want even to hear these things. Yet if we do not see it here in this life, our souls will see what part Orthodoxy is to play in the world, and how it will once again spread its light throughout a world now covered by such darkness. All these things are connected. And I do not know whether you were scandalized by what I said about Alexander the Great, because Satan has many ways of working. I would like to tell you one more thing, simply for emphasis. Holy Scripture tells us that when Alexander the Great reached Jerusalem, he dismounted, kissed the rabbi’s hand, and the rabbi gave him the keys to the city. That evening, when a banquet was held, his aide-de-camp Parmenion would not sit at the table.

He was offended, and he showed it plainly. When the banquet ended, Alexander approached him and said, “What sort of behavior was that? What happened to you tonight?” Parmenion replied, “My king, we have never dismounted before anyone since we began our campaign. How could I bear to see you dismount, bow before a priest, and kiss his hand? And how could I sit at such a banquet and honor it?” Alexander the Great answered him: “If you knew what God told me yesterday afternoon about this city and this rabbi, would you have behaved this way?” “What did God tell you?” he asked. “He told me that this city belongs to Him.”

“I was not to harm it. The rabbi would give me the keys to the city.” The rabbi, for his part, had asked in his own way whether he should defend the city and fight. They used an oracle called the ephod, a square cloth with twelve stones around it and a large emerald. They would ask God a question with a yes-or-no answer, and according to the flashes of light they received a response. They too were told: “The man who is coming belongs to Me. Do not resist him; give him the keys.” And on the slope of what is now called Little Galilee, beneath the place where the first appearance took place on the night of Pascha, there is a memorial of this meeting between Alexander and the rabbi. My beloved, do we understand what God arranges around Orthodoxy and Hellenism, and how He governs the world?

Do we know? We see with human eyes. We see opposing powers and all the rest, and we begin to sink. We are like Peter, who began to sink when he took his eyes off Christ. That is not our task. Our task is to keep our eyes fixed on Him, and He will provide for everything else. We did not come here for Christ. We came here for our own advantage.

We came for this present moment, yet Christ runs close beside us. “Your mercy shall pursue me,” David said beforehand, “all the days of my life, until the end of the age.” His mercy pursues us and draws near to us. He raises up churches for us; He gives us clergy, speakers, and writings. He calls each one of us, so that we may not be lost, because we need all these things. I will not be the one to say it to you—you will have to give an account one day.

In any case, having left the empty tomb of our Lord, the empty tomb of our Mother, the Most Holy Theotokos, and the Ecumenical Councils, where we see how God provided so that we would not be led astray, we now come to other enduring—one might say permanently enduring—witnesses for us Orthodox Christians: the holy relics. Have you ever seriously considered this? When you go and stand before the sixteen-hundred-year-old relic of Saint Spyridon, what will you say? That there is nothing there? That our faith is false? Read the life of Saint Spyridon and see what he has done to the Catholics, how greatly he has shaken them, and how his relic remains there by God’s power. And do you think it is accidental when you see...

...five beacons, five great lamps, in the Ionian Islands? For in the Ionian Islands, if you do not know, there are five holy relics that can be touched and examined. Come forward, then, you who doubt, you of little faith, and you who have no faith, and take your position before them. Two are on Corfu: the relics of Saint Spyridon and Saint Theodora the Empress. On Kefalonia there is the relic of Saint Gerasimos. Much has been written about it recently in the newspapers...

...with much deception and corruption, and I shall speak about that as well. On Zakynthos there are two relics, those of Saint Dionysios and Saint Joseph. Do you think that these five relics, placed along the Ionian Islands from Corfu all the way down, do not form a kind of spiritual line—a dividing line that says, “Light reaches this far; beyond it lies darkness”? Were they placed there along that route by accident, simply because people wished it so? It is no accident. All these things are given for us who rely on our senses, so that we may see them, rekindle our faith, and be watchful. Yes. How many scientists have stood before the relic of Saint Spyridon and raised their hands in surrender, unable to explain it?

Saint Spyridon was the instrument Christ used so that His divinity and the Holy Trinity might be confessed. His relic remains there to this day. We deny it, yet even the demons confess it. The evil spirits tremble before Saint Spyridon. When the Queen of Cities fell, a devout priest—perhaps you know the history—carried the saint’s relic away from Constantinople. He loaded two relics onto a mule, packed them in straw, and tied them up as we would tie bales of straw back in our homeland. In this way he brought them down through Macedonia, Thessaloniki, Thessaly, Igoumenitsa, and Arta, and from there he continued onward.

He went farther away when the Turks came down and reached Thesprotia as well. In fact, regarding Saint Spyridon, perhaps an opportunity will arise during these evening lectures—for I have slides of all these relics, and with the grace of the Lord I will show them to you. His head had been cut off because he was tall and it protruded from the bale of straw, so it was placed inside; the head has now been reattached. You will see clearly how it is joined to the body. What can you say, O man? The demons confess the truth, so what will you say? That these are mummies? Such claims are absurd. A senior judicial official on Corfu doubted the authenticity of the relic.

It is a true relic, with flesh and all the rest. I do not know whether you are aware that once a year they hold a service in which they change the saint’s slippers. It is not because he wears holes in them by walking, as some people say. Rather, his feet are the only parts exposed from the rest of his body, and people venerate and kiss them. Our saliva, lipstick, dust, and dirt soil the cloth placed over his feet, so they remove it and put on a new one. They hold a service for this. These are his slippers. They cut them into very small pieces and make them into little blessings and protective keepsakes...

The pilgrims who come are given a small blessing to place upon their children or to wear themselves. For if even the shadow of the Apostles Paul and Peter, and their handkerchiefs, raised people up and brought about resurrections, how much more these sacred bodies, which are filled with the grace of the Holy Spirit? They are not preserved with chemicals. All such explanations have been shown to be absurd when people have tried, by their own methods and their science, to explain what cannot be explained. This judicial official therefore asked when the changing of the slippers would take place. They told him the appointed day. Amid the crowd gathered around the Metropolitan and the others—some pulling off the stockings, others lifting things, and so forth—he managed to get close enough to put out his hand and grasp the saint’s calf, to see whether it was truly flesh. He did grasp the calf, and it felt just like our own.

These are not corpses; they are Saints. And now I leave one case and turn to another. Do you know what happened to the chairman of the committee that went to examine the relic of Saint Gerasimos, after newspapers claimed that the body had been cut up, sold, and so forth? He felt the saint’s pulse, and the pulse of Saint Gerasimos was beating. Did you know that? This gentleman, Georgios Avlamis, remained there for twenty days. The fraudulent newspapers do not report such things. He stayed for twenty days. What, then, is our Orthodoxy? Why should we be of little faith? Do we believe in corpses, as some people claim? We believe in relics filled with the grace of the Holy Spirit. As for the official who grasped Saint Spyridon’s calf, he went home that evening and tried to sleep—but how could he sleep? He struggled all night, while his wife shook him...

...trying to wake him, but he would not awaken. He suffered the whole night, foaming at the mouth and drenched in sweat. In the morning, when God brought the daylight and he awoke, his wife asked him, “Were you suffering, my husband? What was wrong?” “Leave me,” he said, “leave me.” “Why? What happened?” The saint had stood over him, saying, “Unbeliever, have you had your fill after grasping my calf?” And he threatened him before his very eyes. “Unbeliever, are you satisfied now that you have touched my leg? Now you will believe because you know.” Such knowledge receives no reward. You understand why, do you not? Knowledge is not rewarded; faith is rewarded. Knowledge leaves room for pride: “I understood it. I was clever.” What kind of cleverness is that? It would have been better not to be clever in that way. Do you understand? These are recent events I am telling you about, and yet there are people today who dismiss them as nonsense. We Orthodox see them, experience them, receive assurance of them...

...touch them, taste them, and smell them; all our senses are satisfied. Christ has not left us without testimony. Why, then, should I leave and go to another church or another doctrine? They have no firm evidence to offer us. Since the Schism, the Papists have had nothing comparable to show us, nor do the various groups and the many heresies that exist here. They have no guarantees to offer. What can they tell us? We have proofs to present. Yet I do not know, and I wonder who has cast the evil eye upon us, so that we abandon so many truths and run after so many lies.

I cannot understand it. In any case, I would like to stop here, because I also want to speak to you about the remaining matters and gather whatever else I can, so that I may revive and strengthen your faith.

I cannot compel you. I can only say to you, gently and with all affection: hold fast to our true faith; cherish our Church, the Mysteries, and the Christ of the Orthodox Church. For only there do we have assurance concerning the world to come.

Βράδυ, όσοι είμαστε μαζί, θα ενθυμείσθε μέσα σε αυτά που επέτρεψε ο Θεός να πούμε. Μιλήσαμε ότι εμείς οι Ορθόδοξοι ταξιδεύουμε με δύο πλάνα, με τη Γραφή και με την Παράδοση. Αυτό, άλλωστε, το δεύτερο μέρος κατ' εξοχήν είναι εκείνο το οποίο μας διακρίνει εν σχέσει με όλους τους άλλους που διατείνονται ότι είναι χριστιανοί. Αν ορισμένοι από εμάς παρασύρονται ή άλλοι, οι οποίοι δεν είναι Ορθόδοξοι, παραμένουν σε κάποια άλλη όχθη, αυτό οφείλεται στο ότι δεν γνωρίζουν το σκέλος αυτό το οποίο λέγεται Παράδοση στην Εκκλησία. Και όταν λέμε Παράδοση, δεν εννοούμε εντάλματα ανθρώπων, όπως μας κατηγορούν ότι δήθεν εμείς χρησιμοποιούμε, αλλά λέμε κάτι το οποίο είναι και αυτό του Πνεύματος του Αγίου και ικανοποιεί τον άνθρωπο. Διότι ο άνθρωπος, ως επί το πλείστον, όπως ξέρετε, είναι αισθητικός. Γι' αυτό και φτάνει σε εκείνο που πολλές φορές λέγεται: «Εάν εγώ δεν δω, δεν πιστεύω». Θέλει δηλαδή, ούτως ειπείν, να ικανοποιήσει και τις αισθήσεις του. Θέλει, ει δυνατόν, να δει, ει δυνατόν να ακούσει, να γευθεί, να οσφρανθεί, να άπτεται, δεν ξέρω.

