Commentary on Exodus (Part 8)

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We were together in our last talk, as in the others. You will remember that we are speaking from the Book of Exodus.

We are discussing matters that concern us very deeply, because the Exodus is a type—a spiritual pattern. The whole life of the Hebrews, and of course the help given through Moses, shows us how we too may escape from the spiritual Pharaoh and pass into the Promised Land. Do not forget: as you will remember, and as I see here from my notes, we are in chapter 14 of Exodus.

More specifically, the Hebrews had now departed at God’s command and gone forward. They came to the Red Sea and camped there, because they could go no farther. The Egyptians caught up with them, drawing near with chariots, an army, and so forth. But God placed a cloud between the two camps. It covered the rear of the Israelite camp and made it difficult for the Egyptians to see exactly where they were. At a certain point, however, the Israelites saw that behind them, only a short distance away...

were the Egyptians. You can understand what a difficult position they were in: the Israelites were unarmed, untrained in warfare, men who had never gone out to battle, while the others had chariots and weapons of war. When Moses learned of it and saw at the same time how close they were, he resorted to the one means available to him: prayer. He did not pray openly; inwardly, within himself, he prayed to God, asking what he should do. God had told him to leave, but Moses had not left on his own. God had placed...

millions of people upon his shoulders. What was he to do now? This is where we stopped in our last talk, as I see here from my notes. That was the seventh talk in this series, and tonight’s is the eighth. “And the Lord said to Moses, ‘Why do you cry out to Me?’” Although Moses was not speaking aloud, he was praying inwardly, within himself. Yet God says to him, “You are crying out to Me. What do you want? What is troubling you? Speak to the children of Israel, and let them set out.” In other words, tell the people with you to make ready—to prepare to depart.

But where will they go? The Egyptians are behind them and the sea is before them. Where can they go? That is human reasoning. What is one plus one? Two. If someone tells you it is three, you will say either that he is mad or that he has never learned his letters.

Nevertheless, you should know that for man one plus one makes two. As many people say, there is a precipice ahead and a torrent behind. But for Christ, one plus one does not make two. One plus one can make three, or five, or a thousand—whatever He wills. It is only man who says, “There was no other way.” There can be another way. With God, one plus one is not confined to two.

I say this because many things drive us to despair. Many times we side with sin—that is, with the devil—because we think there could have been no other way. Did you entrust your situation to God, to see whether another way might be possible? Or did you surrender because you were afraid there was no other way? Exactly. Once they brought to Christ a woman who had been caught in the very act of adultery. They brought her deliberately, in order to trap Christ. The Mosaic Law was clear: when a woman was caught committing adultery, she was to be stoned. So after publicly shaming her, they took her and brought her to Christ, saying...

“This woman was caught in the very act of adultery. The Law says that she must be stoned. What do You say?” My own answer would have been, “Since the Law says she must be stoned, am I to oppose Moses? And why have you spent all this time bringing her here instead of carrying out the sentence?” But they had another reason for bringing her. If He says yes, then where is the forgiveness He teaches? If He says no, then He is opposing the Mosaic Law, and we have caught Him. The Evangelist tells us that the Lord had bent down and was writing in the dust with His finger. Then He turned to them and said, “Hypocrites, why do you test Me?”

Then He continued: “Let him who is without sin cast the first stone.” He did not say yes or no. He did not say, “Stone her,” or, “Do not stone her.” He said no such thing. “Let him who is without sin cast the first stone.” Convicted by their own consciences, the Gospel says—for they themselves deserved to have been stoned for other things—they began to drop the stones they had brought with them and went away, beginning with the elders. They had brought the stones in case they were to stone her. They had not expected that answer. They thought He would have to answer one way or the other. But He sees them for what they are and exposes them. Here is another case. They put this question to Him: “Is it lawful for us to pay...”},{

tribute to Caesar, yes or no? Tell us yes or no—no further discussion.” Again came the answer: “Hypocrites, why do you test Me?” They were not truly concerned about whether they should pay the tax. Their purpose was to force Him to say yes or no. If He said, “Yes, you must pay,” then He was on the Romans’ side and was an enemy of the Jewish nation. If He said, “No, do not pay,” then He was opposing Caesar, and they would denounce Him. Either way, they thought they had caught Him. The Lord answered, “Bring Me a denarius—a coin. Bring it to Me.” They brought Him a coin, something like what we might call a large silver coin today. Coins bear the portraits of certain people.

They may bear portraits of kings and others, just as our coins do today and as coins have done in every age. Since the land was under occupation, the coins circulating there bore the portrait of Caesar. He asked, “Whose image is this?” They answered, “Caesar’s.” Then He said, “Turn the coin over.” They turned it over. “And what is this?” He asked. “The Temple of Solomon.” “Render therefore to Caesar the things that are Caesar’s, and to God the things that are God’s.” What an answer! With God, one plus one is not confined to two. Never despair. Never say that everything has closed in upon you, that the matter has ended badly, that all is lost, and so forth.

Have you entrusted it to God? Entrust your situation to Him, and God will bring forth a way out of nothing and set matters in order as far as it is truly for your good. For often God does not agree with what we consider to be in our interest, or with the demands of our ego. God has ways of helping us, even if we suffer some loss in other things. Yes, please. Very good. And so Moses found himself with the sea before him and Pharaoh behind him. What happens now? We are lost! But God says, “Why do you cry out? Tell them to make ready.” And what good will that do? “But you, lift up your staff, stretch out your hand over the Red Sea, and divide it.” I...

will do it—not you. I will do it through you. It is the sea, yes, but it will divide. The sea will open and become a road. I will it—I who shelter and protect you. I will stand behind you in the cloud so that they cannot see you. “And let the children of Israel pass through the midst of the sea on dry ground.” The sea will become dry land—something impossible according to human understanding. But all these things were supernatural, just as they remain beyond the natural understanding of the human mind. Yet most of us reject that miracle by appealing to our reason and our science.

Have we ever explained how we ourselves exist? Have we solved the mysteries that surround us, so that we can now demand to know how the sea was divided? An east wind—a north wind—blew and dried the seabed, so that all those people, three million or however many they were, crossed without even getting muddy. This is what the hymn means by “with feet unwetted”: their feet did not get wet as they crossed. The water became like a wall of glass. It stopped and stood like a wall, and the people passed through its midst. These are strange things...

unbelievable to many. “How could that possibly happen?” But how is it possible for you to hear me speaking to you now? How do you hear? Gather together, if you like, every professor and every ear, nose, and throat specialist in the world, from every age. How does it happen? They do not know how a human being hears. They can tell you what takes place. They observe the vibrations and so forth. But they do not know how it happens. How do we see? How do we distinguish black, white, red, and yellow? How? All the ophthalmologists in the world cannot answer. They observe and describe, but they do not explain. How does it happen?

The same was true of our Most Holy Theotokos. You remember what she said to the Angel: “How shall this be, since I do not know a man?” How shall I conceive? How shall I give birth, as you say? I have no husband. The man to whom I have been entrusted is my protector. Is he my husband? I am a girl of thirteen or fourteen, and I am to take an eighty-year-old man—is he my husband? “How shall this be?” The Angel did not know how to tell her the manner in which it would happen. He answered by telling her what would happen. “The Holy Spirit will come upon you, and the power of the Most High will overshadow you.” How the Holy Spirit will accomplish this, I do not know. But I can tell you what will happen. That is why I was sent: to tell you that this will happen. I was not sent to tell you how it will happen. I do not know how to explain it, and even if I did, you would not be able to understand.

Man does not possess the capacity to understand the mysteries that surround him; he is called to believe them. God places in his hand a white cane, as we do for the blind—for we too are blind in these matters. Written upon that cane are the words “faith” and “prayer,” so that we may go forward through faith and not through knowledge. If a man demands proof at every step, endlessly asking why and how, he cannot take even a single step. Yet although he lives by faith in every other area of life, when it comes to religion and to God, he demands proof.

Satan does not let him believe there. He believes everything else. When he went to school, the teacher told him, “This is called alpha.” Did he ask, “Why is it called alpha, teacher?” The teacher does not know how to answer. He does not know why it is called alpha. The child simply accepted that it was called alpha and repeated it. I accept it too. Then the teacher says, “This one is called beta.” “Why is it called beta?” The teacher does not know how to answer. Who can explain why it is called beta? Nor can he explain why these two letters together produce one sound in one combination and another sound in another. If a person demanded proof before accepting the letters and moving forward, he would never have advanced beyond the first year of primary school. He would still be there today. Yet he accepts that this is so, and he moves forward. And through faith...

that alpha is called alpha, delta is called delta, and that two letters together make this sound or that one, he advances without examining everything. He accepts all of it. The same is true of what he learns about electricity, plumbing, and everything else. He believes it all. But when he comes to Christ, he suddenly asks, “Why? How?” My dear man, first explain all those other things, and then presume to explain this.

Have you explained the mystery of mysteries? You have not, and you never will. I am speaking now—but how do you hear me, and where do you store what you hear? The clever people say, “Man is like a magnetic tape: one tape speaks, and the other records.” Really? Man is no more a magnetic tape than anything else. You are listening now as I speak about religion. My own tape, so to speak, is unwinding—yet for that to happen, I should have recorded it beforehand. But I have recorded nothing.

As though I knew what I was going to say when I came here! All these things come by themselves, one after another, and now you hear them. Your own tape, then, ought to record exactly what I am saying. Shall we say that it does? Very well, it records it. But when you go outside and someone asks, “What was Panagopoulos saying in there?” will you be able to repeat exactly what I said? Perhaps you will. But you could also say something quite different. You might say, “You know, at one point he insulted the President of the Republic—but let that remain between us.” Could you not say that? Of course you could. Could you not say that I insulted His Beatitude? You could. Who is it, then, who cuts the tape, splices another tape into you, and makes you say something else?

You may witness a murder and say, “I saw nothing,” because the murderer is someone dear to you and you want to help him get away. Or you may say the opposite: “It was not he who struck him; it was that other man.” Who is it that changes things within you? A magnetic tape, like the ones recording here now, will say the same thing even if it is played a million times. So there is an editor within you who adds and removes, splices and cuts. Who is this editor? Have you ever explained him? Are you a mystery or are you not? Am I a mystery or am I not? And yet this ridiculous human being, who knows nothing about such matters—for what he knows is nothing compared with what he does not know—continues in his pride to reject them and demand proof, when he cannot prove even the things of his own life.

Is a human being merely a receiver fashioned by his mother? How were his bones made? Tell me, who assembled him? Irrational nature? Really? Does nature create life? Where there is no life, can life simply arise? Who made his intestines? Who opened their passages and joined them together? Who put blood inside him? Who fashioned his heart and set it working? Who made all these things?

Who shaped his teeth so that the poor man could thresh and grind his food? Who gave him canine teeth, and who gave him molars? Who made the socket for the tooth to fit into—the socket that in Greek is called an alveolus, from the word for a manger? Sometimes a dentist’s carelessness damages it. And who gave him that piece of flesh called the tongue, which is the greatest chemical laboratory in the world?

Take ten bottles containing different substances to a chemist and ask, “Can you please tell me what is in each one?” He will say, “Come back in a week or ten days for the answer.” Yet you recognize sweet, sour, bitter, astringent, and salty at once. Who is it within you that does this? Have you ever asked what you are, O man? Have you solved the mystery of your own being? And yet, in his pride, man wants an explanation and proof. Some say, “Unless I see, I will not believe.” But if you see, it is no longer faith; it is knowledge. Woe to you if you see and still do not believe—for then medicine has a psychiatric hospital for you. Christ does not reward mere knowledge, because knowledge...

