Commentary on Exodus (Part 10)

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

tonight we continue this matter of the Exodus, which has to do with Moses and also with the type, the prefiguration, of our own salvation. If you remember, those of us who are here together, tonight we have the ninth homily in the series, and the other day we stopped exactly at the point where they crossed the Red Sea miraculously and all the Egyptians were drowned, along with his chariots and Pharaoh himself, again miraculously; and then Moses and Miriam

sang the victory hymns, so to speak, on the far side of the sea. In the Great Horologion you will find there what is called the First Ode. This First Ode, out of the nine Odes our Church has, is this very hymn of Moses, and it is the whole history of their salvation from the hands of the Egyptians and of the destruction of Pharaoh with his chariots and his soldiers. This is what is called the First Ode, the hymn of victory.

his sister, at the head of the women, and she danced too, just as Moses danced, but not the ruinous kind of dancing — joyful dancing, dancing of victory, for the glory of God, that is. This Ode is read above all at Great Compline. Those of you who have the Great Compline, or know it from your own reading, will find it there: 'He has become my helper and protector unto salvation; this is my God,' and so on. Here is where I want to stop, because certain people who read but do not study — reading is one thing, I read it, I pass over it, I walk across the top

they do not study it in depth, they do not pay attention to what they are reading, and they bring it forward as an argument to justify their wild dances, that Moses and Miriam danced too. First, they did not dance the dance that we dance, the dance of sin. And second, they did not dance mixed together; they danced separately. Separately. Moses danced and prayed — which proves that what he said was not a song but a prayer, and the Church has gathered this up and placed it in the First Ode I am telling you about, if you open the Great Horologion at the section of the Odes. And likewise the...

she gathered all the women together, and her song, or rather her hymn to God, is pure prayer. 'And Miriam the prophetess, the sister of Aaron,' says Scripture, 'took the timbrel in her hand, and all the women went out after her with timbrels and dances, and Miriam led them, saying' — she was the one leading, saying: 'Let us sing to the Lord, for gloriously has He been glorified; horse and rider He has cast into the sea.' This is prayer, this is a hymn to God; it is not 'I'm waiting for you on the corner, your windows are open, tonight at midnight I will'

the sort of thing we are used to in our own songs, the crazy ones, whose whole purpose is to corrupt a person and make him turn outward. But here these hymns, these songs of theirs, are spiritual songs, songs of thanksgiving to God. Because I tell you, if this Ode is read you will find it out for yourselves; it is not something hidden that a person has to go to a library to dig up. We are in our own home — leave me in peace and see what this Ode says. It is not a fleshly song, a worldly song, a song of the passions; it is a hymn of thanksgiving to God, occasioned by this mighty act of God, the bringing out of the Israelites through the bed of the Red Sea and the crushing of the Egyptians, so that the name of God might truly be glorified.

if anyone ever says to you, in order to justify their sinful goings-on, that dancing is justified by Scripture because Moses and Miriam danced, you will tell them exactly what I have told you. And besides, if you want me to give you one more thing, say this to those who tell you: yes, go ahead and dance. But dance the way those people danced. Men separately and women separately. There will be no more dancing. And the same at the seaside. Men separately, women separately. The bathing will lose its charm. It will not be therapeutic any more. The doctor will not be prescribing it any more. As things stand, the bathing is the ruin of humanity, and everyone loves it and everyone runs to it.

you see, behind all of this there is someone else, the master craftsman, Satan, the one who stands ready with his basket and gathers a little from this one and a lot from that one. So these people are not right, the ones who tell us that these people were having a party. They were not having a party; they were praying, and they showed us a way, a fuller kind of thanksgiving to God, in that they sang these two things.

the women confined themselves to that one verse only, whereas Moses said many things. 'Thy right hand, O Lord, has been glorified in strength'; 'Thy right hand, O Lord, has shattered the enemies.' This is not a song. It is the recognition of a miracle, it is gratitude. 'And in the fullness of Thy glory Thou hast crushed the adversaries; Thou didst send forth Thy wrath and it devoured them like stubble' — this is against the Egyptians. 'And by the breath of Thy anger the water parted; the waters stood up like a wall, the waves stood firm in the midst of the sea. The enemy said: I will pursue and overtake, I will divide the spoils, I will satisfy my soul, I will destroy with my sword, my hand shall have dominion.' 'Thou didst send forth Thy Spirit' — when they came in to drive us out and so on, to carry us off as plunder, 'Thou didst send forth Thy Spirit, the sea covered them; they sank like lead in the mighty water,' and down they went, it says, all of them like lead, and there they stayed. This is not a song; it is the recognition of this miraculous work that God did for them. So keep in mind exactly what I am telling you. And Miriam, I repeat,

said very few things. She said this: 'Let us sing to the Lord' — see how the deacon says it, 'In peace let us pray to the Lord.' She is calling them to take part in the prayer. She gathered them and said, 'My girls, my women' — I do not know how she put it — 'let us sing to the Lord, for gloriously has He been glorified; horse and rider He has cast into the sea.' That was the refrain of the whole affair and the main song, the main chant of Miriam. So they cannot lay a foundation or build any justification for the question of dancing. And I have told you before as well, if there is ever an age when a person ought not to be turning outward with dances and such things, it is today. Because what good is there, what good do you have, what happiness do you have that you should be dancing and leaping about?

if I ask you about your family, you will tell me things are not going well; if I ask you about your finances, you will tell me they are not going well; if I ask you about your health, you will tell me it is not going well; if I ask you about your church, you will tell me things are not going well; if I ask you about your country and your enemies, you will tell me things are not going well. Well then, since nothing is going well, how is it that you are not mourning, and you are singing? What are you? One of those creatures that sings while it is being slaughtered and sings while it is being roasted? You see where this goes; there is no justification. Then it says the following: Moses commanded the Israelites to set out from the Red Sea, and he brought them into the wilderness of Shur. I do not know whether you realise it. The distance from the place they left in Egypt to reach Canaan, the Promised Land, was a matter of a few days

they wandered in hardship for a full forty years. About six hundred thousand men came out, apart from women and children, some three million altogether. Out of those six hundred thousand men, only two entered the Promised Land: Joshua son of Nun and one named Caleb. Not even Moses entered, because Moses disobeyed and was punished. And he died without going into the Promised Land. God only made this concession for him and showed him the Promised Land from afar. He brought him up onto a mountain and showed him the Promised Land from a distance. Perhaps this is the first time you are hearing this, that Moses disobeyed and did not enter the Promised Land.

I would like to build on this a little. If Moses did not enter the Promised Land for a single act of disobedience, how are we going to enter? With countless acts of disobedience. You realise, Moses did not enter the Promised Land. Who? The man who spoke with God? Moses the God-seer, who stayed forty days with Him, and when he came down after receiving the tablets with the law the Hebrews could not look him in the face and said to him, we cannot bear it, cover yourself up. And this man was punished, this man disobeyed — and would that disobedience be nothing for us?

for this God punished him, for this, yes, for this, but we will come to it in due order, God willing. It goes on to say that there in the wilderness where they were travelling they found no water, and for three days they were without water. You can understand now the position of Moses and the position of these people — of the Egyptians, forgive me, of the Israelites. They came, it says, to Marah. Marah is a word that means bitterness, because the water of the lake was bitter, since nothing could drink it, neither animal nor man. They came, it says, to Marah, and they could not drink the water at Marah, for it was bitter. Therefore Moses named that place Bitterness. And the people murmured against Moses, saying, what shall we drink? What are we going to drink, they say to him, here where you have brought us. And he in turn cried out to the Lord. Why do they say Moses brought them? God brought them, through Moses. The initiative is not Moses'. Moses is an instrument in the hands of God. God commanded Moses. Moses many times tried to get out of this cup of leadership. He did not want to take it on, and God conscripted him by force.

to play that role of theirs. But the Hebrews do not see God; they see Moses, and they unload it all on him. Why did you bring us here, they say. And further down you will see with the manna what happened against him, what he suffered with this stiff-necked Hebrew people. Just as Christ suffers with this stiff-necked Greek people. So the people, then, it says, were thirsty, and they spoke against Moses, saying, what shall we drink? But he prayed to the Lord and cried out. He turned to God. Because it is there that everything is to be found.

they ask, and he asks. The leader. He has nothing to give. He is always the one who puts everything in order. Have you noticed a certain turn in the Church at the end, when the chanter says, Lord have mercy, Lord have mercy, Lord have mercy, Holy Father, bless. The Father does not give the blessing himself; he turns to Christ and says, He who blesses those who bless Him. Do you see? Do you remember this? He is the leader. What does Moses have to give? He turns at once to Christ. You have children and they ask you for bread, clothes, things and so on. And you cannot cope, and you are not the one responsible. And you come to Him. Speak to Him and tell Him that You are the one who gave me the commandment to do this.

You gave me the commandment and the law to bring these into the world; they are Yours, then — take them on. There is a man in Philiatra, I do not know whether anyone here is from that region, who is still alive today, and he had seven girls. The neighbourhood smothered him, the village smothered him, everything smothered him, all wanting to see what he would do with them. And indeed the children had now come of age for marriage, but there was no money and there were no suitors. So one day, faced with this tribulation, the elder went to the church in the afternoon. He goes before Christ

he kneels down and says to Him: You gave me one child, he says, and I said Glory to God. You gave me the second child, a girl, and I said Glory to God. You gave me the third, and I said, glorified be Your name. You gave me the fourth, and I said, great is Your name. You gave me, You gave me, You gave me — seven.

Now... now You take them on. You sort them out, You who gave them to me. I never said no. Since You gave them to me — not by my own reasoning and not by my own strength — I leave it freely to You: You sort them out. Within one year all seven girls were married, without his handing over a single penny. That man is alive to this day; he is in Philiatra.

So it is. But about these things we have not the faintest idea. We look to our own strength. It will turn out somehow, and what am I supposed to do, and on and on it goes. Nothing — no arguing, no answering back. He turns and says to Him, what is happening? This people that has believed in me needs water. The water in front of them, the whole lake, is bitter; for three days they have been without water; what is going to happen? And in any case, the Lord is present. The Lord answered and showed him, it says, this piece of wood — He pointed out a piece of wood to him and says to him, take this wood and sweeten the waters; and he cast it into the water, and the water was sweetened.