Να ικανοποιήσει, σε γενικές γραμμές, τα αισθητήρια. Ένας τέτοιος ήταν το πρώτον ο Θωμάς, ο οποίος είναι μάρτυς και κατηγορίας και υπερασπίσεως. Ήθελε δηλαδή πλέον να αποδείξει, ήθελε κάτι το οποίο άκουσε και να το δει. Δεν νομίζω ότι αμφισβητεί την αλήθεια των λόγων των συναδέλφων του. Όταν του είπανε τόσοι άλλοι ότι «εμείς τον είδαμε», αυτός όμως έλειπε, όπως ξέρετε, εκείνη τη στιγμή, τη βραδιά της Αναστάσεως, που ήρθε στο μέσον, και αυτός έλειπε. Όμως από τη χειρονομία του Χριστού μας στη συνέχεια αποδεικνύεται ότι δεν εδόθησαν και αυτές οι αισθήσεις του ανθρώπου έτσι, ώστε να μένουν ανικανοποίητες.

Ότι δεν θα προσέφεραν τίποτα, έστω και σε αυτό το θέμα της σωτηρίας τους, στο θέμα της πίστεως. Γι' αυτό, αν διακρινόμεθα εμείς οι Ορθόδοξοι από τους άλλους κι αν έχουμε εμείς πλέον να σας αποδείξουμε το θέμα αυτό, είναι διότι έχουμε και την Παράδοση, η οποία έρχεται να μας μιλήσει για πολλά πράγματα, να μας βοηθήσει να πιστέψουμε και να μην γίνουμε άπιστοι, αλλά πιστοί. Είναι αλήθεια ότι δεν είμεθα άπιστοι, είμεθα ευάλωτοι σε πολλά μέρη και πολλές φορές μας εκμεταλλεύονται αυτή την υπόθεση ορισμένοι και μας κλονίζουνε την πίστη μας. Σεις, κατ' εξοχήν, εδώ που βρίσκεστε μέσα σε αυτόν τον εσμόν των αιρέσεων, που βρίσκεστε μέσα σε τόσες αντιμαχόμενες καταστάσεις, κατ' εξοχήν θα πρέπει να είσαστε καταρτισμένοι.

Καταρτισμένοι απάνω στα θέματα αυτά, ώστε εσείς οι ίδιοι να μην κλονισθείτε και άλλους, αν μπορέσετε, να χειραγωγήσετε. Και εντούτοις δεν περνάει ο νους μας πολλές φορές από πού να αντλήσουμε την ακρίβεια της πίστεώς μας και τη γνησιότητα της πίστεώς μας, ώστε να μείνουμε επίσης άχρι θανάτου. Να μου επιτρέψετε να έκανα μια σειρά σκέψεων, που να την παρουσίαζα και σε εσάς, που θα βλέπετε ότι πράγματι εμείς κάτι έχουμε που δεν το έχουν καθόλου οι άλλοι. Όπως είπα το βράδυ, το να πιστεύει ένας άνθρωπος στον Χριστό δεν είναι αρκετό, ή όπως να πιστεύει σε έναν ανώτερο, σε μια ανώτερη δύναμη ή και σε αυτόν τον Θεό

και στον Χριστό, γιατί και οι Προτεστάντες στον Χριστό πιστεύουν, λένε. Οι Καθολικοί στον Χριστό πιστεύουνε και όλοι πιστεύουνε, αλλά σε ποιον Χριστό όμως πιστεύουνε; Πιστεύουνε στον Χριστό τον Εσταυρωμένο, τον Ναζαρηνό; Σε ποιον πιστεύουνε; Αυτό είναι το θέμα. Το να φτιάξει έναν Ιησού δεν βγαίνει τίποτα. Πολλοί Ιησοί υπήρχαν στις μέρες του Κυρίου, αλλά ο άγγελος επί του τάφου, όταν μιλούσε προς τις μυροφόρους, αυτό είπε: «Ζητείτε τον Ιησούν τον Εσταυρωμένον, τον Ναζαρηνόν». Ούκ έστιν ώδε. Και όταν ο Χριστός μας ερώτησε, που διαβάζουμε —θα το έχετε βρει και εσείς ίσως— στο Ματθαίο, στο 16ο: «Τίνα με λέγουσιν οι άνθρωποι είναι; Για ποιον με έχουν οι άνθρωποι;» Κι άλλος είπε ότι σε έχουν για τον Ηλία, άλλοι σε έχουν για τον Ιερεμία, άλλοι σε έχουν για τον Ιωάννη τον Πρόδρομο ή έναν των προφητών.

Αυτά τα λένε οι άνθρωποι στην αγορά, τα λένε οι άνθρωποι που δεν ξέρουν. Εσείς που είστε πιο κοντά μου, για ποιον με έχετε εσείς ότι είμαι; Και πήρε, όπως ξέρετε, τον λόγο ο Πέτρος και είπε ότι «Συ ει ο Χριστός, ο Υιός του Θεού του ζώντος». Όχι κάποιου Θεού· του Θεού του ζώντος. Θεού είσαι ο Χριστός. Και τον εμακάρισε, τον Σίμωνα, τότε, λέγοντάς του: «Μακάριος, Σίμων Βαριωνά». Είσαι μακάριος, Σίμων, παιδί του Ιωνά. «Γιατί, Κύριε, είμαι μακάριος;» Διότι «σαρξ και αίμα ουκ απεκάλυψέ σοι». Αυτό που είπες δεν το είπες εσύ, αλλά ο Πατέρας μου σε χρησιμοποίησε να δώσει αυτόν τον σωστόν ορισμόν. Εξ αυτών, λοιπόν, βγαίνει ότι εμείς καλούμεθα να γνωρίσουμε, αν θέλουμε, αυτόν,

τον σωστόν Υιόν του Θεού, τον Ναζαρηνόν, το θέλημά Του και την αγία Του διδασκαλία. Δεν είναι αρκετό να πιστεύουμε κάπου. Οιανδήποτε καλή πίστη κι αν έχουμε, εάν πιστεύουμε λανθασμένα, θα ναυαγήσουμε. Πόσοι κυβερνήτες πλοίων δεν έριξαν σε υφάλους τα πλοία των, παρά την καλή πίστη που είχαν αναφορικώς με το δρομολόγιο; Είχαν κάποιο λάθος όμως. Δεν τους έσωσε η ειλικρίνειά τους· εναυάγησαν. Γι' αυτό πρέπει ο άνθρωπος ενίοτε να ελέγχει, όπως ελέγχουμε το ωρολόγιό μας όταν ακούσουμε στο αστεροσκοπείο τα «τα, τα, τα, ώρα τάδε».

Αν έχει πάει μπρος, το διορθώνουμε. Και αν έχει πάει πίσω, το τακτοποιούμε. Έτσι πρέπει να ελέγχουμε και την πίστη μας, να γνωρίζουμε αν πράγματι στεκόμαστε σωστά, αν πιστεύουμε σωστά, αν πράττουμε σωστά, γιατί χρειάζεται, όπως είπαμε και χθες, ορθοπιστία αλλά και ορθοπραξία. Ο Θωμάς είναι μακαριστός, διότι επεφορτίσθη να άπτεται την πλευρά του Κυρίου. Θα έλεγε κανείς σήμερα να είχαμε κι εμείς μια πλευρά από τον Κύριο και να μην γινόμαστε άπιστοι, αλλά πιστοί, να μην κλυδωνιζόμαστε μέσα σε τόσες θεωρίες, μέσα σε τόσους κινδύνους, σε τόσες πλάνες. Ο Χριστός μας, για την αγάπη Του, έχει αφήσει πολλές τέτοιες πλευρές στην Εκκλησία Του. Και αν ήθελε μόνο ο άνθρωπος αυτές να εξετάσει, οι οποίες ικανοποιούν τις αισθήσεις του, δεν είναι θέμα θεολογίας.

Είναι θέμα πανεπιστημίου, είναι θέμα πρακτικής. Σε τόσες άλλες πλευρές τη χρησιμοποιούμε και ωφελούμεθα· αν, λέγω, θέλαμε, θα είχαμε να ωφεληθούμε πολύ. Να μου επιτρέψετε, λοιπόν, να σας παρουσιάσω μια σειρά από αυτές τις πλευρές του Κυρίου, που μπορούμε ανά πάσαν στιγμήν να ελέγχουμε το ορθόν της πίστεώς μας. Από πού θέλετε να σας αρχίσω; Να σας αρχίσω από τον Πανάγιο Τάφο, να σας αρχίσω από την Ιερουσαλήμ, από εκεί που ήρθε το φως, από εκεί που στρέφονται όλων τα βλέμματα. Αν πάμε εκεί πέρα, τι διαφορά έχουμε με τους άλλους; Πείτε μας. Δεν έχουμε μια διαφορά εμείς εκεί; Εμείς οι Ορθόδοξοι δεν είμαστε το αγαπημένο παιδί του Χριστού; Δεν έχει δείξει επανειλημμένως την προτίμησή Του ο Χριστός σε εμάς εκεί;

Θα μου πείτε: «Οι άλλοι που είναι εκεί, που το βλέπουν, γιατί δεν γίνονται Ορθόδοξοι;» Αυτό είναι δικό τους θέμα, δεν είναι δικό μου. Αυτό είναι δικό τους και θα δώσουν λόγο μια μέρα σε Εκείνον. Δεν είναι δικό μου θέμα. Εμένα είναι θέμα μου να διακρίνω την αλήθεια του Παναγίου Τάφου. Πείτε μου, επί δύο χιλιάδες χρόνια πότε έδωσε ο Χριστός μας το φως σε έναν άλλον λεγόμενο χριστιανό, πλην τους Ορθοδόξους; Το ξέρετε αυτό; Αν δεν το ξέρετε, κακώς δεν το ξέρετε. Διότι εδώ μαθαίνουμε πράγματα που δεν μας χρειάζονται. Μαθαίνουμε επιθύμιες, γνώσεις κλπ. Προσεληνωθήκαμε· είναι καιρός να προσγειωθούμε. Ερωτώ: γνωρίζετε ότι επί δύο χιλιάδες χρόνια δεν δίδει σε κανέναν το φως της Αναστάσεως ο Χριστός; Το παίρνει μόνο ο Ορθόδοξος Πατριάρχης ή ο αντιπρόσωπός του.