...feeds human pride: “I understood this myself.” No—what is needed is faith. Faith casts pride aside. So never be scandalized and ask, “Where is the proof of these things?” The arguments I have offered you are almost nothing. I could speak for a month until my mouth went dry. Man has solved nothing of the mystery surrounding him. He is himself a mystery, yet he goes searching into mysteries. Man soars into the clouds and refuses to come down to earth. He has reached the moon, yet he does not know what is happening within the few inches of his own chest, inside his heart. Does he understand this place where the publican struck his breast and said, “God, be merciful to me, a sinner”? But pride will not let him see. Cut the flesh here, and blood comes out. Cut the nail, and no blood comes out. Why does the nail not bleed? Who makes the nail grow? Why is there no nail here? How does all this happen?

How does it happen? Who hollows out your hairs? Your hairs are like macaroni, hollow inside. Who makes them hollow? Tell me. Wherever else you are cut, you cry out in pain, yet it does not hurt when your hair is cut. Who is the master craftsman who formed you? Who planted the hair, and how does it work? What am I even to ask? In the end you will say, “My God, where should I begin? What do I even know enough to ask?” How does a mother drink a glass of wine and turn it into milk for her child? How does she eat greens or cauliflower and turn them into milk for her child? How, when a woman conceives, do her breasts begin preparing milk for the cherished child who will be born, in the amount suited to the child’s age and strength? What is this human being? He reflects on such things, and yet he still insists on learning how everything happens.

You cannot understand it. As I said, you do not possess the capacity to understand it. You have been given enough, if you desire to believe and to live so as to draw near to God. In any case, God tells Moses, “Strike the sea; open it. Raise your staff and mark out a path through the sea. Then enter and pass through.” The staff! Who would believe such a thing? He struck with the staff, and the sea opened. Our Church speaks of this in the katavasias for the Cross—you will remember the words: “Moses, tracing the Cross, divided the Red Sea straightway with his staff.” As God commanded, he raised his staff and marked the sea, and as far as he extended it, the sea opened.

Because people do not understand these things, they make light of what is said about how the Cross was traced. Here Moses struck the sea, and the sea parted, forming a road, a passage. But afterward, when Pharaoh continued pursuing them and entered the sea himself, God told Moses, “Strike it again, so that it may come together.” The first time, he struck in one direction and it opened. The second time, God said, “Strike across it, so that it may close.” Since one stroke opened it and the other closed it, behold the Cross. The Church has made no mistake. It is we who, because of our pride, refuse to see.

Some give other explanations, saying that there was an ebb tide and a flood tide—as though the Israelites even knew when the tide would ebb and flow there. Besides, the change in the water level was sometimes only a handbreadth, though at other times more. The Israelites did not even know of it. Moreover, when they entered, the water still rose above their heads. How deep was it? It was above their heads. If there had been only a handbreadth of water, as some who wish to deny Holy Scripture claim, not one of Pharaoh’s chariots would have been destroyed. All those people could have survived, especially standing on chariots five or six feet high. They would not have perished. Yet not one remained. Everyone who entered the sea was lost. Therefore, the water was very deep.

In any case, the Cross itself was traced upon the water. The hymn says: “Moses, tracing the Cross, divided the Red Sea straightway with his staff, and Israel passed through on foot; then, striking it crosswise in return, he joined it together over Pharaoh and his chariots.” It is as though he struck it, and the divided sea rushed back and became one again. “Thus he inscribed in the waters the invincible weapon”—in this way, the hymn says, he depicted the invincible weapon of the Cross. It is indeed an invincible weapon. “Therefore, let us sing to Christ our God, for He has been glorified.” The words “for He has been glorified” are taken from a prayer, from a song...

...which the Israelites sang after they had crossed over and saw that they were safe on one shore, while their enemies had drowned on the other. They had been delivered completely from the enemies who had oppressed them for four hundred years and had pursued them even into the sea. In any case, God drowned Pharaoh and his entire army, with his two-wheeled war chariots and his cavalry: “You will be saved, while they will drown.” Thus all the Egyptians would learn that He is the Lord.

He is the God who is glorified through Pharaoh, his entire army, and his cavalry. After this, the angel of God, who had been going before the camp of the Israelites, moved from before them and went behind them. He first opened the way for them, and then moved to their rear. The cloud that had stood before them in the form of a pillar also moved and stood behind them. Besides the guide who led them, there was also a cloud, as I told you earlier, which sheltered them from the sun by day and gave them light by night. This cloud came between the camp of the Egyptians and the camp of the Israelites and stood there upright, so the Egyptians could not harm the Israelites. There was darkness because of the thick cloud. “There was darkness and gloom, and the night passed, and they did not come near one another throughout the whole night.” God guarded them all night with that dense darkness. He gave light ahead to His own people, while the others were in darkness and could not move. Thus the Israelites were able to travel safely and cross the sea during the night. Moses stretched out his hand over the sea, and “the Lord drove the sea back with a strong south wind all night.” A mighty wind blew, “and He made the sea dry, and the water was divided.”

The sea itself was divided. The wind blew and dried the mud and sediment on the seabed so that they could cross. “And the children of Israel entered into the midst of the sea on dry ground, and the water was a wall to them on their right and a wall on their left.” But the Egyptians pursued them and entered the sea behind them. You know, a human being sometimes loses all reason. Pharaoh had already endured ten plagues. You remember what we discussed earlier—what had not happened to him? Frogs, rivers turned to blood, gnats, thick darkness, the death of the firstborn. The hand of God had been revealed again and again.

His final act of madness was this: he saw the sea—he knew the Red Sea well—and he saw the water standing like a great pillar, yet he entered it. He actually dared to go in. Where are you going, you man who fights against God? How dare you enter here? This is now the trap in which you will be punished. The blood of the firstborn who died because of him, the blood of the little children and all the rest, was pursuing him, as we say, to destroy him utterly. I confess that, no matter what quarry I had lost—for Pharaoh regarded the Israelites as quarry—

...some six hundred thousand laborers, I would not have acted as he did. Consider what it meant economically for a state, especially ancient Egypt, to have six hundred thousand people working without wages. In any case, Pharaoh hardened himself, disregarded everything, set himself against God, and entered the sea. He entered without considering the trap or its consequences, as we would say. He had no business going in there.

Away from God, man loses his reason. “The Egyptians pursued and went in after them, every horse of Pharaoh, his chariots, and his riders, into the midst of the sea.” They advanced to overtake them. “And it came to pass during the morning watch”—that is, until around four in the morning, during the last watch, which ran from about two until six—that God cast an angry look through the pillar of fire and the cloud upon the army of the Egyptians and threw their army into confusion. It was like an earthquake. And do you know what effect this shaking had?

The wheels and axles of their cavalry vehicles and chariots broke apart, and they could move neither backward nor forward.

“He bound the axles of their chariots and drove them forward with difficulty.” Then the Egyptians said, “Let us flee from before Israel, for the Lord is fighting for them against the Egyptians.” Let us turn back and flee from them, they said, because God Himself is fighting against us. It is not they who are fighting us; it is God Himself. But now there was no time left. They were inside the cage, caught in the trap. “Then the Lord said to Moses, ‘Stretch out your hand over the sea, and let the water return.’” Of course, He did not mean over the road that had opened. Where was the sea? On this side and on that. Stretch out your hand, then, so that the divided sea may come together again, “and let it cover the Egyptians”—and what else does He say?—“both their chariots and their riders,” the chariots and the men upon them.

So Moses stretched out his hand over the sea, “and toward daybreak the water returned to its place. And the Egyptians fled beneath the water”—they were swept away; the water carried them before it. For while it had stood there like a wall of water, all through the night—and perhaps from the previous day, I do not know—the sea had been gathering behind it. So it rushed forward with force, “and the Lord cast the Egyptians into the midst of the sea.” In plain words: Moses stretched out his hand over the sea, and in the morning the water returned to its place. The Egyptians tried to flee from the water, but the Lord swept them away in the oncoming waters and scattered them throughout the sea. That is what happened!

When the water returned to its place, it covered the two-wheeled war chariots, the men riding in them, and indeed the whole army of Pharaoh, who had entered the sea in pursuit of the Israelites. “Not one of them remained.” Not one escaped. They all perished there. Our Church has a beautiful troparion—I believe it is a doxastikon in the Second Tone, sung at a Vespers—which says: “In the Red Sea, an image of the Bride who knew no man was once prefigured.” There, in the Red Sea, a type was revealed that points to the perpetual virginity of the Most Holy Theotokos (All-Holy). It says, “of the Bride who knew no man,” because many ask, “How did the Most Holy Theotokos give birth and yet remain undefiled?” Here is the mystery, and here is its type. In the evening you see the sea whole, untouched, and virginal, with three million people on this side. In the morning you see the sea once again whole, intact, and virginal, with three million people on the other side. How did they cross? And yet they did cross. Miraculously, the water opened through the ministry of Moses, and they passed through. Then it closed again and remained undefiled. There, the hymn says, “Moses was the divider of the water.”

Gabriel was the minister of the miracle. There Israel passed through, and the sea remained untrodden; here Emmanuel passed through, and the Virgin remained undefiled. Who believes these things? Only when we go up above will we see how true are the things that have been handed down to us here below. In any case, this was a type of our Most Holy Theotokos. But it was also a type of something else: Baptism. Pharaoh, as a figure of Satan, together with all his little descendants—his children, grandchildren, great-grandchildren, every last one of them—were all washed away in the water. The help given by the cloud and the sea, and their prefiguration of Baptism, are described by Paul in the First Epistle to the Corinthians, in the tenth chapter.

There was a type there in ancient times. “Our fathers,” he says, “were all under the cloud. And all passed through the sea. And all were baptized into Moses in the cloud and in the sea.” It was a type. In the same way, in Baptism we drown Satan, whom we bear within our souls because of ancestral sin, for every human being is conceived in sin. The seed is sinful because it comes from Adam. Even if the holiest man comes together with his wife, what they beget is sinful and destined for Hell.

If you examine our very nature, it tells you the same thing. If, for example, you take the pit from a fine olive and plant it, that pit, that seed, will produce a wild olive tree. If you take the seed of a good orange and plant it, it will produce a bitter orange tree and will need to be grafted again. It is exactly the same with the seed of man. That is why David says, “Behold, I was conceived in iniquities, and in sins did my mother bear me.” That is also why the homespun theology of grandmothers and grandfathers calls a little boy a dragon and a little girl a little dragon. But today’s newly enlightened mothers, who know nothing at all about the faith, call them little angels.

They are no more little angels than they are little devils, and they need to be baptized. As long as you do not baptize the child, you are keeping Satan within the child’s little heart. The child has Satan within. If you were to draw near and listen to the prayers of the Church, which command that Satan depart from the child’s soul, you would be astonished—or simply take and read the service of Baptism. But which of us has ever paid attention or truly participated in the service of Baptism? Everyone is busy joking and chatting. They look to see whether the godmother is beautiful or what gifts she will give. They look at one another and talk; one stands with his hands behind his back, another plays with his worry beads, and so forth. They do not understand what the priest is breathing upon in the child’s heart, or that he is exorcising the devil and commanding him to depart. He blesses the water and exorcises it, so that the devil may depart from it. He blesses the oil, so that the devil may depart from it.