He told him to make the water good. He gave him a piece of wood to throw in, and he threw it in. Those of you who read will have come across this same detail, cited by the wise Sirach when he speaks about physicians and medicines.

God made the physicians, God made the science, God made the herbs out of which the medicines are prepared, and Scripture puts it like this.

these discoveries, the invention of medicines and so on, because He knew the devices of Satan and He knew our illnesses. God is untempted by evil; He does not send illnesses. He may permit Satan to send an illness, but He Himself does not send it at all; He is not the author of it. And so, speaking there in the thirty-eighth chapter, at one point he says: 'Was not water made sweet by wood?' He is speaking about this very detail. Do you want your illness sweetened? Then use the medicine. Just as God there did not make the bitter waters sweet directly, by a miracle, but they were made sweet by means of a piece of wood, so you too will be made well by means of a medicine. That wood, of course...

...is a type, a prefiguring, of the Precious Cross. The bitterness of that lake is the sin of humanity, and the sin of humanity was made sweet by that wood, the wood of the Precious Cross. And here I would like to say something, because in Athens there is a heresy — the people in it do not know it is a heresy, but it is a heresy, and it is actually taught — that people should not take medicines, that God will make them well.

They will take the aspirin too. If there is need, you will take it, and you will say, Glory to God. It is not a human invention, it is God's invention, and God permits as many medicines to be found as are needed, and does not permit those that are not needed to be found, so that man may always remain small. Remember this!

Penicillin and streptomycin came and covered a great deal; then cancer appeared in the middle of it, and it cannot be caught. If it is ever caught, a third thing will be found, and another, and another. There will always be some blow left for man, so that he may stay humble, so that he may think modestly of himself, so that he may know he is nothing before God. So here it is shown plainly that medicines are to be used, just as Sirach says. And in this way, by means of the wood that he threw in there, the waters were made sweet and all those people drank. Three million people, three days without water — and all their animals as well, the sheep and the rest, great and small, were given water

from that water. They moved on, and now they are travelling further, and they came to a place of which it says: 'And they came to Elim, and there were there twelve springs of water and seventy palm trees. And they encamped there beside the waters.' That is, the Israelites made their camp there next to those waters. Twelve, you know, is a symbolic number. This is why the Old Testament ought to be known by people, and above all by Christians, because it explains many things that happen in the New Testament. Our Christ had twelve, and He had seventy disciples. The twelve are the ones who were also called Apostles, and the Seventy

are the ones we read about in the tenth chapter of Luke. Many people do not know this. Even when they see in the calendars in the Horologion that someone is commemorated as one of the Seventy, they do not know what 'of the Seventy' means, or that our Christ had another seventy Apostles as well, whom He would send out two by two to preach and so on. In our Church the bishops stand in the place of the Apostles, and the priests stand in the place of the Seventy. Then it says that on the fifteenth day of the second month after the departure from Egypt, the whole multitude of the Israelites murmured against Moses and against Aaron, and they said to them:

'It would have been better for us to have died in Egypt by one of the Lord's plagues, when we sat beside the pots that were full of meat and ate bread until we were satisfied, than for you to bring us out into this wilderness to kill us' — that is, by hunger. They preferred, because things were hard out there, to be captives, subjects, slaves, cutting bricks day and night, finding their own straw and the rest of it, but eating — rather than to feel free and to go without certain things. That fits a great many of us very well. Many people, for the sake of their stomach,

for their comfort, for their pleasure, prefer to be slaves to Satan, slaves to sin — for Pharaoh is the devil, and Egypt stands for the demonic powers. The Egyptians are the evil ones. So these people preferred, so long as they could eat, to have lost their freedom, their personhood and so on, rather than to go without something — for of course there were no comforts there, they found nothing cooked for them. And although they had not even let God act yet, they began the murmuring at once, because God had His own plan. And afterwards, as we know, He fed them with manna for forty years; and as the Fathers explain it, the manna contained the whole of nourishment,

and often the taste of meat, of fish, of cheese and so on. It was not something a person gets used to and grows sick of. It had a corresponding aroma and taste for each one, so that they would not feel the need of a cooking pot to help them. But they rushed ahead and began to murmur and to say the words I am reading to you here. In other words, they started to complain — as we say in our own language — instead of praying, instead of saying, 'My God, You who brought us out of there, You who saved us from Pharaoh's hands, You who took us through the sea, You who saved us from the ten plagues that were against him while we survived,

surely You will not abandon us now, of course You will not abandon us.' Nothing of the sort: only complaining against Moses and against Aaron, because, they said, he brought us out of there. And the Lord said to Moses: 'Behold, I will rain bread from heaven for you.' Take note, He says: I will send you down bread from heaven. 'And the people shall go out and gather each day what is enough for that day.' They will go out and gather what is enough for the day. They are not to put anything aside — each day, 'give us this day.' 'That I may test them,' He says, and see 'whether they will walk in My law or not.' I will watch and see whether they keep this. Because when a man is in the wilderness and God sends him plenty of bread today, more than enough — not just for him, enough for a hundred people — and he does not know what tomorrow will hold, what will happen — it is natural, if there is no trust, that he would put something aside for tomorrow. God did not want that. He wanted to create trust in them, so they would know that the One who took them up and brought them out of there would carry them on from here as well. And He wanted to leave a lesson for the rest of us, who do not have that much trust in God.

God does permit man to take thought, because to govern is to foresee. What He does not permit man is anxious worry. Many people load themselves down — as I was telling you one evening, with examples — with things they would never want to happen in reality, and they suffer, and they lose their health and their sleep and everything. What are you thinking about? What am I thinking about — can't you see I have four daughters? Just try marrying them off. And he is talking about something that will take place in twenty years' time. And who told you that you will even be here in twenty years, that you should be tormenting yourself about it now? And the One who brought you this far and gave you these children and has kept them alive and healthy and all the rest — does He have no providence?

You may have read, in a book I have written, about something that happened up there in Ioannina. There was a woodcutter who used to cut wood in the village for daily wages for somebody. Down in the gully where he was working, at one point he heard wailing and lamenting from across the way in the village. Shouting, commotion, weeping. Someone has died. In any case it was so chilling, and the gully carried the sound down to him in such a way, that he stopped his work and went up to the village to see who had died. And instead of finding that someone had died, he did not find a death at all: a woman had given birth, and she had given birth to a girl, and they were weeping in advance over the twenty-five years from now when she would be married, and how they would ever marry her off.

Wouldn't a man tear his hair out at such a thing? So he says: you are weeping now for then? You will live, she will live — at least save your weeping for then. Nothing doing: because she gave birth to a girl, you have to weep over it. Why are you weeping? We are poor people, they say, as you can see. Then let me marry her off, he says, for fifty drachmas. How will you marry her off for fifty drachmas? I only want you to stop crying. Find a fifty-drachma note, he says, and when you have found it, come and find me — I work over there — and I will guarantee you the wedding and the dowry. And what do you think he did? They had a long narrow field down there by the stream, and he went and planted it with poplars.

In twenty years, he says, when she is old enough to marry, these trees here will marry off three daughters for you, four daughters. Close the matter, and glorify God that she is healthy, that she came healthy and that no monster was born to you on the way. That is what life is. Do you see how God works? Christ says it plainly: sufficient unto the day is the evil thereof. What comes after that — leave it; when tomorrow becomes today, then we will talk about it. I remember my late father, Sakis: my mother would ask him what they should make for tomorrow, what they should cook, what they should do. He never once gave an order. Let the day dawn, and we will cook something. He never once gave an order. We suffer today, we torture ourselves today, over things that may quite possibly never happen

in reality. Look at what I want to show you here. Today, that is Friday — what do we have, Friday — is a bridge between yesterday, Thursday, and Saturday, tomorrow. It is a bridge, and it is called today. Tomorrow will be Saturday, a bridge between Friday and Sunday. The day after will be Sunday, a bridge between Saturday and Monday, and so on. Today we are standing on this bridge that carries us from Thursday over to Saturday, and it is called Friday. This bridge, this today, has a certain strength. It holds a certain weight. I do not know if you have been out into the country, especially in the provinces where there are bridges. There is a sign posted there showing how many tons the bridge will carry. If some truck goes over it with too heavy a load — so many tons, up to so many it can cross. So each day can bear a certain weight, a certain amount of bitterness, a certain amount of hardship, a certain amount of adversity, a certain amount of toil. When you decide to load onto it tomorrow's weight as well, and the next day's, and the next day's, it is only natural that it should collapse, that it should break, that it should be ruined.

and send you an hour earlier to the madhouse, as we call it. So do not load yourself down. God provides — learn that, God provides — learn what Moses did. They are dying: he turned upward and looked to God. They are dying, Lord, they say. What do you say — are You going to let them die? And you will get the answer: no. Just as I did not abandon you either. Just as I have not abandoned so many people who blaspheme Me day and night, who revile Me day and night. If it were possible for a person to know how certain people speak against God — people who are fed by Him, who breathe by Him, who have every good thing from Him — your hair would stand on end, and you would put into practice, you would understand exactly,

the meaning of those words the Church has appointed for Holy Week, for the Betrayal: Glory to Thy long-suffering, O Lord. Truly God is good. I do not want to tell you something that comes to my mind, something written by a hand that is certainly Orthodox, Christian, baptized, at Saint Demetrios in Kypseli a few days ago. Your hair would stand on end if you heard what that hand wrote there about Christ. All the long-suffering in the world could not put up with what was written there — and yet He put up with it, and He will have let that person eat well that evening, and go out with his girlfriend, and go off to the countryside, and if he has a car, to drive it, and to watch television and everything else. God is long-suffering, God is holy. I am ashamed to tell you the word that...

the words that were written there. So never lose heart, because God is ready. Give Him your trust. Do your part, within the limits of reason, of honesty, of morality, by real sweat, your own sweat. Not another person's blood. Not another person's sweat. No, and not from the State either. God said, You shall not steal. Did He say, do not steal from the weak but go ahead and steal from the strong? No. God has this very case in mind. Tell them, He says, I will rain down bread from heaven for them. There is no need for it to come from Egypt, and no need for them to start wishing they were slaves again just to satisfy their belly or their flesh, and all those so-called reasons: I will live my life as I please.

but know that worms are waiting for you, whatever kind of life you live. And if we were to think it through, this life they call the dolce vita, as the gentlemen and the ladies and the young misses and the young men say in a foreign language, the sweet life, I have only one thing to say to them: I wish for them never to run a low fever. Not forty degrees, I do not mean that, just a couple of tenths. Let them look at the thermometer and see 37.2, 37.3, for two or three days. Then I will tell you about the dolce vita. Then I will tell you where the flesh goes, where the dancing goes, where the partying goes, where the blasphemy goes. All of it, all of it. You have lost everything. You do not even have the heart to say good morning. Why? Because you have a temperature of 37.2. Or am I lying? The suspicions begin, the fear sets in, I am telling you.

