Commentary on Exodus (Part 1)

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Many of us may be seeing one another for the first time. But I see among us a large number of ladies and gentlemen whom I know from other meetings and events. They will certainly know that I always speak in simple language, so that even the humblest Christian can follow. For I hold to this principle: when a sermon is offered to our fellow man in elevated language, as we call it, that language may perhaps lend honor to the sermon. But I compare it to this:

a bundle of grass offered to a sheep, but hung so high that the sheep cannot reach it to eat it. It can only look at it. That is how it is. A sermon must, if possible, come down to the level of each person’s understanding. And when, by the grace of God, the speaker succeeds in reaching the little soul of the weak, he also reaches the intelligent and the great. But if he tries to remain supposedly lofty, he loses the little one. When the Apostles first preached, Scripture says that they preached in eighteen languages and even in local dialects. That is what it says in the Acts of the Apostles.

They did not preach, for example, only in standard Greek, as we might call it; they also preached in the Greeks’ local speech. Take the people of Roumeli, for instance. They are Greeks, but if you say to one of them, “The serpent, you know—the serpent deceived Adam and Eve,” he will say it in his own dialect. The Apostles came down to the people’s level and spoke

in eighteen languages and dialects, so that everyone heard the message of Christ and the Gospel in his own language. Then each departed, returned home, and became in his own country a preacher, an apostle, whether on a small or a great scale. The message must always be given in language people can understand. John Chrysostom was easy to understand, and that is why he was so pleasing to his hearers—and why his writings remain so to this day. He succeeded in bringing the Gospel into the life of every person: into the workplace, into the home, into the Church, into the individual, into society—into everything. That is why he was pleasing and beloved, and he remains so to this day. Those of you who read the works of John Chrysostom

find satisfaction in them because you find yourselves there. After all, the word of God is such that it speaks to everyone: to people of every social level, to intellectuals and non-intellectuals, to the educated and the uneducated, and to every class of society. And so, by the grace of God, we too speak in this way. Perhaps we do not know how to speak any better. Perhaps that itself is a blessing. We use simple language so that everyone may understand a little more of what we wish to say. Of the two parts of Holy Scripture—the Old and New Testaments—the Old Testament remains veiled for many people. Yet the Old Testament contains many profound meanings, a rich and many-sided teaching, and theology concerning the doctrines of the faith. Even so, it remains a closed and veiled book.

Some people do not know where to begin, what it says, what it teaches, or what it calls to mind. So I thought I would give a series of talks, for as long as God permits, on the Old Testament, and specifically on the Book of Exodus. It is a book full of adventure, but also a book grounded in real places. Even today, if you travel down to those lands—to Israel and the Sinai Peninsula—you can trace that journey: how the people of Israel traveled in those days and how, through Moses, God preserved this people, whom He later used for His purposes. Allow me, then, to present a series devoted

to Exodus and to Moses, beginning even before his birth. Those of you who have an Old Testament and have perhaps read it—or, if you have not, then do read it—will find Jacob in Egypt. How did Jacob come to Egypt? Many people ask this. How did the Hebrews find themselves in Egypt, and what were they doing there when they had come from Palestine? Jacob was the cause—or rather, not Jacob but Joseph; and not even Joseph, but the malice of Joseph’s brothers. They sold Joseph, and so he was taken to Egypt as a slave, where he eventually became the minister of finance.

You remember Pharaoh’s dreams from school: first there would be seven years of abundance, and then seven years of famine. Joseph interpreted the dream concerning the seven years of famine and gathered provisions during the seven years of abundance. In this way, there was food not only for Egypt but for many other people as well, and Joseph was even able to feed his own family. You remember this event from school. Later, when Joseph and his brothers recognized one another, he revealed himself to them and learned that his elderly father was still alive. Seeing that more years of famine lay ahead, he arranged for his father and the rest of the family to come and live in Egypt so that they would not die of hunger. And indeed, although Jacob could no longer see well, his children who were still with him brought him down to Egypt. The king—the Pharaoh who ruled in Joseph’s day—was deeply grateful to Joseph for his service and loved him dearly. So he said, “Choose whatever part of Egypt you think best for your father and all who are with him, and let them live there.” He gave the elderly Jacob and his family a free hand, as we say. Seventy persons came down at that time. As it says here, Reuben came down

with his family. Each man entered with his household: Reuben, Simeon, Levi and Judah, Issachar, Zebulun and Benjamin, Dan, Naphtali, Gad and Asher. All the souls who came forth from Jacob’s loins—for Jacob was the father of these children—were seventy souls. Joseph, however, was already in Egypt, so he is not counted among them. Those seventy who came down there became roughly three million after 430 years, for that is how long the people of Israel remained there. Later, when Moses appeared to lead this people out of Egypt and through the Red Sea to the Promised Land,

there were three million people. More precisely, there were 600,000 men capable of bearing arms. The rest were women, children, and the elderly. Yet of those 600,000, only two succeeded in entering the Promised Land. Because of their hardness of heart, the rest “left their bones in the wilderness,” as we sometimes say jokingly. The word used there refers to the great bones of the thigh—their remains were left in the wilderness. Only two succeeded in entering the Promised Land:

Joshua the son of Nun and a man named Caleb. Not even Moses was counted worthy to enter the Promised Land. Moses too disobeyed God and was punished along the way; God did not let him enter the Promised Land. You know that Moses did not enter it. Sometimes I think to myself, “Moses, who beheld God, did not enter the Promised Land—will I enter?” He committed one act of disobedience, disobeying only once, and God took him by the ear, as it were, and said, “You shall not enter.” How grave, then, is our situation, when we transgress every day! Yet we do not want to face reality. We do not want to speak honestly about it. If we did face reality, things would be very different, and at least we would be more careful. The result was this...

“Joseph died,” Scripture says. Joseph passed away, and after his death everything changed. At the same time, a new king came to power, and the persecution of the Israelites began. Until then they had enjoyed favor because of Joseph and the former king, who acknowledged his debt to Joseph for the good he had done in Egypt. But now things changed. “A new king arose over Egypt,” Scripture says, “who did not know Joseph”—nor his father or the others. And this king said to his people, the Egyptians, concerning the Israelites: “Behold, the people of the children of Israel are very numerous

and stronger than we are. Take care; come, let us deal shrewdly with them and consider how we may protect ourselves. For they are multiplying.” Compared with the Egyptians, they had become like a swarm of ants, because in those days the Israelites did not practice birth control and the like, and their families remained large. Notice that even today some people do not themselves practice what they promote—pills, contraceptives, and so forth. They do not apply these things to their own homes or families. “Come, therefore, let us deal shrewdly with them, lest they multiply; and if war breaks out, they may join our enemies,

fight against us, and depart from the land.” So they had to find a way to stop them from multiplying. They therefore appointed taskmasters over them to oppress them with heavy burdens, and the Israelites built the storage cities of Pithom and Raamses for Pharaoh. In other words, they began imposing such heavy labor upon them that they would be exhausted and have no thought of life as husband and wife or of having more children. They would say, “How can we provide for them now that we are strangers in this land?” and so forth. Their hardships and crushing labor were meant to force them, quite naturally, to stop having children. This was the first measure taken against the growth of the Hebrew people.

But here is the mystery: the more the Egyptians oppressed them, the more they multiplied and grew. That is the point. The more the Church is persecuted, the more deeply she takes root—perhaps not in numbers, but in quality. In Russia, for example, the Church is truly becoming the Church today. The Russians did not shed blood to receive the Church; it was handed to them with a rose, and they cast it away. But now the Church is becoming the Church. Now that the Church is persecuted in Russia, she is truly becoming the Church. Now martyrs are being made. Now the Church is putting down roots and growing strong. The Church needs persecution. Thank you.

The harder the wind blows upon the trees, the deeper their roots descend. That is how it is. So the more the Israelites were oppressed, the more they multiplied—the very opposite of what the Egyptians intended. And the Egyptians came to loathe the children of Israel. They waged a kind of racial war against them and treated them as inferior. “The Egyptians ruled harshly over the children of Israel and made their lives bitter with hard labor, in mortar and bricks.” They forced them to make what we call mud bricks. Those of you who have traveled there will have seen houses made of such bricks in Palestine, and the same is true in Egypt.

People had to make these bricks by hand, laboring until they were nearly dead from exhaustion. A taskmaster stood over each man and forced him to produce a set number of bricks. He was not permitted to make fewer. If he said, “I cannot,” they would not accept it. “You will make this many.” As a result, they returned home in tatters each evening. It was the same with every kind of labor in the fields, digging and performing other manual work. All the labor by which the Egyptians oppressed them was harsh. Then “the king of Egypt spoke”—and this was his second method—“to the Hebrew midwives.” He summoned the Hebrew midwives, one of whom was named Shiphrah and the other Puah, and said:

“When you serve as midwives to the Hebrew women, when you are called to deliver a Hebrew woman and see her giving birth, if the child is male, kill him; but if the child is female, let her live.” They believed that in this way they could prevent the Israelites from increasing, so that in the future they would not have to contend with grown men—that is, with an army. Women, they thought, were harmless. The Egyptians—the masters—commanded the Hebrew midwives to suffocate the children, as we would say, while assisting the Hebrew women in childbirth. “But the midwives feared God.”