Then, because the child is as one dead, he baptizes him, for the baptismal font is the tomb of Christ. He baptizes him, and after the pattern of the third day he rises again, as Christ did. From that moment he is something new. He is baptized in water and the Spirit, while Pharaoh, the chief devil, together with all the other little demons, is drowned in Baptism. What happened there at the Red Sea—the passage we are reading here this evening—was a type of this. Everything held by the Orthodox Church has its type in the Old Testament. God was preparing us; He was setting these things forth from that time onward, so that when they came, we might receive them gladly. Therefore, what happened there also happens in our Baptism today. There Pharaoh was crushed together with all his forces; here the spiritual Pharaoh, Satan, is crushed.

All that belongs to Satan is crushed, and the person comes forth from the font made new. From then on, he must glorify God, because he has left Egypt, the land where he was enslaved beneath Satan, and now he is free. The person is free. Once, while traveling to Patras, I was discussing this matter with a university student. He said to me, “This is exactly where your falsehood lies.” I asked, “Why?” He replied, “Because you say that you are servants of Christ. Can I believe in a religion and in a leader who wants servants? The whole world is seeking freedom.” I said, “Let me help you, if you are willing to believe and understand.”

It is true that we call ourselves servants of Christ—but what kind of servants? Earlier, I heard you talking with your friend about some filthy deeds, so you are already a servant. You are a servant of the flesh. You are a fornicator and an adulterer, judging by what I heard you saying about a married woman. You are a servant. I am a servant of Christ; you are a servant of Satan. You are enslaved; you are not free. If you think that sinning without restraint is freedom and that this makes you free, that is not freedom. You are enslaved to the passions. One is enslaved to a woman, another to a man; one to gambling, another to cigarettes; one to drink, another to blasphemy, another to money, and on and on. You were already a servant, no matter how much you claim to be free.

“Let me help you,” I told him, “with what we mean when we say ‘servant.’ Paul plainly calls himself ‘a servant of Jesus Christ’—Paul, whose sandal we are not worthy to untie, considering all that he knew. But let me tell you something that may help you distinguish one kind of servitude from another.” And I told him the following story, which you may have heard before, either from someone else or from me. In the days of the slave trade, when human beings were bought and sold, a wealthy landowner once went to the market to buy slaves. He did indeed buy many. He would take each one from his former master and set him aside with the others. They would now be under his authority.

Among the slaves he bought was a very robust and powerful man. As we say, he was strong enough to squeeze oil from a stone. When the landowner had finished his purchases and separated the men from the others, he went away to attend to some business. Then he returned to take them to his distant farm, to the estate where he intended to put them to work. They were all talking; some were joking, some laughing and teasing one another. All except that robust, powerful man, who was downcast. You could not draw a single word from his mouth. His face was bitter with resentment. The landowner noticed him.

He approached and said, “Why are you so troubled? Are you ill? Are you in pain? Has something happened? Since we are still here in the city, we can go to a doctor and have you examined. What is wrong? Why are you sullen? Why are you sad?” The man would not speak. But his new master persisted in asking what was wrong. “Tell me,” he said. “We are not leaving until you tell me what is troubling you.” The man answered, “What do you expect? How can I possibly be cheerful after hearing how much you paid for me?” Because the seller had demanded a higher price for this robust, healthy, powerful man.

Without bargaining or protesting that the price was too high, the landowner had paid the astronomical sum the seller demanded. “When I heard how much you paid for me,” the slave said, “I understood how highly I had been valued. You certainly did not buy me because you loved me. You bought me to exploit me, to recover your money and make a profit from me. So now I understand what awaits me when we arrive: labor, so that you can recover what you paid for me and then profit from me.” “Is that why you are troubled, my good man?” the landowner asked. “Why should I not be troubled?” he replied. “How could I possibly find the cheerfulness to behave as the others do?” “Then listen,” the landowner said.

“I bought you so that I might have you as a servant.” “But why did you buy me?” the man asked. “I bought you so that I could set you free and give you your liberty. Go with God’s blessing; you are free.” The man turned to him and said, “Because of what you have done for me, I will always be your servant.” That, I told the student, is Christ. “He redeemed us from the curse of the Law.” He paid with His blood, whose value cannot be measured, and He set us free. That is why we willingly become His servants. We are not enslaved by a political party, by the hammer and sickle, by money, or by the flesh. We are servants of Christ because He freed us from slavery to Satan, paying the supreme price.

No financial mind or hand—not one, nor all of them together throughout all the ages—could ever calculate its value. They could not value all the blood of Christ shed on Golgotha; they could not even calculate the worth of a single drop. “So that is where you are taking the argument,” the student said. “Yes, that is where we are taking it,” I replied, “because that is the truth of the matter. And you are doing Christianity an injustice, because you have never studied it. You have never taken up the Gospel to examine and discuss it. Instead, you judge according to your flesh, according to the world, according to your ego, and according to the satanic spirit within you.” In any case, the people passed through the sea. What would anyone do after receiving such freedom? They had now been completely delivered. God had not merely shut their enemies out for the moment.

He had buried them forever. The persecution and exploitation were over; their enemies were gone, and the Israelites could live in freedom. The account then tells us what happened next. Listen to what it says: “But the Israelites walked on dry ground through the depths, between the waters of the sea on either side,” which had become two walls, one on their right and the other on their left. On that day the Lord delivered the people of Israel from the hands of the Egyptians. The Israelites saw the Egyptians lying dead, cast up on the shore of the sea. The people of Israel saw the mighty hand of God in what He had done to the Egyptians. And the people of Israel feared the Lord—that is, they revered Him.

They now took the Lord seriously. “Fear God, fear God.” This does not mean that a wife is to be terrified of her husband; it means that she is to respect him, regard him, and take him seriously. The people feared God and believed more deeply in Him and in His servant Moses, who had helped lead them out of that place. Then Moses and the Israelites sang this ode to God. Have you ever read the odes found in the Horologion? You know, for example, that we say, “My soul magnifies the Lord”; that is the Ninth Ode. There are others as well: a First Ode, a Second, a Third, a Fourth, and a Fifth. They refer to various remarkable events in the Old Testament, when those who had received God’s blessings spoke in thanksgiving.

Our Most Holy Theotokos (All-Holy) speaks in the Ninth Ode and says, “My soul magnifies the Lord, and my spirit has rejoiced in God my Savior.” There is also the First Ode, containing the words Moses spoke after they had passed through the sea. The First Ode among the Church’s nine odes is the Ode of Moses. It is what we sing at Great Compline: “He has become my helper and protector unto salvation,” and so forth. Look up the texts. Moses spoke these words after they had crossed. Then two choirs were formed. One was the choir of men led by Moses; the other was the choir of women led by his sister Miriam. Even then they danced in order to give thanks to God.

The women were separate, and the men were separate. A dance with women alone is not right, nor is a dance with men alone. Nor is bathing with only men together or only women together appropriate, because many have fallen into sin in such circumstances. But there they danced and sang; they chanted hymns to God and did not sing about the flesh. They did not sing, “I will wait for you on the corner,” or “I opened your windows.” They sang nothing of that kind. They sang something altogether different: they offered prayer and gave thanks to God. This is a subject that should be discussed and requires time. But as I can see from the hourglass here, we must stop. Allow me to speak about these things next time, if God permits. Until then, farewell.

Είμαστε μαζί και στην άλλη μας ομιλία και στις άλλες. Θα ενθυμείσθε ότι ομιλούμε από το βιβλίο της Εξόδου.

Συζητούμε τα θέματα τα οποία έχουν πολύ σχέση με εμάς, διότι η Έξοδος είναι ένας τύπος, όλη αυτή η ζωή των Εβραίων και η βοήθεια βέβαια του Μωσέως, που υπενθυμίζει και εμάς με τι τρόπο θα βγούμε από τον νοητό Φαραώ για να περάσουμε στη Γη της Επαγγελίας. Μην ξεχνάτε, ενθυμείσθε, όπως βλέπω εδώ από αυτά που παρακολουθώ, στο 14ο κεφάλαιο της Εξόδου.

Συγκεκριμένως, εκεί που έφυγαν πλέον, εντολή του Θεού, οι Εβραίοι, επροχώρησαν, ευρέθηκαν μπροστά στην Ερυθρά Θάλασσα, στρατοπέδευσαν γιατί δεν μπορούσαν να προχωρήσουν άλλο. Τους έφτασαν κοντά οι Αιγύπτιοι με άρματα, με στρατό κλπ. Αυτά, όμως, μεταξύ του ενός καταυλισμού και του άλλου, τοποθετήθηκε εκ μέρους του Θεού μία νεφέλη και σκέπαζε το όπισθεν μέρος των Ισραηλιτών και δυσκόλευε τους Αιγυπτίους να ιδούνε πού ακριβώς είναι. Όμως, σε κάποια στιγμή, είδανε οι Ισραηλίτες ότι πίσω, ακριβώς σε μικρή απόσταση...

οι Αιγύπτιοι. Και καταλαβαίνετε, αυτοί άοπλοι, αυτοί ανίδεοι για πόλεμο και μαθηματικοί άνθρωποι, που ποτέ δεν εξεστρατεύτηκαν για πόλεμο, οι άλλοι με άρματα και με πολεμικά εργαλεία, σε τι δύσκολη στιγμή ευρέθησαν. Όταν το πληροφορήθηκε ο Μωσής και είδε ταυτόχρονα ότι είναι κοντά τους, κατέφυγε στο μοναδικό μέσον, στην προσευχή. Προσευχή δεν έγινε φανερά· μέσα του προσεύχετο στον Θεό, τι να κάνει. Αυτός του είπε να φύγει. Δεν έφυγε μόνος του. Αυτός του κρέμασε...

εκατομμύρια κόσμο στον λαιμό του. Τι να κάνει τώρα; Στο σημείο αυτό είχαμε σταματήσει, όπως βλέπω εδώ από τις σημειώσεις μου, την περασμένη μας ομιλία, η οποία ήταν η εβδόμη αυτής της σειράς, και αυτή απόψε είναι η ογδόη. «Είπε δε Κύριος προς τον Μωσήν· τι βοάς προς με;» Παρότι δεν μιλούσε, μέσα του προσηύχετο, ενδιάθετα από μέσα. Όμως ο Θεός λέει: «Και φωνάζεις», σου λέει. «Τι θέλεις; Τι σου συμβαίνει δηλαδή; Λάλησον τοις υιοίς Ισραήλ και αναζευξάτωσαν». Πες τους δηλαδή να ετοιμαστούν, αυτούς που έχεις, να ετοιμαστούν προς αναχώρηση.

Θα πάνε; Πίσω Αιγύπτιοι, μπροστά θάλασσα. Πού θα πάνε; Αυτή είναι η λογική του ανθρώπου. Ένα και ένα πόσο κάνουν; Δύο. Αν μπει σε κανέναν ότι κάνει τρία, θα σου πει ή ότι είσαι τρελός ή ότι δεν ξέρεις γράμματα.

Εντούτοις, να ξέρετε ότι για τον άνθρωπο ένα και ένα κάνει δύο, όπως λένε και πολλοί, μπρος γκρεμός και πίσω ρέμα. Αλλά για τον Χριστό ένα και ένα δεν κάνει δύο. Ένα και ένα κάνει τρία, ένα και ένα κάνει πέντε, ένα και ένα κάνει χίλια, δεν ξέρω πώς θα θέλει κανείς. Αυτά είναι μόνο για τον άνθρωπο: δεν μπορούσε να γίνει αλλιώς. Μπορεί να γίνει αλλιώς. Δεν υπάρχει ένα και ένα δύο για τον Θεό.