Καθολικοί, ούτε Κόπτες, ούτε Ασσυριανοί και Αβυσσινοί και Προτεστάντες, κανένας. Οι Αρμένιοι θέλησαν να πάρουν το φως άλλοτε δυναμικά, να εξαγοράσουν την τουρκική διοίκηση κλπ. και να κλείσουν τον Πατριάρχη μας έξω. Θαύμα έκανε ο Χριστός. Δεν ξέρω αν έχετε πάει στα Άγια εκείνα μέρη. Αν έχετε πάει ή όταν θα πάτε, Ανάσταση, προσέξτε μόλις μπαίνετε στην Αγία Πόρτα. Υπάρχουν τρεις κολόνες. Η μεσαία είναι ανοιγμένη. Είναι βγαλμένο το φως από εκεί της Αναστάσεως, το οποίο τότε έδωσε ο Χριστός μας στον Πατριάρχη μας, όταν οι Αρμένιοι είχαν εξαγοράσει τη διοίκηση των εκεί κρατούντων και τον είχαν κλείσει έξω. Και επί δύο ώρες ολόκληρες ήταν αδύνατο να πάρει το φως και έγινε ένας κρότος μεγάλος και άνοιξε το λιθάρι εκεί, η κολόνα, και

είναι μέχρι σήμερον ανοιχτή. Και όταν οι Ορθόδοξοι πάνε εκεί και ξέρουν περί τίνος πρόκειται, γονατίζουν και ασπάζονται. Έχουν το άρωμα του Παναγίου Τάφου. Βρέχεται, σκονίζεται, ηλιάζεται, αερίζεται, βρωμίζεται, όμως το άρωμα έρχεται και σε πληροφορεί ότι εδώ κάτι έγινε και εφαρμόζεται εν προκειμένω «εάν σιωπήσωσιν, οι λίθοι κεκράξονται». Ομιλεί τον χάρη αυτό. Εγώ το έχω φωτογραφήσει, το έχω βγάλει σλάιντ και το έχω προσκυνήσει. Πέντε φορές που πήγα στους Αγίους Τόπους, ίσως πενήντα φορές, μέσα-έξω που έμπαινα στην πόρτα όσον καιρό έμεινα εκεί, το ασπάστηκα και έχω ιδία γνώμη. Θα το μιλώ από ατομικών πειραματισμών. Και μόνον, λοιπόν, μάρτυς κατηγορίας για όλους αυτούς, κατ' εξοχήν δε των παπιστών, είναι το φως της Αναστάσεως,

το οποίον δεν το δίνει ο Χριστός σε κανέναν άλλο, ει μη στον Ορθόδοξο. Ακόμη οι άλλοι, διότι παρουσιάζονται πολλοί αρχηγοί θρησκειών —ακούτε, ε;— Μωάμεθ, Βούδας, Ζωροάστρης, Πάπες, Ρώσοι, Καλβίνος, πράγματα κλπ. Αρχηγοί θρησκευμάτων, ναι· αρχηγοί θρησκείας όμως όχι. Και υπάρχει μια μεγάλη επίσης διαφορά. Πολλοί άνθρωποι μας ρωτούν πολλές φορές: «Και τι θα γίνουν οι Μωαμεθανοί που δεν ξέρουν και τι θα γίνουν οι Βουδισταί που πιστεύουν και τι θα γίνουν οι άλλοι;» Δεν ξέρω εγώ τι θα γίνει. Εγώ ξέρω το εξής: ότι ο αρχηγός της θρησκείας των ανθρώπων αυτών είναι καθηλωμένος στο σάβανό του, στον τάφο. Αυτό ξέρω εγώ. Όλοι οι αρχηγοί των λεγομένων θρησκειών, θρησκευμάτων, είναι καθηλωμένοι στο σάβανό τους, στον τάφο τους.

Ο Ιησούς ο Ναζαρηνός, ο Εσταυρωμένος, έχει κενόν τάφον. Το ότι υπάρχει κενός τάφος του Αρχηγού της πίστεώς μας, αυτό είναι απόδειξη, εγγύηση, δεν ξέρω πώς να σας τη χαρακτηρίσω, ότι είναι ο αληθινός. Είναι Εκείνος που ενίκησε τον θάνατον, δεν κατεπόθη από τον θάνατον, δεν Τον κράτησε ο θάνατος και εφήρμοσε από Αυτόν «πού σου, θάνατε, το κέντρον; Πού σου, άδη, το νίκος;» Ποιος άλλος μπορεί να αντισταθεί στον θάνατον; Τι είναι εκείνο που απασχολεί τον άνθρωπο; Ο θάνατος είναι εκείνο που απασχολεί τον άνθρωπο. Τι γίνεται πέραν του τάφου; Αυτό τον απασχολεί τον άνθρωπο. Αν ανοίξει ο τάφος σου κάποια μέρα, θα ανοίξει αν πιστεύεις σε Εκείνον που έχει αφήσει κενόν τον τάφον. Είναι μια απόδειξη, λοιπόν, ότι έχουμε τη σωστή θρησκεία,

τον σωστόν αρχηγόν, τον οποίο δεν κρατώστηκε ούτε τόσο άδικα να κρατήσει. Αυτό χρόνο δε! Πάει κανένας λίγο παρακάτω, κάνα χιλιόμετρο, και βρίσκει και της Παναγίας Μητέρας τον τάφο κενό. Και μόνον αυτά αν ήξερε ο άνθρωπος και ήθελε να τα φιλοσοφήσει, ήθελε που του δίδετο η ευκαιρία που οργώνει την υδρόγειο να έφτανε και μέχρι εκεί να αναβαπτιστεί, θα είχε πολλά να πει στον εαυτόν του και στους άλλους. Και του ήταν αρκετό που πλέον θα μπορούσε να κλείνει την πόρτα κατά πρόσωπον σε καθέναν που του λέει ανοησίες. Γιατί σήμερα εμείς έχουμε χειροπιαστή την πίστη μας. Δεν είναι ανάγκη να πιστεύουμε απλώς, αλλά και βλέπουμε. Αν εμένα με ρωτήσει ένας πιστεύεις, «Παναγόπουλε;», θα του πω «Όχι, δεν πιστεύω». Θα μου πει «Είσαι άπιστος;» «Γνωρίζω», θα του πω. «Γνωρίζω, δεν πιστεύω».

«Έλεγχος μη βλεπομένων», λέει ο Παύλος. Επίσης κρατώ ένα πράγμα παρότι το βλέπω, διότι μου εδόθη ευκαιρία να το δω από κοντά, να το ψηλαφήσω. Φτάνεις στον Πανάγιο Τάφο και πνίγεσαι από το άρωμα. Φτάνεις στην Αγία εκεί πέρα που καθηλώθη και πνίγεσαι από το άρωμα. Αυτά τι είπα να πεις; Δεν τα βλέπουν οι άλλοι; Δεν περνούν από εκεί; Τα βλέπουν αφ' υψηλού. Αυτή είναι η δική τους δουλειά. Εγώ όμως τι πρέπει να κάνω; Να πω δεν υπάρχει τίποτα; Να πω τι θα γίνουν οι άλλοι; Δεν με ενδιαφέρει τι θα γίνουν οι άλλοι. Υπάρχει πολύ φως, αν θέλουν να ιδούνε, διότι υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι λαμβάνουν από εμάς το φως Αναστάσεως και δεν δέχονται τον Ορθόδοξο. Πάτε να δείτε στο Άγιο Κουβούκλιο το πίσω μέρος· σαν τσιμπούρια έχουν κολλήσει οι Αρμένιοι. Όταν βρεθείτε στον προθάλαμον του Παναγίου Τάφου, υπάρχουν δύο χοάνες μεγάλες, εκ των οποίων δίδει ο Πατριάρχης το δικό μας το φως της Αναστάσεως, που παίρνει επάνω από τον Πανάγιο Τάφο, και το παίρνουνε από τον Πατριάρχη τον δικό μας.

Κύριοι, εφόσον βλέπετε ότι ο Χριστός δεν σας δίνει το φως και έχει προτίμηση και λέει «Αυτή τη θρησκεία θέλω», γιατί εσείς δεν ανασπάζεστε και μένετε εκεί; Γιατί Αρμένιοι; Γιατί Καθολικοί; Γιατί Προτεστάντες; Γιατί, γιατί, γιατί Εβραίοι; Γιατί Μουσουλμάνοι; Γιατί μένετε εφόσον βλέπετε θαύμα καθημερινώς; Ή έχετε τη γνώμη ότι τους γελούμε εμείς αυτούς, τους εξαπατούμε εμείς αυτούς; Εκεί πέρα όλα τα θηρία, εβραϊκά, μουσουλμανικά, παπικά, αρμένικα, οι πάντες. Ο Πατριάρχης ο Αρμένιος κάθεται στον προθάλαμον και βλέπει με τι τρόπο δίνει ο Χριστός το φως της Αναστάσεως το Σάββατο το μεσημέρι, έντεκα με μία, που γίνεται η ακολουθία. Αγαπητοί μου, είναι το καιρό τούτο, είναι το καιρό εκείνο, και καθ' έτος επαναλαμβάνει αυτό το θαύμα ο Χριστός, το ανεπανάληπτο θαύμα, που οι χριστιανοί δεν ξέρουν γιατί είναι Καθολικοί.