I will be alive, they say, I will have everything. What life are you going to live? Your life hangs on two tenths of a degree of fever, on a microbe you will never even see, one they have not discovered yet. I do not know how many millions there are in the world. It lays you flat and it crushes you, and it will lay you out straight without meaning to. But when has a person ever stopped to think it through? Think it through, my friend. So God says, I am going to tempt them. Tempt, that means I am helping them, I am putting them to the test, testing them. Do you follow? I am proving them, and I tell them they are to gather only as much as they need for the day. They are not to gather for another day. He makes one exception, of course, except for Friday. On Friday they will gather two portions,

for the Sabbath, because on the Sabbath the oven will not be working. Nothing happens on the Sabbath, the Sabbath is a day of rest, the Sabbath is a spiritual day, it is not for baking dishes in the oven and so on. All that has to be done from Friday, and that is exactly why it is called Paraskevi, the day of preparation. What should it have been called? The sixth day. Because the first day is Sunday. The first day of the week is Sunday. It is not Monday. Monday will stand up and crack your head open. My name is Deftera, the Second, it says. How am I the first? It says so itself: I am the Second. The first is that other one, the first day of the week. The queen of days, Sunday. Sunday is the first. Deftera is the second, Triti is the third, Tetarti is the fourth, Pempti is the fifth, so Paraskevi ought to be the sixth. And there it is called Paraskevi, preparation,

because they were preparing, getting ready for the Sabbath, which was a day of rest. Sabbaths to the Lord God. He will not work, he will not even take the packs off the animals to load them again, he will let them go, they will be left to rest. You rest spiritually, and the animal rests bodily. That was the commandment. So apart from Friday, on all the other days they were to gather only as much as would be enough for them to eat, with nothing left over.

If they do gather extra, out of mistrust, thinking that tomorrow I might not send any down, then it will breed worms on them. It will get wormy, it will fill with worms. And that is exactly what happened. Because whatever we hear, it makes no difference, we still go and do our own thing. So then Aaron also

spoke to the whole congregation of the sons of Israel: At evening you shall know that the Lord brought us out of the land of Egypt. Understand this tonight, he says, that it was He who brought us out of the land of Egypt. And in the morning you shall see the glory of the Lord, for He has heard your murmuring against God. And what are we, that you murmur against us? Tomorrow morning, he says, you will see the glory of the Lord, because the Lord has heard your grumbling against me. And besides, what are we? Why do you grumble against us? We did not bring you out. We were used as instruments, as I said before, so that you and I together could get out of that place, out of the captivity.

Moses said, that is, Moses added: When the Lord gives you meat to eat in the evening and bread in the morning to the full, because the Lord has heard your murmuring which you murmur against us. And what are we? For your murmuring is not against us, but against God. Pay attention, it is not us. If you are grumbling, you are grumbling against God. Let me put it a little more simply. Moses added, he says, the Lord will be glorified by giving you meat to eat in the evening and bread in the morning until you are full. Because He has heard your grumbling, the grumbling you aim at us. But what are we? Simple servants of God. Therefore your grumbling

is not turned against us, but against God. And on top of this muttering, this complaining, what has he done to us, why did he bring us out, all these people had forgotten God's kindness to them, which is exactly what happens to us as well. We are poor people, people who have been through hard times, through the occupation, through wars, through uprisings, through this and this and this, and even though He brought us through it all by a miracle, we forget every bit of it and mutter against God. So in response to this muttering, instead of the punishment an Almighty God could have given them, whatever punishment you like, He loads them up with bread, with meat, and all the rest. That is to say, He conquers evil by good. That is a great thing. We do not have that virtue. We do not have that strength. We ask for revenge. We want the other person brought low, humiliated, the one who dared to say or even think something against us. Here we see clearly that God, instead of punishment, gives them

bread from heaven. Listen to what Saint Gregory says about this bread, about this manna that He rained down on them, this angelic bread from heaven. The appearance of the loaves was of one kind. It looked like one single thing. But the quality, or what it was for each person, varied according to what that person desired.

It rained down milk, and meat, and vegetables. That is, every nutritional value, every nutrient and every need the body has was contained in this bread, in this manna that came down to them from heaven. Do you follow? So then, it goes on, Moses said to Aaron: Say to the whole multitude of the Israelites, draw near before the Lord, for He has heard your complaint. And while Aaron was speaking to the whole multitude of the Israelites, they turned their eyes toward the wilderness, and the glory of the Lord appeared there in the form of a cloud. He always showed His presence in the form of a cloud.

By day it covered them, so the sun in the wilderness would not burn them, and by night it also gave them light through a pillar of fire. They had no facilities out there in those days, of course. The Lord spoke to Moses, saying, I have heard the complaint of the Israelites; say this to them. Toward evening you shall eat meat, and in the morning you shall be filled with bread. Tonight, He says, this evening you will eat meat. Three million people. Who is going to do the slaughtering, and who gets served first? Where is meat going to be found for all these people? This is how you will learn that I am the Lord your God. And you shall know, the text says, that I am the Lord your God. Learn who I am. And sure enough, evening came, and what happened? And it came to pass in the evening

that quail came up. Quail. You could pay any price for quail and still not find one. Where are you going to find a quail in the wilderness? And here they are marching along in June and July. Where did the quail come from at that time of year? And yet whole flocks came in from the west, quail, and they rushed to catch them, to slaughter them, so that all these people, all three million, could eat meat.

whatever is needed. Quail is a choice delicacy. It is no ordinary delicacy, the quail. Evening came, it says, and the quail came in such numbers that they covered the camp of the Israelites. A cloud of quail covered them from above. And in the morning, as the dew fell over the whole camp, suddenly there appeared on the wilderness something fine, like coriander seed, what we call koliandro, like sesame, like fine trahana, and white as frost on the ground. And when the Israelites saw it, they said to one another, What is this? for they did not know what it was. And Moses said to them: This is the bread which the Lord has given us to eat. This is, he says, the bread the Lord has given for us to eat. Now, this business of this bread, of what is called the manna, has many sides to it, and I would like us to stop here in a way

and, God willing, since our time is up, to continue it next time. Because this manna is nothing other than the Body and Blood of Christ, the receiving of the Holy Gifts. And since He baptised them in the Red Sea with the water, now He is going to give them Holy Communion. There is a whole reflection of the Orthodox Church contained within these events of the Exodus under Moses. So then, God be our helper.

απόψε το βράδυ να συνεχίσουμε την υπόθεση αυτή της εξόδου που έχει σχέση με τον Μωσή και έχει σχέση και με τον τύπον της δικιάς μας σωτηρίας. Αν εμφυμείτε όσοι είμαστε μαζί, απόψε έχουμε την ενάτη ομιλία στη σειρά δηλαδή, και σταθήκαμε προχθές εκεί ακριβώς που διήλθον την Ερυθράν θαυματουργικώς και κατεπνίγησαν όλοι οι Αιγύπτιοι και τα άρματά του και ο Φαραώ πάλιν θαυματουργικώς, και πλέον όμως εις και η Μαριάμ

τα επιλήκτια ούτως και πειν πέρα από τη θάλασσα. Στο Μέγα Ωρολόγιον υπάρχει μέσα εκεί η πρώτη λεγομένη ωδή. Η πρώτη αυτή ωδή από τις 9 ωδάς που έχει η Εκκλησία μας είναι ο ύμνος αυτός του Μωσέως στους Τόμφαιών είναι ολόκληρο το ιστορικό της σωτηρίας των εκ των χειρών των Αιγυπτίων και της καταστροφής του Φαραώ με τα άρματά του και τους στρατιώτας του. Είναι η πρώτη αυτή λεγόμενη ωδή, επινίκειος ωδή.

η αδελφή του, επικεφαλής των γυναικών, και αυτή εχόρεψε, όπως και ο Μωσής εχόρεψε, αλλά όχι χορών καταστρεπτικών, χορών χαρμόσυνων, επινίκειων, για την δόξα του Θεού δηλαδή. Αυτή η ωδή κατ' εξοχήν διαβάζεται στα μεγάλα απόδειπνα. Όσοι έχετε το μεγάλο απόδειπνο ή από τη συνέκριμό σας, βρίσκεται αυτό: βοηθός και σκεπαστής σε γενετό μισοτηρίαν, ούτως μου ο Θεός κλπ. Εδώ που θα θέλω να σταθώ, διότι ορισμένοι οι οποίοι διαβάζουν αλλά δεν μελετούν, άλλο διαβάζω, το διαβάζω να το διαβαίνω, περπατάω επάνω

μελετούν εις βάθος, δεν προσέχουν αυτά που διαβάζουν, φέρουν ως επιχείρημα για να δικαιολογήσουνε τους τρελούς χορούς των, ότι κι ο Μωσής και η Μαριάμ εχόρεψαν. Δεύτερον, δεν εχόρεψαν τον χορόν αυτόν που χορεύουμε εμείς, τον χορόν της αμαρτίας. Και δεύτερον, δεν εχόρεψαν νυχτά, χόρεψαν ξεχωριστά. Ξεχωριστά, ο Μωσής εχόρεψε και προσευχήθη, αποδειξίνε ότι ό,τι είπε δεν είναι το τραγούδι αλλά είναι η προσευχή, και η Εκκλησία το έχει περισυλλέξει αυτό και το έχει στην πρώτη ωδή που σας αναφέρω, αν ανοίξετε το Μέγα Ωρολόγιον στο μέρος των ωδών. Επίσης και οι...