Και το λέγω αυτό διότι πολλοί μας απελπίζουν. Συντασσόμεθα πολλές φορές με την αμαρτία, δηλαδή με τον διάβολο, διότι νομίζουμε ότι δεν μπορούσε να γίνει αλλιώς. Το άφησες στον Θεό το θέμα σου, να ιδείς αν μπορεί να γίνει κι αλλιώς, ή υπέγραψες διότι εφοβήθησες ότι δεν μπορεί να γίνει αλλιώς; Σωστό. Κάποτε επήγανε μία επ’ αυτοφώρω συλληφθείσα μοιχευομένη στον Χριστό. Επήγανε επί σκοπώ για να παγιδεύσουν τον Χριστό. Ο νόμος ήταν σαφής, ο Μωσαϊκός: όταν συλληφθεί κάποια μοιχευομένη, να λιθοβολείται. Την παίρνουν λοιπόν αυτοί, όπως είπα, το εκεί πέρα άγος από τη διαπόμπευση που της είχαν κάνει, και την πηγαίνουν στον Χριστό και του λένε...

«Αυτή συνελήφθη επ’ αυτοφώρω μοιχευομένη. Ο νόμος λέγει να λιθοβολείται. Εσύ τι λες;» Η απάντηση δεν θα ήταν η δικιά μου· θα ήτανε: «Εφόσον λέει να λιθοβολείται, εγώ θα είμαι αντίθετος με τον Μωσή; Γιατί τη φέρατε εδώ εν τω μεταξύ τόση ώρα και πήγατε και δεν την εκτελέσατε;» Ήταν άλλος ο λόγος που την πήγαν. Αν μας πει ναι, άραγε πού είναι η συγχωρητικότητα που διδάσκει; Αν μας πει όχι, είναι εναντίον του Μωσαϊκού νόμου, τον πιάσαμε. Λέγει λοιπόν ο Ευαγγελιστής: ο Κύριος είχε κύψει χαμαί και με το δάχτυλό Του έγραφε στην άμμο, και γυρίζει και τους λέγει: «Υποκριταί, τι με πειράζετε;»

Συνεχίζει και λέγει: «Ο αναμάρτητος πρώτος τον λίθον βαλέτω». Δεν είπε ναι ή όχι, λιθοβολήστε την ή όχι, δεν είπε τέτοιο πράγμα. «Ο αναμάρτητος πρώτος τον λίθον βαλέτω». Και ελεγχόμενοι, λέει, εκ της ιδίας συνειδήσεως, ότι αυτοί έπρεπε να έχουν λιθοβοληθεί για άλλα θέματα, άρχισαν, πέταξαν τα λιθάρια, αρχής γενομένης εκ των πρεσβυτέρων, γιατί είχαν πάει και τα λιθάρια μαζί, αν ήθελαν να λιθοβολήσουν, και έφυγαν. Δεν περίμεναν την απάντηση αυτή. Ή θα μας πει έτσι ή αλλιώς. Γιατί τους βλέπει όμως και τους ξεσκεπάζει. Άλλη περίπτωση είναι η εξής, που θέτουν το εξής ερώτημα: «Επιτρέπεται να πληρώσουμε...»

εις τον Καίσαρα, ναι ή ου; Θα μας πεις ναι ή όχι, όχι άλλες συζητήσεις». Ξανά η απάντηση: «Υποκριταί, τι με πειράζετε;» Διότι δεν ενδιαφέρονται αυτοί να πληρώσουν ή να μην πληρώσουν φόρο. Το θέμα ήταν να πει ναι ή όχι. Αν έλεγε ναι, να πληρώσετε, άρα με αυτούς είναι και αυτός, εχθρός του Ιουδαϊκού Έθνους. Εάν μας έλεγε όχι, να μην πληρώσετε, είναι εναντίον του Καίσαρος, θα το καταγγείλουμε. Κατά συνέπεια, τον έχουμε πιάσει. Απαντά ο Κύριος: «Φέρετέ μου», λέει, «ένα κήνσον, ένα νόμισμα, φέρετέ μου». Του πήγανε ένα νόμισμα, ένα τάλιρο, ξέρω εγώ πώς θα λέγαμε σήμερα εμείς. Τα νομίσματα επάνω έχουνε ορισμένες προσωπογραφίες.

βασιλέων, ξέρω εγώ, άλλα, όπως και τα δικά μας σήμερα και τα εκάστοτε νομίσματα. Τα νομίσματα που κυκλοφορούσανε εκεί επάνω είχανε του Καίσαρος, διότι ήταν υπό κατοχήν, του Καίσαρος τη φωτογραφία. Λέγει: «Ποιανού είναι», λέει, «αυτή η εικόνα;» Λέει, του απαντούν: «Καίσαρος», λέει, «είναι». «Για γύρισε το νόμισμα από το άλλο μέρος». Γυρίζει το νόμισμα από το άλλο μέρος. «Αυτό», λέει, «τι είναι;» «Ο ναός Σολομώντος». «Απόδοτε λοιπόν τα του Καίσαρος Καίσαρι και τα του Θεού τω Θεώ». Κόπαλο. Δεν υπάρχει για τον Θεό ένα και ένα δύο. Ποτέ σας μην απελπίζεστε. Ποτέ σας μην πείτε ότι έκλεισε, επί κακώ, εχάθη η υπόθεση, τούτο, τ’ άλλο και λοιπά.

Ανέθεσες; Ανάθεσε την υπόθεσή σου στον Θεό και ο Θεός θα νομοθετήσει εκ του μηδενός να σε τακτοποιήσει όσο σου είναι συμφέρον, γιατί πολλές φορές δεν συμφωνεί ο Θεός με τα συμφέροντα τα δικά μας ή με το εγώ το δικό μας. Έχει τρόπους ο Θεός να μας βοηθήσει, έστω κι αν ζημιωθούμε από ορισμένα άλλα πράγματα. Παρακαλώ. Μπράβο. Εδώ λοιπόν ο Μωσής βρέθηκε μπρος νερό και πίσω Φαραώ. Τι γίνεται τώρα; Χαθήκαμε. «Τι φωνάζεις;» σου λέει. «Πες τους να ετοιμαστούνε». Και τι θα γίνει κι αν ετοιμαστούνε; «Συ δε ύψωσον τη ράβδο σου και άπλωσον τη χείρα σου επί την Ερυθράν Θάλασσαν και χώρισον αυτήν». Εγώ...

είμαι, όχι εσύ· εγώ διά σου. Θάλασσα είναι αυτή, θα χωρίσει, θα ανοίξει η θάλασσα, θα γίνει δρόμος η θάλασσα. Το θέλω εγώ, που σε σκεπάζω και σε καλύπτω. Θα είμαι οπισθίως σου με τη νεφέλη, να μη σε βλέπουνε αυτοί. «Και διαβήτωσαν οι υιοί Ισραήλ εις μέσον της θαλάσσης κατά το ξηρόν». Θα γίνει ξηρά η θάλασσα, αν είναι δυνατόν κατά το ανθρώπινο. Αλλά όλα ήσαν υπερφυσικά, όπως και είναι υπερφυσικά για το μυαλό του ανθρώπου. Αλλά εμείς απορρίπτουμε το θαύμα εκείνο, οι περισσότεροι, με τη λογική μας και με την επιστήμη μας.

Μην είπαμε ποτέ πώς εμείς υπάρχουμε; Ελύσαμε τα μυστήρια αυτά που μας έχουν περιτυλιγμένους και ζητάμε τώρα να δούμε με τι τρόπο εχωρίσθη η θάλασσα; Και φύσηξε άνεμος ανατολικός, βοριάς, και το εξήρανε κάτω αυτό, ώστε πέρασε όλος αυτός ο κόσμος, τρία εκατομμύρια, πόσοι ήτανε, χωρίς να λασπωθούνε. Αυτό είναι που λέει «αβρόχοις ποσίν», χωρίς να βραχούν τα πόδια, και πέρασαν. Έγινε γυάλινο τείχος, σαν γυάλινο. Το νερό σταμάτησε και στάθηκε σαν τείχος και πέρασε ο κόσμος μέσα. Αυτά τα παράξενα πράγματα...

απίστευτα για πολλούς. Αν είναι δυνατόν! Μα είναι δυνατόν να ακούσεις εσύ τώρα που εγώ σου μιλάω; Πώς ακούς; Συνάθροισε, αν θέλεις, όλους τους καθηγητάς, τους ωτορινολαρυγγολόγους του κόσμου, όλων των αιώνων. Πώς γίνεται; Δεν ξέρουν πώς ακούει ο άνθρωπος. Λένε τι γίνεται. Το τι γίνεται το βλέπουν, τα κραδάσματα και λοιπά και λοιπά και λοιπά. Το πώς γίνεται δεν το ξέρουν. Πώς βλέπουμε; Πώς διακρίνουμε το μαύρο, άσπρο, κόκκινο, κίτρινο; Πώς; Δεν μπορούν να απαντήσουν όλοι οι οφθαλμολόγοι του κόσμου. Βλέπουν, περιγράφουν, δεν ερμηνεύουν. Πώς γίνεται;

Εκείνο που έγινε και στην Παναγία μας. Και εκεί ενθυμόσαστε τι είπε του Αγγέλου: «Πώς έσται μοι τούτο, επεί άνδρα ου γινώσκω;» Πώς θα μείνω έγκυος, πώς θα γεννήσω, που λες; Εγώ δεν έχω άντρα. Αυτόν που μου έχουν δώσει είναι ως προστάτης μου. Είναι ο άντρας μου; Εγώ δεκατεσσάρων χρονών, κοπέλα δεκατριών, πάρω ένα ογδοντάρη, είναι άντρας μου; «Πώς έσται μοι τούτο;» Δεν ξέρω, Άγγελος, να σου πει πώς θα γίνει. Και απήντησε ο Άγγελος τι θα γίνει. Πώς θα γίνει δεν ξέρω. Ξέρω όμως τι θα γίνει. «Πνεύμα Άγιον επελεύσεται επί σε και δύναμις Υψίστου επισκιάσει σοι». Πώς θα τα κάνει τώρα το Πνεύμα το Άγιο, εγώ δεν ξέρω. Ξέρω να σου πω τι θα γίνει. Γι’ αυτό άλλωστε με στείλανε, να σου πω αυτό και αυτό θα γίνει. Το πώς θα γίνει δεν με στείλανε να σου πω. Ούτε ξέρω να το πω, ούτε πρόκειται να το καταλάβεις κι αν το πω.

Ο άνθρωπος δεν έχει τα φόντα να γνωρίσει τα μυστήρια που τον περιβάλλουν και καλείται να τα πιστέψει. Τον εφοδιάζει με ένα ραβδί λευκό, όπως εφοδιάζουμε τους τυφλούς, καθώς και εμείς τυφλοί στα θέματα αυτά, το οποίο γράφει επάνω «πίστη», ευχή, για να μπορέσουμε διά πίστεως και όχι διά γνώσεως να προχωρήσουμε. Αν ο άνθρωπος ζητήσει αποδείξεις, γιατί και και και, που λέγει, δεν μπορεί και να κάνει ένα βήμα. Και παρότι σε όλα του τα θέματα πιστεύει, στο θέμα της θρησκείας, του Θεού, ζητάει αποδείξεις.