Κυριολεκτικώς τους έκαμε, δεν θέλουν να πιστέψουν. Υπάρχει τόσο φως σήμερα που όλος ο κόσμος, ο προτεσταντικός κόσμος, δεν θέλει να πιστέψει. Απορρίπτει εγωιστικά όλα αυτά τα πράγματα και οι άλλοι όσοι είναι γύρω στην περίπτωση αυτή. Που θα σας λέγω ένα κλασικό παράδειγμα: μια πλευρά του Χριστού που υπάρχει εκτεθειμένη εκεί μέσα σε εχθρούς. Τη φυλάττουν Μωαμεθανοί και τη φυλάττουν και Εβραίοι, αγαπητοί μου. Εκτός του δικού μας, του φύλακα του τάφου, που τυπικώς είναι Ορθόδοξος εκεί, στις κλειδαριές, στις πόρτες και τις διοικήσεις είναι εχθροί του Χριστού και μέχρι σήμερα. Τι έχουμε να πούμε γι' αυτό; Αυτό, θα έχουμε να βρούμε πίστη. Τι θα γίνουν τα Προτεσταντάκια και τι θα γίνουν οι άλλοι; Τι θα έχουμε να βρούμε; Πίστη. Πού θα έχουμε πίστη; Τη μοναδική πίστη, που καλούνται όλοι οι άλλοι να έρθουνε να σωθούνε.

Δεν έχουμε κανένα λόγο να πάμε πουθενά· να μείνουμε εδώ, στην Εκκλησία μας. Θαύματα γίνονται στην Ορθόδοξη Εκκλησία, δεν γίνονται πουθενά αλλού. Ε, δεν είναι αρκετό, λέγω, αυτό; Δεν είναι θαύμα μόνιμο, κλασικό αυτό, που να βοηθάει τον άνθρωπο να γνωρίζει ποια είναι η σωστή του πίστη και να γονατίζει κάτω και να λέει: «Θεέ μου, Σε ευχαριστώ γι' αυτό που μου δώρησες»; Γιατί δεν κάναμε τίποτα εμείς, δεν κοπιάσαμε πουθενά εμείς και δεν διαφερθήκαμε ποτέ εμείς. Τα έφτιαξε Αυτός εν τη αγάπη Του και εν τη σοφία Του. Τα έχει σκεφτεί ο άνθρωπος αυτό; Εάν θελήσει να φτάσει μέχρι εκεί, θα δει ιδίοις όμμασι, θα τον πληροφορήσουν οι οφθαλμοί, θα τον πληροφορήσει η όσφρηση, θα τον πληροφορήσουνε τα πάντα όταν φτάσει μέχρι εκεί. Δεν θέλει; Δεν είναι στον ουρανό τα θέματα αυτά. Δεν θέλει να πάει στη Χαναάν να Τον συναντήσει διά πίστεως· ας πάει στα Ιεροσόλυμα να Τον συναντήσει διά γνώσεως.

Αξίζει ένα ταξίδι στους Αγίους Τόπους, προκειμένου ο άνθρωπος να είναι στην αιωνιότητα μαζί με τον Θεό. Νομίζω ότι αξίζει. Μα τόσες άλλες κάνουμε, τόσες άλλες σπατάλες κάνουμε· εδώ που είναι σωτήριο, γιατί δεν πηγαίνει ο άνθρωπος; Γιατί δεν ενδιαφέρεται; Και εντούτοις αυτά ομιλούν. Γι' αυτό λέγει: «Εάν σιωπήσωσιν, οι λίθοι κεκράξονται». Εκεί άνοιξαν, λέει, το στόμα τους τα λιθάρια και υπάρχουν οι λίθοι αυτοί που άνοιξαν τότε. Υπάρχουν σήμερα αυτά τα λιθάρια που άνοιξαν το στόμα τους για να μας υπενθυμίζουν εμάς ότι πάντοτε τα λιθάρια θα μιλάνε. Αν εμείς οι άνθρωποι, πονηροί, κόψουμε την ταινία για να αντικαταστήσουμε με βάση την πονηρία μας, θα μιλούν αυτά. Και υπάρχουν και αυτά τα λιθάρια που μιλώ τώρα. Τώρα είναι μέσα στο Πατριαρχείο το αρμενικό κτισμένα. Μου έχει δοθεί ευκαιρία, τα έχω δει και τα έχω φωτογραφίσει. Ναι. Και μόνο, λοιπόν, λέγω, αυτό το περιστατικό που συμβαίνει, αυτό...

δίνει τη βεβαιότητα, τη γνησιότητα ότι η πίστη μας μόνη ισχύει. Δεν μας εγκατέλειψε, λοιπόν, ο Χριστός. Δεν έγινε μόνο τότε· και σήμερα και μέχρι τη συντέλεια των αιώνων θα βοηθάει τους θέλοντας. Δεν το κάνει για επίδειξη, αλλά το κάνει να βοηθήσει και διά των αισθήσεων τους ανθρώπους και να στερεώσουν την πίστη τους. Αλλά δεν είναι μόνο εκεί. Έφυγε Αυτός, άφησε αυτό το κλασικό θαύμα, τον κενόν τάφον Του, της Μητέρας Του τον κενόν τάφον και τόσα άλλα περιστατικά τα οποία γράφουν αυτοί οι Εβραίοι, οι εχθροί του Χριστού, και οι ιστορικοί οι τότε, οι οποίοι ομιλούν για τη γνησιότητα του προσώπου του Ιησού και γενικά για τη ζωή Του. Αλλά έπειτα μας άφησε ο Χριστός Συνόδους. Τι είναι οι Σύνοδοι; Πείτε μου.

Οικουμενικές και έντεκα τοπικές. Τι είναι; Εργασία του Πνεύματος του Αγίου, ώστε να βοηθήσει τους ανθρώπους σωστά να θρησκεύσουν, σωστά· όχι έτσι, ο καθένας να πάρει ένα Ευαγγέλιο και να φτιάξει μια θρησκεία και να ζητεί οπαδούς και να νομίζει ότι εύρηκε το παν. Διότι όλες οι θρησκείες δεν έχουν Παράδεισο· έχουν μόνο κόλαση. Μόνο του Ιησού του Εσταυρωμένου, του Ναζαρηνού, η θρησκεία έχει Παράδεισο. Όλες οι άλλες έχουν μόνο κόλαση. Στην πράξη το ξέρουμε. Σύνοδοι, λοιπόν, όταν έγιναν, αρχίζοντας από τις πρώτες, δεν άφησαν τόσα αυτά δείγματα να γνωρίζουμε ότι ό,τι έγραψαν, ότι οι κανόνες της Εκκλησίας μας, αυτά που μίλησαν οι Πατέρες μας,

οι οποίοι εφωτίσθησαν από το Πνεύμα το Άγιον, είναι σωστά και απαραίτητα να μας φρουρήσουν από τις αιρέσεις, να μας φρουρήσουν από τις τόσες δογματικές και τόσα άλλα πράγματα. Αντιμετωπίζει σήμερα ο κόσμος το θέμα του Ιεχωβιτισμού. Τι κάνει αυτός ο Ιεχωβιτισμός; Κυρίως απορρίπτει τη θεότητα του Ιησού. Από εκεί ξεκινάνε τα πάντα. Αν ο Χριστός δεν είναι Θεός, δεν υπάρχει τίποτα. Και αν ο Χριστός δεν ανέστη, δεν υπάρχει τίποτα. Το παν είναι η πίστη στη Θεότητα του Ιησού και στην Ανάσταση του Ιησού. Αυτά ο άνθρωπος τα βλέπει με την Γραφή, αλλά δεν τα ερμηνεύει. Έρχονται έπειτα και οι Οικουμενικές Σύνοδοι και τα πλαισιώνουν και τα ερμηνεύουν.

Τα γεγονότα να σας πω μόνο της Πρώτης Οικουμενικής Συνόδου. Θυμόσαστε τα γεγονότα;

Ευσεβούνται τον Άγιο Σπυρίδωνα ή φέρουν το όνομά του, τον εορτάζουν. Πρόσεξαν ποτέ τι λέει το απολυτίκιον του Αγίου Σπυρίδωνος; «Της Συνόδου της πρώτης ανεδείχθης υπέρμαχος και θαυματουργός, θεοφόρε Σπυρίδων, πάτερ ημών». Να τι έκανε αυτός ο Άγιος στην Πρώτη Οικουμενική Σύνοδο, όπου ήταν 318 πατέρες. Αυτός παρουσιάστηκε, και μάλιστα ο απλούς αυτός, διότι δεν ήταν ο λόγιος. Ήταν ο απλούς αυτός, αλλά ταπεινός. Και δι’ αυτού ο Χριστός θαυματούργησε και απέδειξε το τρισυπόστατο της Θεότητας, το οποίο λέγουν οι Ιεχωβίτες σημερινοί ότι είναι εφεύρεσις κάποιου σατανά πάπα, και τη θεότητα του Ιησού. Τι έκανε εκεί πέρα; Ποιο ήταν το θέμα;

Το θέμα είναι το εάν ο Χριστός είναι Θεός και αν τα τρία είναι ένα και αν το ένα είναι τρία. Ευχαριστώ. την κεφαλή, για τις γνώσεις, όμως είναι παραδεκτά διά την πίστη. Όλα αυτά διά πίστεως ο άνθρωπος τα δέχεται, εάν τα δέχεται. Και κάνει πολύ άσχημα όταν βάζει, θα μου επιτρέψετε, τη μύτη του να λύσει θέματα τα οποία λέγονται μυστήρια. Τα μυστήρια. Τα μυστήρια είναι πράγματα τα οποία καλούμεθα να τα πιστέψουμε και μη πολυπραγμονίσουμε επάνω. Και ο Χριστιανός όμως λέγει ότι εγώ αυτό το πιστεύω. Τι εσύ; Ό,τι πιστεύεις. Ότι υπάρχει, λέει, Θεός, το πιστεύω, το γνωρίζω. Δεν γνωρίζω τι είναι. Ούτε κατεβαίνω να το συζητήσω, διότι δεν γίνεται να συζητήσω και να γνωρίσω την

φύση και την ουσία του Θεού, αλλά να πιστέψω αυτή. Γι’ αυτό ο άνθρωπος θα πρέπει να λογίζεται εαυτόν σαν έναν τυφλό που κρατάει στο χέρι του ένα ραβδί λευκό, βάσει του οποίου ταξιδεύει ασφαλώς. Αυτό το ραβδί, το λευκό, είναι η πίστη, συγκεκριμένα, για τον Χριστιανό. Και όπως ο τυφλός, αν εν τω εγωισμώ του απορρίψει την λευκήν αυτήν ράβδον, την βοηθόν για τον ίδιο τον εαυτό και για τους άλλους να τον φυλάξουν, αν απορρίψει αυτήν την πίστη θα έχει άσχημα αποτελέσματα, έτσι και ο Χριστιανός θα έχει άσχημα αποτελέσματα.