συνέλεξε όλες τις γυναίκες και αυτή το τραγούδι της ή ο ύμνος της προς τον Θεόν προσευχή καθαρά. Λαβούσα δε Μαριάμ, λέγει η Γραφή, η Προφήτις, η αδελφή Ααρών, το τύμπανον εν διχυρή αυτής, και εξελθούσαν πάσε γυναίκες στο πίσω αυτής μετά τυμπάνων και χορών, εξήρχε δι' αυτόν Μαριάμ λέγουσα μπροστά, αυτή λέγουσα, άσομεν το Κυρίω, εν δόξος γάρ δεν δόξαστε, ίππον και αναβάτην έριξεν εις την θάλασσα. Είναι προσευχή αυτού, είναι ύμνος το Θεό, δεν είναι σε περιμένω στη γωνιά, τα παραθύρια σου άνοιχτα, απόψε τα μεσάνοικα θα

συνηθισμένα τα δικά μας τα τραγούδια, τα τρελά, που σκοπόν έχουν να διαφθείρουν και να κάνουν τον άνθρωπο εξωστρεφή. Αλλά εδώ οι ύμνοι αυτοί, τα τραγούδια αυτών, είναι τραγούδια πνευματικά, ευχαριστήρια προς τον Θεό. Διότι σας λέγω, εάν διαβαστεί αυτή η ωδή θα την βρείτε, δεν είναι κάτι το κρυφό που χρειάζεται ο άνθρωπος να πάει στη βιβλιοθήκη να το βρει. Είμαστε στο σπίτι μας, αφήστε με ησυχία να δείτε τι λέγει αυτή η ωδή. Δεν είναι τραγούδι σαρκικό, κοσμικό, κατανικό, αλλά είναι ένας ύμνος ευχαριστήριος εις τον Θεό, που γίνεται αιτία η χειρονομία αυτή του Θεού, της εξαγωγής των Ισραηλιτών αυρόχης ποσίδια της Ερυθράς θαλάσσης και της συντριβής των Αιγυπτίων, πράγμα να δοξαστεί το όνομα του Θεού στην πραγματικότητα.

όσοι τυχόν ποτέ σας πούν, για να δικαιολογήσουν τα σαμαρτωλά στον θέση, ότι δικαιολογείται γραφικώς ο χορός, διότι εχόρεψε ο Μωσής και η Μαριάμ, θα τους πείτε αυτό το πράγμα που σας είπα. Άλλωστε, αν θελήσετε ακόμη να σας πω ένα, πείτε σε αυτούς που θα σας πούνε: ναι, να χορέψετε. Αλλά να χορέψετε όσοι χόρεψαν αυτοί. Άντρες ξεχωριστά και γυναίκες ξεχωριστά. Δεν γίνεται χορός. Όπως και στη θάλασσα. Άντρες ξεχωριστά, γυναίκες ξεχωριστά. Θα ριώσουν τα μπάνια. Δεν θα είναι ιαματικά. Δεν θα τα συνιστά ο γιατρός. Πόσο θα είναι μπεμίκ, τα μπάνια θα είναι η καταστροφή της ανθρωπότητας και θα τα αγαπούν όλοι και θα τρέχουν όλοι.

βλέπετε, πίσω από όλα αυτά υπάρχει άλλος, είναι ο αρχιμάστορας, ο σατανάς, αυτός ο οποίος είναι έτοιμος με το καλάφι και μαζεύει από τον καθέναν αλλού λίγο και αλλού πολύ. Δεν έχουν δίκιο λοιπόν οι άνθρωποι αυτοί, οι οποίοι μας λένε ότι οι άνθρωποι αυτοί εγλέντισαν. Δεν εγλέντισαν, προσευχήθησαν και έδειξαν έναν τρόπο, ένα είδος περισσότερας ευχαριστίας προς τον Θεό με το ότι ετραγούδησαν αυτά τα δύο πράγματα.

γυναίκες περιορίσαν μόνον σ' αυτόν τον στίχον, εφόσον ο Μωσής είπε πολλά πράγματα. «Δεξιά σου, Κύριε, δε δόξα σέν' εσύ», «Η δεξιά σου, Κύριε, Κύριε, έθραψε νεκρούς». Δεν είναι τραγούδι αυτό. Είναι αναγνώριση ενός θαύματος, είναι ευγνωμοσύνη. Και το πλήθη της δόξης σου στην έτριψα στους υπεναντίους, απέστειλα στην οργή σου και κατέφαγε να αυτούς το σκαλάμι, είναι εναντίον των Αιγυπτιών. Και διά πνεύματος του θυμού σου διέχθη το ύδωρ, επάγει ως η τείχος τα ήρατα, επάγει τα κύματα εν μέσα σταράσια. Είπεν ο εχθρός, διώξας καταλήψομαι, μεριός χύλα, εμπλήσω ψυχή μου, ανελώ τη μαχαίρα μου, χειρεύσει χείρ μου. Απέστειλα στο πνεύμα σου, όμως όταν εισήλθαν για να μας διώξουν και λοιπά, να μας λαφτυραγωγήσουν, αποστείλα στο πνεύμα σου, εκάλυψες αυτούς θάλασσα, έβησαν ο συμμόλιβτος ήδη σφοδρό, και πήγανε κάτω λέει οι θαμολίβοι όλοι και έμειναν κάτω. Είναι τραγούδι, είναι αναγνώριση του θαυματουργού αυτού έργου που έκανε σε αυτούς ο Θεός. Γι' αυτό λοιπόν ακριβώς έχετε το αυτό που σας λέγω υπόψη. Και η Μαριάμ, με επαναλαμβάνω,

πολύ λίγα πράγματα. Είπε το εξής, «Άσομεν το Κυρίως», ορίστε πώς λέγει ο Διάκονος, «εν ειρήνη του Κυρίου δεηθόμεν Κυρίοι». Παρακαλεί να συμμετάσχουν στην προσευχή. Αυτή τους εμάζεσθε και λέει, «Κοπέλες μου, γυναίκες μου», ξέρω πώς της είπε, «άσομε το Κυρίως, εν δόξος γάρδε δόξαστε. Ίππον και αναβάτην έριψε εις τη θάλασσα». Αυτό ήταν το ρεφρέν όλης της υποθέσεως και το κυρίως άσμα, το κυρίως τραγούδι της Μαριάμ. Δεν μπορούν λοιπόν να θεμελιώσουν και να στερεώσουν δικαιολογία για το θέμα του χορού. Σας είπα άλλωστε και άλλοτε, κατεξοκίναν είναι μια εποχή που ο άνθρωπος δεν πρέπει να γίνεται εξωστρεφής με χορούς και τέτοια, είναι η σημερινή. Διότι τι καλό είναι εκείνο, τι καλό έχεις, τι ευτυχία έχεις που χορεύεις και πηδάς;

σε ρωτήσω για την οικογένειά σου θα μου πεις δεν πάει καλά, αν σε ρωτήσω για τα οικονομικά σου θα μου πεις δεν πάει καλά, αν σε ρωτήσω για την υγεία σου θα μου πεις δεν πάνε καλά, αν σε ρωτήσω για την εκκλησία σου θα μου πεις δεν πάνε καλά, αν σε ρωτήσω για το κράτος σου και τους εχθρούς σου θα μου πεις δεν πάνε καλά. Ε τότε λοιπόν, εφόσον τίποτα δεν πάει καλά, πώς δεν πενθείς και τραγουδάς; Τι είσαι, θαλήκαρος είσαι, θαλήκαρα, γιατί όταν σκέφτονται τραγουδάνε, όταν ψήνονται τραγουδάνε. Καταλαβαίνετε πού πάνε, δεν υπάρχει δικαιολογία. Στη συνέχεια του λέγει το εξής: ο Μωσής διέταξε τους Ισραηλίτες να αναχωρήσουν από της Ερυθράς θαλάσσης και έφερε αυτούς στην έρημο Σούρ. Δεν ξέρω αν ξέρετε. Η απόσταση από εκεί που έφυγαν από την Αίγυπτο για να φτάσουν στη Χαναάν, στη γη της Επαγγελίας, ήταν μια υπόθεση ολίγων ημερών

ταλαιπωρίζησαν 40 ολόκληρα χρόνια. Εξήλθον 600.000 περίπου άνδρες, εκτός γυναικών και παιδίων, περίπου 3 εκατομμύρια όλοι. Από τις 600.000 άνδρες, δύο μόνον εισήλθον στη γη της Επαγγελίας. Ο Ιησούς του Ναυή και ένας ονόματι Χάλεβ. Ούτε ο Μωσής εισήλθε, διότι ο Μωσής παρήκουσε και τιμωρίστηκε. Και πέθανε χωρίς να πάει στη γη της Επαγγελίας. Έκαμε μόνον οικονομία ο Θεός και του έδειξε από μακριά τη γη της Επαγγελίας. Τον ανέβασε σε ένα όρος και του έδειξε από μακριά τη γη της Επαγγελίας. Ίσως αυτό να το ακούτε πρώτη φορά, ότι ο Μωσής παρήκουσε και δεν εισήλθε στη γη της Επαγγελίας.