Ο σατανάς δεν τον αφήνει να πιστέψει εκεί. Όλα τα άλλα τα πιστεύει. Του είπε ο δάσκαλος όταν πήγε στο σχολείο: «Αυτό λέγεται Α». «Γιατί λέγεται Α, δάσκαλε;» Δεν ξέρει ο δάσκαλος να απαντήσει. Δεν ξέρει ο δάσκαλος γιατί λέγεται Α, και αυτός το πήρε ότι λέγεται Α και το λέει. Και εγώ το παίρνω. Αυτό το άλλο που λέει, αυτό λέγεται Β. «Γιατί λέγεται Βήτα;» Δεν ξέρει ο δάσκαλος να απαντήσει. Ποιος ξέρει να απαντήσει γιατί λέγεται Βήτα; Και ότι τα δύο αυτά κάνουνε «βου» και «άβα», ούτε αυτό ξέρει να απαντήσει. Αν λοιπόν ζητούσε απόδειξη για να αποδεχθεί τα γράμματα, για να προχωρήσει, ούτε από την πρώτη μικρή δεν θα είχε ξεκολλήσει ακόμα, ούτε από την πρώτη μικρή δεν θα είχε ξεκολλήσει ακόμα ο άνθρωπος. Εντούτοις όμως το δέχεται ότι αυτό είναι και προχωρεί. Και διά πίστεως...

ότι το Α λέγεται Α, το Δ Δ, τα δυο κάνουν μαζί έτσι και έτσι, προχωρεί χωρίς να εξετάζει. Τα δέχεται όλα αυτά. Τα ίδια που μαθαίνει για τον ηλεκτρισμό, τα ίδια που μαθαίνει για τα υδραυλικά, τα ίδια που μαθαίνει για τα πάντα. Τα πιστεύει όλα. Όταν φτάσει στο θέμα όμως του Χριστού, όταν φτάσει: «Γιατί; Πώς;» Μα ερμήνευσε τα άλλα, Χριστέ μου, και θέλει να ερμηνεύσει αυτό.

Μυστήριο των μυστηρίων, το ερμήνευσες; Δεν θα το ερμηνεύσεις. Που μιλάω εγώ τώρα και πώς ακούτε εσείς και πού τα βάζετε; Λένε οι έξυπνοι: «Μια μαγνητοταινία», λέει, «είναι ο άνθρωπος, και η μία», λέει, «μιλάει και η άλλη», λέει, «παίρνει». Σοβαρά; Όσο μαγνητοταινία είναι ο άνθρωπος. Ακούτε τώρα εσείς, εγώ ομιλώ περί θρησκείας. Ξετυλίσσεται, φερ’ ειπείν, η δικιά μου μαγνητοταινία, την οποία θα έπρεπε να έχω γράψει. Όμως εγώ δεν την έχω γράψει.

Αν ήξερα τι θα πω εδώ που θα έρθω! Όλα αυτά έρχονται ένα ένα μόνα. Εσείς τα ακούτε τώρα. Θα έπρεπε η δικιά σας μαγνητοταινία ακριβώς αυτά που λέγω εγώ να τα γράφει. Θέλετε να πούμε ότι τα γράφει; Τα γράφει. Όταν βγείτε έξω και σας ρωτήσει ένας «τι έλεγε ο Παναγόπουλος μέσα;», μπορεί να πείτε ακριβώς τι έλεγα; Θα μπορείτε; Να μπορείτε. Αλλά μπορείτε και να μην πείτε ό,τι έλεγα. Πείτε: «Ξέρετε, σε μια στροφή εξύβρισε τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας. Αλλά άσ’ το μεταξύ μας». Δεν μπορεί να το πεις; Μπορεί να το πεις. Δεν μπορεί να πεις ότι εξύβρισα τον Μακαριότατο; Μπορεί. Ποιος είναι εκείνος που κόβει την ταινία και κολλάει μια άλλη ταινία μέσα σου και λέει άλλα;

Να βρεθείς σ’ έναν φόνο μπροστά και... να πεις «εγώ δεν είδα», γιατί είναι προσφιλές σου πρόσωπο και θέλεις τον φονιά να τον βοηθήσεις να πάει παραμέσα, ή μπορεί να πεις το αντίθετο: «Δεν τον χτύπησε αυτός, τον χτύπησε εκείνος». Ποιος είναι εκείνος που αλλάζει τα πράγματα μέσα σου; Γιατί μία μαγνητοταινία, αυτές που γράφουν τώρα εδώ, ένα εκατομμύριο φορές να τις βάλουν, θα λέει τα ίδια. Άρα υπάρχει μοντέρ μέσα, ο οποίος προσθέτει και αφαιρεί, μοντάρει και κόβει. Ποιος είναι αυτός ο μοντέρ; Το ερμήνευσες ποτέ; Είσαι μυστήριο ή δεν είσαι; Είμαι ή δεν είμαι; Και αυτός ο άνθρωπος, ο αστείος άνθρωπος, που δεν γνωρίζει τίποτα εν σχέσει με εκείνα, δηλαδή που ό,τι γνωρίζει εν σχέσει με εκείνα που δεν γνωρίζει, δεν γνωρίζει τίποτα, εξακολουθεί με τον εγωισμό του να τα απορρίπτει και ζητάει αποδείξεις, ζητάει αποδείξεις, που δεν μπορεί να αποδείξει τίποτα από τα δικά του, αυτά που ζει.

Είναι λήπτης με τη δουλειά της μητέρας του; Πώς έγιναν τα κόκκαλα; Πες μου, ποιος τον συναρμολόγησε; Η άλογος φύσις; Σοβαρά; Η φύση κάνει ζωή; Άμα δεν υπάρχει ζωή, γίνεται ζωή; Ποιος του έφτιαξε τα έντερά του; Τα τρύπησε και τα κόλλησε; Ποιος του έβαλε αίμα μέσα; Ποιος του έφτιαξε την καρδιά του και την άφησε να δουλεύει; Ποιος τα έφτιαξε;

Του χάραξε τα δόντια για να μπορεί ο κακομοίρης να το αλωνίζει, να το αλέθει το φαγητό του. Ποιος του έκανε κυνόδοντες και ποιος του έκανε τραπεζίτες; Ποιος έκανε φατνίο να μπει μέσα, μέχρι τη φάτνη αυτή στο δόντι; Λέγεται φάτνη, φατνίο. Μας το χαλάει κάποια φορά η απροσεξία του οδοντιάτρου. Ποιος έδωσε αυτό το δέρμα που λέγεται γλώσσα, που είναι το μεγαλύτερο χημείο του κόσμου;

Πάρε δέκα μπουκάλια με διάφορα πράγματα, να τα πάρεις σ’ έναν χημικό. «Είσαι, παρακαλώ, να μου πεις τι θα έχει το καθένα;» «Έλα», σου πει, «πέρασε μια βδομάδα ή από δέκα μέρες να πάρεις την απάντηση». Εσύ όμως, γλυκό, ξινό, πικρό, στυφό, αλμυρό, αμέσως την απάντησες. Ποιος είναι αυτός; Ζήτησες εσύ ποτέ τι είσαι, άνθρωπε; Έλυσες το μυστήριο που είσαι; Και εντούτοις, εγωιστής, θέλει να βρει λύση, απόδειξη. «Εγώ αν δεν δω, δεν πιστεύω», λένε ορισμένοι. Αλλά αν δεις, δεν είναι πίστη, είναι γνώση. Αλίμονο αν δεις και δεν πιστέψεις· η ιατρική τότε, έχει τρελοκομείο τότε. Δεν πληρώνεται η γνώση από τον Χριστό, γιατί η γνώση...

τον εγωισμό του ανθρώπου. Εγώ το κατάλαβα αυτό. Όχι, πίστις. Η πίστη εξοστρακίζει τον εγωισμό. Μη σκανδαλίζεστε, λοιπόν, ποτέ σας· πού είναι αυτά; Τίποτα τα επιχειρήματα που σας έφερα. Μιλάω ένα μήνα και θα κάνεις μαλλί το στόμα. Τίποτα δεν έχει λύσει ο άνθρωπος από το μυστήριο που τον περιβάλλει. Ο ίδιος είναι μυστήριο και αναζητά μυστήρια. Ο θεληνώσει ο άνθρωπος και δεν προσγειώνεται. Έφτασε στη Σελήνη και 22 εκατοστά δεν ξέρει τι γίνεται εδώ μέσα, στην καρδιά του. Εδώ που χτυπούσε το χέρι ο τελώνης και έλεγε «ἱλάσθητί μοι τῷ ἁμαρτωλῷ», εδώ ξέρει; Αλλά ο εγωισμός δεν τον αφήνει. Κόβεις εδώ, βγαίνει αίμα. Κόβεις το νύχι, δεν βγαίνει αίμα. Γιατί το νύχι δεν βγάζει αίμα; Και ποιος το αυξάνει το νύχι; Πώς εδώ δεν υπάρχει νύχι; Πώς γίνεται αυτό;

Γίνεται, ποιος τρυπάει τα μαλλιά σου; Τα μαλλιά σου είναι σαν μακαρόνι, μέσα είναι τρύπια. Ποιος τα τρυπάει; Πείτε μου. Όπου να κοπείς φωνάζεις, το μαλλί δεν πονάς. Δηλαδή ο ειδικός που σε διέπλασε, ποιος το φύτεψε και πώς δουλεύει; Ρωτήσω; Δηλαδή θα πεις, «Θεέ μου, τι θα τα πιάνω εγώ να ρωτήσω; Τι ξέρω εγώ να ρωτήσω;». Πώς πίνεις ένα ποτήρι κρασί και το κάνει η μητέρα γάλα για το παιδί; Πώς τρως βλίτα, τρως κουνουπίδια και το κάνεις γάλα για το παιδί; Πώς, όταν λάβει η γυναίκα, αρχίζει το στήθος και ετοιμάζει γάλα για τον κανακάρη που θα γεννηθεί, κατά αναλογίαν της ηλικίας σου και της αντοχής σου; Ποιος είναι αυτός ο άνθρωπος; Σκέφτεται πράγματα. Και εν τούτοις ο άνθρωπος εξακολουθεί να θέλει να μάθει το πώς.

Δεν μπορείς να το καταλάβεις. Όπως είπα, δεν υπάρχουν τα φόντα για να το καταλάβεις. Σου δόθηκαν αρκετά, αν θέλεις να πιστέψεις και να ζήσεις, να φτάσεις κοντά στον Θεό. Εν πάση περιπτώσει, του λέγει: «Κτύπησε, άνοιξε, σήκωσε τη ράβδο σου και χάραξε τη θάλασσα. Και μπείτε μέσα να περάσετε». Το ραβδί! Ποιος θα πιστεύει αυτό; Κτύπησε με το ραβδί, η θάλασσα άνοιξε. Η Εκκλησία μας έχει πει σε ένα μέρος, θα το θυμόσαστε εσείς στις καταβασίες του Σταυρού, και λέγει: «Σταυρὸν χαράξας Μωσῆς, ἐπ’ εὐθείας ῥάβδῳ τὴν Ἐρυθρὰν διέτεμε». Σήκωσε, όπως του είπε ο Θεός, το ραβδί του και χάραξε τη θάλασσα. Όσο έφτανε, η θάλασσα άνοιξε.

