Commentary on Exodus (Part 2)

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Here I find a note which says: “According to what you say in your sermon about death, on the day of a loved one’s funeral, first, we should not wear black. And secondly, you say…” His second question, apparently, is: “What is the right thing for me to say there, so that I do not scandalize anyone?” When someone goes to bury his loved one, is he going to scandalize people? Even at the very hour when he is going to bury his loved one, is he still going to be influenced by the world? Has he no fear of God in him, nothing at all? Is he still going to think, “I am…”

“burying my wife, my child, my father, my mother, my brother—and am I going to be thinking about what everyone says? At such an hour, am I going to concern myself with what every empty-headed person might say? Tell me, how many mentally troubled people do you imagine there are?” “What do you say about this,” he asks, “what should the family wear so as not to scandalize people?” Did you go out and ask everyone, “What would you like me to wear, so that I do not scandalize you?” One will tell you to wear red, another black, another white, and someone else will tell you to become a hippie. What answer can anyone give you? That is not the issue—whom we might scandalize—because anyone who is scandalized will have chosen to be scandalized. The issue is this: what is your starting point, my friend, when you put on black? Why have you raised this black flag? Are you protesting against God?

God stretched out His hand and took someone from the household, and the mourner says to Him: “I do not agree with You. I oppose You; I protest. And here is my black flag.” The pictures are turned to the wall, everything is draped in black; perhaps for years I will not come to Your Church, I will never celebrate Pascha again, I do not want to hear about the Resurrection, and so on and on. Where do these things come from? Who invented them? Did the Church preach them? Does the Gospel teach them? Concerning the Cross of Christ, the Church says, “Joy has come into all the world.” Since joy came through death, how then do we turn it into sorrow? This is a sign of unbelief: you do not believe in life beyond the grave.

“My loved one is gone,” as so many people say. “We lost our loved one; we lost our Katina, our George, our protector.” But what was the person—a key, some object that you misplaced? Where did you lose them? These are expressions that reveal unbelief. A believer should change nothing in his household, his appearance, or his conduct merely because God stretched out His hand and took someone from the home. Tomorrow it will be my turn, the next day another’s turn, then another’s, and so on. And will the activity of Death, as we call it, somehow be halted if we wear black, if we break a plate,

if we spill the kollyva, if we practice all the other superstitions we have, or if we refuse to serve sweets? Are we afraid that Death might acquire a taste for sweets and come back again? These things are false. They are acts of unbelief. We do not believe that our loved one has passed from death into life. Would we grieve over a little chick because it broke through its shell and left the shell lying in a corner, where we threw it away and stepped on it, while the chick itself is now walking about, going outside, breathing the air, and already enjoying life? That is what man is like: he lives inside a shell called the flesh, and through a brief event called death he leaves that shell below. The little bird flies upward, and that soul rejoices, because it has been delivered from sickness, suffering, fear, malice,

and so many other things. What, then, shall we who remain behind do? Shall we protest against God? This is a fundamental error. Unfortunately, it has become established because no one immediately stood up against it. Therefore, within the measure of our strength and the illumination God has given us, what can we do? We can enlighten people. Many times, however, those of us who teach others are ourselves caught failing to live rightly. We ourselves do the very thing we tell others not to do. The fallen world today, my beloved, has no need of theories. It needs lived experience. It is full of theories, but we do not put into practice what we say. I remember an incident—I have mentioned it before—that once again challenged me.

It happened as follows. A friend of mine, who is now in Vancouver, Canada, was a barber here and owned a barbershop. His mother fell asleep in the Lord. When he telephoned me, he said, “My mother fell asleep tonight, and the funeral is this afternoon.” “May the Lord grant her rest. But take care, because those who come to the funeral will be watching you. They will watch what you wear and what you do, since you profess to be a Christian. They will not be watching your sister, your brother-in-law, your nephews and nieces, or the others. They will be watching you.” “Yes, certainly. I will be careful; I understand.” He agreed with me, he said. I did not accompany the funeral procession. I went only to the Church; I did not go to the cemetery, but returned home. Three days later…

he said to me: “I am going to confess a sin to you, and I pray that God—and you as well—will not hold it against me, because I did not listen to what you had told me. Today,” he said, “I was cutting the hair of a friend who had buried his sister three days earlier after she died in a car accident.

“While he was sitting in the barber’s chair, I said many things to him. He did not speak; he simply looked at me. I was trying to console him, because he said that he was sorrowful even unto death. People who do not believe cannot be helped by anything. They may commit suicide; they may lose their sanity. I tried to tell him that there is life beyond the grave, that his sister had not died but was alive, and other such things—which are true and bring consolation. When I finished,” he told me, “cutting his hair and shaving him, he stood up, and I brought the brush to clean him off. Then he said to me, ‘Tell me, Pantelis: do you yourself believe even one of the things you have just told me?’”

He continued: “You do not believe these things yourself. Your own mother passed away only a short while ago. If things truly are as you say, then why do you not leave that jacket hanging there and wear your white shirt and waistcoat? Is that jacket hanging there yours?” “Yes,” he replied. “Then what is that black mourning band doing over there?” Pantelis froze.

But he had the presence of mind to give him this answer:

He said to him: “Everything I told you is correct down to the last detail. But I was carried away by the world, and I put this thing on for the sake of appearances. My sister pressed me, saying that I absolutely had to wear it. I am taking it off now, this very moment.” “And I took it off,” he told me, “put it in my pocket, and when I went home at midday, I threw it angrily at my sister. I told her that she had caused the Lord to be blasphemed through me that day.” The world, then, watches what Christians will do and how they will face the very thing they preach—that death is supposedly joy and not sorrow. And people catch us red-handed, as we often say, exposed by our own conduct.

We therefore need to be enlightened about this matter. When Satan sees someone facing death calmly, beautifully, and with everything in good order, he cannot bear it. People assume that a death in the family must look as though an atomic bomb has exploded in the house. In 1960, here in Drapetsona, we buried my mother from my brother’s home. We were four brothers and two sisters still living. Is that clear? A general was also there; I do not know who had telephoned him or how he had heard.

We went to the house. He had been at the Advanced War College in Thessaloniki, but somehow he made his way here. About forty years old and utterly devastated, he was here within an hour. Meanwhile, I took care of everything: the funeral arrangements, the necessary office, the registry, the undertakers, the funeral director, and so forth. About an hour or an hour and a half before the funeral, however, I went to be shaved at a barbershop on the nearby corner. I went home and put on the best clothes I had: my suit, my white shirt, and a suitable tie. Then I came to bury my mother. Everyone was weeping—my sisters, my brothers, the general, and the others. I alone was not weeping. At one point, in the midst of the crowd, the general came up to me and said,

in an angry and ill-mannered voice—the devil and unbelief were speaking through him: “Tell me something. Come here in front of me. Are all of us in this house insane?” I was taken aback. “What do you mean? I do not regard you as insane. I do not know whether someone else has told you that you are, or whether you yourselves think so, but I have not called you insane.” “But your behavior shows that you regard all of us here as insane.” “I repeat that I have made no such judgment. Each person expresses himself according to the spiritual resources he possesses. These are the resources you possess.” By then, I understood what he meant:

I was not crying; I was not dressed in mourning; I was not wearing a black tie or a black mourning band, and so forth. Of course, it took him seven years to digest what I had said: that I regard death as joy and deliverance. This was especially true of my mother, who had suffered disability for fourteen years, had lost a leg, and whom I used to take in a wheelchair from one Church to another. As for her death, I knew where she had gone. After everything I preach and everything I feel—and especially in the case of my mother, whose life I knew intimately—how could I possibly raise a black flag? Perhaps these things sound strange to you. But the world has become accustomed to acting otherwise, and indeed our enemy has spread his slogan. Of course he has!

The more a wife beats her head in grief over her husband, the more she supposedly proves that she loved him. If she does not cry, she did not love him. That is considered the evidence. And the world measures how much she cried and how long she mourned. It is truly absurd when we say that someone is “lightening her mourning.” What does “lightening her mourning” mean? She used to wear solid black, but now she wears something in between—a dress with some other color in it. The following year she wears something a little lighter, and after a while something lighter still. She has “lightened her mourning.” What does that mean? Has the departed ceased to be a member of your household? Has that person ceased to be dear to you? Do they no longer remain as present in your heart as when they first departed? What does “lightened” mean? It means that you are ruled by the world and live according to the world’s opinion.

You do not understand what you are doing. You are simply like Hodja’s oven in the old tale, turning whichever way people demand: either they must watch you, or you must watch them. Unfortunately, our Church did not take a stand to enlighten people on these matters, so that they might understand what is truly happening. You do not know how greatly the souls of the departed are harmed by the worldly mourning offered here below. With what face will you appear before Christ and pray for the soul of your departed relative or loved one, when at the same time you disagree with Christ about what He has done? How will you stand before Him? Three sisters lived in Vatheia Koilada; two of them are still living today. They had come from Asia Minor. The eldest was unmarried, and all three worked. Her work…

was in real-estate sales and similar business. Whatever she earned supported the other two as well. They had what one might call an unhealthy attachment to one another. Yet they viewed things in the usual way, and when one of them fell asleep in the Lord, the mourning, the tears, and the whole condition left afterward were such that no one could bear to enter that house. Nevertheless, they acted quickly. They knew many things, because for many years they had followed my talks at the Christian Corner, which was then—and remains to this day—at 12 Kaningos Street. Immersed in that environment, they had heard many things about the departed and about how each person can help a loved one who has fallen asleep. This very matter had even prompted me to write the book Is It a Sin to Wrong Our Departed? They went to the late Father Angelos on Akademias Street,

and gave him money to celebrate forty consecutive Divine Liturgies in the name of their sister. He did indeed celebrate the forty Liturgies. Father Angelos was a faithful man. Whenever they could, they brought prosphora, and whenever they could, they too went to Church. But despite all this, the tears continued, the mourning continued, the sighs continued, and so forth. The fortieth Divine Liturgy was celebrated, and afterward they returned home. They sat at a little table they had there and put out something for breakfast—milk, coffee, cocoa, I do not remember what it was. The two of them sat there weeping as they began their breakfast. Suddenly the door opened by itself, and that very sister of theirs entered.

She said to them—and as soon as they saw her, they were terrified—“Stop it now! Is this your love? You have choked me with your tears; you have choked me with your mucus and your saliva.” And she showed them a large cauldron full of saliva, mucus, tears, and so on. “I cannot bear you any longer. Our Christ does not accept your forty Liturgies; He accepts nothing.” Then she turned, flung it at them through the doorway as though splashing them, and left. These things truly happened. Those women are still living here. They are elderly now, of course; one is over sixty-five, perhaps seventy. What I am telling you happened ten or twelve years ago. Unfortunately, this is what has prevailed today. What are we trying to satisfy in other people?

Someone says, “I do not want people to misunderstand me,” and so he wears black to avoid being misunderstood. But black is fashionable nowadays. One day I was going on a religious excursion, and the coach driver was dressed entirely in black from head to toe: black shirt, black trousers, everything black, because his father was ill. I said to him, “What happened, Angelos? Has the old man departed?” “No,” he said. “Then why do I see you dressed like this?” I asked, and he blushed. “He will not do me the favor,” he said, and so he had put on black. What more, then, have you done? It was simply fashion. I remember when certain fashions came in—hula hoops or whatever they called them—and you would see young women wearing black skirts and black clothes. Who had died? Their father? Their mother? No one. The devil had prompted them to do it. What sort of thing is this? Are other people going to lead us back and forth even in matters over which we ought to rejoice?

Do you want to avoid causing even greater sorrow to those of yours who have fallen asleep? Do not follow the ways of the world. Leave your home as it is; change nothing inside it. You may even decorate it and make it beautiful. You may place flowers all around and give it a festive appearance, showing that you have joy on that day because Heaven has asked for someone from your own household. Do this. It shows that you trust Christ, the God and Person to whom the soul is going and upon whom the soul depends. As for what the world may say, let the world go and beat its head against the wall. If people wish to come, let them come; if not, let them stay away. Never accept the lies of the world when people tell you, “May you live to remember him.” Are you serious, sir? Am I supposed to go on living merely to remember the one who died? Have you no shame? Have you no shame? Or they say, “May you have a good grave.” What does “good” mean? That you will remain here?

Instead, say to him, “Until we meet again. Wait for me; I am coming soon. Pray for me too, that I may come near you.” Where is the departed? These are matters of unbelief. Souls receive no benefit from our superstitions, because the soul is in Christ’s hands, and Christ does not want such things. They are signs of unbelief. They show that people are influenced by the world, and God does not want that.

Since you have raised this subject, there is another serious matter that some people fail to consider. They hold a memorial service. Many memorial services fall during periods of fasting: during the Forty-Day Fast, during the Dormition Fast, and even during Great Lent. We gather for a meal on the day of a memorial service, and although it is a fasting season, you see...

meat being served.