θα ήθελα σ' αυτό απάνω να χτίσω λίγο. Αν ο Μωσής δεν ήρθε στη γη της Επαγγελίας για μία του παρακοή, εμείς πώς θα εισέλθουμε; Για αμέτρητες παρακοές. Ξέρετε, δεν ήρθε στη γη της Επαγγελίας ο Μωσής. Ποιος, αυτός που μιλούσε με τον Θεό; Ο Θεόπτης Μωσής που έμεινε 40 μέρες μαζί του, και όταν κατέβηκε κάτω μετά που πήρε τις πλάκες με τον νόμο δεν μπορούσαν να τον δουν κατά πρόσωπον οι Εβραίοι και πάσου του λένε δεν μπορούμε να θέλουμε έλα μπαι ολόκληρος. Ε, αυτός τιμωρίστηκε, παρήκουσε αυτός, και αυτή η παρακοή για μας θα ήταν τίποτα;

αυτό, γι' αυτόν τον τιμώρησε ο Θεός, γι' αυτόν, ναι, γι' αυτόν, θα το βρούμε όμως στη σειρά Θεού θέλοντος αυτό. Συνέχεια αναφέρει ότι εκεί στην έρημο που πήγαιναν δεν βρήκανε νερό και επί τρεις ημέρες ήταν χωρίς νερό. Καταλαβαίνετε τώρα τη θέση του Μωσέως και τη θέση αυτών, των Αιγυπτίων δηλαδή, συγγνώμη, των Ισραηλιτών. Ήλθον, λέει, εις Μερά. Μερά είναι λέξις που ερμηνεύεται πικρία, διότι ήταν πικρό το νερό της λίμνης, γιατί μπορούσε να το πιεί τίποτα, ούτε ζώο ούτε άνθρωπο. Ήλθον λέει εις Μερά δεν είναι δύνατο να πει ο Συν Ήδωρ εκμερά, διότι το πικρών. Δια τούτο ο Μωσής επωνόμασε το μέρος εκείνο πικρία. Και διεγόγγυζεν ο λαός επί Μωσή λέγοντες, τι πιόμεθα; Τι θα πιούμε, του λέει, εδώ που μας έφερε. Εγώ είστε δημοσίες προς τον Κύριο με τη σειρά του. Γιατί δεν τους έφερε ο Μωσής; Ο Θεός τους έφερε διά του Μωσέως. Πρωτοβουλία δεν είναι του Μωσέως. Ο Μωσής είναι ένα όργανο στα χέρια του Θεού. Ο Θεός διέταξε τον Μωσή. Ο Μωσής πολλές φορές επεδίωξε να αποφύγει το ποτήριον αυτό της αρχηγίας. Δεν ήθελε να αναλάβει, και τον επιστράτευσε δυναμικά ο Θεός.

παίξει τον όρον αυτών. Όμως οι Εβραίοι δεν βλέπουν το Θεό, τον Μωσή βλέπουν και σε αυτόν εξυφορτώνουν. Τι μας έφερε στου, λέει, εδώ. Και ο κάτω να δείτε με το μάνα, το τι έγινε εναντίον του, το τι υπέφερε με τον σκληροτράχηλον αυτόν λαόν τον Εβραϊκόν. Ό,τι υποφέρει ο Χριστός με τον σκληροτράχηλον αυτόν λαόν τον Ελληνικόν. Λοιπόν, ο λαός λοιπόν λέει διψών εγώ και δε, κατά του Μωσέως λέγουν, τι θα πείω μεν. Όμως εις προσευχηθείς προς Κύριον εβόηστος. Γύρισε προς το Θεό. Γιατί εκεί πάντοτε υπάρχονται τα πάντα.

μεν ζητούν, ο δε ζητεί. τον Αρχηγό. Δεν έχει να δώσει. Τόσο πάντοτε είναι που τακτοποιεί τα πάντα. Έχετε προσέξει μια στροφή της Εκκλησίας στο τέλος που λέγει ο Ψάλτης, Κύριε ελέησον, Κύριε ελέησον, Κύριε ελέησον, Πάτερ Άγιε ευλόγησε. Δεν ευλογεί ο Πάτερ, γυρίζει στον Χριστό και λέει, ο ευλογών τους ευλογούντας. Καταλάβατε, το θυμίζετε αυτό το πράγμα; Αυτός είναι ο αρχηγός. Τι έχει ο Μωσής να δώσει; Στρέφεται αμέσως στο Χριστό. Έχεις παιδιά και σου ζητούν ψωμί, ρούχα, πράγματα κλπ. Και δεν αντεπεξέρχεσαι και δεν είσαι υπεύθυνος. Και ήρθες εκείνο. Και μίλησε του και πες του ότι εσύ μου έδωσες την εντολή να κάνω αυτό.

μου έδωσες την εντολή και τον νόμο να τα φέρω αυτά, δικά σου λοιπόν, ανάλαβε τα. Υπάρχει ένας στα Φιλιατρά, δεν ξέρω αν είναι κανείς από την περιοχή εκεί πέρα, ο οποίος ζει μέχρι σήμερα, ο οποίος είχε 7 κορίτσια. Τον έπνιξε η γειτονιά, τον έπνιξε το χωριό, τον έπνιξαν τα πάντα, να ειδώ τι θα τα κάνει. Πράγματι, τα παιδιά είχαν έρθει σε θέση για παντριά πλέον, αλλά ούτε χρήματα υπήρχαν και αγαπητοί δεν υπήρχαν. Μίαν ημέρα λοιπόν, μπροστά στη θλίψη αυτή, ο γέροντας πήγε το απόγευμα στην εκκλησία. Πάει μπροστά στο Χριστό

γονατίζει και του λέγει το εξής: μου έδωσες, του λέει, ένα παιδί, είπα δόξα σοι ο Θεός. Μου έδωσες το δεύτερο παιδί, κορίτσι, είπα δόξα σοι ο Θεός. Μου έδωσες το τρίτο, είπα δοξασμένο το όνομά σου. Μου έδωσες το τέταρτο, είπα μέγα το όνομά σου. Μου έδωσες, μου έδωσες, μου έδωσες επτά.

Τώρα... Τώρα ανάλαβέ τα. Κανόνισέ τα, εσύ που μου τα έδωσες, εγώ δεν είπα όχι. Εφόσον μου τα έδωσες, ούτε με την λογική δικιά μου και δύναμη δικιά μου, αφές συνελεύθερος σε σένα, κανόνισέ τα. Μέσα σε ένα χρόνο παντρευτήκανε τα επτά κορίτσια, χωρίς να δώσει μία δεκάρα. Υπάρχει μέχρι σήμερα ο άνθρωπος αυτός, στα Φιλιατρά είναι.

κάτω. Εμείς όμως από αυτά έχουμε μεσάνυχτα. Εμείς κοιτάζουμε με τις δυνάμεις μας. Θα βγαίνει πάνω και τι να σου κάνω εγώ και εγώ τα συνεχισμένα. Τίποτα, χωρίς κουβέντα, χωρίς απάντηση. Γυρίζει και του λέγει, τι γίνεται; Ο λαός αυτός που με είναι πιστεύτης έχει ανάγκη από νερό. Το νερό μπροστά, είναι πικρό ολόκληρο στη λίμνη, τρεις ημέρες είναι χωρίς νερό, τι θα γίνει; Πάντως, ο Κύριος είναι παρών. Ο Κύριος απαντών έδειξε, λέγει, αυτό ξύλο, του υπέδειξε ένα ξύλο και του λέει πάρε αυτό το ξύλο να γλυκάνεις τα ύδατα, και ενέβαλεν αυτό εις το ύδωρ γλυκάνθητο είδος.

του είπε πες το νερό να γίνει καλό. Του έδωσε ένα ξύλο να το βάλει μέσα και το έβαλε μέσα. Όσοι διαβάζετε θα έχετε βρει αυτή τη λεπτομέρεια να την επικαλείτε ο σοφός Σιράχ, όταν ομιλεί περί ιατρών και φαρμάκων.

ιατρούς την έχει φτιάξει ο Θεός, την επιστήμη την έχει φτιάξει ο Θεός, τα βότανα εκ των οποίων γίνονται τα φάρμακα τα έχει φτιάξει ο Θεός, και λέγεται γραμματικώς το εξής.

ανακαλύψεις αυτές, οι εφευρέσεις των φαρμάκων και λοιπά, γιατί γνώριζε τα τεχνάσματα του σατανά και τις ασθένειες. Θεός είναι απείραστος κακών, δεν δίδει ασθένειες, μπορεί να επιτρέψει το σατανά να δώσει ασθένεια, δεν δίδει ο ίδιος σύνολο, δεν είναι παραγωγή ο ίδιος. Και εκεί λοιπόν που μιλεί στο 38ο κεφάλαιο του λέγει σε ένα μέρος, ουκ εξήλου εγλικάνσεις ανίδατα. Και ομιλεί για αυτή τη λεπτομέρεια. Θέλεις να γλυκάνεις την αρρώστια σου; Χρησιμοποίησε το φάρμακο. Όπως εκεί ο Θεός θαυματουργικώς δεν έκανε απευθείας τα νερά τα πικρά να γίνουν γλυκά, αλλά διά ξύλου έγιναν γλυκά, και εσύ διά φαρμάκου θα γίνεις καλά. Το ξύλο βέβαια αυτό...

τύπος του Τιμίου Σταυρού. Η πικρία αυτής της λίμνης είναι η αμαρτία της ανθρωπότητας και εγλυκάνθη η αμαρτία της ανθρωπότητας διά του ξύλου αυτού, του Τιμίου Σταυρού. Και εδώ θα ήθελα, διότι υπάρχει στις Αθήνας μια αίρεση, δεν ξέρουν οι άνθρωποι ότι είναι αίρεση, είναι αίρεση η οποία και διδάσκεται, να μην παίρνουν οι άνθρωποι φάρμακα, ότι θα γίνουν από τον Θεό καλά.

θα το πάρουν και την ασπιρίνη, μα είναι ανάγκη, θα την πάρεις και θα πεις δόξα στον Θεό. Δεν είναι εφεύρεσης ανθρωπίνης, είναι του Θεού εφεύρεσης και ο Θεός επιτρέπει να βρίσκονται τόσα φάρμακα όσα χρειάζονται και δεν επιτρέπεται να βρίσκονται όσα δεν χρειάζονται, για να είναι πάντοτε ο άνθρωπος μικρός. Θυμίστε!