Τις πρώτες ημέρες, αγαπητοί μου, αμφισβητήθη η θεότητα του Ιησού, ότι ο Χριστός δεν είναι Θεός. Έγινε μεγάλο σχίσμα στην Εκκλησία, μεγάλος κλονισμός άλλος στην Εκκλησία. Ο τότε πρώτος ευσεβής βασιλεύς, ο Κωνσταντίνος ο Μέγας, έκανε αυτή την Πρώτη Οικουμενική Σύνοδο. Ενδιαφέρθη να μαζευτούνε όλοι οι πατέρες, οι λόγιοι και οι αγαθείς, εν Αγίω Πνεύματι, προεδρεύων αυτός, καθήμενος επί καθέδρας και υπογράφων τα πρακτικά της Πρώτης Οικουμενικής Συνόδου δι’ ερυθράς μελάνης, να δογματίσουν εάν πράγματι ο Χριστός είναι Θεός, εάν πράγματι είναι ένας Αγίας Τριάδος, αν η Αγία Τριάς είναι αλήθεια κλπ. Με λόγια αυτά δεν λύονται. Με λόγια δεν λύονται. Μάλιστα οι διανοούμενοι φροντίζουν να βρούνε διαφόρους τρόπους να ξεφύγουν, για να παρουσιάσουν τις δικές τους σκέψεις και θεωρίες. Και τότε επεμβαίνει η πράξη.

Ωραία η Εκκλησία μας, ένα τροπάριο εκεί που λέγει: «Η πράξις έβη θεωρίας επίβασις». Η πράξη έρχεται να βάλει τη θεωρία στην άκρη και έγινε κάτι παρόμοιο. Μίλησε ο Αθανάσιος, μίλησε ο Νικόλαος, μίλησε ο Αχίλλιος, μίλησαν μεγάλοι φωστήρες, μεγάλα πνεύματα. Δεν κατόρθωσε όμως κανένας να κλείσει το απύλωτο στόμα αυτό του Αρείου. Δεν ξέρω αν γνωρίζετε την Πρώτη Οικουμενική Σύνοδο, αυτά που μας λένε οι άλλοι ότι είναι εντάλματα ανθρώπων. Είχαμε τέσσερα θαύματα του Παναγίου Πνεύματος. Γι’ αυτό ακριβώς κάθε τι που έχουν οι συνοδικοί μας για να μας φρουρήσουν είναι από το Πνεύμα το Άγιον.

ίσης αξίας του Ευαγγελίου. Ίσης αξίας της Γραφής ό,τι έχουν νομοθετηθεί εκεί. Αν θα ήθελε κανείς χρονολογικώς, δηλαδή με τη σειρά, να βάλει τα θαύματα, το πρώτο θαύμα δεν το έκανε στην Πρώτη Οικουμενική Σύνοδο ο Άγιος Σπυρίδων· το έκανε ο Αχίλλιος, ο Άγιος Αχίλλιος, ο οποίος είναι επίσκοπος Λαρίσης. Αυτός έκανε, πριν ακόμη αρχίσει η Σύνοδος, ένα θαύμα στον προθάλαμο, όπως θα λέγαμε, στο διάδρομο, σε έναν διαξιφισμό μεταξύ Αρείου και Αχιλλίου. Ο Αχίλλιος τον επροκάλεσε, πήρε κάποια πέτρα εκεί: «Εάν είναι αλήθεια αυτά που λες και δεν είναι η Αγία Τριάς όπως πρέπει και ο Χριστός δεν είναι Θεός», είπε στον λίθον τούτον να βγάλει έλαιον. Και ο Άρειος μετέτρεψε το ερώτημα και του είπε: «Είπες τι;» Και είπε: «Στο όνομα της Αγίας Τριάδος», και έβγαλε έλαιον.

Το πρώτο θαύμα το οποίο έγινε. Το δεύτερο έγινε κατά τη διάρκεια της Συνόδου, που απέδειξε το δόγμα διά της πράξεως, και είπε, όπως ξέρετε όσοι θα έχετε διαβάσει αυτά τα πράγματα, το εξής: εζήτησε τον λόγον ο Άγιος Σπυρίδων, ο οποίος, τολμώ να πω, ίσως ήταν ο απλούστερος σε θέματα γνώσεως, δεν είχε μεγάλη σχέση με την επιστήμη. Αλλά ο Θεός τον εφώτισε με έναν πρακτικό τρόπο να αποδείξει το γνήσιο του δόγματος. Και είχε προμηθευτεί κάποιο κομμάτι κεραμίδι στο ράσο του όταν πήγε στην Σύνοδο. Ζήτησε τον λόγο, δεν του έδωσαν. Οι άλλοι πατέρες δεν ήθελαν να του δώσουν, μήπως, διότι δεν ήταν λόγιος, μην κάνει κακό στη συζήτηση.

Είχαν προωθήσει το θέμα κάπου και ήλπιζαν να επιπλεύσουν με τις θεωρίες τους και με τη γραφή του Αρείου και δεν του έδιναν τον λόγο. Εν πάση περιπτώσει, επενέβη, λέγει η παράδοση, ο Μέγας Κωνσταντίνος και του εδώθη ο λόγος. Και βγαίνει στη μέση και τον καλεί με το κεραμίδι στο χέρι και του λέει: «Ο Άριε, στο όνομα του Πατρός», και φεύγει φωτιά από το κεραμίδι επάνω, «και του Υιού», και πέφτει νερό κάτω, «και του Αγίου Πνεύματος», και του δείχνει στο χέρι χώμα. Τρία, ένα. Ένα κεραμίδι, τρία. «Στο όνομα του Πατρός, Άριε», και κατεβαίνει φωτιά, «και του Υιού, Άριε», και ανεβαίνει νερό, «και του Αγίου Πνεύματος», και του δείχνει το κεραμίδι, χώμα. Και οι άλλοι οι δικοί μας, μπροστά σε αυτή την πράξη που ήταν ασφαλώς Παναγίου Πνεύματος, αλλά κόκαλο. Και ο Άριος, και ο Άριος είπε τότε: «Τα μεν λόγια ανθρώπινα»

«τα δ’ έργα Κυρίου». Θα μου πείτε ίσως, δικαιολογημένα επίστεψε ο Άριος. Όσα απεδείχθησαν εις τούτον, δεν επίστεψε. Επονηρεύτηκε εκεί, κατόρθωσε να κρυφθεί και λοιπά, αλλά εν τέλει δεν επίστεψε. Και θα ήθελα να σας πω να προσέξετε από την αίρεση, διότι η αίρεση δεν αφήνει περιθώριο στη χάρη. Άλλο είναι αμαρτωλός, άλλο είναι άθεος, άλλο είναι άπιστος, άλλο είναι αιρετικός. Όλοι αυτοί είναι αιρετικοί. Ο αιρετικός εν γνώσει λέει το άσπρο μαύρο και το μαύρο άσπρο. Ξέρετε τι ερώτημα του έθεσε η μητέρα του; «Παιδί μου», του λέγει, «το γάλα που σου έδωσα και σε εννέα μήνες που σε κράτησα στην κοιλιά μου, σε εξορκίζω να μου πεις εμένα την αλήθεια. Εσύ έχεις δίκιο ή ο Αθανάσιος;»

Ο Μέγας Αθανάσιος που ήταν εκεί τότε. Ξέρετε τι απήντηκε; «Μητέρα, ο Αθανάσιος έχει δίκιο». «Τότε, παιδί μου...» «Εγώ όμως δεν μπορώ να κάνω πίσω». Και επέμεινε. Και έχουμε τα χάλια αυτά που έχουμε σήμερα. Και όλος ο κόσμος αυτός που καταστρέφεται κρεμιέται ως μεταγιόν στο λαιμό του, εκεί που βρίσκεται. Ναι. Μεγάλο πράγμα αυτό. Δεν μας άφησε λοιπόν ο Χριστός. Δεύτερο λοιπόν θαύμα αυτό. Τρίτο θαύμα, ποιο είναι στην Πρώτη Οικουμενική; Ο Άγιος Νικόλαος, αυτός ο πράος, η εικόνα της πραότητας, δεν μπόρεσε να κρατηθεί πλέον προς το απύλωτο σατανικό στόμα του Αρείου και του άναψε έναν κατακέφαλα. Σύμφωνα με τους κανόνες, εφόσον χειροδίκησε ενώπιον βασιλέως, πρέπει να του κοπεί το χέρι.