For ten years my brother-in-law barely exchanged a greeting with me; he avoided me. Why? Because at the fortieth-day memorial for my father-in-law, which fell during Great Lent, I insisted that we serve octopus, cuttlefish, or some other food cooked with oil—not meat. My wishes prevailed rather than his, though he was the one who had invited the guests, and the guests came. Has a man who eats meat on a Sunday of Great Lent really come to pray for his father? What prayer can a blasphemer, an unbeliever, offer for his father? He came before Christ, “that He might be Lord both of the dead and of the living.” The words from the sacred sanctuary call him to join his supplications to the Most High. But does God hear the prayer of this unbeliever, this atheist, this idolater? Does He hear that prayer? And while he supposedly prays...

he abolishes Christ’s fast, Great Lent. What kind of meal have you served, and why? So that people will not misunderstand you? Do you know what that means? Everyone who sat at that table climbed, as it were, upon the head of the departed and drove him even farther down into Tartarus. That is what those who came did to the man they supposedly wished to help and relieve. All those blasphemers and unbelievers—the relatives who offered the meal and those who sat down to eat—piled upon him and drove him farther in. That is what such a memorial service accomplished. Do you know how many such things happen? A great many. The matter I discuss on the recording you have heard, entitled “Objections Concerning Memorial Services,” involves just such a case, because even after death a person is still assailed by the devil. You have seen such notices and will continue to read them; I do not know whether the same thing happens where you live.

“Instead of a memorial service, so many drachmas have been donated in my mother’s name.” Really? Memorial services have ceased to be memorial services today; they have become public functions. A memorial service at three in the afternoon, a memorial service at noon—are you serious? The Church does not permit a memorial service when there is no Divine Liturgy. During Great Lent, on days when the Divine Liturgy is not celebrated, there is no memorial service.

It may be held only on Saturday, at the appointed times. The memorial service is joined to the Sacrifice. A portion must be taken out at the Prothesis; you must bring prosphora. How can you hold a memorial service at noon, with people who have already eaten and have full stomachs, people who have not attended church and have not fasted at all? What are you offering to the departed? Many others reject Christ, reject the Church, and reject the clergy: “Instead of a memorial service, so many thousands of drachmas have been donated,” and so on. And what—will your mother receive that money?

A thousand drachmas—how did you send them to her? Through what organization? Where does your mother live? What is her address? Is she named on the check so that she can receive it? You want the money to go to an orphanage—but what have the orphans said? You want it to go to a home for the elderly—but what have the elderly said? Once you cast Christ out, how can anyone else help you? No one can help you. These are fundamental matters, and a person must know them, because he is going to die. Whatever he neglects to learn here and to pass on to others will come down upon his own head tomorrow. He will go there expecting something from those here and will not receive it, because this is how he taught them. He taught his daughter to make ice cream and sweets with her own hands, to make one thing and another. But he did not teach her to bake a prosphora, prepare kollyva, or arrange a small memorial service.

In return, the interest and accumulated charges will come down upon the poor departed woman’s head tomorrow. This is a serious matter. There is an entire people there—our own people. They are waiting for what comes from our hands: for our prosphora, for the priest’s prayer, ‘Remember, O Lord,’ repeated five times. The souls beyond are waiting for that, for that little slip of paper with their names. No one else can help a person, whatever the world may say. People display their own pride, imagining what they can give and what they can do. Nothing reaches the departed that way. You must pass through Christ. If you have something left over, then give to a home for the elderly and give to an orphanage as well. But secondly, very often nothing will be received from those donations. What will certainly benefit the departed is the prosphora you bring to the Church—and only if you yourself are in good standing, because ‘God does not hear sinners; but if anyone is a worshiper of God and does His will, He hears him.’ Otherwise, even if you go and buy out the whole bakery and bring it, nothing is received there. Christ is discerning.

He considers who brought the offering and what relationship that person has with Him. Christ is not swayed by just anyone. These are fundamental matters. So, in keeping with what I have said and with what ought to be done—I am simply reminding you—if you want to wear the deepest black, wear it. If you want to wear red, wear it. Christ does not look at your outward clothing. Wear whatever you have. Put on a nightgown and go, if you wish. He sees your soul. Close by, at the Church of the Ascension, there was Father Jerome, whom the older among you may remember. One afternoon, a well-known gentleman went to him for Holy Confession. He was one of the Pepas brothers. Aristotle Pepas had been president of the lay congress. Pepas was the husband of Mrs. Pepas, who runs and presides over the Christian Corner.

They were spiritual people, and the man who went to him, Manolis Pepas, was a genuinely spiritual man—I do not mean that ironically. He entered the elder’s cell wearing a strip of black mourning crepe here on his clothing. The elder said to him, “What is this I see? What is that?” “We lost our brother, Father.” “Where did you lose him?” “He died.” “He died, and you do not agree with God? You protest, raise a black flag, and go about declaring to the world, ‘Lord, I protest against God,’ because God reached out His hand and took your brother? Is that how we ought to think?” “Of course not, my dear Manolis.” And the man removed the crepe and tore it up there in front of him.

This happened at the Church of the Ascension. All spiritual people think in this way. Many people depart from this world spiritually prepared—so many that, if it were possible, you ought to take up musical instruments and rejoice. You should not put on mourning, stop going to church, cease celebrating the Resurrection, and do all those other things. In any case, that is what I had to say in response to this note. Together with his brothers, they brought their father, the elder, down there, and he went down with seventy people. They were the whole family—brothers, daughters-in-law, children, and so forth. Those seventy people, after about 430 years...

for that is approximately how long this period lasted—had become about three million. As long as the Pharaoh who knew Joseph was alive, things went well. But when that Pharaoh died and another king, another Pharaoh, arose, he saw that the Hebrews were multiplying. He feared that they would continue to increase, so he began taking measures both to restrict their births and to oppress them so severely that they would have neither the freedom nor the opportunity to multiply. Moses now appears on the scene. Ordinarily, Moses should not even have existed, if the command Pharaoh had given to the midwives had been carried out...

that they were to kill the boys as soon as they were born—or if the Hebrew parents had obeyed the decree that every newborn boy must be thrown into the Nile to drown, leaving only the girls alive.

We said that when Moses was three months old and his mother could no longer hide him, she placed him in a basket. She had coated the inside with bitumen and pitch so that water could not enter. Then she gave him to the little girl, apparently Miriam, and the girl carried him down to the river.

She placed the basket at the edge, in the water but where the river would not carry it away, and told the girl to watch and see what would happen. Would some wild beast come and devour him? Would someone take him? Would the river sweep him away? Would a sudden flood carry him off? Then, as you will remember, Pharaoh’s daughter came down to bathe with her maidservants. As they were walking there, they heard crying. They went over, found the baby, and realized that he was certainly one of the Hebrew children. Pharaoh’s daughter wanted to keep him, but she could not care for a three-month-old infant. The little girl had the illumination to say to her, “Would you like me to find a Hebrew mother to nurse and care for him until he is older?” Pharaoh’s daughter saw this as a solution. “Yes, find one for me.” The child ran and called the baby’s own mother, and in this way Moses returned to his mother’s arms. He remained with her for I do not know how many years—five, six, seven, perhaps eight...

until he could eat and care for himself, and then he was brought to the palace and became like a son to Pharaoh’s daughter. He remained in the palace for forty years. He learned all its wisdom, all its letters and learning, the wisdom of the Chaldeans, and all such things. Yet it appears that during the few years his mother had him with her...

She succeeded in instilling deep within him that he was a Hebrew, that he worshiped the one true God, and that all those laborers were his brothers, whom he should help someday if his position enabled him to do so. Holy Scripture tells us, as you heard in the previous talk, that one day he went down to the place where they were working.

Thank you. He went to see how they were living, and he came upon an Egyptian beating a Hebrew. This deeply troubled him, for he himself was one of that people. He looked around to see whether anyone was watching, and when he thought that no one could see him, he struck the Egyptian, killed him, and buried him in the sand. The next day, he again found an opportunity to go down to where the Hebrews were working, for he evidently felt great compassion for them. There he came upon two Hebrews quarreling. He stepped between them and said to one, “You are in the wrong.” The man answered, “Who are you? Who appointed you over us?” Of course, he did not know who Moses was. “Have you come to strike and kill me, just as you killed the Egyptian yesterday?”

When Moses realized that people had seen him—for he had believed that no one had witnessed him kill the Egyptian—he was afraid and was seized with terror. Instead of returning to the palace, he fled from Pharaoh.

The matter became known and spread abroad: the man whom Pharaoh’s daughter had taken into the palace and raised as her own child had dared to kill one of their own Egyptians. Pharaoh was furious with him. So Moses fled from Pharaoh and eventually reached Mount Horeb, the place where the Holy Monastery of Saint Catherine stands today.

He had fled from Pharaoh and traveled more than four hundred miles. Eventually, he came to a place where he found several young women and some men watering their sheep at a well. The men were forcing the women aside so that they, being the stronger ones, could water their own flocks first. Moses could not bear this injustice. Once again he intervened and drove the men away. He not only made sure that the women could water their sheep, but also helped them draw water from the well, poured it into the troughs, and watered their flock. As a result, they returned home unusually early that evening. Their father was a priest named Jethro, and he had seven daughters. When they arrived early, he asked, “How is it that you have come home so early tonight?” They replied, “A stranger helped us. He drove away the men who are always treating us unjustly, and he even drew water for us and watered the flock. That is why we came home early.” Their father asked, “Where is this man?” “We left him there,” they answered.

“Bring him here to the house. Let us offer him hospitality and give the man something to eat,” he said. So they went back, found Moses there, and brought him home. They became acquainted, and the girls’ father, the priest, invited Moses to remain with him and offered him one of his daughters as his wife. Moses agreed, and Jethro gave him his daughter Zipporah. Moses stayed with Jethro, his father-in-law, and tended his sheep. He lived there for forty full years and was now eighty years old. If we wish to discern the kind of people whom God notices and watches over...

we must follow the life of Moses. Moses went from being a prince to being a hired shepherd—not the wealthy owner of the flock, for there is a difference. A flock owner possesses his own property and aspires to increase it, even if that property consists only of sheep. But Moses tended his father-in-law’s sheep. And who was this man? He knew languages, was highly educated, had lived in refinement, and had spent forty years inside the palace. You can imagine what his life had been like. And now he found himself carrying a shepherd’s staff and a bag, perhaps with a piece of coarse cornbread inside—I do not know whether they had such bread there at that time—and wearing sandals made of who knows what material.

For another forty years, without complaint, without asking his father-in-law for a share or a percentage, he tended the sheep every day, playing his flute there on the mountain. Forty years of learning in the royal palace, followed by forty years of learning among the irrational animals on the mountain. Through this experience, and because of the profound humility this man showed in passing into a life that brought him no worldly honor, God looked upon him, chose him, and now called him. What I shall read to you this evening is the revelation of God to Moses. Listen, then.

I shall read to you from the third chapter of Exodus, so that you may see how God revealed Himself to Moses, and then how He took him, prepared him, and used him to deliver the people from Pharaoh. They were slaves, held in bondage, and Moses led them through the sea and through the wilderness, until he brought them to the Promised Land. This is precisely an image of how Christ, as another Moses, takes each person and leads him through the sea—that is, through Baptism. Then He leads us into the wilderness, as we are here. There He fed them with manna for forty years, just as here He feeds us with the true heavenly manna, His Body and Blood, until we enter the Promised Land. It says, then: “Moses...”

was tending the sheep of Jethro, his father-in-law, the priest of Midian. He led the sheep to the far side of the wilderness and came to the mountain of God, where God would later give him the tablets—the mountain known as the God-trodden mountain.

There he saw this great sight. “And the Angel of the Lord appeared to him in a flame of fire from the midst of the bush. And he looked, and behold, the bush was burning with fire, but the bush was not consumed.” There, behind the God-trodden mountain, he saw a bush burning without being consumed. That bush exists to this day. Its root is inside the church at Saint Catherine’s Monastery, but its branches have been trained from below and brought outside. If God permits us to show you the Holy Places and the God-trodden mountain here, you will see the very image of it.

You will see the well and the place where this bush stands, burning yet not consumed. Let me take this opportunity to tell you that this bush is a type of the Theotokos. Just as the Theotokos received the fire of the Godhead without being consumed, so the bush received the fire of the Godhead and was not consumed. Indeed, the canon of the Akathist refers to the bush when it recounts all the types of the Most Holy Theotokos and shows how and where we can discern her in the Old Testament. It speaks of the bush that burned yet was not consumed. And Moses said, “I will turn aside and look. I will draw nearer to see this great sight, and why the bush is not consumed.”

The bush was not consumed—but what did this mean? When the Lord saw that Moses had turned aside to look, when He saw that Moses had noticed this wonder and was drawing near to see it, God called to him from the midst of the bush and said, “Moses, Moses.” And he answered, “Here I am.” What could this be? How could he possibly have imagined it? And God said, “Do not come any nearer. Take your sandals off your feet.” First, He told him to remove his sandals, “for the place where you are standing is holy ground.” And to this very day...

anyone entering the chapel of the Holy Bush is asked to remove his shoes in the vestibule and enter as Moses himself once did. Inside are icons from the fifth and sixth centuries, sixteen hundred years old. They are among the most beautiful and best-preserved icons on Mount Sinai, because there is no humidity there at all. The climate is dry, and the icons have been preserved as though they had just been painted, although they are sixteen hundred years old.