Υιός. και έραβε, με καλύψει η πενικιλίνη και η στρεπτομυκίνη, ήρθε σε δευτέρα εγώ θα θες, βγήκε ο καρκίνος πάλι στη μέση, είναι άπιαστος, αν πιαστεί θα βρεθεί τρίτο, άλλο, άλλο, άλλο, άλλο, πάντοτε θα υπάρχει ένας κόλαφος για τον άνθρωπο, για να είναι ταπεινός, να είναι μετριόφρονος, να γνωρίζει ότι είναι αυτείος μπροστά στο Θεό. Εδώ λοιπόν δείχνει καθαρά ότι πρέπει να χρησιμοποιούνται τα φάρμακα, όπως αναφέρει. Και ότι δι' αυτού του τρόπου, διά του ξύλου που έβαλε μέσα εκεί, εγλυκάνθησαν τα ύδατα και ήπιανε όλοι αυτοί. Τρία εκατομμύρια κόσμος, τρεις ημέρες χωρίς νερό, και όλα τα ζώα, τα πρόβατα και λοιπά που είχαν, μεγάλα μικρά, εποτίστησαν

αυτά, από το νερό εκείνο. Μετεφέρθησαν, προχωρούν τώρα και έφτασαν σε ένα μέρος εδώ που λέγει: Και ήλθοσαν εις Ελείμ και ήσαν εκεί δώδεκα πηγαί υδάτων και εβδομήκοντα στελέχη φοινίκων. Παρενέβαλον δε εκεί παρά τα ύδατα. Εκεί οι Ισραηλίτες πλησίον των υδάτων τούτων εστρατοπέδευσαν δηλαδή. Δώδεκα, ξέρετε, συμβολικός αριθμός. Γι' αυτό η Παλαιά Διαθήκη πρέπει να είναι γνωστή στους ανθρώπους, στους χριστιανούς κατεξοχήν, και δικαιολογούν πολλά περιστατικά της Καινής Διαθήκης. Ο Χριστός μας είχε δώδεκα και εβδομήκοντα μαθητάς. 12 είναι οι οποίοι και Απόστολοι εκλήθηκαν και οι Εβδομήκοντα

τους οποίους διαβάζουμε στο δέκατο κεφάλαιο του Λουκά. Το δεν το ξέρουνε πολλοί. Και παρότι βλέπουν στους σύνοπτες των ωρολογίων να εορτάζει κάποιος εκ των εβδομήκοντα, δεν ξέρει τι πάει να πει εκ των εβδομήκοντα, και ότι είχε και 70 Αποστόλους ακόμη ο Χριστός μας, στους οποίους έστελνε δύο-δύο, σαν κηρύσματα κλπ. Στη θέση των Αποστόλων είναι οι Επίσκοποι και στη θέση των Εβδομήκοντα είναι οι Πρεσβύτεροι στην Εκκλησία μας. Εκεί λέει κατά την 15η ημέρα του δευτέρου μηνός από της εξόδου εξ Αιγύπτου, όλον το πλήθος των Ισραηλιτών εγόγγιζαν κατά του Μωσέως και κατά του Ααρών και είπον προς αυτούς.

Προτιμότερον ήταν να είχαμε αποθάνει εν Αιγύπτω υπό μιας των πληγών του Κυρίου, όταν εκαθήμεθα πλησίον των λεβήτων, οι οποίοι ήσαν πλήρεις κρεών και τρώγαμε άρτον μέχρι χορτασμού, παρά που μας εβγάλετε εις την έρημον ταύτην να φονεύσετε ημάς. Είμα, διά της πείνας δηλαδή, προτιμούσαν, διότι ήταν στενόχωρα τα πράγματα εκεί, να είναι αιχμάλωτοι, υπόδουλοι, δούλοι, να κόβουν πλίνθες μέρα νύχτα, μόνοι τους να βρίσκουν το άχυρο και λοιπά και να τρώνε, παρά να αισθάνονται ελεύθεροι και να στερούνται ορισμένα πράγματα. Αυτό πάει πολύ στα μέτρα πολλών από εμάς. Πολλοί άνθρωποι για την κοιλιά τους,

την ανάπαυσή τους, για την απόλαυσή τους, προτιμούν να είναι δούλοι στο σατανά, δούλοι στην αμαρτία, διότι Φαραώ είναι ο διάβολος και η Αίγυπτος απεικονίζει τους σατανάδες. Οι παιδίες, οι Αιγύπτιοι είναι υπονηροί. Προτιμούσαν λοιπόν αυτοί, προκειμένου να τρώνε, να έχουν χάσει την ελευθερία τους, την προσωπικότητά τους κλπ., παρά να στερούνται κάτι, γιατί βέβαια δεν υπήρχαν ανέσεις, δεν βρίσκαν μαγειρευμένο εκεί. Παρότι δεν άφησαν καν τον Θεό να ενεργήσει ακόμη, άρχισαν τους γογγυσμούς αμέσως, γιατί ο Θεός είχε το πρόγραμμά του. Και στη συνέχεια γνωρίζουμε ότι τους έτρεφε με μάνα επί 40 χρόνια, που όπως ερμηνεύουν οι πατέρες το μάνα είχε όλη τη θρεπτική ουσία.

τη γεύση πολλές φορές και κρέατος και ψαριού και τυρού και λοιπά. Δεν ήταν ένα πράγμα που το συνηθίζει ο άνθρωπος, το μπουχτίζει. Είχε ανάλογο άρωμα και γεύση κατά αναλογία, ώστε να μην αισθάνονται την ανάγκη κατσαρόλας για να τους βοηθήσει. Αυτοί έσπευσαν όμως και άρχιζαν και εγόγγυζαν και έλεγαν τα λόγια αυτά τα οποία σας διαβάζω εδώ. Δηλαδή άρχισαν να μεμψιμοιρούν δηλαδή, όπως λέμε στη γλώσσα μας, αντί να προσευχηθούν, που είναι «Θεέ μου, ξέρω εγώ, εσύ που μας έβγαλες από εκεί, εσύ που μας γλίτωσες από τα χέρια του Φαραώ, εσύ που μας πέρασες διά της θαλάσσης, εσύ μας εγλίτωσας από τις δέκα πληγές που ήσαν εναντίον του και εμείς επιζήσαμε.

μας αφήσεις τώρα, ασφαλώς δεν θα μας αφήσεις», τίποτα, πηγητήριο εναντίον του Μωσέως και εναντίον του Ααρών, γιατί λέει τους έβγαλα από εκεί. Και είπε ο Κύριος προς τον Μωσήν: Ιδού εγώ ύω υμίν άρτους εκ του ουρανού. Πρόσεξε, του λέει, θα σας ρίχνω ψωμί από τον ουρανό. Και εξελεύσεται ο λαός και συλλέξουσι το της ημέρας εις ημέραν. Και θα βγουν να συνάξουν αυτό που είναι αρκετό για την ημέρα. Όχι θα βάλουν και στην άκρη, κάθε ημέρα, δος ημίν σήμερον, όπως πειράσω αυτούς, θα τους δοκιμάσω λέγει πορεύσονται τω νόμω μου ή ου. Εγώ θα παρακολουθήσω εάν εφαρμόσουν αυτό. Διότι όταν ο άνθρωπος είναι στην έρημο και ο Θεός του ρίχνει σήμερα ψωμί μπόλικο, πολύ, να φάει, όχι αυτός, να φάνε εκατό θα γι' αυτόν. Και η αύριο δεν ξέρει τι θα έχει, τι θα γίνει. Εμπιστοσύνη, φυσικό είναι αν δεν υπάρχει εμπιστοσύνη να βάλει και κάτι στην άκρη για αύριο. Αυτό δεν το ήθελε ο Θεός. Ήθελε να τους δημιουργήσει εμπιστοσύνη, ότι αυτός που τους ανέλαβε και τους έφερε από εκεί, αυτός και περαιτέρω. Και να αφήσει μάλιστα ένα μάθημα για μας τους υπολοίπους, οι οποίοι δεν έχουμε εμπιστοσύνη στον Θεόν τόσο.

Επιτρέπει τη φροντίδα ο Θεός εις τον άνθρωπο, γιατί το διοικεί εστι προβλέπει. Δεν επιτρέπει την μέρη με ανόμωση στον άνθρωπο. Πολλοί άνθρωποι φορτώνονται, όπως σας έλεγα ένα βράδυ, περιστατικά, τα οποία ήθελαν να μην γίνουν ποτέ στην πράξη, και υποφέρουν και χάνουν και την υγεία τους και τον ύπνο τους και τα πάντα. Τι σκέπτεσαι; Τι σκέπτομαι, δεν βλέπω τέσσερα κορίτσια; Άντε να τα παντρέψεις αυτά. Και μιλάει για μια υπόθεση που θα λάβει χώρα 7 από 20 χρόνια. Και ποιος σου είπε ότι θα είσαι 7 από 20 χρόνια που στενοχωριέσαι από τώρα; Και αυτός που σε έφερε μέχρι εδώ και σου τα δώσε αυτά και τα έχει ζωή, υγιεί και λοιπά, δεν έχει πρόνοια αυτός;

διαβάσει ένα βιβλίο που έχω γράψει, ένα περιστατικό που έγινε στα Γιάννενα εκεί επάνω. Ήταν ένας ξυλοκόπος, ο οποίος έκοβε ξύλα εκεί στο χωριό με μεροκάματο σε κάποιον. Μέσα στη λαγκαδιά που ήτανε, άκουσε σε μια στιγμή απέναντι στο χωριό κοπετούς και θρήνους. Φωνές, πράγματα, κλάματα. Κάποιος πέθανε. Εν πάση περιπτώσει ήταν τόσο ανατριχιαστικό και όπως το έφερνε η λαγκαδιά κάτω, που διέκοψε την εργασία του και πήγε στο χωριό να δει ποιος πέθανε, και αντί να βρει να έχουν πεθάνει, δεν βρήκε ότι είχαν πεθάνει αλλά είχε γεννήσει μια κυρία και είχε γεννήσει κορίτσι και έκλαιγαν προκαταβολικώς επί τα 25 χρόνια που θα παντρευτεί, το πώς θα το παντρέψουν.

λίγο άνθρωπος σε αυτό το πράγμα δεν φάγει τα μαλλιά του; Τι λέτε λοιπόν, κλαίετε τώρα για τότε, θα ζήσετε, θα ζήσει, αφού το κλάψετε τότε τουλάχιστον. Τίποτα αυτή, πως να γεννεί η κορίτσια εσάς να το κλάψετε. Γιατί κλαίετε; Είμαστε πτωχοί, λέει, οι άνθρωποι όπως βλέπετε. Ας το παντρέψω εγώ, λέει, με 50 δραχμές. Πώς θα το παντρέψεις με 50 δραχμές; Το θέλω να μην κλαίτε. Βρείτε, λέει, ένα πενηντάρι και όταν βρείτε το πενηντάρι, να έρθετε να με βρείτε, εκεί εργάζομαι, και εγώ θα σας εξασφαλίσω το γάμο, την προίκα. Τι λέτε ότι έκανε αυτός; Αυτοί είχαν εκεί στη ρεματιά ένα στενό μακρό χωράφι και πήγε και το εφύτευσε λεύκες.