Μη γνωρίζοντας τα πράγματα, αυτό που λέγει το λένε, το λέγει αστείο το λένε, ότι ο Σταυρός πώς έγινε. Εδώ χτύπησε τη θάλασσα, τη χτύπησε τη θάλασσα, η θάλασσα πήγε, έγινε ένας δρόμος, μια δίοδος. Όμως έπειτα, όταν ο Φαραώ συνέχισε να τους διώκει μέσα και μπήκε κι αυτός, του είπε: «Ξανακτύπησε να ενώσει». Στη μία κτύπησε έτσι και ανοίγει. Στην άλλη του λέγει: «Κτύπησε έτσι να ενώσει». Εφόσον το έτσι έγινε άνοιγμα, το έτσι έγινε κλείσιμο. Ιδού ο Σταυρός. Δεν έχει κάνει λάθος η Εκκλησία. Εμείς, εντός εγωισμού μας, δεν θέλουμε να ιδούμε.

Λένε άλλα πράγματα εκεί, ότι υπήρχε άμπωτις και πλημμύρα, και ούτε το ήξεραν οι Εβραίοι πότε είχε άμπωτη και πλημμύρα εκεί. Άλλωστε η άμπωτις και η πλημμύρα ήταν μια πιθαμή ενίοτε, άλλοτε και περισσότερο. Ούτε το ήξεραν οι Εβραίοι καν. Εκτός αυτού, όταν μπήκαν μέσα, το νερό ήταν επάνω από το κεφάλι τους ακόμη. Πόσο ύψος; Απάνω από το κεφάλι τους ακόμη. Αν ήτανε για μια πιθαμή νερό, όπως λένε ορισμένοι που θέλουν να αρνηθούν τη Γραφή, δεν επρόκειτο να καταστραφεί κανένα από τα άρματα του Φαραώ. Όλος ο κόσμος αυτός θα μπορούσε να επιζήσει, και μάλιστα απάνω στο άρμα, το οποίο φτάνει στο 1,5 μέτρο, 2 μέτρα, ξέρω εγώ. Δεν επρόκειτο. Εδώ δεν έμεινε κανένας. Χάθηκαν όλοι όσοι μπήκανε μέσα. Κατά συνέπεια, το νερό ήταν πολύ.

Ο ίδιος ο Σταυρός στο νερό, εν πάση περιπτώσει. «Σταυρὸν», λέει, «χαράξας Μωσῆς, ἐπ’ εὐθείας ῥάβδῳ τὴν Ἐρυθρὰν διέτεμε, τῷ Ἰσραὴλ πεζεύσαντι· τὴν δὲ ἐπιστρεπτικῶς», ξαναγύρισε, επέστρεψε, θάλασσα που πας προς εδώ, νερό που πας προς εκεί, επιστρέψετε, «τὴν δὲ ἐπιστρεπτικῶς, Φαραὼ τοῖς ἅρμασι κροτήσας ἥνωσεν». Σαν να τη χτύπησε, η θάλασσα έφυγε και η θάλασσα ενώθη. «Ἐπ’ εὔρους διαγράψας τὸ ἄττητον ὅπλον», και κατά αυτήν την έννοια, λέει, διέγραψες το άττητον όπλον του Σταυρού. Είναι άττητον όπλον. «Διὸ Χριστῷ ᾄσωμεν τῷ Θεῷ ἡμῶν, ὅτι δεδόξασται». Το «ὅτι δεδόξασται» είναι παρμένο από μια προσευχή, από ένα άσμα...

το οποίο είπαν εκείνοι όταν πέρασαν από εκεί και είδαν ότι αυτοί βρέθηκαν ασφαλείς από εκεί και από εδώ οι άλλοι επνίγησαν και απηλλάγησαν ολοτελώς από τους εχθρούς, τους οποίους είχανε επί 400 χρόνια, και τους εδίωξαν μέχρι και μέσα στη θάλασσα ακόμη. Εν πάση περιπτώσει, εβύθισε αυτόν τον Φαραώ και ολόκληρον τον στρατόν του, με τα δίτροχα άρματα μάχης του και το ιππικόν του, διότι εσείς θα σωθείτε, εκείνοι θα πνιγούν. Ούτω όλοι οι Αιγύπτιοι θα μάθουν ότι εγώ είμαι Κύριος.

Θεός που ενδοξάζομαι, όταν δοξαστώ ούτω διά του Φαραώ, ολοκλήρου του στρατού του και του ιππικού του. Έπειτα απ’ αυτά, ο άγγελος του Θεού, ο οποίος προπορεύετο του στρατοπέδου των Ισραηλιτών, πήγαινε μπροστά, ήρθη και μετέβη όπισθεν αυτών. Τους άνοιξε δρόμο, ήρθε και πήγε όπισθεν αυτών. Ήρθη επίσης και η υπό μορφήν στύλου έμπροσθεν αυτών ευρισκομένη νεφέλη και εστάθη όπισθεν αυτών. Εκτός του οδηγού που υπήρχε, υπήρχε και μία νεφέλη, όπως σας είπα και γρηγορότερα, που τη μεν ημέρα τους εσκέπαζε από τον ήλιο, τη δε νύχτα τους εφώτιζε. Η νεφέλη αυτή εισήλθε ούτω μεταξύ του στρατοπέδου των Αιγυπτίων και του στρατοπέδου των Ισραηλιτών, όπου εστάθη ορθία, και έτσι δεν μπορούσαν να τους πειράξουν τους Ισραηλίτες. Έγινε σκότος εξαιτίας της πυκνής ομίχλης. «Ἐγένετο σκότος καὶ γνόφος», λέει, «καὶ διῆλθεν ἡ νύξ, καὶ οὐ συνέμειξαν ἀλλήλοις ὅλην τὴν νύκτα». Τους εφύλαξε όλη τη νύχτα με το σκοτάδι αυτό το πυκνό. Φώτιζε τους δικούς του μπροστά, οι άλλοι είχαν σκοτάδι, δεν μπορούσαν να κινηθούν, και έτσι ασφαλώς μπορούσαν να κινηθούν και να διαπεράσουν τη θάλασσα τη νύχτα. Ο Μωσής εξέτεινε την χείρα επί την θάλασσαν και «ἐπήγαγε Κύριος τὴν θάλασσαν ἐν ἀνέμῳ νότῳ βιαίῳ ὅλην τὴν νύκτα». Φύσηξε ένας αέρας δυνατός «καὶ ἐποίησε τὴν θάλασσαν ξηράν, καὶ ἐσχίσθη τὸ ὕδωρ».

Η θάλασσα. Φύσηξε αέρας και ξέρανε κάτω τη λάσπη, την ύλη που θα υπήρχε εκεί, για να μπορέσουν να περάσουν. «Καὶ εἰσῆλθον οἱ υἱοὶ Ἰσραὴλ εἰς μέσον τῆς θαλάσσης κατὰ τὸ ξηρόν, καὶ τὸ ὕδωρ αὐτοῖς τεῖχος ἐκ δεξιῶν καὶ τεῖχος ἐξ εὐωνύμων». Όμως οι Αιγύπτιοι κατεδίωξαν και εισήλθον όπισθεν αυτών. Ξέρετε, ο άνθρωπος τρελαίνεται πολλές φορές. Ο Φαραώ είχε αντιμετωπίσει δέκα πληγές. Θυμόσαστε γρηγορότερα που είχαμε μιλήσει· τι δεν έγινε! Τι βατράχια, τι αίμα έγιναν τα ποτάμια, τι σκνίπα, τι σκοτάδι πηχτό, τι σφαγή των πρωτοτόκων. Είχε γίνει το χέρι του Θεού.

φορές. Η τελευταία του τρέλα ήταν αυτή: να βλέπει θάλασσα. Την ήξερε αυτός, Ερυθρά Θάλασσα. Να βλέπει το νερό να έχει σταθεί σαν υδάτινο στύλο. Εμπαίνει και εκεί. Και τολμά και μπαίνει μέσα. Πού πας, βρε θεομάχε άνθρωπε; Πώς τολμάς και μπαίνεις μέσα εδώ; Εδώ, εδώ τώρα είναι η φάκα για να τιμωρηθεί. Το αίμα των πρωτοτόκων, που εξαιτίας του εφονεύθησαν, το αίμα των μικρών παιδιών κ.λπ., τον κυνηγάει, που λέμε στη γλώσσα μας, και να τον χάνει ολωσχερώς. Διότι εγώ ομολογώ ότι και να έχανα οποιοδήποτε θήραμα κι αν έχανα, γιατί σαν θήραμα τους έβλεπε τους Εβραίους,

σαν 600.000 οι οποίοι εργάζονται. Καταλαβαίνετε, 600.000 άνθρωποι να μην παίρνουν μεροκάματο, τι μεγάλη υπόθεση οικονομική είναι για ένα κράτος, και μάλιστα τότε το Αιγυπτιακό. Εν πάση περιπτώσει, εσκληρύνθη, αδιαφόρησε για τα πάντα, τα έβαλε με τον Θεό δηλαδή και εισήλθε. Και εισήλθε χωρίς να αναλογιστεί την παγίδα αυτή και τις επιπτώσεις, που λέμε στη γλώσσα μας. Δεν μπαίνεις εκεί πέρα εσύ.

Τρελαίνεται ο άνθρωπος, μακριά από τον Θεό τρελαίνεται. «Κατεδίωξαν», λέει, «οἱ Αἰγύπτιοι καὶ εἰσῆλθον ὀπίσω αὐτῶν, πᾶς ἵππος Φαραὼ καὶ τὰ ἅρματα καὶ οἱ ἀναβάται εἰς μέσον τῆς θαλάσσης». Προχωρούν να τους φτάσουν. «Ἐγενήθη δὲ», έγινε δηλαδή με ένα νι, «κατὰ τὴν φυλακὴν τὴν ἑωθινήν», μέχρι τις ετάρτες πρωινής, από τις δύο μέχρι τις έξι, τελευταία φυλακή. Ο Θεός ρίπτει οργισμένο βλέμμα διά του πυρίνου στύλου και της νεφέλης κατά του στρατού των Αιγυπτίων και συνετάραξε τον στρατόν τούτον. Έγινε δηλαδή σεισμός, ένα πράγμα. Και τι είχε, ξέρετε τι είχε αποτέλεσμα αυτός ο σεισμός;

Εχάλασαν οι ρόδες, οι άξονες, οι ρόδες από τα ιππικά τους εκεί και από τα άρματά τους, και δεν μπόρεσαν να τρέξουν ούτε πίσω ούτε προς τα εμπρός.

«Συνέδησε τοὺς ἄξονας τῶν ἁρμάτων αὐτῶν καὶ ἤγαγεν αὐτοὺς μετὰ βίας», και είπαν οι Αιγύπτιοι: «Φύγωμεν ἀπὸ προσώπου Ἰσραήλ· ὁ γὰρ Κύριος πολεμεῖ περὶ αὐτῶν τοὺς Αἰγυπτίους». Ας φύγουμε, λέει, ας γυρίσουμε πίσω να φύγουμε από κοντά τους, διότι ο Θεός, λέει, μας πολεμάει. Δεν μας πολεμούν αυτοί, μας πολεμάει ο ίδιος ο Θεός. Αλλά δεν έχουν περιθώριο τώρα. Είναι μέσα στο κλουβί, στη φάκα τώρα. «Εἶπε δὲ Κύριος πρὸς Μωσῆν· ἔκτεινον τὴν χεῖρά σου ἐπὶ τὴν θάλασσαν καὶ ἀποκαταστήτω τὸ ὕδωρ». Δεν του είπε βέβαια, στον δρόμο που άνοιξες. Πού είναι η θάλασσα; Εδώ και εκεί. Έκτεινον, λοιπόν, να ενωθεί αυτή η θάλασσα και «ἐπικαλυψάτω τοὺς Αἰγυπτίους», και αν τους σκεπάσει, τι λέει; «Ἐπί τε τὰ ἅρματα καὶ τοὺς ἀναβάτας», και τα άρματα και αυτούς που είναι απάνω.