They look as though they have just come from the iconographer’s hands. You cannot detect or measure the passage of time upon them. Among them are beautiful scenes of Moses removing his sandals before approaching to see the miracle of the bush that burned without being consumed. You should know that this also has meaning for us. Bound and tied by the straps of sin, we often approach our Christ and receive Holy Communion for the feast and for the customary greetings of “many years,” yet without casting off the things that weigh us down. A person is freer when his feet are not bound. This is both a sign and a reminder that we must always lay aside every burden, so that we may go freely toward Christ.

Moses draws near, just as we draw near to Holy Communion. And God said to him—continuing to speak from within the bush—“I am the God of your father, the God of Abraham, the God of Isaac, and the God of Jacob.” He did not say, “I am the God of Abraham, Isaac, and Jacob.” He said, “I am the God of Abraham, the God of Isaac, and the God of Jacob,” making a distinction among the three persons.

The persons are there, as we say: in the name of the Father, and of the Son, and of the Holy Spirit. For the three-hypostatic Godhead, the Holy Trinity, is clearly present and taught in the Old Testament. Of course, our Christ came into the world and revealed the Father to us.

He sent us the Holy Spirit, and we saw openly that God is the Holy Trinity. This was manifested above all at the Baptism of our Lord. For this reason, the feast of the Lord’s Baptism is called Theophany, because God was revealed in three persons: the Father bore witness to the truth of the Word, and the Spirit appeared in the form of a dove. This is something people do not know. Saint Basil the Great is called the Revealer of Heavenly Things because, above all, he theologized about the Holy Trinity. He revealed Heaven and the three persons of Heaven. Here, then, God says, “I am the God of your father, the God of Abraham, and the God of Isaac.” God the Father, God the Son, and God the Holy Spirit. But Moses hid his face, for he was afraid to look upon God.

He heard these things spoken from within the bush, from within the fire, revealing to him that God is fire. Yet although He is a fire that consumes sin, He does not consume human beings, because such is God’s dispensation and loving-kindness. At every moment He burns away our sins, but He does not consume our bodies. For if He consumed our bodies, who could stand before God? In any case, God now explains to Moses why He has appeared to him. And the Lord said, “I have surely seen the affliction of My people who are in Egypt.”

“Those whom you left behind there are My people, and I have seen their affliction, their captivity, and all that they suffer. And I have heard their cry”—their cry. That is, He heard them calling out: “Our God, help us! Why have You abandoned us? Joseph is gone, Moses is gone—what will become of us?” And you know, although God watches over the human person, He never acts unless the person asks Him. I remember a beautiful and thoughtful answer given by a contemporary spiritual father. Someone suggested that they discuss holding a procession to pray for relief from the drought we had last year and the year before.

“Why does the Church not give instructions for a procession to be held, so that God may send rain?” “We are waiting for the people to ask for it. If the people do not ask—if they do not come to their senses and ask God for help—God will not send rain. When their suffering brings them to their senses and they ask God, then God will send rain.” Here, then, we see that He says, “I have heard their cry.” And now, I do not know whether you have read this, but it was not because they loved God. It was because they were suffering under the great persecution and the burdens the Egyptians had laid upon them. Someone may ask:

When a person seeks God out of necessity, does God condescend to him? Yes, He does. Just as He condescended to the Prodigal Son. The Prodigal Son did not return because he had finally come to respect his father or because he realized that he had dishonored his household. If the Prodigal Son had still had money in his purse, along with youth, friends, and girlfriends, he would not have returned. But faced with death and dire need, he was compelled to return. He said, “Here I am among the pigs, and I cannot survive. I am perishing with hunger. I will go back.” So he returned out of necessity. And the Lord receives even this man, who comes to Him again out of necessity, so that He may help him, if he wishes, to remain with Him out of love. If you want to see this, look at what the Prodigal planned

to say to his father, and at what his father allowed him to say. When he composed his brief apology, he said, “I will arise and go to my father, and I will say: Father, I have sinned against heaven and before you. I am no longer worthy to be called your son.”

“Make me like one of your hired servants. I no longer want to be your child. Let me be a worker here, a day laborer, so that I may eat a piece of bread and not die.” This was what he prepared before setting out. He arose and went, and his father welcomed him, embraced him, and kissed him again and again. He began to say what he had prepared: “I have sinned against heaven and before you. I am no longer worthy to be called your son.”

He still had to say, “Make me like one of your hired servants.” But his father did not let him say it. He immediately gave the order: “Bring the finest robe, put shoes on his feet, put this on him,” and so forth, “and slaughter the calf.” But why do you not let him finish? “I have no need of slaves. He has come to become a slave, but I want him as a son, standing freely beside me. I want no one by force or out of necessity. It is enough that he has come here. From this point onward, however, I must remind him how I think, not how he thinks.” So he came this far. It is the same with that cry: “I have heard,” He says, “their voice because of their taskmasters.” The Egyptians who were over them were not employers but taskmasters who drove them mercilessly, seeking to destroy them. They gave them straw and required each work team to produce so many thousands of bricks.

Then Pharaoh ordered that they no longer be given straw. They had to go out into the fields themselves, gather the straw, and still produce the same number of bricks. As if that were possible! This was so that they would become even more exhausted and would be unable to come together with their wives, so that the Hebrews would not multiply. Yet the Hebrews multiplied all the more. So these men were not employers; they were ruthless taskmasters. “Because of their taskmasters,” He says, “for I know their suffering. And I have come down.” God, who is present everywhere, came down. Do you know what this means here? If you have ever read the account of what took place in the destruction of Sodom and Gomorrah, do you remember what it says? Why were Sodom and Gomorrah burned? Because of

sexual relations between men. That was the sin, the sin of Sodom, which is also rampant today. It is something that provokes God. It is a sin before which the angel will not stand; he turns his face away. The angel witnesses all the other sins a person commits, even the most unthinkable ones. But he cannot bear this sin. And such acts even occur between husbands and wives. Is there anything more shameful? It is said to be something that provokes God more deeply. And if you read the passage, it says that this sin reached up to heaven, and God said, “I have come down to see.” It is as though He were saying, “I cannot believe this, and I have come personally to see. Is this sin truly being committed here among men?” God Himself came down. When He descended in the form of the three angels, it was the Holy Trinity.

There He went down and burned Sodom and Gomorrah. Here He says, “And I have come down.” “I have come personally to see: are people truly committing this sin?” In the same way, here too He says, “And I have come down.” “I have come personally to deliver them from the hand of the Egyptians”—His chosen people, whom He continues to use even to this day—“and to bring them up from that land to a good and spacious land, a land flowing with milk and honey, to the place of the Canaanites, Hittites, Amorites, Perizzites,” and so forth. “Come now, therefore, Moses, and I will send you to Pharaoh, and you shall bring My people, the children of Israel, out of Egypt.”

They were the descendants of Jacob. Jacob was renamed Israel. They should have been called Jacobites, but because he prevailed with God in prayer, God gave him another name. He changed his name from Jacob to Israel, because Jacob means deceitful; it means one who supplants another. And with his mother he carried out that scheme and stole Esau’s birthright. He slaughtered the young goat and put the hairy skins here, and so forth. You remember this from school. So, when he was returning, because he knew that Esau would slaughter him, he prayed to God, and God gave him grace, saying, “Because you have prevailed with God, you shall also prevail with men.” “What is your name?”

“Jacob.” “From now on, you shall no longer be called Jacob, but Israel.”

With God. Since you have prevailed with God, you shall also prevail with men.

“I am sending you, then,” He tells him, “to bring out the children of Israel.” Now consider Moses in the desert. What had he been reading? A newspaper? Had he been watching television? Listening to the radio? Talking with other people? He was alone, and suddenly he found himself face-to-face with God. You can imagine how this appeared to him. He was stunned. Moses answered God and said, “Who am I, that I should go to Pharaoh and bring the children of Israel out of Egypt?” “What are You saying?” he asks. “Am I to go?” And especially after the disgraceful things he had done there—how could he possibly return now? He was overwhelmed. But, as you know, when God wills it, circumstances change. And when a person has God’s favor, God’s blessing, and God’s command, he must never say, “I will not go,” just as he must never do anything

unless he has God’s assurance. If the world is full of tears, if the courts are filled with so many divorces, if there are so many frauds, injustices, and other evils, it is because God was not consulted in people’s undertakings. In any case, we shall stop here, because our time is up, and, God willing, we shall continue in our next talk.

Επάνω βρίσκω ένα σημείωμα το οποίο λέγει: «Σύμφωνα με αυτά που λέτε στο κήρυγμά σας περί θανάτου, τη μέρα της κηδείας ενός προσφιλούς προσώπου δεν πρέπει να φοράμε μαύρα, πρώτον. Και δεύτερον λέτε...» Ρωτάει προφανώς το δεύτερο: «Τι είναι σωστό να πω εκεί, για να μην σκανδαλίσω;» Όταν ο άνθρωπος πάει να κηδέψει τον άνθρωπό του, θα σκανδαλίσει; Δηλαδή και την ώρα που πάει να κηδέψει τον άνθρωπό του, θα είναι επηρεασμένος από τον κόσμο; Δεν έχει δηλαδή φόβο Θεού απάνω του, τίποτα δεν έχει; Ακόμη θα σκέπτεται: «Εγώ...

κηδεύω τη γυναίκα μου, το παιδί μου, τον πατέρα μου, τη μάνα μου, τον αδερφό μου, και θα σκέπτομαι τι λέει ο καθένας; Το κάθε άδειο κεφάλι τι θα λέει, θα σκέπτομαι εκείνη την ώρα; Για πείτε μου, πόσους ψυχαρρώστους φαντάζεστε;» «Τι λες προς αυτό», λέει, «να φορούν οι οικείοι για να μη σκανδαλίζουν τον κόσμο;» Πήγες έξω και ρώτησες τον κόσμο: «Τι θέλετε να φορέσω, να μη σας σκανδαλίσω;» Άλλος θα σου πει βάλε κόκκινα, άλλος θα σου πει να βάλεις μαύρα, άλλος θα σου πει να βάλεις λευκά, άλλος θα σου πει να γίνεις χίπης. Τι να σου πει; Το θέμα δεν είναι αυτό, ποιον θα σκανδαλίσουμε, διότι για να σκανδαλιστεί ένας θα θέλει να σκανδαλιστεί. Το θέμα είναι από πού ξεκινάς, άνθρωπε, που βάζεις μαύρα. Γιατί σήκωσες αυτή τη μαύρη σημαία; Διαμαρτύρεσαι στον Θεό;

Έβαλε το χέρι του και πήρε έναν άνθρωπο από το σπίτι. Και του λέει: «Εγώ δεν συμφωνώ μαζί σου, διαφωνώ, διαμαρτύρομαι. Και ιδού και η μαύρη σημαία». Τα κάδρα ανάποδα, όλα μαυρισμένα, για χρόνια ίσως να μην έρθω και στην εκκλησία σου, Πάσχα δεν ξανακάνω, δεν θέλω να ακούω για Ανάσταση κ.λπ. και τα λοιπά και τα λοιπά και τα λοιπά. Από πού απορρέουν αυτά; Ποιος τα εφεύρε; Τα εκήρυξε η Εκκλησία; Τα διδάσκει το Ευαγγέλιο; Εδώ λέγει για τον Σταυρό του Χριστού: «Χαρά ήλθε εν τω κόσμω». Πώς λοιπόν, εφόσον ήρθε χαρά δια του θανάτου, εμείς το μετατρέπουμε σε λύπη; Αυτό είναι μια ένδειξη της απιστίας, ότι δεν πιστεύεις σε ζωή πέρα του τάφου.