είκοσι χρόνια λέει πιθάν για παντρειά αυτό, αυτές εδώ θα σας παντρέψουν τρία κορίτσια, τέσσερα κορίτσια. Κλείστε το και δοξάστε τον Θεό, να έχει υγεία και που ήρθε υγιές και δεν ήρθε κανένα τέρας της στον δρόμο. Εδώ είναι η ζωή αυτή. Καταλάβατε πώς ο Θεός; Λέγει σαφώς ο Χριστός, αρκεί η κακία της ημέρας ταύτης. Τι βγανε στο παρακάτω, άσε, όταν η αύριο γίνει σήμερο θα συζητούμε. Θυμούμαι τον συγχωρεμένο τον πατέρα μου, ο Σάκης, η μάνα μου τον ρωτούσε τι θα φτιάξουν για αύριο, τι θα μαγειρέψουν, τι θα κάνουν. Ουδέποτε έδωσε εντολή. Άφησε να ξημερώσουν και κάτι θα μαγειρέψουν. Ουδέποτε έδωσε εντολή. Εμείς υποφέρουμε σήμερα, βασανιζόμαστε σήμερα για πράγματα τα οποία πιθανόν ποτέ να μην

στην πραγματικότητα. Κοιτάξτε τι θα σας υποδείξω εδώ. Η σήμερον ημέρα, δηλαδή Παρασκευή, τι έχουμε, Παρασκευή, είναι μια γέφυρα μεταξύ της χθες, της Πέμπτης, και του Σαββάτου και της αύριο. Είναι μια γέφυρα η οποία λέγεται σήμερον, αύριο θα είναι το Σάββατο, γέφυρα μεταξύ της Παρασκευής και της Κυριακής. Την άλλη μέρα θα είναι η Κυριακή, γέφυρα μεταξύ του Σαββάτου και της Δευτέρας και ούτω καθεξής. Εμείς σήμερα ήμεθα επί της γεφύρας αυτής που μας μεταφέρει από την Πέμπτη προς το Σάββατο, λέγεται Παρασκευή. Αυτή η γέφυρα, η σήμερον, έχει ορισμένη αντοχή. Βαστάει ορισμένο βάρος. Δεν ξέρω αν έχετε βγει έξω, κατ' εξοχήν στις επαρχίες που υπάρχουν γέφυρες. Αναφέρει ενδεικτικώς εκεί ένδειξις τι τόνους σηκώνει η γέφυρα. Περάσει κανένα φορτηγό, ξέρω εγώ, με πολύ βάρος και πάθη, τόσους τόνους, μέχρι τόσους θα μπορεί να περάσει. Η κάθε ημέρα λοιπόν αντέχει για ορισμένο βάρος, για ορισμένη πίκρα, για ορισμένα βάσανα, για ορισμένες αντιξοότητες, για ορισμένον κόπο, ξέρω εγώ. Όταν εσύ θελήσεις να φορτώσεις και τις αύριες και τις άλλες και τις άλλες της ημέρας, είναι φυσικό να κρημνιστεί, να σπάσει, να καταστραφεί.

σε στείλει μια ώρα γρηγορότερα στο τρελάδικο, κάτω δη λεγόμενο. Μη φορτώνεσαι λοιπόν, έχει ο Θεός, μάθε το αυτό το πράγμα, το έχει ο Θεός, μάθε αυτό που έκανε ο Μωσής. Πεθαίνουνε, γύρισε επάνω και κοίταξε το Θεό, πεθαίνουνε, λένε, Κύριε. Τι λες, εσύ θα τους αφήσεις να πεθάνουνε; Και θα πάρεις την απάντηση όχι. Όπως δεν άφησα και σένα. Όπως δεν έχω αφήσει και τόσο κόσμο. Που με βλασφημάει ημέρα νύχτα. Που με υβρίζει ημέρα νύχτα. Εάν ήταν δυνατόν ο άνθρωπος να γνώριζε πώς εκφράζονται ορισμένοι άνθρωποι εναντίον του Θεού, που τρέφονται, που αναπνέουν, που έχουν όλα τα αγαθά, θα σηκωθεί η τρίχα σας και θα εφαρμόζετε, θα καταλαβαίνετε ακριβώς

ερμηνεία εκείνων των λέξεων που έχει βάλει η Εκκλησία για τη Μεγάλη Εβδομάδα, για την Προδοσία, δόξα τη μακροθυμία σου, Κύριε. Μα αγαθός ο Θεός, δεν θέλω να σας πω κάτι που έρχεται στο νου μου, το οποίο έγραψε ένα χέρι, που ασφαλώς είναι Ορθόδοξος, Χριστιανός, Βαπτισμένος, στον Άγιο Δημήτριο της Κυψέλης προ ημερών. Θα σηκωθεί η τρίχα σας αν ακούσετε τι έγραψε για το Χριστό αυτό το χέρι εκεί. Όλη η μακροθυμία του κόσμου δεν μπορούσε να το ανεχθεί αυτό που έγραφε εκεί και εν τούτοις αυτός το ανέχθη και θα του επέτρεψε να φάει και καλά το βράδυ, να γλεντήσει με τη φιλενάδα του, να πάει και στην εξοχή του και αν έχει αυτοκίνητο να πάει, να δει και την τηλεόραση και τα πάντα. Είναι μακρόθυμος ο Θεός, είναι Άγιος ο Θεός. Ντρέπομαι να σας πω τη λέξη που...

γλες που έχει γράψει εκεί πέρα. Μη λοιπόν ποτέ σας λιποψυχήσετε, διότι ο Θεός είναι έτοιμος. Δώστε την εμπιστοσύνη σας. Φροντίσετε στο μέτρο του λογικού, της τιμιότητας και της ηθικής, του ιδρώτος, του πραγματικού. Όχι το αίμα του άλλου, όχι τον ιδρώτα του άλλου. Όχι, ούτε από το κράτος. Ο Θεός είπε ου κλέψεις. Και είπε να μην κλέβεις από τους αδυνάτους και να κλέβεις από τους δυνατούς; Όχι. Ο Θεός έχει το νου του στην περίπτωση αυτή. Εγώ, του λέει, πες τους, θα βρέχω ψωμί από τον ουρανό. Δεν είναι ανάγκη να είναι από την Αίγυπτο και να μην επιθυμήσουν να ξαναγίνουν δούλοι για να ικανοποιήσουν την κοιλιά τους ή τη σάρκα τους και τέτοιες λεωρουμένες, κάμω τη ζωή μου εγώ.

γνώριζε όμως ότι σκώληκες σε περιμένουν, οποιαδήποτε ζωή κι αν κάνεις. Άλλωστε αν φιλοσοφούσαμε και είπα να πει ζωή, ντόλτσε βίτα που λένε σε ξένη γλώσσα οι κύριοι και οι κυρίες και οι δεσποινίδες και οι νεαροί, γλυκιά ζωή, ένα μόνο έχω να τους πω, τους εύχομαι να μην τους παρουσιαστούν δέκατα, όχι ρε το 40, δέκατα να μην τους παρουσιαστούν. Να ιδούν στο θερμόμετρο ότι έχουν 37 και 2 και 3, δυο τρεις ημέρες. Να σου πω εγώ την ντόλτσε βίτα, να πω εγώ που πάει η σάρκα, που πάει ο χορός, που πάει το γλέντι, που πάει η βλαστήμια, πάντα πάντα. Τα έχασες όλα, δεν έχεις σκέφτη για καλημέρα. Γιατί; Γιατί έχεις 37 και 2. Ή λέω ψέματα; Αρχίζουν οι υπόνοιες, ταρκίνωσιν, άμα σου λέω εγώ.

υπάρχει κεφαίρι μου σαν τα πάντα, θα είμαι στη ζωή, ποια ζωή να κάνεις, η ζωή σου εξαρτάται από δυο δέκατα πυρετό, από ένα μικρόβιο το οποίο δεν πρόκειται να το γινείς ποτέ, δεν το ανεκάλυψαν, δεν ξέρω πόσα εκατομμύρια φαχή στον κόσμο, σε βάζει κάτω και σε πατάγεται, γιατί θα σκένει σαν Κυπαρίθα χωρίς να το θέλει, αλλά πού φιλοσόφησε ο άνθρωπος ποτέ, έρε φιλοσόφησε. Λοιπόν, εγώ λέει, τους πειράζω αυτούς, πειράζω πάει να πει, τους βοηθάω, τους κάνω πείραμα, πείραμα. Καταλάβατε, τους δοκιμάζω δηλαδή αυτούς και τους λέγω ότι θα μαζεύουν τόσο που τους χρειάζεται την ημέρα. Δεν θα μαζέψουν για άλλη ημέρα. Κάνει μια διάκριση βέβαια, πλην της Παρασκευής. Την Παρασκευή θα μαζεύουν δύο μερίδια.

για το Σάββατο, για το Σάββατο δεν θα δουλεύει ο φούρνος, δεν θα πέφτει το Σάββατο, αργία το Σάββατο, Σάββατο είναι πνευματική ημέρα, δεν είναι για νταβάδες στο φούρνο και τα λοιπά, να γίνονται από την Παρασκευή, γι' αυτό και λέγεται και Παρασκευή. Πώς έπρεπε να λέγεται; Έκτη ημέρα. Πρώτη είναι η Κυριακή. Η πρώτη ημέρα της εβδομάδος είναι η Κυριακή. Δεν είναι η Δευτέρα. Η Δευτέρα θα σηκωθεί επάνω και θα στο σπάσει το κεφάλι. Εμένα με λένε Δευτέρα, πόσες ημέρες πρώτη; Το λέει η ίδια, εγώ είμαι Δευτέρα. Πρώτη είναι εκείνη, η μία των Σαββάτων. Η βασιλίς, η Κυριακή, η πρώτη είναι η Κυριακή. Η Δευτέρα είναι Δευτέρα, η Τρίτη είναι Τρίτη, Τετάρτη είναι Τετάρτη, Πέμπτη είναι Πέμπτη, η Παρασκευή πρέπει να είναι έκτη. Και εκεί λέει η Παρασκευή

παρασκευάζοντο, ετοιμάζαν για το Σάββατο που ήταν αργία, Σάββατα Κυρίω τω Θεώ, δεν θα δουλέψει, ούτε τα ζώα θα τα ξεσαμαρώσει, θα τα απολύσει, θα μείνουν να ξεκουραστούν, εσείς πνευματικά και εκείνος σωματικά. Αυτή ήταν η εντολή. Πλην λοιπόν της Παρασκευής, όλες τις άλλες ημέρες θα μαζεύουν τόσο που θα τους είναι αρκετό να φάνε, να μην μείνει.