Τον απεσχημάτισαν, τον έβαλαν φυλακή, αλλά επρυτάνευσαν οι σκέψεις να του κοπεί το χέρι μετά τις εργασίες στη Σύνοδο. Την άλλη μέρα το πρωί επήγε κάποιος δικός, όταν έμαθε ότι είναι φυλακή, να του πάει προφανώς λίγο κοντά, και τον βρίσκει τον Άγιο Νικόλαο με ωμοφόριο και με Ευαγγέλιο στο χέρι και διαβάζει. Πού τα βρήκε; Επίσκεψις του Κυρίου μας και της Παναγίας μας στην φυλακή. «Νικόλαε, τι θέλεις εδώ; Τι κάνεις εδώ;» «Για την αγάπη Σου, Κύριε». Και ο Κύριός μας του έβαλε ωμοφόριον, τον απεκατέστησε, που οι άλλοι τον απεσχημάτισαν, τον καθαίρεσαν, και η Παναγία μας του έδωσε το Ευαγγέλιο. Αυτό δεν είναι θαύμα; Δεν είναι ότι ο Χριστός εγκρίνει το ορθόν της πίστεως; Και υπάρχει και τέταρτο θαύμα που το έκανε

αλλά δεν ενθυμούμαι τι ακριβώς έκανε αυτός ο άνθρωπος, και έχει τέσσερα θαύματα η Πρώτη Οικουμενική Σύνοδος. Αυτά λοιπόν είναι πράγματα τα οποία μας έχει βάλει ο Χριστός, είναι φανάρια κόκκινα, μας λέει: «Προσέξτε, μέχρι εδώ και όχι παραπέρα». Δεν μας άφησε ερήμους, δεν μας άφησε μια ξηρή Γραφή, όχι, γιατί τη Γραφή την ερμηνεύει όπως θέλει ο καθένας. Αλλά έρχεται η Παράδοση εκείνη η οποία δίδει φως. Διότι θέλω να γνωρίζουμε, όσο υπάρχουμε, και να τα μεταδίδουμε και στα παιδιά μας και στους άλλους, ότι είναι αλήθεια ότι το Πνεύμα το Άγιο φώτισε και έγραψαν οι Απόστολοι, αλλά εξίσου είναι αλήθεια ότι αυτά που έγραψε το Πνεύμα το Άγιον διά των Αποστόλων, εφώτισε τους Θεοφόρους Πατέρες και τα ερμήνευσαν. Γι’ αυτό ακριβώς οι άνθρωποι

οι οποίοι μελετούν την Αγία Γραφή έξω της Πατερικής Θεολογίας είναι πλανεμένοι. Κάθε χρόνο θα φτιάχνουν και μια θρησκεία δικιά τους που θα έχει μόνο κόλαση και δεν θα έχει παράδεισο. Γι’ αυτό έμεινε αναλλοίωτος η Ορθόδοξος Εκκλησία. Διότι δεν ερμηνεύει ο καθένας μόνος του. Και γι’ αυτό λέγεται πάντοτε, κάθε τι και που θα αρχίσει και που θα τελειώσει: «Δι’ ευχών των Αγίων Πατέρων ημών». Τι είναι που μας βοηθούνε; Αυτοί είναι που μας έδωσαν τα φώτα τα σωστά και μας καθοδήγησαν, αν θέλουμε τη σύγχυση αυτών περιπατούντων. Και μια και σας μίλησα περί Συνόδων, να σας πω και ένα άλλο θαύμα που έλαβε χώραν στην Τετάρτη Οικουμενική Σύνοδο. Είχαν και τότε εκεί θέμα για τον μονοφυσιτισμόν, εάν ο Χριστός είναι μία φύση κλπ.

Ήρθανε σε ρήξη, στη Σύνοδο, και οι μεν και οι δε συνεφώνησαν να γράψουν τις θέσεις των σε ένα χαρτί ο καθένας. Και τι έκαναν; Πήγανε και άνοιξαν τη λάρνακα της Αγίας Ευφημίας, στον Ναό των Αγίων Αποστόλων στην Πόλη, που ήταν ολόσωμος η Αγία Ευφημία, και τα βάλανε μέσα στα χέρια της. Εκλείδωσαν και συνεννοήθησαν μετά τρεις ημέρες να ανοίξουν. Και πράγματι, μετά τρεις ημέρες άνοιξαν και βρήκαν τον Ορθόδοξον στα χέρια της και τον κακόδοξον στα πόδια της. Και λέει η Εκκλησία η δικιά μας, και δεν προσέχουμε εμείς οι Ορθόδοξοι: «Λίαν εύφρανας τους Ορθοδόξους και κατήσχυνας τους κακοδόξους, Ευφημία, Χριστού καλλιπάρθενε. Των γαρ Τετάρτης Συνόδου εκύρωσας, α οι Πατέρες καλώς εδογμάτισαν». Ποιος μπορεί να σταθεί...

να κάτσει να συζητήσει τι θα γίνουν τα Μωαμεθανικάκια, τα καθολικάκια, τα προτεσταντάκια, τα μουμάθαράκια κλπ.; Εδώ ένας Θεός εκατέβη, ένας Θεός άφησε τρόπους, ένας Θεός φωτίζει με πλησία την Ορθόδοξο να μην χάσει τη στιγμή, να μην παράχει την πλάνη. Γινόμαστε εμείς φιλανθρωπότεροι του φιλανθρώπου και βασιλικότεροι του βασιλέως. Εμείς τι θα γίνουμε; Δεν μας είπε τι θα γίνουνε. Εμείς τι θα γίνουμε, αυτό είπε. Τι θα γίνουν αυτοί δεν ξέρω, Αυτός γνωρίζει τι θα γίνουνε. Εμείς τι θα γίνουμε. Και δεν είναι τυχαίο γεγονός ότι εγενήθημεν Ορθόδοξοι, δεν είναι τυχαίο γεγονός ότι εγενήθημεν Έλληνες, αγαπητοί μου, δεν είναι τυχαίο γεγονός. Όταν ο Χριστός μας είδε τους Έλληνες και τον εζήτησαν, μετά χαράς είπε: «Νυν ελήλυθεν η ώρα»,

«να δοξαστεί ο Υιός του ανθρώπου». Και μόνον η Ορθοδοξία και μόνον ο Ελληνισμός είναι αυτός που κρατάει σωστά την παρακαταθήκη Αγία που έδωσε ο Χριστός, η οποία οδηγεί σωστά στη Βασιλεία των Ουρανών και του εξασφαλίζει τον Παράδεισο. Μη σας φαίνονται παράξενα, μην το παίρνετε εγωιστικά το πράγμα, ότι κάτι είναι θα. Ως έλεος Θεού είναι, έλεος Θεού. Γιατί το έκανε Αυτός ξέρω; Δεν ξέρω γιατί το έκανε. Η απλοχεριά Του αυτή γιατί το έκανε. Γιατί δεν εγεννήθηκα Μωαμεθανός και εγεννήθηκα Έλληνας; Αυτός το ξέρει. Εγώ καλούμαι να Του πω ένα μεγάλο ευχαριστώ και να δεχτώ και να κρατήσω το δώρον αυτό.

Ξέρετε, όπως μου έλεγε ένας γέρων κάποτε που έτυχα να είμαι κοντά του, που λέγει: «Δημήτρη, πρόσεχε. Στο να αποκτήσει κανείς κάτι, να έχει απολυτήριο λίαν καλώς. Αλλά για να το διατηρήσει χρειάζεται να έχει απολυτήριο άριστα». Εμάς μας εδώθηκε δωρεάν η Ορθοδοξία, αλλά χρειάζεται να την προσέξουμε ως κόρη οφθαλμού, εάν θέλουμε να είμεθα βέβαιοι ότι εκεί που θα πάμε, ότι πάει πρόδρομος Αυτός υπέρ ημών, ότι θα Τον συναντήσουμε μίαν ημέρα. Έχουμε Αγία Πίστη, συνδεδεμένη με τον Ελληνισμό, με το χρυπόψιο. Μη αφομοιωθείτε, φυλαχθείτε. Λίγος είναι ο καιρός ακόμη. Τα κάτω θα πάνε πάνω και τα πάνω θα πάνε κάτω. Και ο καθένας θα πάρει τη θέση του. Και ο Ελληνισμός, ως άλλος Εβραϊσμός, έχει μεγάλη αποστολή στον κόσμο. Τουλάχιστον όσο μπορείτε και τα ελληνικά σας. Μάθετε και τα παιδιά σας με θυσίες.

Ελληνική γλώσσα. Καμιά γραφή δεν μπορεί να αποδώσει τα νοήματα και καμιά φιλολογία πατερική δεν μπορεί να ερμηνευτεί με ξένες γλώσσες έξω της ελληνικής. Δεν το λέγω από εγωισμό, το λέγω από υποχρέωση, το υπενθυμίζω. Δεν είναι τυχαίο γεγονός που επεστράτευσε ο Χριστός τον Μέγα Αλέξανδρο να πάει εκεί κάτω και να βρεθούν τα γράμματα τα ελληνικά εκεί. Ο Χριστός είπε: «Εγώ είμαι το Α και το Ω». Ποια αλφάβητος, Κύριε, έχει Α και Ω; Ουδεμία. Ποια αλφάβητος ερμηνεύει την Αγία Τριάδα και τη Θεότητα του Ιησού; Ξέρετε, μια Σίβυλλα τι λέγει; Ότι το όνομα του Ιησού, λέγει, θα έχει τέσσερα φωνήεντα και δύο σύμφωνα και θα κάνει, λέει, το όνομα 8 μονάδες, 8 δεκάδες και 8 εκατοντάδες, 888.