«Ο άνθρωπός μου, χάθηκε ο άνθρωπός μου», όπως πολλοί εκφράζονται. «Χάσαμε τον άνθρωπό μας, χάσαμε την Κατίνα μας, χάσαμε τον Γιώργο μας, χάσαμε τον προστάτη μας». Μα τι ήτανε; Κλειδί ήτανε, αντικείμενο ήταν και το χάσατε; Πού το χάσατε; Είναι εκφράσεις αυτές που δηλώνουνε απιστία. Ο άνθρωπος που πιστεύει δεν πρέπει να αλλάξει τίποτα ούτε στο σπιτικό του, ούτε στην εμφάνισή του, ούτε στη συμπεριφορά του, διότι ο Θεός έβαλε το χέρι του και πήρε έναν άνθρωπο από το σπίτι. Διότι αύριο θα είναι σειρά μου, την άλλη θα είναι σειρά του, την άλλη θα είναι σειρά του και ούτω καθεξής. Και μήπως από αυτό αναστέλλεται η δράση του Χάρου, όπως λέμε, αν βάλουμε μαύρα, αν σπάσουμε το πιάτο,

αν χύσουμε τα κόλλυβα ή αν κάνουμε τόσες άλλες δεισιδαιμονίες που κάνουμε εμείς ή δεν σερβίρουμε γλυκό; Μήπως γλυκαθεί ο Χάρος και ξανάρθει; Αυτά είναι ψέματα. Είναι απιστίας ενέργειες. Δεν πιστεύουμε ότι ο άνθρωπός μας μεταβέβηκεν εκ του θανάτου εις την ζωήν. Μπορεί να λυπούμεθα για ένα κλωσσόπουλο που έσπασε το τσόφλι και το άφησε κάτω σε κάποια άκρη εκεί και το πετάξαμε και το πατήσαμε, και αυτό περπατάει τώρα και βγαίνει και αναπνέει αέρα και απολαμβάνει ήδη; Γιατί έτσι είναι ο άνθρωπος: μέσα σε ένα τσόφλι είναι, που λέγεται σαρξ, και ένα μικρό επεισόδιο που λέγεται θάνατος αφήνει το τσόφλι αυτό κάτω και πετάει το πουλάκι και πάει επάνω, διότι χαίρεται η ψυχή αυτή, απαλλάγηκε από ασθένεια, απαλλάγηκε από βάσανα, από φόβους, από κακία,

τόσα πράγματα. Εμείς τώρα πίσω τι θα κάνουμε; Θα διαμαρτυρηθούμε κατά του Θεού; Είναι βασικό λάθος αυτό. Δυστυχώς έχει επικρατήσει, έχει επικρατήσει, διότι δεν ευρέθηκαν άνθρωποι ευθύς αμέσως να αντιδράσουν. Γι’ αυτό θα πρέπει, μέσα στο πλαίσιο των δυνάμεών μας και της φωτίσεως που μας έδωσε ο Θεός, τι μπορούμε να κάνουμε; Να διαφωτίζουμε τους ανθρώπους. Πολλές φορές συλλαμβανόμεθα εμείς που διδάσκουμε τους άλλους, συλλαμβανόμεθα εμείς να μην είμεθα εντάξει. Αυτό δηλαδή που λέμε στους άλλους να μην το κάνουμε εμείς. Ο πεπτωκώς κόσμος σήμερα, αγαπητοί μου, δεν έχει ανάγκη από θεωρίες. Από βιώματα έχει ανάγκη. Θεωρίες είναι γεμάτος. Αλλά αυτά που λέμε δεν τα πράττουμε. Θυμούμαι ένα περιστατικό, και το έχω πει κάποτε άλλοτε, ότι με προκάλεσαν πάλι,

το οποίο είναι το εξής: Ένας φίλος μου, ο οποίος τώρα είναι στο Βανκούβερ του Καναδά, ήτο κουρεύς εδώ και είχε μπαρμπέρικο. Κοιμήθηκε η μητέρα του. Όταν μου τηλεφώνησε, θέλει να μου λέει ότι «κοιμήθηκε η μητέρα μου απόψε και το απόγευμα είναι η κηδεία». «Ο Κύριος να την αναπαύσει. Πρόσεξε όμως, διότι εσένα θα κοιτάνε αυτοί που θα έρθουν στην κηδεία. Τι θα φορέσεις και τι θα κάνεις, που κάνεις τον χριστιανό. Την αδερφή σου, τον γαμπρό σου, τα ανίψια σου, τους άλλους δεν θα τους κοιτάζουν. Εσένα όμως θα σε κοιτάζουν». «Ναι, μάλιστα, θα προσέχω, έχω υπόψη μου». Έμεινε σύμφωνος, μου λέει. Την κηδεία εγώ δεν ακολούθησα· στην εκκλησία μόνο πήγα, στο κοιμητήριο δεν πήγα, επέστρεψα. Μετά τρεις ημέρες...

και μου λέει το εξής: «Θα σου πω», μου λέει, «μία αμαρτία μου και εύχομαι», μου λέει, «ο Θεός, και εύχομαι και εσύ, να μη μου την καταλογίσεις, γιατί δεν σε άκουσα σ’ αυτό που μου είχες πει. Σήμερα», μου λέει, «κούρευα έναν φίλο μου, ο οποίος είχε κηδέψει την αδερφή του προ τριών ημερών από αυτοκινητικό δυστύχημα.

Του έλεγα πολλά πράγματα όταν καθόταν στην καρέκλα που τον κούρευα. Αυτός δεν ομιλούσε. Απλώς με κοίταγε. Προσπαθούσα να τον παρηγορήσω, γιατί αυτός είπε ότι είναι περίλυπος μέχρι θανάτου. Οι άνθρωποι που δεν πιστεύουν δεν βοηθούνται με τίποτα. Μπορεί να αυτοκτονήσουν. Μπορεί να τρελαθούν. Εγώ κοίταγα να του πω ότι υπάρχει ζωή πέρα του τάφου, ότι η αδερφή σου δεν πέθανε, αλλά ζει, και τα σχετικά αυτά, τα οποία είναι και αλήθεια και παρηγορούν. Όταν τελείωσε», μου λέει, «το κούρεμα και το ξύρισμα, σηκώθηκε και έφερα τη βούρτσα να τον καθαρίσω. Και μου λέει: “Δεν μου λες”, μου λέει, “Παντελή, έστω κι ένας, αυτά που μου είπες τα πιστεύεις εσύ;”

λέει, δεν πιστεύω αυτά τα πράγματα. Τι λέτε, όπλα λίγο νημερό, όπως πέρασε η δεστάτη μητέρα μου. Μα όνειρες έχουν έτσι τα πράγματα. “Αυτό το σακάκι που είναι κρεμασμένο εκεί, γιατί δεν κρεμάς το σακάκι και να φορέσεις τη μπλούζα την άσπρη και το γιλέκο; Αυτό το σακάκι που είναι εκεί είναι δικό σου;” Λέει: “Ναι”. “Αυτό το μαύρο κρεπ εκεί πέρα τι δουλειά έχει;” Κόκαλο ο Παντελής.

Υπήρχε όμως η ευστροφία και του είπε το εξής:

Του λέει: «Αυτά που σου είπα είναι μέχρι κεραίας σωστά. Όμως εγώ παρεσύρθην από τον κόσμο και για τον κόσμο το έβαλα αυτό το πράγμα. Η αδερφή μου με παρεκίνησε ότι πρέπει απαραιτήτως να βάλω αυτό. Το βγάζω τώρα, από τώρα». Και το έβγαλα, μου λέει, και το έβαλα στην τσέπη μου και, όταν πήγα το μεσημέρι σπίτι, της το πέταξα θυμωμένα και της είπα ότι έγινε αιτία να βλασφημηθεί ο Κύριος δι’ εμού την ημέρα εκείνη. Ο κόσμος, λοιπόν, κοιτάζει τι θα κάνουν οι χριστιανοί, πώς θα αντιμετωπίσουν αυτό το οποίο κηρύττουν, ότι δήθεν είναι χαρά και δεν είναι λύπη, και μας συλλαμβάνουν κλέπτοντας οπώρας, όπως λέμε εμείς πολλές φορές, θεριζόμενοι.

Ανάγκη, λοιπόν, να διαφωτιστούμε στο θέμα αυτό. Ο Σατανάς δε, όταν δει άνθρωπο ότι αντιμετωπίζει τον θάνατο με ψυχραιμία, όμορφα, νοικοκυρεμένα, δηλαδή υπάρχει εκδοχή να ακούσεις να έσκασε βόμβα ατόμου στο σπίτι. Το εξήντα, εδώ στη Δραπετσώνα, κηδέψαμε τη μητέρα μου, εμένα, στου αδελφού μου το σπίτι. Είμαστε τέσσερα αδέρφια αρσενικά και δύο κορίτσια εν τη ζωή. Εντάξει; Ήταν και ένας στρατηγός, ποιος δεν ξέρω πώς, ποιος του τηλεφώνησε.

Πάμε εμείς στο σπίτι. Αυτός ευρέθηκε από τη σχολή, από την Ανωτέρα Σχολή Πολέμου της Θεσσαλονίκης που ήταν εκεί, ευρέθηκε εδώ. Συντετριμμένος, ο περί τα σαράντα, σε μια ώρα ήταν εδώ πέρα. Εγώ εν τω μεταξύ ενδιαφέρθηκα για τα πάντα, για την κηδεία, στην υπηρεσία, στο ληξιαρχείο, σ’ αυτούς που κάνουν τις κηδείες, στον εργολάβο κ.λπ. Πήγα όμως μια ώρα, μιάμιση πριν γίνει η κηδεία και ξυρίστηκα δίπλα, που ήταν ένα κουρείο στη γωνία. Πήγα σπίτι, έβαλα ό,τι καλύτερο είχα: κοστούμι, το λευκό μου πουκάμισο, τη γραβάτα μου την ανάλογη, και ήρθα να πάω να κηδέψω τη μάνα μου. Όλοι έκλαιον, οι αδελφές μου, οι αδελφοί μου, αυτός ο στρατηγός κ.λπ. Ο μόνος που δεν έκλαιε ήμουνα εγώ. Σε μια στιγμή, μέσα στον κόσμο, έρχεται ο στρατηγός και μου λέει το εξής,

φωνή θυμώδη και ανάγωγον — είπα, να πει ο διάβολος και η απιστία: «Δεν μου λες», μου λέγει, «που τώρα ακούς, έλα μπροστά. Εμείς εδώ μέσα είμαστε τρελοί;» Εγώ ξαφνιάστηκα. «Περί τίνος πρόκειται;» Του λέω: «Εγώ δεν σας βλέπω τρελούς. Δεν ξέρω αν άλλοι σας είπαν ότι είσαστε ή αν εσείς νομίζετε. Εγώ δεν σας είπα τρελούς». «Μα η συμπεριφορά σου είναι τέτοια, που όλους μας έχεις για τρελούς εδώ πέρα». «Και πάλι σου επαναλαμβάνω ότι εγώ δεν έκαμα τέτοιο χαρακτηρισμό. Με ό,τι φόντα έχει ο καθένας εκδηλώνεται. Εσείς αυτά τα φόντα έχετε». Εγώ κατάλαβα τι μου έλεγε τώρα:

Εγώ δεν κλαίω, γιατί εγώ δεν μαυροφορώ, γιατί δεν βάζω μαύρη γραβάτα, γιατί δεν βάζω ταφτά και λοιπά. Βέβαια, χρειάστηκαν επτά χρόνια για να το χωνέψει αυτό που είπε, ότι εγώ τον θάνατο τον έχω για χαρά, τον έχω για λύτρωση. Μάλιστα της μάνας μου, που υπέφερε επί δεκατέσσερα χρόνια αναπηρία, με κομμένο το πόδι, που την εγύριζα με το καρότσι από εκκλησία σε εκκλησία. Τον θάνατό της, εν πάση περιπτώσει, γνώριζα πού επήγε. Αν ήταν δυνατόν, έπειτα από αυτά που κηρύττω και από αυτά τα οποία αισθάνομαι, και για τη μητέρα μου ξεχωριστά, που γνώριζα τη ζωή της από κοντά, αν ήταν δυνατόν να σηκώσω μαύρη σημαία. Ίσως σας φαίνονται παράξενα αυτά. Ο κόσμος όμως έτσι έχει συνηθίσει και μάλιστα έχει ριχτεί το σύνθημα εκ μέρους του εχθρού μας. Πώς δεν!

Όσο περισσότερο αλληλοδαρθεί η κυρία στο κεφάλι του κυρίου, τόσο δείχνει ότι τον αγαπάει. Αν δεν κλάψει, δεν τον αγαπάει. Είναι ένδειξη. Και μετράει ο κόσμος πόσο έκλαψε, πόσο επένθησε. Πολύ αστεία να λέμε ότι αραιώνουμε το πένθος. Τι θα πει «αραιώνουμε το πένθος»; Αυτή φορούσε μαύρα, τώρα τα φοράει ντεμί. Δηλαδή ένα φόρεμα που να έχει και ένα άλλο χρώμα μέσα. Και του χρόνου το φοράει λίγο ανοιχτότερο και με λίγο καιρό ακόμη ανοιχτότερο. Αραίωσε το πένθος. Τι θα πει «αραίωσε το πένθος»; Έπαυσε να είναι πρόσωπο του σπιτιού σου εκείνο; Έπαυσε να σου είναι προσφιλές; Να σε συνέχει το ίδιο όπως και τότε που έφυγε; Τι θα πει «αραίωσε»; Άρα κυβερνάσαι κάτω από τον κόσμο, ζεις με τη γνώμη του κόσμου,

δεν γνωρίζεις τι σου γίνεται και είσαι απλώς ένας φούρνος του Χότζα και, όπως θέλει ο κόσμος, εκδηλώνεσαι, να σε παρακολουθήσει ή να τον παρακολουθείς. Δεν στάθηκε δυστυχώς η Εκκλησία μας να διαφωτίσει τα θέματα αυτά, ώστε να γνωρίζει ο άνθρωπος περί τίνος πρόκειται. Δεν ξέρετε πόσο βλάπτονται οι ψυχές από τα πένθη του κόσμου από εδώ. Τι πρόσωπο θα παρουσιάσεις στον Χριστό, να παρακαλέσεις για την ψυχή του προαπελθόντος συγγενού σου, προσφιλούς προσώπου, καθ’ ην στιγμήν δεν συμφωνείς με τον Χριστό γι’ αυτό το οποίο ενήργησε; Πώς θα παρουσιαστείς; Στη Βαθεία Κοιλάδα ζούσαν τρεις αδελφές, εκ των τριών είναι οι δύο σήμερα. Είχαν έρθει από τη Μικρά Ασία. Η μεγαλύτερη άγαμη, και οι τρεις εργάζονταν, και εργασία...