Εξέτεινε δε όμως εις την... χείρα επί την θάλασσα «καὶ ἀπεκατέστη τὸ ὕδωρ πρὸς ἡμέραν ἐπὶ χώρας. Οἱ δὲ Αἰγύπτιοι ἔφυγον ὑπὸ τὸ ὕδωρ», παρεσύρθησαν, τους πήρε το νερό μπροστά. Έφυγε, γιατί όσο έγινε εδώ τείχος υδάτινο, πίσω ολόκληρη νύχτα, δεν ξέρω από την προηγουμένη, η θάλασσα μαζευόταν. Έφυγε, λοιπόν, με φόρα «καὶ ἐξετίναξε Κύριος τοὺς Αἰγυπτίους μέσον τῆς θαλάσσης». Με απλά λόγια έχει: Ο Μωσής άπλωσε τη χείρα του επί την θάλασσα και το ύδωρ κατά την πρωία ανεπανήλθε εις την θέσιν του. Οι Αιγύπτιοι προσεπάθησαν να φύγουν από το ύδωρ. Ο Κύριος, όμως, παρέσυρε τούτους υπό των επερχομένων υδάτων και διεσκόρπισεν αυτούς εντός της θαλάσσης. Ούτω!

Εις την θέση του επανελθόν το ύδωρ εκάλυψε τα δίτροχα πολεμικά άρματα, τους επ’ αυτών άνδρας και γενικώς όλον τον στρατόν του Φαραώ, οι οποίοι εισήλθον εις τη θάλασσα όπισθεν των Ισραηλιτών. «Οὐ κατελείφθη ἐξ αὐτῶν οὐδὲ εἷς». Ούτε ένας δεν γλίτωσε. Όλοι έφυγαν εκεί κάτω. Η Εκκλησία μας έχει ένα ωραίο τροπάριο, ένα δοξαστικό νομίζω του Δευτέρου Ήχου, σε έναν Εσπερινό, που λέγει: «Ἐν τῇ Ἐρυθρᾷ θαλάσσῃ τῆς ἀπειρογάμου Νύμφης εἰκὼν διεγράφη ποτέ». Εκεί, λέει, στην Ερυθρά Θάλασσα έγινε ένας τύπος που έχει σχέση, λέει, με το Αειπάρθενον της Παναγίας. «Τῆς ἀπειρογάμου Νύμφης» «διεγράφη ποτέ», διότι πολλοί λένε: «Πώς η Παναγία γέννησε και έμεινε άφθορος;». Αυτό είναι. Εδώ είναι ακριβώς το μυστικό και ο τύπος. Βλέπεις από βραδύς τη θάλασσα παρθένον, ολόκληρη, ατόφια, τρία εκατομμύρια κόσμος από εδώ. Βλέπεις το πρωί τη θάλασσα ατόφια, ακεραία, παρθένον, τρία εκατομμύρια κόσμος από εκεί. Πώς πέρασαν; Και εν τούτοις πέρασαν. Θαυματουργικώς ήνοιξε το ύδωρ, Μωσέως υπηρετήσαντος, και πέρασαν. Και ξαναέκλεισε και έμεινε άφθορο. Εκεί, λέει, «Μωσῆς διαιρέτης τοῦ ὕδατος».

Γαβριλ υπηρέτης του Θαύματος, εκεί πέρασε ο Φαραώ, ο Ισραήλ και έμεινε άβατος, εδώ πέρασε ο Εμμανουήλ και έμεινε άχθορος. Ποιος τα πιστεύει αυτά, μόνο όταν πάμε πάνω θα δούμε πόσο είναι αλήθεια αυτά που μας έχει αφήσει εδώ κάτω. Είμαστε τύπος της Παναγίας μας σε πάση περιπτώσει. Εκτός αυτού είναι και τύπος άλλου, του βαπτίσματος. Ο Φαραώρινος Σατανάς και όλα τα ανιψηδάκια του και όλα τα εγγονάκια του και τα τρισέγγωνα και τα δισέγγωνα, όλα, κατεπλύνησαν μέσα στο νερό. Η βοηθεία της νεφέλης και της θαλάσσης, η εντύπωση του βαπτίσματος, την προσκορδίου σε πιστολή ο Παύλος γράφει στην πρώτη στο δέκατο κεφάλαιο

Υπήρχε τύπος εκεί πίσω. «Οἱ πατέρες», λέγει, «ὑπὸ τὴν νεφέλην ἦσαν». «Καὶ πάντες», λέγει, «διὰ τῆς θαλάσσης διῆλθον. Καὶ πάντες εἰς τὸν Μωϋσῆν ἐβαπτίσαντο ἐν τῇ νεφέλῃ καὶ ἐν τῇ θαλάσσῃ». Ανάληψη, Μισάτα, Άγιο Γιώργο, ήτανε τύπος. Όπως εμείς καταποντίζουμε τον σατανά που φέρουμε μέσα στην ψυχή μας λόγω του προπατορικού αμαρτήματος, γιατί κάθε άνθρωπος συλλαμβάνεται εν αμαρτία. Το σπέρμα είναι αμαρτωλό, διότι είναι από τον Αδάμ. Ο αγιότερος άνθρωπος να συνέλθει με τη γυναίκα του, αυτό που θα γεννήσουν είναι αμαρτωλό, είναι για την κόλαση.

Αν θα εξετάσετε και αυτή τη φύση μας, το λέγει. Αν, παραδείγματι, πάρετε ένα κουκούτσι από ελιά καλή και το σπείρετε, θα βγάλει αγριελιά το κουκούτσι αυτό, ο σπόρος αυτός. Εάν πάρετε ένα κουκούτσι πορτοκάλι καλό και το σπείρετε, θα βγάλει νεραντζιά και θα έχει ανάγκη να ξαναεμβολιασθεί. Έτσι ακριβώς και το σπέρμα του ανδρός. Γι’ αυτό ο Δαβίδ λέγει: «Ἐν ἀνομίαις συνελήφθην καὶ ἐν ἁμαρτίαις ἐκίσσησέ με ἡ μήτηρ μου». Γι’ αυτό και η θεολογία της γιαγιάς και του παππού το μικράκι το αρσενικό το λέει δράκο και το θηλυκό το λέει δρακούλα. Σήμερα οι νεοφώτιστες μανάδες, που έχουν μεσάνυχτα από πίστη, τα λένε αγγελάκια.

Όσο είναι διαβολάκια και έχουν ανάγκη να βαφτιστούν. Και όσο δεν βαφτίζεις, βαστάς έναν σατανά μέσα στην καρδούλα του παιδιού. Αυτό έχει τον σατανά. Αν πάτε κοντά δε να ακούσετε τις ευχές της Εκκλησίας, για να φύγει αυτός ο σατανάς μέσα από την ψυχή του παιδιού, θα φύγετε, ή αν πάρετε την ακολουθία του βαπτίσματος. Αλλά ποιος πρόσεξε από εμάς και ποιος μετέσχε ποτέ στην ακολουθία του βαπτίσματος; Όλοι χαριεντίζονται. Κοίτα να είναι όμορφη η κουμπάρα ή τι δώρα θα δώσει. Βλέπονται μεταξύ τους, συζητούν, άλλος τα χέρια πίσω, άλλος το κομπολόι κ.λπ. Δεν ξέρουν τι είναι αυτό που φυσάει στην καρδιά του και το ξορκίζει να φύγει ο διάβολος από μέσα. Ευλογεί το νερό και ξορκίζει το νερό, να φύγει ο διάβολος από μέσα. Ευλογεί το λάδι, να φύγει ο διάβολος από μέσα.

Έπειτα, σαν νεκρό που είναι αυτό, το βαπτίζει, γιατί η κολυμβήθρα είναι ο τάφος του Χριστού. Το βαπτίζει και ανίσταται αυτό τριήμερο, όπως ο Χριστός. Και πλέον είναι καινούργιο πράγμα. Εν ύδατι και πνεύματι βαπτίζεται και ο Φαραώ, ο αρχιδιάβολος, με όλα τα σατανάκια τα άλλα, βαπτίζεται εν τω βαπτίσματι. Και είχε τύπο εκείνο που έγινε εκεί κάτω, στην Ερυθρά, που διαβάζουμε απόψε το βράδυ εδώ. Όλα τα θέματα που έχει η Ορθόδοξη Εκκλησία έχουν τον τύπο τους στην Παλαιά Διαθήκη. Μας προετοίμαζε δηλαδή, μας τα φτιάχνει από τότε, ώστε όταν θα έρθουν να τα δεχτούμε ευχαρίστως. Ό,τι έγινε, λοιπόν, εκεί γίνεται και στο βάπτισμα το δικό μας, το σημερινό. Εκεί συνετρίβη ο Φαραώ με όλα τα όργανά του, εδώ συντρίβεται ο νοητός Φαραώ, ο Σατανάς.

όλα τα δικά του, και βγαίνει ο άνθρωπος καινούργιος από εκεί και πρέπει πλέον να δοξολογήσει τον Θεό, ότι φεύγει από την Αίγυπτο, από τον τόπο της δουλείας κάτω από τον σατανά που ήταν, και πλέον είναι ελεύθερος ο άνθρωπος, είναι ελεύθερος ο άνθρωπος. Μιλούσα κάποτε με έναν φοιτητή επάνω στο θέμα αυτό, ταξιδεύοντας διά τας Πάτρας, και μου λέει: «Ακριβώς εδώ είναι», λέει, «το ψέμα σας». Λέγω: «Γιατί;». «Διότι εσείς λέτε», λέγει, «ότι είστε δούλοι Χριστού. Λοιπόν, μπορώ», λέει, «εγώ να πιστέψω σε μια θρησκεία και σε έναν αρχηγό που θέλει δούλους; Όλος ο κόσμος», λέει, «ζητάει την ελευθερία του». «Λέω εγώ να σε βοηθήσω, αν θελήσεις να πιστέψεις και να το καταλάβεις».

Αλήθεια ότι λέμε δούλοι Χριστού, αλλά σαν τι δούλοι; Γιατί και εσύ, προηγουμένως, όπως άκουγα που μιλούσες με τον φίλο σου γρηγορότερα για κάτι βρωμοδουλειές, είσαι ήδη δούλος. Είσαι δούλος της σαρκός. Είσαι πόρνος και μοιχός, όπως άκουσα για κάποια παντρεμένη που συζητούσατε. Είσαι δούλος. Εγώ είμαι δούλος Χριστού, εσύ είσαι δούλος Σατανά. Είσαι δούλος, δεν είσαι ελεύθερος. Αν νομίζεις ότι είναι ελευθερία και ότι είσαι ελεύθερος διότι αμαρτάνεις ασύστολα, αυτό δεν είναι ελευθερία. Είσαι δουλωμένος στα πάθη. Άλλος στη γυναίκα, άλλος στον άντρα, άλλος στο χαρτί, άλλος στο τσιγάρο, άλλος στο ποτό, άλλος στη βλασφημία, άλλος στο χρήμα, άλλος, άλλος, άλλος. Είσαι δούλος πριν. Ας λες ότι είσαι ελεύθερος.