Ξέρετε ότι η ελληνική αλφάβητος ερμηνεύει «Ιησούς», γιατί είναι 888; Έχει 8 μονάδες, 8 δεκάδες και 8 εκατοντάδες. Άλφα, βήτα, γάμμα, δέλτα, έψιλον, ζήτα, ήτα, θήτα, 8 μονάδες. Ιώτα, κάππα, λάμβδα, μι, νι, ξι, όμικρον, πι, 8 δεκάδες. Ρο, σίγμα, ταυ κλπ., 8 εκατοντάδες. Το ξέρετε αυτό; Ή που θέλουν να μας θάψουν, ή που θέλουν να μας τα σβήσουν, ή εμείς που δεν προσέχουμε και ερωτοτροπούμε με τους άλλους. Να ξέρετε τι κάνουν οι Εβραίοι σήμερα κάτω, που φτιάχνουν το Ισραήλ το καινούριο, και πώς περιφρουρούν τους δικούς τους και τα παιδιά τους και τον εαυτόν τους για να κρατήσουν την πίστη τους, στην πρώτη χθεν, αρχώντας απίσω. Στα ονόματα τα πίσω, στα κέρματα τα πίσω, τις πρώτες χρονιές πριν φύγουν ακόμα από το Ισραήλ. Δεν βελειώνται στον εγωισμό τους ο δανεικός στόχος, αλλά ο νέος Ισραήλ είναι ο Ελληνισμός, είναι ο Χριστιανισμός.

Εβραίοι κι εμείς, εκ του Αβραάμ το γένος. Διαβάστε στους Μακκαβαίους, στο πρώτο βιβλίο ΙΒ, να δείτε ότι είμαστε Εβραίοι, αλλά δεν έχουμε βάλει το χέρι μας στο αίμα του Χριστού. Μας αρέσει να ξεχωρίζεται και πρέπει αυτά τα δύο να κρατηθούν: γλώσσα, ο Ελληνισμός, και ο Χριστιανισμός ορθόδοξος. Ή το σήμα των Παλαιολόγων, ο δικέφαλος αετός: σταυρό στο χέρι η Εκκλησία και το σπαθί η πατρίδα. Τα δύο αυτά μαζί. Γι' αυτό όλα τα μέσα του κόσμου είναι να μας διαλύσουν και στη γλώσσα και στη θρησκεία, και θα μας διαλύσουν, να μας κάνουν... Και μη προσέχοντες ότι έχουμε Θεόν Μέγαν, παρότι οι Μεγαλοσαρακοστές φωνάζουν «Τίς Θεός Μέγας ως ο Θεός ημών;» Δεν τα προσέχουμε αυτά τα πράγματα και αφομοιωνόμεθα σιγά σιγά. Δεν ξέρω, με συγχωρείτε για τον τρόπο και για τον τόνο που σας τα μιλώ, όμως αυτά είναι απαραίτητα, πρέπει να τα μάθουμε.

Χαμένα, και πολλοί από εμάς δεν θέλουν αυτά να τα ακούσουν. Και εν τούτοις, αν δεν το δούμε εμείς εδώ, θα το δούνε οι ψυχές μας, τι ρόλο έχει να παίξει αυτή η Ορθοδοξία στον κόσμο, πώς θα μεταδώσει το φως ξανά σε όλο τον κόσμο, που σήμερα απλώθηκε τόσο σκοτάδι. Όλα αυτά λοιπόν έχουν σχέση και δεν ξέρω αν σκανδαλιστήκατε με αυτό που είπα για τον Μέγα Αλέξανδρο. Γιατί ο Σατανάς έχει πολλά ποδάρια. Θα ήθελα να σας πω κάτι ακόμη, έτσι για έμφαση. Αγία Γραφή. Όταν έφτασε ο Μέγας Αλέξανδρος στην Ιερουσαλήμ, εκατέβη, εφίλησε το χέρι του ραβίνου και ο ραβίνος του έδωσε τα κλειδιά της πόλεως. Το βράδυ, όταν έγινε το τραπέζι, ο υπασπιστής του, ο Παρμενίων, δεν εκάθισε στο τραπέζι.

Χολωθείς, και το έδειχνε καθαρά. Όταν τέλειωσε το τραπέζι αυτό, τον επλησίασε ο Αλέξανδρος και του είπε: «Τι συμπεριφορά είναι αυτή; Μίσανε αυτά απόψε;» Και απήντησε αυτός: «Δεν κατέβουμε», του λέει, «βασιλεύ, από το άλογό μας, από εκεί που ξεκινήσαμε. Πώς ήταν δυνατόν να ανεχθώ εγώ να κατεβείτε και να προσκυνήσετε έναν παπά, να του φιλήσετε το χέρι; Και πώς μπορούσα να καθίσω σε ένα τέτοιο τραπέζι εγώ, ή τιμένο τραπέζι;» Του απαντά ο Μέγας και του λέει: «Εάν γνώριζες τι μου είπε ο Θεός χθες το απόγευμα εμένα γι' αυτή την πόλη και γι' αυτόν τον ραβίνο, εσύ», του λέει, «θα το έκανες αυτό;» «Τι σου είπε», του λέει, «ο Θεός;» «Μου είπε ότι η πόλη είναι αυτιδική μου...»

Είχα την πειράξει. Αλλά θα σου δώσει τα κλειδιά της πόλεως ο ραβίνος. Και ο ραβίνος ερώτησε, με τον τρόπο τον δικό του, αν πρέπει να αμυνθεί, να πολεμήσει. Κάναν αυτοί ένα λογείον που λέγεται εφώδ, ένα τετράγωνο πανί με 12 αστέρες γύρω γύρω και με ένα μεγάλο σμαράγδι, και ερωτούσαν τον Θεόν, ναι, όχι, και κατά αναλογίαν των εκλάμψεων είχαν κάποια απάντηση. Και είχε δώσει και σ' αυτούς ότι αυτός που έρχεται είναι δικός μου, δεν θα αντισταθεί, θα του δώσει τα κλειδιά. Και στην πλαγιά της Μικράς Γαλιλαίας σήμερα, κάτω από εκεί που έγινε η πρώτη εμφάνιση, Πάσχα τη νύχτα, υπάρχει σημείον αυτής της συναντήσεως του Αλεξάνδρου και του ραβίνου. Το τι φτιάχνει αυτός ο Θεός γύρω, αγαπητοί μου, από την Ορθοδοξία και τον Ελληνισμό, και πώς διοικεί τον κόσμο...

Το ξέρουμε εμείς; Εμείς βλέπουμε με τα μάτια τα ανθρώπινα. Βλέπουμε δυνάμεις ενάντιες και λοιπά και καταβυθιζόμεθα. Σαν τον Πέτρο, που όταν πήρε τα μάτια του από τον Χριστό άρχισε να καταβυθίζεται. Η δουλειά μας δεν είναι αυτή. Η δουλειά μας είναι να βλέπουμε Αυτόν και Αυτός θα οικονομήσει όλα τα άλλα. Εμείς εδώ ήρθαμε όχι για τον Χριστό. Ήρθαμε για συμφέρον εδώ.

Ήρθαμε γι' αυτή τη στιγμή. Του Χριστού, τρέχει κοντά. Το έλεός Του καταδιώξει με, έλεγε εκ προοιμίου ο Δαβίδ, πάσας τας ημέρας μέχρι συντελείας των αιώνων. Μας διώκει κοντά, μας δημιουργεί εκκλησίες, μας θέλει κλήρον, μας θέλει ομιλητάς, μας θέλει γραφές, μας θέλει ο καθένας, ώστε να μη χαθούμε, διότι χρειαζόμαστε. Δεν θα το λέω εγώ να σας...

Δώσει λόγον μίαν ημέρα. Εν πάση περιπτώσει, φεύγοντας λοιπόν από τον κενόν τάφον του Κυρίου μας, φεύγοντας από τον κενόν τάφον της Παναγίας Μητέρας μας, φεύγοντας από τας συνόδους και λοιπά, που βλέπουμε πώς ο Θεός άφησε να μην πλανηθούμε, ερχόμεθα σε κάτι άλλες μόνιμες, κατά μόνιμες θα μπορούσα να πω, πλευρές, που είναι για εμάς τους Ορθοδόξους τα Άγια Λείψανα. Σε έχει απασχολήσει ποτέ αυτό; Όταν πηγαίνεις και στέκεσαι επάνω στο λείψανο του Αγίου Σπυρίδωνος, ηλικίας 1.600 ετών, τι θα πεις; Δεν υπάρχει τίποτα; Είναι ψεύτικη η θρησκεία μας; Για διάβασε τον βίο του Αγίου Σπυρίδωνος, να δεις τι έχει κάνει στους Καθολικούς, τι λαχτάρα τούς έχει κάνει και πώς στέκεται αυτοδυναμικά έτσι. Και είναι τυχαίο γεγονός όταν βλέπεις...

Στα Ιόνια νησιά πέντε φάρους, πέντε φανάρια μεγάλα; Γιατί στα Ιόνια νησιά, δεν ξέρω αν ξέρετε, είναι πέντε τα Άγια Λείψανα, τα οποία επιδέχονται ψηλάφηση. Είμαστε εδώ να αρχόσαστε, δύσπιστοι ή ολιγόπιστοι ή άπιστοι, να παίρνετε τη θέση σας. Είναι του Αγίου Σπυρίδωνος. Είναι δύο στην Κέρκυρα, του Αγίου Σπυρίδωνος και της Αγίας Θεοδώρας της Αυγούστας, της Βασιλίσσης. Στην Κεφαλληνία είναι του Αγίου Γερασίμου. Έγινε πολύς λόγος κατ' αυτάς τας εφημερίδας...

θέμα, πολύ απάτη, πολύ διαφθορά και θα σας πω σχετικώς και στον Άγιο Ζάκυνθο δύο λήψανα, του Αγίου Βιονιτσίου και του Αγίου Ιωσήφ να λήψανο το Έχετε τη γνώμη ότι αυτά τα πέντε λείψανα, που μπήκανε στα Ιόνια νησιά από την Κέρκυρα μέχρι κάτω κάτω, δεν θα αποτελούν αυτά κατά κάποιον τρόπο μια νοητή ευθεία, δηλαδή μια διαχωριστική γραμμή, λέγοντας «μέχρι εδώ φως, από εκεί και πέρα σκότος»; Τυχαία μπήκανε εκεί στον κατήφορο; Έτσι, γιατί το θέλανε οι άνθρωποι; Δεν είναι τυχαία. Όλα αυτά είναι για εμάς τους αισθητικούς ανθρώπους, να τα βλέπουμε εμείς και να αναθερμαίνουμε την πίστη μας και να προσέχουμε. Ναι. Πόσοι δεν έχουν περάσει μέχρι σήμερα επιστήμονες και έχουν σηκώσει τα χέρια επάνω μπροστά στο λείψανο του Αγίου Σπυρίδωνος.