μεταπωλήτρια ακινήτων και λοιπά. Ό,τι έβγαζε αυτή συντηρούσε και τις υπολοίπους. Είχαν μια παθολογική, ούτως, αγάπη μεταξύ των. Βλέπουν όμως τα πράγματα έτσι, που η μία εξ αυτών εκοιμήθη. Το πένθος, τα δάκρυα και γενικά η κατάσταση που άφηκε εκ των υστέρων, που δεν ήταν να περάσει άνθρωπος από εκείνο το σπίτι. Όμως έσπευσαν. Γνώριζαν πολλά πράγματα, με παρακολουθούσαν πολλά χρόνια από τη Χριστιανική Γωνιά, η οποία ήτανε Κάνιγγος δώδεκα και είναι μέχρι σήμερα. Χωσμένες εκεί αυτές, είχαν ακούσει πολλά πράγματα γύρω από τους τεθνεώτες και πώς μπορεί ο καθείς να βοηθήσει τον κεκοιμημένο του, και είχε γίνει μάλιστα αφορμή αυτό να γράψω και βιβλίο «Είναι αμαρτία να αδικούμε τους νεκρούς μας», και πήγανε στον συγχωρεμένο τον πατέρα Άγγελο, Ακαδημίας,

έδωσαν χρήματα να κάνουνε σαρανταλείτουργο στο όνομα της αδελφής των. Πράγματι, έκανε σαρανταλείτουργο. Ο πατήρ Άγγελος, πιστός άνθρωπος. Όταν μπορούσαν πηγαίναν πρόσφορο, όταν μπορούσαν πηγαίναν στην εκκλησία κι αυτές. Εν πάση περιπτώσει, αλλά τα δάκρυα δάκρυα, το πένθος πένθος, οι αναστεναγμοί αναστεναγμοί κ.λπ. Έγινε και η τεσσαρακοστή λειτουργία και μετά τη Θεία Λειτουργία επήγανε στο σπίτι. Καθίσανε σ’ ένα τραπεζάκι που είχαν εκεί πέρα και βάλανε κάτι πρωινό, μα γάλα, μα καφέ, μα κακάο, δεν θυμάμαι τι βάλανε. Και καθίσανε, κλαίγοντας και οι δύο, να πάρουν το πρωινό. Ανοίγει αυτομάτως η πόρτα και εισέρχεται η αδελφή τους η συγκεκριμένη.

Τους λέει — αυτές μόλις την είδανε τρόμαξαν —: «Πάψτε πλέον! Αυτή είναι η αγάπη σας; Με πνίξατε με τα δάκρυά σας, με πνίξατε με τις μύξες σας, με πνίξατε με τα σάλια σας». Και τους δείχνει ένα λεβέτι γεμάτο από σάλια, από μύξες, από δάκρυα κ.λπ. «Δεν σας αντέχω πλέον. Δεν δέχεται ο Χριστός μας τα σαράντα λειτουργά σας, δεν δέχεται τίποτα». Και γυρίζει και τους δίνει μέσα στην πόρτα, σαν πιτσιλιές θαρρείς, και φεύγει. Όντως πράγματα. Ζούνε οι κοπέλες αυτές εδώ, είναι μεγάλες βέβαια στην ηλικία, πάνω από εξήντα πέντε ετών η μία, ίσως εβδομήντα. Εγώ, λοιπόν, πριν μία δεκαετία, δέκα-δώδεκα ετών αυτή που σας λέγω. Δυστυχώς έτσι έχει επικρατήσει σήμερα. Τι θα ικανοποιήσει τον άλλον;

«Μην παρεξηγηθώ» ο άλλος, και θα βάλω μαύρα για να μην παρεξηγηθώ. Μα τα μαύρα είναι της μόδας σήμερα. Μια μέρα πήγαινα μια εκδρομή θρησκευτική και ο οδηγός του πούλμαν ήτο κατάμαυρος από πάνω μέχρι κάτω. Μαύρο πουκάμισο, μαύρο παντελόνι, μαύρα τα πάντα. Διότι είχε τον πατέρα του άρρωστο. Του λέω: «Τι έγινε, Άγγελε; Ο γέρος έφυγε;» «Όχι», μου λέει. «Και έτσι σε βλέπω;» του λέω. Και εβάφτηκε. «Δεν θέλει να μου κάνει το γούστο», μου λέει, και πήρε μαύρα. Τι λοιπόν παραπάνω έκανες εσύ; Ήτανε μόδα. Θυμάμαι κοπέλες, όταν ήρθαν κάτι που δεν έκανε κάτι, κάτι χούλα χουπ, ξέρω πώς τα λέγανε, και έτσι έβλεπες κοπέλες με μαύρες φούστες, με μαύρα αυτά. Ποιος πέθανε; Ο πατέρας; Η μάνα; Τίποτα. Ο διάβολος την έβαλε να κάνει αυτό το πράγμα. Τι λοιπόν είναι αυτό το πράγμα; Θα μας άγουν και θα μας φέρουν για πράγματα που πρέπει να χαιρόμαστε;

Θέλετε να μη λυπείτε πιο πολύ τους κοιμημένους σας; Μην ακολουθείτε τον κόσμο. Όπως είναι το σπιτικό σας, μην πειράξετε τίποτα από μέσα. Μπορείτε να το διανθίσετε, μπορείτε να το καλλωπίσετε, μπορείτε να βάλετε γύρω γύρω άνθη και λοιπά, να πάρει εορταστική όψη, ότι έχετε χαρά την ημέρα εκείνη, διότι ο ουρανός ζήτησε έναν άνθρωπο και από το σπίτι το δικό σας. Κάνετέ το. Αυτό δείχνει ότι έχετε εμπιστοσύνη στον Χριστό, στον άνθρωπο, στον Θεό, στο πρόσωπο στο οποίο πηγαίνει η ψυχή και από το οποίο εξαρτάται η ψυχή. Το τι θα πει ο κόσμος, να πάει να χτυπήσει το κεφάλι στον τοίχο. Αν θέλει έρχεται, δεν θέλει, να μην έρχεται. Ποτέ να μη δέχεστε τα ψέματα του κόσμου, που σας λέει «να ζήσετε να τον θυμάστε». Σοβαρά τα λες, κύριε; Να ζω εγώ να θυμάμαι εκείνον που πέθανε; Δεν ντρέπεστε; Δεν ντρέπεστε; Όπως λένε: «Το καλό μνήμα, το καλό». Το καλό, δηλαδή θα καθίσεις εδώ;

Πάλι αντάμωση να του πεις: «Περίμενέ με, γρήγορα έρχομαι. Προσεύχου και για μένα να έρθω κοντά». Πού είναι; Είναι θέματα απιστίας. Δεν ωφελούνται οι ψυχές με τις δεισιδαιμονίες τις δικές μας, γιατί η ψυχή είναι στα χέρια του Χριστού και ο Χριστός δεν τα θέλει αυτά τα πράγματα. Είναι ενδείξεις απιστίας. Είναι ενδείξεις ότι επηρεάζονται από τον κόσμο και ο Θεός δεν τα θέλει.

Μια και μου το θίξατε αυτό, είναι κάτι άλλο σοβαρό το οποίο δεν λαμβάνουν υπόψη ορισμένοι. Κάνουν ένα μνημόσυνο. Πολλά μνημόσυνα πέφτουν μέσα σε νηστείες: μες στο Σαρανταήμερο, μες στον Δεκαπενταύγουστο, μες στη Μεγάλη Τεσσαρακοστή ακόμα. Ήρθαμε να κάνουμε ένα τραπέζι την ημέρα που γίνεται ένα μνημόσυνο. Και βλέπετε, παρότι είναι νηστίσιμη αυτή η περίοδος,

να σερβίρεται κρέας.

Με τον κουνιάδο μου δέκα χρόνια έκανα ένα χαιρετισμό, με απέφευγε. Γιατί; Διότι στου πεθερού μου το μνημόσυνο, τεσσαρακοστή, Μεγάλη, επέμενα να μπει ή χταπόδι ή σουπιές ή κάτι λαδερό, όχι κρέας. Και διότι πέρασε το δικό μου και δεν πέρασε το δικό του, που αυτός έφερε κόσμο. Και ο κόσμος έφερε. Ένας άνθρωπος που τρώει κρέας την Κυριακή της Μεγάλης Τεσσαρακοστής ήρθε να προσευχηθεί για τον πατέρα του; Ένας βλάσφημος, ένας άπιστος, τι προσευχή για τον πατέρα του; Ήρθε στον Χριστό, «ίνα και νεκρών και ζώντων κυριεύση». Λέει το Θεϊκό Βήμα να έρθει να ενώσει προς τον Ύψιστον δεήσεις. Ακούει την προσευχή αυτού του απίστου, αυτού του αθέου, αυτού του ειδωλολάτρη; Ακούει την προσευχή; Και εύχομαι...

καταργεί τη νηστεία του Χριστού, τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή. Τι παρέθεσες; Γιατί; Μην παρεξηγηθείς; Δηλαδή ξέρετε τι θα πει αυτό; Ανεβήκαν όλοι που καθίσαν στο τραπέζι επάνω στο κεφάλι του νεκρού, του κεκοιμημένου, και τον πήγανε ακόμη στα Τάρταρα. Αυτό του κάναν αυτοί που πήγανε, ήθελαν να τον βοηθήσουνε, να τον ανακουφίσουνε τον άνθρωπο. Ανελήφθησαν όλοι οι βλάσφημοι αυτοί, οι άπιστοι, μαζί με οικείους και λοιπά, που προσέφεραν, και με αυτούς που παρακάθησαν και τον πήγανε παραμέσα τον άνθρωπο. Αυτό είπε τέτοιο μνημόσυνο. Ξέρετε πόσα τέτοια γίνονται; Πολλά πράγματα γίνονται. Αυτό που αναφέρω εκεί σε μια κασέτα που είδατε, που λέγω «Ενστάσεις για τα μνημόσυνα» και λοιπά, μια τέτοια υπόθεση έχει στη μέση, διότι και νεκρός ακόμη βάλλεται ο άνθρωπος από το διάβολο. Είδατε και θα διαβάζετε, δεν ξέρω αν θα συμβαίνει και σας.

Αντί μνημοσύνου, δραχμάς τόσες για το όνομα της μάνας μου. Σοβαρά; Σταμάτησαν τα μνημόσυνα σήμερα να γίνονται. Γίνονται πολιτικές εκδηλώσεις. Στις 15 η ώρα μνημόσυνο, στις 12 η ώρα μνημόσυνο. Σοβαρά τώρα; Εδώ η Εκκλησία, άμα δεν έχει Θεία Λειτουργία, δεν επιτρέπει μνημόσυνο. Μεγάλη Τεσσαρακοστή, που δεν γίνεται Θεία Λειτουργία, δεν έχει μνημόσυνο.

Μόνο Σάββατο, εκεί και εκεί. Το μνημόσυνο είναι συνδεδεμένο με θυσία. Να βγει μερίδα, να πας πρόσφορο. Πώς στις δώδεκα η ώρα εσύ κάνεις μνημόσυνο; Με ανθρώπους που έχουν φάει και η κοιλιά τους εκεί πέρα. Με ανθρώπους που δεν εκκλησιάστηκαν, δεν έχουν νηστέψει καθόλου. Τι προσφέρεις σε αυτόν τον νεκρό; Πολλοί δε άλλοι, οι οποίοι απορρίπτουν τον Χριστό, απορρίπτουν την Εκκλησία, απορρίπτουν τον κλήρο: «Αντί μνημοσύνου, δραχμάς, τάδε ποσές χιλιάδες» και ούτω καθεξής. Και τι θα τις πάρει η μάνα σου;

Χίλιες δραχμές, πώς είδες; Σε τι σύσταση έστειλες; Πού μένει η μάνα σου; Τι διευθύνσεις; Εσύ είσαι στην επιταγή; Να τις πάρει η μάνα σου. Θες να είναι στο ορφανοτροφείο; Και τα ορφανά τι είπανε; Θες να είναι στο γηροκομείο; Και οι γέροι τι είπανε; Πως όταν τον Χριστό τον βγάλεις έξω, πώς θα σε βοηθήσει ένας άλλος; Κανένας δεν μπορεί να σε βοηθήσει. Τα πράγματα βασικά, και αυτά πρέπει να τα ξέρει ο άνθρωπος, γιατί θα πεθάνει. Και αυτά που δεν φροντίζει να μάθει εδώ και να τα κληροδοτήσει στους άλλους, θα του έρθουν στο κεφάλι αύριο. Γιατί θα πάει εκεί και θα περιμένει από εδώ κάτι και δεν θα το λαμβάνει, διότι έτσι. Την έμαθε την κοπέλα να φτιάχνει παγωτό, να κάνει γλυκό με τα χεράκια της, να φτιάχνει το ένα, να φτιάχνει το άλλο. Δεν την έμαθε όμως να κάνει μια προσφορά, δεν την έμαθε να κάνει δυο κόλλυβα, δεν την έμαθε να κάνει ένα μικρό μνημόσυνο.