Να σε βοηθήσω, του λέω, ότι εμείς λέμε δούλος. Ο Παύλος λέει σαφώς «δοῦλος Ἰησοῦ Χριστοῦ», ο Παύλος, που δεν είμαστε ικανοί να του λύσουμε το υπόδημά του Παύλου, με εκείνα που ήξερε. Αλλά να σου πω ένα, να σε βοηθήσω και να μπορέσεις να διακρίνεις τη δουλεία από τη δουλεία. Και του είπα το εξής, θα το έχετε ακούσει κι άλλη φορά, άλλος σας το έχει πει ή εγώ. Όταν υπήρχε το δουλεμπόριο, που επολούντο οι άνθρωποι και ηγοράζοντο, κάποτε ένας μεγάλος τσιφλικάς επήγε στο παζάρι να αγοράσει δούλους. Πράγματι, ηγόρασε πολλούς και τους έπαιρνε από τον αφέντη τον άλφα και τους έβαζε στην άκρη. Θα είναι υπ’ αυτόν τώρα.

Των δούλων που ηγόρασε, ηγόρασε και έναν δούλο πολύ εύσωμον, γερόν άνθρωπον. Όπως λέμε, θα έπιανε την πέτρα και θα έβγαζε λάδι. Θα την έφτυνε την πέτρα. Όταν εψώνισε, όπως λέμε, τους εχώρισε, πήγε να κάνει κάποια δουλειά του και επέστρεψε για να τους πάρει να φύγουν για τη φάρμα έξω, το κτήμα μακριά, που θα τους είχε εκεί να τους εκμεταλλευτεί. Όλοι συζητούσαν, άλλοι αστείζοντο, άλλοι κάτι έλεγαν, γελούσαν, επειράζοντο, πλην αυτού του ευσώμου, του δυνατού ανδρός, ο οποίος ήταν κατηφής. Δεν του έβγαζες λέξη από το στόμα του. Έσταζε δηλητήριο η μύτη του. Τον είδε τον άνθρωπο.

Τον πλησιάζει, του λέει: «Γιατί είσαι έτσι στενοχωρημένος, σε βλέπω; Ή μήπως είσαι άρρωστος ή μήπως πονάς; Μη συμβαίνει τίποτα; Τώρα που είμαστε στην πόλη εδώ, να πάμε σε γιατρό να σε δει. Τι έχεις; Γιατί είσαι κατσούφης; Γιατί είσαι θλιμμένος;». Αυτός δεν ομιλούσε. Επέμενε, όμως, αυτό το αφεντικό να του πει τι έχει. «Πες μου», του λέει, «τι έχεις. Δεν φεύγουμε από εδώ εάν δεν μου πεις τι σου συμβαίνει». Λέει: «Τι θέλεις να μου συμβαίνει; Και τι θέλεις; Πώς θέλεις να έχω εγώ κέφι, όταν άκουσα πόσο μ’ αγόρασες;». Γιατί όσο του ζήτησε, και πράγματι γι’ αυτόν τον εύσωμο, τον γερό, τον δυνατό, του ζήτησε παραπάνω εκείνος. Ο από δω...

Χωρίς να κάνει κανένα παζάρι, «μα είναι πολλά», ξέρω εγώ τι, επλήρωσε έναν αστρονομικό αριθμό που του ζήτησε ο άλλος. «Όταν», λέει, «άκουσα πόσο με αγόρασε, καταλαβαίνω», λέγει, «πόσο είμαι τιμημένος. Δεν με αγόρασες ασφαλώς», λέει, «διότι με αγάπαγες· με αγόρασες να με εκμεταλλευτείς, να βγάλεις τα λεφτά σου και να κερδίσεις από μένα. Καταλαβαίνω λοιπόν τώρα», λέει, «τι με περιμένει εκεί που θα πάμε: δουλειά, για να βγάλεις εσύ εκείνα τα οποία επλήρωσες για μένα και να κερδίσεις. Γι’ αυτό», του λέγει, «ευλογημένε μου, στενοχωριέσαι;» «Γιατί», λέει, «να μη στενοχωρηθώ; Πού να το βρω λοιπόν εγώ το κέφι να κάνω αυτά που κάνουν οι άλλοι;» «Άκουσε λοιπόν», του λέγει.

«Σε αγόρασα», του λέγει, «για να σ’ έχω δούλο». «Αλλά», λέει, «γιατί με αγόρασες;» «Σε αγόρασα», του λέγει, «για να σ’ αφήσω ελεύθερον, να σε ελευθερώσω. Πήγαινε», του λέει, «στην ευχή του Θεού, είσαι ελεύθερος». Γυρίζει λοιπόν αυτός και του λέγει: «Θα σου είμαι πάντοτε δούλος γι’ αυτό που έκανες για μένα». Αυτός, του λέω, είναι ο Χριστός. «Εξηγόρασε ημάς εκ της κατάρας του νόμου». Επλήρωσε το αίμα Του, που δεν κοστολογείται με τίποτα, και μας ελευθέρωσε. Γι’ αυτό Του είμεθα θεληματικά δούλοι. Δεν μας δουλώνει εμάς το κόμμα, ούτε το σφυροδρέπανο, ούτε το χρήμα, ούτε η σάρκα. Είμεθα δούλοι του Χριστού, γιατί μας ελευθέρωσε από τη δουλεία του Σατανά, πληρώνοντας τίμημα, το υπέρτατο, που

δεν υπάρχει οικονομικό μυαλό και οικονομικό χέρι, ούτε ένα, ούτε συλλήβδην όλων των αιώνων, να μπορέσουν να κοστολογήσουν, όχι όλο το αίμα του Χριστού που εχύθηκε στον Γολγοθά, ούτε μία ρανίδα δεν μπορούν να κοστολογήσουν πόσο έχει. «Εκεί θα το πάμε», μου λέει. «Εκεί θα το πάμε», γιατί έτσι έχουν τα θέματα. «Και αδικείς», του λέω, «τον Χριστιανισμό, διότι ουδέποτε τον εδιάβασες. Δεν το πήρες ποτέ το Ευαγγέλιο να το συζητήσεις, αλλά κρίνεις κάτω από τη σάρκα σου, κάτω από τον κόσμο, κάτω από το εγώ σου, κάτω από τον σατανισμό σου». Εν πάση περιπτώσει, το αποτέλεσμα είναι ότι οι άνθρωποι επέρασαν από εκεί. Τι θα έκανε κανείς έπειτα από μια τέτοια ελευθερία; Διότι πλέον απηλλάγησαν. Δεν τους έκλεισε απλώς τώρα.

Έθαψε τώρα αιωνίως και σταμάτησαν οι διωγμοί, η εκμετάλλευση, οι εχθροί, και ζούσανε ελεύθερα. Αναφέρει λοιπόν εδώ πέρα στη συνέχεια τι έγινε. Ακούστε τι λέει: «Οι Ισραηλίτες όμως επορεύθησαν διά ξηράς του βυθού και μεταξύ των εκατέρωθεν τούτου υδάτων της θαλάσσης», τα οποία είχαν γίνει δύο τείχη, εκ δεξιών και άλλο εξ αριστερών. Ο Κύριος απήλλαξε τον ισραηλιτικό λαό κατά την ημέρα εκείνη από τα χέρια των Αιγυπτίων. Οι Ισραηλίτες είδαν τους Αιγυπτίους νεκρούς, εκβρασθέντας στην ακτή της θαλάσσης. Ο ισραηλιτικός λαός είδε το μεγάλο χέρι του Θεού με εκείνα τα οποία έκαμε στους Αιγυπτίους. Ο ισραηλιτικός λαός εφοβήθη τον Κύριον, εσεβάσθη δηλαδή.

Λογάριασε πλέον τον Κύριο. «Φοβού τον Θεόν», «φοβού τον Θεόν». Δεν σημαίνει να φοβείται τον άντρα· να σέβεται τον άντρα, να λογαριάζει τον άντρα, να υπολογίζει τον άντρα. Εφοβήθη τον Θεόν και επίστευσεν εις Αυτόν περισσότερον και εις τον δούλο Του Μωσήν, αυτόν ο οποίος εβοήθησε τον λαό αυτό για να βγει από εκεί. Τότε ο Μωσής έψαλε και οι Ισραηλίται μετ’ αυτού εις τον Θεόν την ωδήν ταύτην, λέγοντες. Έχετε διαβάσει ποτέ τας ωδάς που υπάρχουν στο Ωρολόγιο μέσα; Ξέρετε; Λέμε, παραδείγματι, το «Μεγαλύνει η ψυχή μου τον Κύριον»· είναι η ενάτη ωδή. Υπάρχουν κι άλλες. Υπάρχει πρώτη, δευτέρα, τρίτη, τετάρτη, πέμπτη· διάφορα περιστατικά της Παλαιάς Διαθήκης, τα οποία είναι αξιοσημείωτα, και μίλησαν οι ευεργετηθέντες.

Μίλησε η Παναγία μας στην ένατη ωδή και λέει: «Μεγαλύνει η ψυχή μου τον Κύριον και ηγαλλίασε το πνεύμα μου επί τω Θεώ τω Σωτήρι μου». Ε, υπάρχει και η πρώτη ωδή, που είναι αυτά που είπε ο Μωσής όταν πέρασαν από εκεί. Η πρώτη ωδή στις εννέα ωδές μέσα της Εκκλησίας είναι του Μωσέως. Είναι αυτό που λέμε στα Μεγάλα Απόδειπνα: «Βοηθός και σκεπαστής εγένετό μοι εις σωτηρίαν» και λοιπά. Αναζητήστε τα κείμενα. Αυτά τα είπε ο Μωσής όταν πέρασαν από εκεί. Και έπειτα, στη συνέχεια, έγιναν δύο χοροί. Ένας ήταν ο χορός που ο Μωσής προΐστατο με τους άντρες, ο δε άλλος η αδελφή του, η Μαριάμ, με τις γυναίκες. Χορεύανε και τότε για να ευχαριστήσουν τον Θεόν.

Οι γυναίκες ξεχωριστά και οι άντρες ξεχωριστά. Χορός με γυναίκες μοναχά δεν γίνεται, ούτε χορός άντρες με άντρες μόνον. Ούτε μπάνιο γίνεται άντρες μόνον και γυναίκες μόνον. Δεν γίνεται, γιατί πολλοί θα έχουν μπλέξει στο σημείο αυτό. Να όμως, εκεί εχόρεψαν και τραγούδησαν, έψαλαν τον Θεόν, δεν τραγούδησαν τη σάρκα. Δεν είπαν «σε περιμένω στη γωνιά», ούτε «τα παραθύρια σου άνοιξα». Δεν είπαν τέτοια. Άλλο είπαν· προσευχή είπαν, ευχαριστάν τον Θεόν. Είναι ένα θέμα που πρέπει να συζητηθεί και χρειάζεται ώρα. Αλλά, όπως βλέπω εδώ από την κλεψύδρα, πρέπει να σταματήσουμε και να μου επιτρέψετε να τα πούμε αυτά στην επομένη, αν ο Θεός πάλι επιτρέπει. Στα αυτά και γεια σας.