Το όργανο που χρησιμοποίησε ο Χριστός για να ομολογηθεί η Θεότης Του και η Αγία Τριάς. Αυτό υφίσταται τόσο, όπως θα μπορούσα να πω, ώστε να μένει εκεί. Το αρνούμεθα εμείς, το ομολογούν οι σατανάδες. Τα πονηρά πνεύματα φρίττουνε μπροστά στον Άγιο Σπυρίδωνα, τον οποίο μετέφερε ο ευσεβής εκείνος —δεν ξέρω αν ξέρετε τα ιστορικά του— ο ευσεβής εκείνος ιερεύς από την Πόλη, όταν έπεσε η Βασιλεύουσα. Φόρτωσε πάνω σε ένα μουλάρι δύο λείψανα, τα αμπαλάρισε μέσα σε άχυρο και τα φόρτωσε όπως φορτώνουμε τις μπάλες με τα άχυρα στην πατρίδα μας, και έτσι τα κατέβασε κάτω στη Μακεδονία, τη Θεσσαλονίκη, τη Θεσσαλία, την Ηγουμενίτσα και την Άρτα, και έπειτα από εκεί έφυγε.

Πήγε πέρα, όταν κατέβηκαν κάτω οι Τούρκοι και έφτασαν και στη Θεσπρωτία εκεί ακόμη. Μάλιστα, ο Άγιος Σπυρίδων, δεν ξέρω αν ξέρετε, θα μας δοθεί ευκαιρία μέσα στις βραδιές αυτές, γιατί τα έχω όλα αυτά τα λείψανα σε slides, θα σας τα παρουσιάσω με τη χάρη του Κυρίου. Είναι κομμένο το κεφάλι του, διότι ήταν ψηλός και περίσσευε το κεφάλι του από την μπάλα με τα άχυρα και το πήρε μέσα, και τώρα είναι προσθεμένο το κεφάλι του. Θα το δείτε καθαρά πώς είναι κολλημένο επάνω. Τι έχεις να πεις, άνθρωπε; Τα δαιμόνια ομολογούν και τι θα πεις; Τι είναι, μούμιες; Αυτά είναι αστεία, αυτά είναι αστεία. Ένας δικαστικός προϊστάμενος της Κέρκυρας αμφισβητούσε το λείψανο.

Είναι λείψανο, σάρκες και λοιπά. Δεν ξέρω αν ξέρετε, μια φορά τον χρόνο κάνουν μια ακολουθία που του αλλάζουν τις παντούφλες του Αγίου. Όχι ότι τις τρυπάει, που λένε ορισμένοι, περπατώντας, αλλά είναι τα μόνα εκτεθειμένα, τα πόδια του, από το υπόλοιπο σώμα του, τα οποία οι άνθρωποι προσκυνούν και ασπάζονται. Και από τα σάλια τα δικά μας και από τα κραγιόν τα δικά μας και από τις σκόνες τις δικές μας βρωμίζουν αυτά τα πανιά εκεί πέρα που του έχουν βάλει, και τα βγάζουνε και του βάζουνε καινούργια. Κάνουνε μια ακολουθία. Αυτές είναι οι παντούφλες του. Τις κόβουνε μικρά μικρά μικρά κομματάκια και τα κάνουνε φυλακτάκια και...

Οι προσκυνητές που πηγαίνουν, τους δίνουν και μια μικρή ευλογία να βάλουν στο παιδάκι τους απάνω, οι ίδιοι να βάλουν. Διότι αν ο ίσκιος του Αποστόλου Παύλου και Πέτρου... Τα μαντήλια τους σηκώνανε ανθρώπους, κάνανε αναστάσεις, πολλώ μάλλον τα σκηνώματα αυτά, τα οποία είναι πλήρη χάριτος Πνεύματος Αγίου. Διότι δεν διατηρούνται αυτά με συντηρητικά. Αυτά απεδείχθησαν αστεία για όλους αυτούς οι οποίοι θέλησαν με τον τρόπο τους και με την επιστήμη τους να ερμηνεύσουν τα ανερμήνευτα. Ζήτησε λοιπόν αυτός ο δικαστικός να πληροφορηθεί πότε θα γίνει αυτό το πράγμα. Του είπανε λοιπόν, εν πάση περιπτώσει, τάδε ημέρα, και πήγε και κατόρθωσε, μέσα σε αυτόν τον κόσμο που εκινήθηκε εκεί, στον Σεβασμιότατο, στους άλλους, άλλοι που τραβήξαν τις κάλτσες, άλλοι που σηκώσαν, ξέρω εγώ, και λοιπά, να φτάσει και αυτός και να είναι εκεί και να βάλει το χέρι του να πιάσει τη γάμπα του Αγίου, να ιδεί εάν και κατά πόσον είναι σάρκα ή είναι αυτό το πράγμα. Πράγματι λοιπόν του έπιασε τη γάμπα. Του έπιασε τη γάμπα και η γάμπα ήτο όπως είναι η δικιά μας.

Δεν πρόκειται περί πτωμάτων, πρόκειται περί Αγίων. Και φεύγω από το ένα και πάω στο άλλο. Ξέρετε τι έπαθε ο πρόεδρος της επιτροπής που πήγε να εξετάσει την υπόθεση του λειψάνου του Αγίου Γερασίμου, που λένε ότι τον κόψαν, τον πουλήσαν, τον κάναν κλπ., που διαβάζετε στις εφημερίδες; Του έπιασε τον σφυγμό και χτυπούσε ο σφυγμός του Αγίου Γερασίμου, το ξέρετε; Και έμεινε είκοσι μέρες κάτω αυτός ο κύριος Αυλάμης, ο Γεώργιος. Δεν τα γράφουν οι ψευτοφυλλάδες αυτά. Είκοσι μέρες έμεινε. Τι είναι η Ορθοδοξία η δικιά μας; Τι να ολιγοπιστούμε εμείς; Πιστεύουμε σε πτώματα, που λένε ορισμένοι; Πιστεύουμε στα λείψανα, τα χαριτωμένα της χάριτος του Πνεύματος του Αγίου. Του έπιασε λοιπόν τη γάμπα αυτός ο κύριος, με αποτέλεσμα να πάει να κοιμηθεί το βράδυ και πού να κοιμηθεί. Πάλευε όλη τη νύχτα, τον έσπρωχνε η γυναίκα του...

Να ξυπνήσει, δεν ξυπνούσε. Υπέφερε όλη τη νύχτα, άφρισε και ξάφρισε, ίδρωσε και ξεΐδρωσε. Το πρωί, όταν ο Θεός άνοιξε την ημέρα και ξύπνησε, τον ρώτησε: «Υπέφερες», του λέει, «άντρα μου; Τι είχες;» «Άφε με», λέει, «άφε με». «Γιατί; Τι έχει γίνει;» Είχε πάει ο Άγιος από πάνω και του έλεγε: «Άπιστε, εχόρτασες που έπιασες τη γάμπα μου;» Και τον απειλούσε στα μάτια. «Άπιστε, ικανοποιήθης που έπιασες το πόδι μου; Τώρα θα πιστέψεις δια γνώσεως». Δεν πληρώνεται η γνώση αυτή. Γιατί ξέρετε, ε; Η γνώση δεν αμείβεται, η πίστη αμείβεται. Η γνώση σ' αφήνει τον εγωισμό: «Εγώ το κατάλαβα, ήμουνα έξυπνος εγώ». Τι έξυπνος ήρθες να είσαι; Καλύτερα να μην ήσουν τέτοιος έξυπνος. Καταλάβατε; Τωρινά πράγματα αυτά τα οποία σας λέγω, και εν τούτοις υπάρχουν άνθρωποι σήμερα που λένε αστεία. Οι πιο Ορθόδοξοι τα βλέπουμε, τα ζούμε, τα πληροφορούμε, τα...

Απτόμεθα, γευόμεθα, οσφραινόμεθα, όλες μας οι αισθήσεις ικανοποιούνται. Δεν μας άφησε αμοίρους ο Χριστός. Πού θα φύγω λοιπόν και θα πάω σε μια άλλη εκκλησία, σε ένα άλλο δόγμα; Δεν έχουν υποστάσεις να μας πούνε, δεν έχουν οι Παπικοί μετά τον σχηματισμό μας να μας παρουσιάσουν, δεν έχουν οι διάφοροι εδώ, τόσες αιρέσεις που υπάρχουν, δεν έχουν εγγυήσεις να μας πούνε. Τι να μας πούνε; Εμείς έχουμε να τις αποδείξουμε, αλλά δεν ξέρω και απορώ ποιος μας έχει ματιάσει, που εγκαταλείπουμε τόσες αλήθειες και τρέχουμε σε τόσα ψέματα.

Δεν μπορώ να το καταλάβω. Εν πάση περιπτώσει, θα ήθελα να σταματήσω, διότι θα ήθελα να σας μιλήσω για τα υπόλοιπα και να επισυνάξω κι ό,τι μπορώ άλλο, να σας αναζωοποιήσω την πίστη σας.

Δεν μπορώ να σας υποχρεώσω ούτε να σας είπω, με το γάντι βέβαια και με όλη τη συμπάθεια: προσέξετε την ορθή μας πίστη, προσέξετε την Εκκλησία μας, τα μυστήρια και τον Χριστό της Ορθοδόξου Εκκλησίας. Διότι από εκεί μόνον υπάρχουν εγγυήσεις για εκείνον τον κόσμο, τον οποίον εύχομαι και απόψε να είναι με όλο τον κόσμο και με εμάς. Αμήν.