Αντάλλαγμα, και κατά συνέπεια θα της έρθουν οι τόκοι και τα επιτόκια στο κεφάλι της αύριο, της μακαρίτισσας. Σοβαρό θέμα. Είναι ένας λαός ολόκληρος. Κόσμος δικός μας. Περιμένει από τα χέρια τα δικά μας, από το πρόσφορο το δικό μας, από του παπά το «Μνήσθητι, Κύριε, μνήσθητι, Κύριε, μνήσθητι, Κύριε, μνήσθητι, Κύριε, μνήσθητι, Κύριε», από κείνο εκεί, από το χαρτάκι εκείνο, περιμένουν οι ψυχές πέραν τα τους. Κάποιος άλλος δεν μπορεί να βοηθήσει τον άνθρωπο, όπως λέει ο κόσμος ό,τι λέει. Βλέπουν τον εγωισμό τους, δεν ξέρω τι μπορούν να δώσουνε και τι μπορούν να κάνουνε. Τίποτα δεν φτάνει. Θα περάσεις από τον Χριστό. Κι αν σου περισσέψουνε, δώστε και στο γηροκομείο, δώστε και στο ορφανοτροφείο. Δεύτερον, ότι δεν θα λάβεις τίποτα πολλές φορές από εκεί. Εκείνο που θετικά θα βοηθηθεί είναι από το πρόσφορο που θα πας στην εκκλησία. Και αν είσαι εντάξει, γιατί «αμαρτωλών ο Θεός ουκ ακούει, εάν τις θεοσεβής ή και το θέλημα αυτού ποιεί». Τίποτα, πήγαινε για να πάρει το φούρνο και πήγαινε τότε. Τίποτα δεν λαμβάνει εκεί. Ο Χριστός είναι εκλεκτικός.

Ποιος το πήγε, ποια σχέση έχει μαζί του και αν επηρεαστεί. Δεν επηρεάζεται ο Χριστός από τον καθέναν. Και είναι βασικά θέματα αυτά. Γι' αυτό, πολύ σύμφωνα με αυτά που λέγω εγώ, με αυτά τα οποία πρέπει να γίνονται, εγώ απλώς τα υπενθυμίζω. Θες να βάλεις μαύρα κατάμαυρα; Βάλε. Θες να βάλεις κόκκινα; Βάλε. Ο Χριστός δεν βλέπει την εξωτερική σου περιβολή. Ό,τι έχεις, βάλε. Βάλε μια νυχτικιά και πήγαινε. Βλέπει την ψυχή σου. Εδώ δίπλα σας ήταν ο πατήρ Ιερώνυμος, αν τον ενθυμείστε οι παλαιότεροι, στην Ανάληψη. Μία μέρα, ένα απόγευμα, πήγε ένας κύριος να εξομολογηθεί, γνωστός. Ένας από τους αδελφούς Πέπα. Ο Αριστοτέλης ο Πέπας ήταν πρόεδρος του λαϊκού συνεδρίου. Πέπας είναι ο σύζυγος της κυρίας Πέπα, που έχει τη Χριστιανική Γωνιά, που προΐσταται.

Πνευματικοί άνθρωποι, και μάλιστα αυτός που πήγε, ο Μανώλης ο Πέπας, πνευματικούς ανθρώπους, όχι εν τη σημασία αντιλέξεως. Πηγαίνει λοιπόν και μπαίνει στο κελί του γέροντα. Είχε εδώ, μεταξύ εδώ πέρα, ένα κρέπι μαύρο. Και του λέγει: «Τι βλέπω; Τι είναι αυτό;» «Χάσαμε τον αδερφό μας, πάτερ». «Πού τον χάσατε;» «Πέθανε». «Πέθανε και δεν συμφωνείτε και διαμαρτύρεστε και έβαλες μαύρη σημαία και γυρίζεις στον κόσμο και λες “διαμαρτύρομαι κατά του Θεού, Κύριε”, διότι ο Θεός έβαλε το χέρι και πήρε τον αδερφό σας; Ώστε έτσι πρέπει να σκεπτόμεθα;» «Ασφαλώς, Μανώλη μου, έτσι». Και το έβγαλε και το έσκισε ο άνθρωπος μπροστά του, εδώ.

Στην Ανάληψη έγινε αυτό το πράγμα. Και όλοι οι άνθρωποι του πνεύματος έτσι σκέπτονται. Διότι πολλοί άνθρωποι φεύγουν από τον κόσμο τούτον, πολλοί, πώς να σας πω, πολλοί τακτοποιημένοι, που πρέπει, αν είναι δυνατόν, να πάρεις όργανα και να χαίρεσαι. Όχι να βάλεις πένθη και να μην ξαναπάς στην εκκλησία και να μην ξανακάνεις Ανάσταση και τα τι αυτά. Εν πάση περιπτώσει, αυτά είχα να πω σύμφωνα με αυτό το σημείωμα. Μετά των αδελφών του κατέβασαν τον πατέρα τους κάτω, τον γέροντα, ο οποίος κατέβηκε με εβδομήντα άτομα. Ήσαν όλη η οικογένεια, αδέρφια, νυφάδες, παιδιά κλπ., και οι άνθρωποι αυτοί, οι εβδομήκοντα τότε, έπειτα από 430 περίπου χρόνια...

κράτησε αυτή η υπόθεση, έγιναν περίπου τρία εκατομμύρια. Εφόσον ζούσε ο Φαραώ, αυτός που γνώριζε τον Ιωσήφ, τα πράγματα πηγαίνανε καλά. Όταν όμως πέθανε ο Φαραώ εκείνος και ήρθε άλλος βασιλεύς, άλλος Φαραώ, αυτός είδε ότι οι Εβραίοι επληθύνοντο, τους εφοβήθηκε ότι θα πληθυνθούν και άρχισε να παίρνει μέτρα, να περιορίσει τις γεννήσεις αφενός και να τους καταδυναστεύει κατά τέτοια έννοια, ώστε να μην έχουν την ευχέρεια και τη δυνατότητα να πολλαπλασιάζονται. Ο Μωσής παρουσιάζεται και αυτός επί σκηνής. Ο Μωσής δεν έπρεπε να υπάρχει κανονικά, εάν επρόκειτο να εφαρμοστεί η διαταγή που είχε δώσει ο Φαραώ στις μαίες...

να φονεύουν τα αρσενικά άμα τη γεννήσει, ή αν εφήρμοζαν οι γονείς, οι Εβραίοι, ότι κάθε αρσενικό που εγεννάτο έπρεπε να το ρίχνουν στον Νείλο, να πνίγεται, και να μένουν μόνο τα κορίτσια.

Είπαμε ότι η μητέρα του Μωσέως τον έβαλε, μικρόν όντα, από τρεις μήνες —δεν μπορούσε πλέον να το κρύψει— σε ένα καλάθι, το οποίο το μέσα μέρος το είχε φτιάξει με άσφαλτο, με πίσσα, ώστε να μην μπαίνει το νερό, και το έδωσε στη μικρούλα, την άλλη κοπελίτσα, τη Μαριάμ προφανώς, και τον πήγε κάτω.

Και το έβαλε σε μια άκρη, να μην το παίρνει το ποτάμι αλλά να είναι μες στο νερό, στην άκρη, και την έβαλε να κοιτάζει να δει τι θα γίνει. Θα πάει κανένα θηρίο να το φάει; Θα το πάρει κανένας; Θα το πάρει το ποτάμι; Θα έρθει κάποια κατεβασιά να το πάρει το ποτάμι; Και κατέβηκε τότε, όπως θα ενθυμείστε, η κόρη του Φαραώ να πάρει το μπάνιο της, με τις άλλες τις κοπέλες, τις θεραπαινές της μαζί, και αυτές εκεί που έκαναν βόλτα άκουσαν κλάμα και πήγανε και βρήκανε το μωρό και διεπίστωσαν ότι ασφαλώς είναι από τα παιδιά των Εβραίων. Και ζήτησε τότε η κόρη να το κρατήσει, αλλά δεν θα ήταν δυνατόν να το περιποιηθεί, τριών μηνών παιδί. Και η μικρούλα είχε τη φώτιση να της πει: «Μήπως ήθελε να της βρει μια μητέρα εκ των Εβραίων να το φυλάξει ώσπου να μεγαλώσει;» Αυτή το βρήκε σαν μια λύση. «Ναι, να μου βρεις». Και έτρεξε το μικρό και φώναξε τη μητέρα του παιδιού, και έτσι ο Μωσής ξαναγύρισε στα χέρια της μητέρας του. Έμεινε μαζί, δεν ξέρω πόσα χρόνια, πέντε, έξι, επτά χρόνια, οκτώ...

που θα μπορούσε τώρα πλέον μόνος του να φάει, να περιποιηθεί, στο ανάκτορο, μέχρι που παρεδόθη πλέον και ήταν σαν παιδί της κόρης του Φαραώ στο παλάτι. Στο παλάτι εκεί έμεινε σαράντα χρόνια. Έμαθε όλη τη σοφία, όλα τα γράμματα, τη χαλδαϊκή σοφία και όλα αυτά τα πράγματα. Η μητέρα του, ως φαίνεται όμως, τα λίγα χρόνια που τον είχε μαζί της...

κατόρθωσε να του βάλει μέσα στο αίμα του ότι είναι Εβραίος, ότι έχει τον μοναδικό Θεό και ότι όλοι αυτοί οι οποίοι εργάζονται είναι αδελφοί του και, αν μπορέσει κάποτε ως εκ της θέσεώς του, να τους βοηθήσει αυτούς τους ανθρώπους. Αναφέρει η Γραφή, όπως ακούσατε στην περασμένη ομιλία, ότι κάποια μέρα κατέβηκε κάτω εκεί που δουλεύανε.

Ευχαριστώ. Συνήντησε να δει πώς, και συνήντησε έναν Αιγύπτιο να χτυπάει έναν Εβραίο. Αυτό του κόστισε. Αυτός είναι σαν εκ των παιδιών αυτών των ιδίων, και παραφύλαξε να δει αν τον βλέπει κανείς και, εφόσον ενόμισε ότι δεν τον βλέπει κανείς, τον χτυπάει τον Αιγύπτιο, τον σκοτώνει και τον θάπτει στην άμμο. Την άλλη μέρα, κατά τον ίδιο τρόπο, βρήκε κάποια ώρα και ξαναεπήγε μέχρι εκεί που εδούλευαν αυτοί οι Εβραίοι, τους οποίους πονούσε ως φαίνεται, και εκεί συνήντησε πάλι δύο Εβραίους να διαπληκτίζονται και επενέβη αυτός στη μέση και είπε ότι «εσύ έχεις άδικο». Του λέει και αυτός: «Ποιος είσαι εσύ; Ποιος σε κάλεσε εσένα εδώ;» Χωρίς να γνωρίζει βέβαια ποιος είναι αυτός. «Μήπως εσύ ήρθες να με χτυπήσεις, να με φονεύσεις όπως εφόνευσες τον Αιγύπτιο χθες;»

Όταν άκουσε ότι τον είχαν δει, γιατί αυτός πίστευε ότι δεν τον είχαν δει που σκότωσε τον Αιγύπτιο, φοβήθηκε, τον κατέλαβε ένας τρόμος και, αντί να πάει προς το παλάτι, έφυγε από προσώπου Φαραώ.

Το έμαθε, κοινολογήθη αυτό το πράγμα, ότι αυτόν που εφιλοξενείτο από την κόρη μέσα εκεί, τον είχαν σαν παιδί τους, ότι αυτός τόλμησε και σκότωσε έναν δικό του Αιγύπτιον. Εξεμάνη εναντίον του και, εν πάση περιπτώσει, έφυγε από προσώπου και έφτασε στο όρος Χωρήβ, έφτασε εκεί που είναι σήμερα η Ιερά Μονή της Αγίας Αικατερίνης.

Φαραώ, τετρακόσια τόσα μίλια. Εν πάση περιπτώσει, έφτασε σε ένα μέρος που εκεί βρήκε μερικές κοπέλες και μερικούς άνδρες να ποτίζουν από ένα πηγάδι τα πρόβατά τους. Οι άντρες εξεβίαζαν τις κοπέλες να κάνουν στην άκρη, να ποτίσουν αυτοί πρώτα σαν παλικάρια. Αυτό δεν το άντεξε ο Μωσής, μπήκε ξανά στη μέση, τους έδιωξε αυτούς και όχι μόνο έκανε τον επιστάτη να ποτίσουν αυτές, αλλά τις βοήθησε να βγάλουν και νερό από το πηγάδι και έριξε στις ποτίστρες και πότισαν και, παραδόξως, πήγανε γρήγορα το βράδυ εκείνο στο σπίτι. Ο πατέρας ήταν παπάς, λέγεται ο Ιοθόρ, είχε επτά κορίτσια. Όταν πήγαν νωρίς: «Πώς», λέει, «ήρθατε νωρίς απόψε;» «Έτσι και έτσι», λέει, «ένας ξένος εκεί μας βοήθησε και έβαλε στην άκρη τους κυρίους αυτούς που μας αδικούσαν πάντοτε και μας βοήθησε και έβγαλε και νερό και ποτίσαμε και ήρθαμε». «Πού είναι», λέει, «αυτός ο άνθρωπος;» «Εκεί τον αφήσαμε».