σας! Εάν συνάξουν από δυσπιστία ότι αύριο μπορεί να μη ρίξω, αυτό θα τους σκουλιάζει, σκουληκιάζει, θα κάνει σκουλήκια, πράγμα το οποίο και γίνεται. Εγώ. Γιατί ό,τι να ακούσουμε εμείς, τίποτα, εμείς θα κάνουμε το δικό μας. Λοιπόν, όμως και ο Ααρών...

προς πάσαν την Συναγωγήν των υιών Ισραήλ: Εσπέρας γνώσεσθε ότι Κύριος εξήγαγεν ημάς εκ της Αιγύπτου. Μάθετε, λέει, απόψε το βράδυ ότι Αυτός μας έβγαλε από τη γη της Αιγύπτου. Και πρωί όψεσθε την δόξαν Κυρίου εν τω εισακούσαι τον γογγυσμόν υμών επί τω Θεώ. Ημείς δε τι εσμεν, ότι διαγογγύζετε καθ' ημών; Αύριο, λέει, το πρωί θα δείτε τη δόξα του Κυρίου, διότι ο Κύριος άκουσε τον γογγυσμό σας εναντίον μου. Άλλωστε εμείς τι είμεθα; Διότι γογγύζετε εναντίον μας. Δεν σας βγάλαμε εμείς. Όργανα χρησιμοποιήθημε, όπως προείπα, για να βγείτε κι εσείς και εγώ από εκεί πέρα, από την αιχμαλωσία.

είπε Μωσής, προσέθεται δηλαδή ο Μωσής: Εν τω διδόναι Κύριον ημίν εσπέρας κρέα φαγείν και άρτους το πρωί εις πλησμονήν, διά το εισακούσαι Κύριον τον γογγυσμόν ημών, ον ημείς διαγογγύζετε καθ' ημών. Ημείς δε τι εσμεν; Ου γαρ καθ' ημών εστίν ο γογγυσμός ημών, λοιπόν, αλλά η κατά του Θεού. Προσέξτε, δεν είμαστε εμείς. Αν γογγύζετε, γογγύζετε κατά του Θεού. Λοιπόν, το λέω κάπως πιο απλά. Ο Μωσής λέει προσέθεσε, ο Κύριος θα δοξαστεί με το να σας δώσει το μεν εσπέρας κρέας να φάγετε, το δε πρωί άρτους μέχρι χορτασμού. Διότι ήκουσε τον γογγυσμό σας, τον οποίο στρέφεται προς εμάς. Εμείς όμως τι είμεθα; Απλοί υπηρέτες του Θεού. Επομένως ο γογγυσμός σας

στρέφεται εναντίον μας, αλλά εναντίον του Θεού. Εάν είτε ο άνθρωπος ο Θεός, επάνω σε αυτό το μουρμούρισμα, τη μεμψιμοιρία αυτή, που μας έβγαλε και τι μας έκανε, όσο ξέχασαν όλοι αυτοί την ευεργεσία του Θεού, πράγμα το οποίο συμβαίνει και σε εμάς. Άνθρωποι πτωχοί, άνθρωποι που περάσαμε από δύσκολες στιγμές, από κατοχή, από πολέμους, από ανταρσίες, από, από, από, από, και εν τούτοις θαυματουργικώς μας έβγαλε, τα ξεχνάμε όλα και μουρμουρίζουμε εναντίον του Θεού. Στο μουρμούρισμα λοιπόν αυτό, κατά, αντί, δεν ξέρω τι τιμωρία μπορούν να τους δώσει σαν Θεός Παντοδύναμος, αυτός τους φορτώνει με ψωμί, με κρέας και λοιπά. Δηλαδή, νικά το κακό διά του καλού. Μεγάλη υπόθεση αυτή. Δεν την έχουμε εμείς αυτή την αρετή. Δεν έχουμε τη δύναμη. Εμείς ζητούμε εκδίκηση. Ζητούμε ταπείνωση. Εξευτελισμό αυτού που ετόνισε να πει ή να σκεφτεί κάτι εναντίον μας. Εδώ βλέπουμε σαφώς ο Θεός αντί τιμωρίας με την Συρία. Τον

άρτους εκ του ουρανού. Ακούστε τι λέγει ο Άγιος Γρηγόριος για αυτούς τους άρτους, για αυτό το μάνα που τους έριχνε, το αγγελικό ψωμί από τον ουρανό. Το μεν φαινόμενο των άρτων είναι ενός είδους. Ένα πράγμα φαινότανε. Η δε ποιότης ή το δι' έκαστον ποικίλη αναλόγως της επιθυμίας του.

Βρέχει γάλα και κρέας και λάχανον εγένετο. Δηλαδή όλες τις θρεπτικές αξίες, όλες τις θρεπτικές ουσίες και ανάγκες που έχει ο οργανισμός είχε μέσα αυτό το ψωμί, αυτό το μάνα το οποίο τους έρχεται από τον Ουρανό. Καταλάβατε. Είπε λοιπόν λέγει στη συνέχεια ο Μωσής προς τον Αρών. Ειπέ εις όλο το πλήθος των Ισραηλιτών, πλησιάσατε ενώπιον του Κυρίου, διότι ήκουσε το παράπονό σας. Όταν δε ο Αρών ομίλη εις όλο το πλήθος των Ισραηλιτών, εστράφησαν τα βλέμματά των εις την έρημο, και η δόξα του Κυρίου εφάνη εκεί υπό μορφή νεφέλης. Πάντοτε έδειχνε την παρουσία του Θεού υπό μορφή νεφέλης.

ότι την ημέρα τους εσκέπαζε... μην τους καίει ο ήλιος στην έρημο και τη νύχτα επίσης τους εφώτιζε διά πυρίνης στήλης. Τα δεν είχαν εγκαταστάσεις εκεί πέρα τότε κλπ. Ο Κύριος ελάλησε προς τον Μωσή. Λέγων, ήκουσα το παράπονο των Ισραηλιτών, είπε προς αυτούς τάδε. Κατά το εσπέρας θα φάγετε κρέας και κατά το πρωί θα χορτάσετε από άρτους. Απόψε λέει το βράδυ θα φάτε κρέας. Τρία εκατομμύρια κόσμο, ποιος να σφάξει και ποιος να πρωτοπάρει; Πού θα βρεθούν να φάει κρέας αυτός ο κόσμος; Έτσι θα μάθετε ότι εγώ είμαι Κύριος ο Θεός σας. Και γνώσεσθε λέει το κείμενο ότι εγώ Κύριος ο Θεός ημών. Μάθετε ποιος είμαι εγώ. Πράγματι εβράδιασε και τι έγινε; Εγένετο δε το εσπέρα

ανέβη ορτυγομήτρα, ορτίκια, ορτίκια να το πληρώσεις και δεν θα έχουμε στο ένα να το βρεις. Για πού να το βρεις στην έρημο το ορτίκι; Και εδώ βαδίζουν αυτοί Ιούνιο Ιούλιο, πού βρέθηκαν τα ορτίκια τότε και εν τούτοις, και ήρθε από τη δύση ολόκληρος φήμες, ορτίκια και κάψανε εκεί να τα πιάσουν αυτοί, να τα σφάξουν και να φάνε όλος αυτός ο κόσμος, τα τρία εκατομμύρια να φάνε κρέας.

τι χρειάζεται, εκλεκτός μεζές, είναι τυχαίος μεζές, το ορτίκι. Βράδιασε λέει, και ήρθαν τα ορτίκια τόσο πολλά, ώστε εσκέπασαν την κατασκήνωση των Ισραηλιτών. Εκάλυψε από πάνω σύννεφο από ορτίκια. Κατά δε την πρωία, με την πτώση της δρόσου, της κατασκηνώσεως όλης, αιφνιδίως εμφανίζεται επί της ερήμου λεπτόν τι ως σπόρος κοριάνδρου, το κούλιαντρο που λέμε εμείς, σαν σουσάμι, σαν νύτρωτη σκυλή, σαν τραχανάς ψιλός και λευκόν ως πάγος επάνω εις την γη. Ιδόντες δε αυτό οι Ισραήλ, είπαν έτερος προς έτερον, τι εστί τούτο, ου γαρ ήδεισαν τι είναι, είπε δε Μωσής αυτοίς. Ούτος ο άρτος όν έδωσε Κύριος ημίν φαγείν. Αυτό είναι λέγει, ο άρτος που έδωσε ο Κύριος για μας να φάμε. Είναι μια υπόθεση αυτή τώρα με τον άρτον αυτόν, με το μάνα το λεγόμενο, που έχει πολλές όψεις και θα ήθελα να μείνουμε εδώ κατά κάποιον τρόπο

Θεού θέλοντος, διότι η ώρα μας παρήλθε, να το συνεχίσουμε στη συνέχεια. Διότι το μάνα αυτό δεν είναι τίποτα άλλο, είναι μόνο το σώμα και το αίμα του Χριστού, η Θεία Μετάληψη. Και εφόσον τους βάπτισε εν τη Ερυθρά Θαλάσση το ύδωρ, τώρα θα τους κοινωνήσει. Είναι ανάγκλη φωσιακών της Ορθοδόξης Εκκλησίας μέσα στα γεγονότα αυτά της εξόδου διά Μωσέως Ισημερίμων. Ο Θεός λοιπόν βοηθός.