«Να τον φέρετε εδώ πέρα στο σπίτι, να τον φιλοξενήσουμε, να φάει ψωμί ο άνθρωπος» και λοιπά. Ξαναγύρισαν, εν πάση περιπτώσει, πήγαν και τον βρήκαν εκεί. Και τον πήραν και τον πήγαν σπίτι. Γνωριστήκανε εκεί πέρα και ο πατέρας τώρα των κοριτσιών, ο παπάς, του πρότεινε να μείνει εκεί και να τον κάνει και γαμπρό. Και δέχτηκε αυτός και του έδωσε μια από τις κοπέλες, την οποία την έλεγαν Σεπφώρα. Έμεινε εκεί και ήταν πλέον κοντά στον Ιοθόρ, τον πεθερό του, και έβοσκε τα πρόβατα του πεθερού του. Έζησε μαζί του σαράντα ολόκληρα χρόνια. Είναι τώρα σε μια ηλικία ογδόντα ετών. Για να μπορέσει κανείς να διακρίνει ποιους ανθρώπους ο Θεός βλέπει και επί των οποίων επιβλέπει...

πρέπει να παρακολουθήσει τη ζωή του Μωσέως. Ο Μωσής από βασιλόπουλο ευρέθη τσοπάνος. Όχι τσέλιγκας, διαφέρει το ένα από το άλλο. Δηλαδή, ο τσέλιγκας έχει δικιά του περιουσία και έχει τη φιλοδοξία έστω και πρόβατα να κάνει δικιά του περιουσία. Ήταν βοσκός στα πρόβατα του πεθερού του. Ποιος; Ένας γλωσσομαθής, ένας μορφωμένος άνθρωπος, ένας αβροδίαιτος, ένας που έζησε σαράντα χρόνια μέσα στο παλάτι, καταλαβαίνετε πώς ήταν. Και βρέθηκε τώρα με κλίτσα, με ταγάρι, με μπομπότα στο ταγάρι ίσως, δεν ξέρω αν υπήρχε και αυτή τότε εκεί, με πέδιλα, δεν ξέρω από τι θα ήσαν αυτά.

Σαράντα χρόνια τώρα, έπειτα, αδιαμαρτύρητα, χωρίς να ζητάει μερίδιο, χωρίς να ζητάει ποσοστά από τον πεθερό του, να βόσκει τα πρόβατά του καθημερινώς με τη φλογέρα του εκεί στο όρος γύρω. Σαράντα χρόνια σπουδή στα ανάκτορα και σαράντα χρόνια σπουδή με τα άλογα ζώα στο βουνό. Επειδή από αυτή την εμπειρία και από την ταπείνωση, την άκρα που έδειξε ο άνθρωπος αυτός, να μεταπηδήσει σε μια ζωή που δεν του περιποιεί τιμήν, όπως θα λέγαμε, ο Θεός επέβλεψε επ' αυτόν και τον διαλέγει τώρα και τον καλεί. Και αυτό που θα σας διαβάσω απόψε και θα ακούσετε είναι η αποκάλυψη του Θεού τώρα στον Μωυσή. Ακούστε λοιπόν.

Το γάμα κεφάλαιο της Εξόδου σας διαβάζω, να δείτε πώς απεκαλύφθη ο Θεός στον Μωυσή και τη συνέχεια, πώς τον επήρε, πώς τον κατάρτισε και πώς τον χρησιμοποίησε έπειτα για να πάρει τους ανθρώπους από τον Φαραώ, που ήσαν δούλοι, υπόδουλοι, να τους οδηγήσει διαμέσου της θαλάσσης, διαμέσου της γης της ερήμου, να τους φέρει στη γη της Επαγγελίας. Είναι η εικόνα ακριβώς που κάθε άνθρωπο ο Χριστός, ως άλλος Μωσής, τον παίρνει και τον περνάει διά της θαλάσσης, διά του βαπτίσματος. Έπειτα στην έρημο, όπως εδώ είμεθα, τους έτρεφε με μάννα εκεί σαράντα χρόνια, όπως τρέφει και εδώ εμάς με μάννα, το σώμα και το αίμα του. Είναι το μάννα εκείνο το ουράνιο, μέχρι που να εισέλθουμε στη γη της Επαγγελίας. Λέγει λοιπόν το εξής: «Μωσής...»

τα πρόβατα του Ιοθόρ, πενθερού αυτού, του ιερέως Μαδιάμ, και έφερε τα πρόβατα εις το όπισθεν μέρος της ερήμου και ήρθε εις το όρος του Θεού και του έδωσε έπειτα τις πλάκες εκεί, το θεοβάδιστον το λεγόμενον όρος.

Είδε το μέγα τούτο θέαμα. Εφάνη δε εις αυτόν Άγγελος Κυρίου εν φλογή πυρός εκ μέσου της βάτου και είδε και ιδού η βάτος εκαίετο υπό του πυρός και η βάτος δεν κατεκαίετο. Και το πίσω μέρος, λέει, από το θεοβάδιστο όρος είδε μία βάτο να καίεται αλλά να μην κατακαίεται. Υπάρχει μέχρι σήμερον η βάτος αυτή. Η ρίζα της βάτου είναι μέσα στο ναό της Αγίας Αικατερίνης. Όμως την έχουν καταβολαδιάσει από κάτω και την έχουν βγάλει απ' έξω. Αν ο Θεός επιτρέψει να δείξουμε εδώ τους Αγίους Τόπους και το θεοβάδιστον όρος, θα δείτε την εικόνα αυτή ακριβώς που είναι.

Είναι το πηγάδι και πού είναι αυτή η βάτος, η οποία καίεται και δεν καταφλέγεται. Δράττομαι να σας πω ότι η βάτος αυτή είναι ο τύπος της Θεοτόκου. Όπως η Θεοτόκος εδέχετο το πυρ της Θεότητος και δεν κατεφλέγετο, έτσι και εκεί η βάτος, παρότι εδέχετο το πυρ της Θεότητος, δεν κατεφλέγετο. Και μάλιστα στον κανόνα των Χαιρετισμών αναφέρει περί της βάτου, εκεί που λέγει όλους τους τύπους της Παναγίας μας, πώς και πού μπορούμε να διακρίνουμε την Παναγία μας στην Παλαιά Διαθήκη, αναφέρει και τη βάτο την καιομένη και μη καταφλεγομένη. Και είπε ο Μωσής: «Ας στρέψω», λέγει, «και ας παρατηρήσω, ας πάω λοιπόν πιο κοντά, το μέγα τούτο θέαμα, διότι η βάτος δεν κατακαίεται».

Δεν κατακαίεται η βάτος, περί τίνος τούτο; Και ως είδεν ο Κύριος τον Μωσήν ότι έστρεψε να παρατηρήσει, μόλις ο Κύριος είδε ότι ο Μωσής έδωσε προσοχή σε αυτό το πράγμα και πάει από κοντά τώρα να το ιδεί, εφώνησε προς αυτόν ο Θεός εκ μέσου της βάτου και είπε: «Μωσή, Μωσή». Ο δε είπε: «Ιδού εγώ». Τι είναι, λέει, πού να φανταστεί; Και είπε: «Μη πλησιάσεις εδώ. Λύσον το υπόδημά σου εκ των ποδών σου». Βγάζει τα παπούτσια σου, του λέγει, πρώτα, διότι ο τόπος επί του οποίου ίστασαι είναι γη αγία. Και μέχρι τη σήμερον...

Να πάει κανείς μέσα στο παρεκκλήσιον της Αγίας Βάτου εκεί, καλείται να βγάλει τα υποδήματά του απ' έξω, στον προθάλαμο, και να πάει όπως επήγε ασφαλώς τότε ο Μωσής. Και μέσα επάνω, που είναι οι εικόνες του 6ου αιώνος, του 5ου αιώνος, 1.600 ετών, είναι οι ωραιότερες και οι πιο καλώς διατηρημένες στο Σιναίον Όρος οι εικόνες, διότι δεν έχει υγρασία καθόλου εκεί, υγρασία δεν έχει καθόλου, αλλά έχει ξηρασία και διατηρούνται σαν να βγήκανε τώρα, παρότι 1.600 ετών.

Σαν να βγήκανε τώρα από τα χέρια του αγιογράφου. Δεν μπορείς να διακρίνεις και να μετρήσεις χρόνο για αυτές τις εικόνες. Έχει ωραιότατες αυτές τις σκηνές του Μωσέως, ο οποίος λύνει τα υποδήματά του. Να προχωρήσει, να πάει κοντά, να δει το θαύμα αυτό, πώς η βάτος εκαίετο και δεν κατεφλέγετο. Αυτό είναι κάτι που και για εμάς έχει, να ξέρετε. Εμείς, όπως είμεθα δεσμευμένοι και δεμένοι με τα λουριά της αμαρτίας, χωρίς να λύσουμε τα λουριά αυτά, προσερχόμεθα πολλές φορές στον Χριστό μας και κοινωνούμε για τα χρόνια πολλά. Κοινωνούμε για τη γιορτή, χωρίς όμως να αφήσουμε αυτά που μας βαρύνουν, διότι ο άνθρωπος είναι πιο ελεύθερος όταν δεν έχει δεμένα τα πόδια του. Και είναι μια ένδειξη και μια υπενθύμιση ότι πάντοτε ο άνθρωπος πρέπει να αφήνει ό,τι βάρος έχει για να πάει ελεύθερος προς τον Χριστό.

Κατευθύνεται προς τη Θεία Κοινωνία. Και είπε προς αυτόν — εξακολουθεί μέσα από τη βάτο να του μιλάει — «Εγώ είμαι ο Θεός του πατρός σου, ο Θεός του Αβραάμ, ο Θεός του Ισαάκ και ο Θεός του Ιακώβ». Δεν είπε «Εγώ είμαι Θεός Αβραάμ, Ισαάκ, Ιακώβ». «Εγώ είμαι ο Θεός του Αβραάμ, ο Θεός του Ισαάκ, ο Θεός του Ιακώβ». Κάνει διαχωρισμό μεταξύ των τριών προσώπων.

προσώπο Είναι στο όνομα του Πατρός, που λέμε, και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Διότι η Τρισυπόστατος Θεότης και η Αγία Τριάς υπάρχει από την Παλαιά Διαθήκη σαφώς και διδάσκεται. Βέβαια, ο Χριστός μας ήρθε εις τον κόσμο και μας απεκάλυψε τον Πατέρα.

Μας έστειλε το Πνεύμα το Άγιο και είδαμε εμείς επισήμως ότι πρόκειται περί Αγίας Τριάδος. Και μάλιστα αυτό κατ' εξοχήν έλαβε χώρα την ημέρα του βαπτίσματος. Γι' αυτό και η ημέρα του βαπτίσματος του Κυρίου μας λέγεται Θεοφάνεια, διότι εφανέρωσε τον Θεό στα τρία πρόσωπα. Ο Πατήρ εβεβαίου του λόγου το ασφαλές και το Πνεύμα ως περιστερά. Αυτό δεν το ξέρει κανείς. Γι' αυτό και ο Μέγας Βασίλειος λέγεται Ουρανοφάντωρ, διότι κατ' εξοχήν έχει θεολογήσει την Αγία Τριάδα. Εφανέρωσε τον Ουρανό, τα τρία πρόσωπα του Ουρανού. Εδώ λοιπόν λέγει: «Εγώ είμαι ο Θεός του πατρός σου, ο Θεός του Αβραάμ, ο Θεός του Ισαάκ. Θεός ο Πατήρ, Θεός ο Υιός, Θεός το Πνεύμα το Άγιο». Ο Μωσής όμως έκρυψε, λέει, το πρόσωπο αυτού, διότι εφοβείτο να εμβλέψει στον Θεό.

Άκουσε αυτά τα πράγματα, να μιλάει μέσα από τη βάτο, να μιλάει μέσα από τη φωτιά και να του αποκαλύπτει ότι ο Θεός είναι πυρ και, παρότι είναι πυρ καταναλίσκον αμαρτίας, δεν καταναλίσκει ανθρώπους, διότι αυτή είναι η οικονομία και η χρηστότητα του Θεού. Κάθε στιγμή μας κατακαίει τις αμαρτίες μας, δεν κατακαίει το σώμα μας. Διότι, αν ήταν έτσι να κατακαίει το σώμα μας, τότε ποιος μπορούσε να σταθεί μπροστά στον Θεό; Εν πάση περιπτώσει, του εξηγείται τώρα του Μωσέως και του λέει το εξής, του δικαιολογεί δηλαδή την επίσκεψή του, γιατί του φανερώνεται. Και είπε ο Κύριος: «Είδον», λέει, «κοίταξα και είδον την ταλαιπωρία του λαού μου του εν Αιγύπτω».

Που άφησες εκεί κάτω είναι δικός μου λαός και είδα την ταλαιπωρία, που είναι αιχμάλωτοι, και το τι υποφέρουν. «Και ήκουσα την κραυγήν αυτών», την κραυγήν αυτών. Δηλαδή άκουσε ότι του φωνάζανε: «Θεέ μας, βοήθησέ μας, που μας εγκατέλειψες. Ο Ιωσήφ δεν είναι, ο Μωσής δεν είναι, τι θα γίνουμε;» Και ξέρετε, ο Θεός, παρότι τον άνθρωπο τον παρακολουθεί, ουδέποτε ενεργεί εάν ο άνθρωπος δεν το ζητήσει. Ενθυμούμαι μία ωραία, φιλοσοφημένη απάντηση που έδωσε ένας σύγχρονος πνευματικός, όταν του επροτάθη να γίνει συζήτηση ώστε να γίνει μία λιτανεία για την ξηρασία που είχαμε πέρσι και πρόπερσι.

«Γιατί δεν δίδεται εντολή στην Εκκλησία να γίνει λιτανεία ώστε να βρέξει ο Θεός;» «Περιμένουμε να το ζητήσει ο λαός. Εάν ο λαός δεν το ζητήσει, δεν συνετιστεί δηλαδή ο λαός για να ζητήσει από τον Θεό τη βοήθεια, ο Θεός δεν θα βρέξει. Όταν συνετιστεί από το πάθημά του και ζητήσει από τον Θεό, ο Θεός θα βρέξει». Εδώ λοιπόν βλέπουμε το εξής, ότι λέγει: «Ήκουσα την κραυγήν αυτών». Και τώρα, δεν ξέρω αν έχετε διαβάσει, δεν ήταν ότι αγαπούσανε τον Θεό, αλλά διότι υπέφεραν εξαιτίας του μεγάλου διωγμού και των βαρών που είχαν επιβάλει επ' αυτούς οι Αιγύπτιοι. Θα πει κανείς:

Όταν από ανάγκη ο άνθρωπος ζητάει τον Θεό, ο Θεός συγκαταβαίνει; Συγκαταβαίνει. Όπως συγκατέβηκε στον Άσωτον Υιόν. Ο Άσωτος Υιός δεν γύρισε πίσω διότι σεβάστηκε πλέον τον πατέρα, σκέφθηκε ότι πρόσβαλε το σπιτικό. Αν ο Άσωτος Υιός είχε ακόμη το πορτοφόλι, είχε νιάτα, είχε φίλους και φιλενάδες, δεν γύριζε πίσω. Αλλά μπρος στο φάσμα του θανάτου, της ανάγκης, αναγκάστηκε να γυρίσει πίσω. Εδώ λέει: «Μέσα στα γουρούνια είμαι και δεν μπορώ να ζήσω. Λιμώ απόλλυμαι. Θα επιστρέψω πίσω». Και γυρίζει από ανάγκη. Και ο Κύριος τον λαμβάνει τον άνθρωπον αυτόν, ο οποίος προσέρχεται πάλι από ανάγκη, για να τον βοηθήσει να μείνει, αν θέλει, μαζί του από αγάπη. Αν θέλετε να το ιδείτε αυτό, θα το ιδείτε στο τι σχεδίασε

να πει ο Άσωτος στον πατέρα και τι του επέτρεψε ο πατήρ να πει. Αυτός, όταν έφτιαξε ένα κομμάτι μικρό απολογίας, είπε: «Αναστάς πορεύσομαι εις τον πατέρα και ερώ· πάτερ, ήμαρτον εις τον ουρανόν και ενώπιόν σου. Οὐκέτι εἰμὶ ἄξιος κληθῆναι υἱός σου».

«Ποίησόν με ὡς ἕνα τῶν μισθίων σου. Δεν θέλω πλέον να είμαι παιδί σου. Ένας εργάτης εδώ, ένας μεροκαματιάρης, να τρώω ένα κομμάτι ψωμί, να μην πεθάνω». Έτσι έφτιαξε αυτός να πάει. Σηκώθηκε, επήγε, τον υπεδέχθη, τον άρπαξε, τον κατεφίλησε. Αρχίζει να του πει αυτά που είχε υπόψη του. Λέει: «Ήμαρτον εις τον ουρανόν και ενώπιόν σου. Οὐκέτι εἰμὶ ἄξιος κληθῆναι υἱός σου».

Έχει ακόμη να πει: «Ποίησόν με ὡς ἕνα τῶν μισθίων σου». Δεν τον άφησε να το πει αυτό. Δίνει αμέσως εντολή: «Φέρτε τη στολή την πρώτη, βάλτε του υποδήματα, βάλτε του αυτό και λοιπά, σφάξετε τον μόσχο», ή τα τι αυτά. Μα γιατί δεν τον αφήνεις να ολοκληρώσει; Δεν έχω ανάγκη από δούλους. Αυτός έρχεται να γίνει δούλος, εγώ τον θέλω υιόν, να στέκεται ελεύθερα κοντά μου. Με το ζόρι δεν θέλω κανέναν και από ανάγκη. Εφτάνει που ήρθε εδώ. Από εδώ και κάτω όμως υποχρεωμένος να του υπενθυμίσω πώς εγώ σκέπτομαι, όχι πώς θα σκέπτεται αυτός, και ήρθε μέχρι εδώ. Αυτή λοιπόν η κραυγή εκεί: «Ήκουσα», λέει, «την φωνήν αυτών εξαιτίας των εργοδιωκτών αυτών». Δεν ήσαν εργοδότες οι Αιγύπτιοι οι επικεφαλής, ήσαν εργοδιώκτες, δηλαδή να τους εξοντώσουν. Τους δίνανε το άχυρο και τους επέβαλλαν να κόψουν τόσες χιλιάδες πλίνθες τα ζευγάρια.

Δίδει εντολή ο Φαραώ να μην τους δίνουν το άχυρο. Να πηγαίνουν αυτοί στον κάμπο μόνοι, να μαζεύουν το άχυρο και να κόβουν τις ίδιες πλίνθες. Αν ήταν δυνατόν! Ώστε να κουράζονται περισσότερο, για να μην μπορούν να συνέρχονται με τις γυναίκες τους, για να μην πολλαπλασιάζονται οι Εβραίοι. Και αντιθέτως όμως οι Εβραίοι πολλαπλασιάζονται. Αυτοί λοιπόν δεν ήσαν εργοδότες, ήσαν εργοδιώκτες. «Εξαιτίας», λέει, «των εργοδιωκτών αυτών, διότι εγνώρισα την οδύνην αυτών. Και κατέβην». Κατέβη ο Θεός, ο Πανταχού Παρών, κατέβη. Εδώ ξέρετε τι θα πει; Αν είχατε διαβάσει ποτέ σας τα περιστατικά τα οποία έλαβαν χώρα στην καταστροφή των Σοδόμων και Γομόρρων, τι αναφέρει εκεί, θυμάστε; Γιατί κατεκάησαν τα Σόδομα και τα Γόμορρα; Εξαιτίας

αρσενοκοιτίας. Αυτή ήταν η αμαρτία, η σοδομική αμαρτία, η οποία και σήμερα είναι εν εξάρσει. Είναι κάτι το οποίο ερεθίζει τον Θεό. Είναι μια αμαρτία στην οποία ο άγγελος δεν στέκεται. Στρέφει το πρόσωπό του. Όλες τις αμαρτίες που κάνει ο άνθρωπος, τις πιο απίθανες, τις παρακολουθεί ο άγγελος. Την αρσενοκοιτία δεν την παραδέχεται. Και αυτά γίνονται και μεταξύ ανδρογύνων. Υπάρχει αισχρότερο πράγμα; Και λέει, είναι κάτι που ερεθίζει περισσότερο τον Θεό. Και αναφέρει εκεί, άμα διαβάσετε, ότι έφτασε, λέει, η αμαρτία αυτή εκεί επάνω και «κατέβηκα», λέει, «να ίδω». Δηλαδή σαν να έλεγε: «Δεν το πιστεύω αυτό το πράγμα και ήρθα προσωπικώς να ίδω. Αλήθεια γίνεται αυτή η αμαρτία εδώ στους ανθρώπους;» Ήρθε προσωπικώς ο Θεός κάτω. Όταν κατέβηκε με το πρόσωπο των τριών αγγέλων, ήταν η Αγία Τριάς.

Εκεί επήγε κάτω και έκαψε Σόδομα και Γόμορρα. Εκεί λέει: «Και κατέβην». Ήρθα ο ίδιος να δω, αλήθεια κάνουν οι άνθρωποι αυτή την αμαρτία; Το ίδιο λοιπόν και εδώ λέει: «Και κατέβην». Ήρθα προσωπικώς για να ελευθερώσω αυτούς εκ της χειρός των Αιγυπτίων, ο λαός του ο εκλεκτός, τον οποίον χρησιμοποιεί και μέχρι σήμερα ακόμη, «και να αναβιβάσω αυτούς εκ της γης εκείνης εις γην καλήν, ευρύχωρον, εις γην ρέουσα μέλι και γάλα, στον τόπο των Χαναναίων και Χετταίων και Αμορραίων και Φερεζαίων» κλπ. «Ελθέ λοιπόν τώρα, Μωσή, και θέλω σε αποστείλει προς τον Φαραώ και θέλεις εξαγάγει τον λαόν μου, τους υιούς Ισραήλ, εξ Αιγύπτου».

Του Ιακώβ. Ο Ιακώβ μετονομάστηκε Ισραήλ. Ιακωβίτες έπρεπε να λέγονται, αλλά διότι ενίκησε τον Θεόν σε μια του προσευχή, ο Θεός τον μετονόμασε. Από Ιακώβ τον έβγαλε Ισραήλ, γιατί ο Ιακώβ πάει να πει δόλιος, πάει να πει υποσκελιστής. Και έκανε την κομπίνα αυτή με τη μάνα του και υπέκλεψε τα πρωτοτόκια του Ησαύ. Έσφαξε το κατσίκι και έβαλε τα μαλλιαρά εδώ πέρα και τα τι αυτά. Το ενθυμείστε από το σχολείο αυτό το πράγμα. Λοιπόν, και γυρίζοντας, διότι ήξερε ότι ο Ησαύ θα τον κατασφάξει, προσευχήθηκε στον Θεό και ο Θεός του έδωσε χάριν, που λέει: «Διότι ἴσχυσας μετὰ τοῦ Θεοῦ, ἰσχύσεις και μετά των ανθρώπων». «Πώς είναι το όνομά σου;»

«Ιακώβ». «Από εδώ και πέρα δεν θα λέγεσαι Ιακώβ, αλλά θα λέγεσαι Ισραήλ».

Μετά του Θεού. Εφόσον μετά του Θεού νίκησας, ἰσχύσεις και μετά των ανθρώπων.

«Σε στέλνω λοιπόν», του λέγει, «να εξαγάγεις τους υιούς Ισραήλ». Ο Μωσής, καταλαβαίνετε τώρα, από την έρημο, τι διάβαζε; Εφημερίδα; Έβλεπε τηλεόραση; Άκουγε ραδιόφωνο; Μιλούσε με άλλους; Ένα πρόσωπο και βρέθηκε τώρα αντιμέτωπο με τον Θεό. Καταλαβαίνετε πώς του φάνηκε. Του ήρθε ταμπλάς. Απεκρίθη ο Μωσής προς τον Θεό και είπε: «Ποιος είμαι εγώ να υπάγω προς τον Φαραώ και να εξαγάγω τους υιούς Ισραήλ εξ Αιγύπτου;» «Και τι λες;» του λέει. Εγώ να πάω; Και μάλιστα που τα είχε κάνει ρεζίλι κάτω, ήταν δυνατόν τώρα να πάει; Τα έχασε. Αλλά, όπως ξέρετε, όπου Θεός βούλεται τα πράγματα αλλάζουν. Και όταν ο άνθρωπος έχει την ευχή του Θεού και έχει την ευλογία του Θεού και την εντολή του Θεού, δεν πρέπει ποτέ να λέει ότι δεν πάω, όπως δεν πρέπει και να κάνει τίποτα ποτέ του

αν δεν έχει τη διαβεβαίωση του Θεού. Αν ο κόσμος είναι γεμάτος δάκρυα, αν τα δικαστήρια έχουν τόσα διαζύγια, αν υπάρχουν τόσες απάτες, τόσες αδικίες και τόσα πράγματα, είναι διότι δεν ερωτήθη ο Θεός στις προσπάθειες των ανθρώπων. Εν πάση περιπτώσει, θα μείνουμε μέχρι εδώ, διότι η ώρα συμπληρώνεται και, Θεού θέλοντος, θα συνεχίσουμε στην άλλη μας ομιλία.