They found themselves caught between Pharaoh and God, and “the midwives feared God” more than they feared the conqueror. “They did not do as the king of Egypt commanded them, but kept the male children alive.” Of course, this meant risking their heads. They were gambling with their own lives. Yet out of reverence for God, they would not do it. They did not stain their hands with blood, as we would say. How different from those among us today who are paid to do it. No one is coercing them or forcing them; both the midwives and the obstetricians are paid. And in cold blood they kill human lives, for which they will one day give a dreadful account. This applies both to these gentlemen, who as physicians and scientists have sworn to defend life, and to the parents—the mother and the father. Of course, one or the other may protest and say, “I wanted the child, but the other did not. He sent me,” or, “I wanted the child, but the father—or the mother—did not, and she went ahead with it.” But in the meantime, you did not go to the public prosecutor. You simply let the matter pass. You could have gone to the prosecutor here below and spared yourself from facing the Prosecutor above. For you will not escape the Prosecutor above; one day you will meet Him. Those children will cry out one day and demand an accounting for their blood. Do you know what happened here in Athens?

Among the many things that have happened, there was this case: a mother went to a gynecological clinic for the sixth time and killed her sixth child. That is, she had an abortion. And there are madmen today who legalize such things! For it is madness to set yourself against God. It is a grave thing—a tremendous act of defiance. In any case, may God illumine both them and us. Suddenly the bell began ringing furiously for the nurse to come. The nurse arrived and asked, “What do you want?” The woman said, “Get those puppies away from there! What kind of clinic is this, with puppies in it? There were six puppies at the window, growling and striking the glass.” She was alone in the room and pointed toward the window, asking the nurse to drive them away. “What puppies?” the nurse said. There was nothing there. Then they cried out in a human voice,

They said, “Mother, we are not puppies. We are your children, whom you killed, and one day you will have to answer for us. If you intended to kill us,” they said, “you should first have baptized us and then killed us after Baptism, so that we could go to Paradise. Why did you shut us out? We are not puppies.” Well, she became angry and so on; it took her three days to recover. This happened here in Athens. But I do not know how many such things I can tell you. Some time ago I had the opportunity to write about them in a book, which I subtitled “The Avoidance of Childbearing: A Mortal Sin.”

In any case.

Here you see people who, even when their lives are at stake, take their stand with God and disregard the danger, while people today, who are under no such compulsion,

do the exact opposite, in cold blood. Once I was speaking in Patissia, and I passed a house there on Kaftantzoglou Street, I believe it was called, which was painted bright red on the outside. Out of curiosity I asked, “What is this?” If it were today, we would say that red was fashionable. But this was back in 1955. They told me, “It belongs to a midwife.” “Ah,” I said, “then it makes sense. She may have built herself a fine house, but she has painted it red. Surely that midwife built it with blood.” There were two sisters, both unmarried, and one was a midwife. They had no children, not even a dog or a cat. What kind of people were they? Nothing at all.

They had no relationship with God and no relationship with the Church. How could we make contact? There seemed to be no way for us to meet. At one time we were neighbors, and eventually I came face to face with this midwife. I said, “Surely you have remained faithful to your oath.” “What oath?” she asked. “The oath you took to defend life.” She said, “Not always.” “Why not?” I asked. “You see,” she told me, “we do not have enough work.” In other words, since they killed the children and received five hundred drachmas at the time—today they receive five, ten, or fifteen, depending on what they can extort from the young woman or married woman whom these butchers are going to cut—well, since, as I said, you kill them

and receive five hundred drachmas, how can the child ever be born, come to your clinic, and bring you two or two and a half thousand drachmas? And then you complain that you have no work. Do you understand? They had no work, so they killed the children in order to have work. “That is why,” I told her, “you have painted your house red.” She lowered her head. “Oh, you make everything fit your own story,” she said. “I have heard that you are a potter—you put your hand into whichever pot you please.” Do you understand? A short time later she died. They found her dead inside the house; I do not know how many days she had been lying there. She died utterly alone and abandoned. In any case, this is not the only such incident I could tell you. This matter has great significance, and today it is a very grave thing for us Orthodox Christians.

We are only a handful of people. At the rate we are going, in twenty years we will number nine or nine and a half million, while the Turks, at the rate they are going, will number seventy million. Do you understand? This has been calculated mathematically, based on the course we are following and the methods we are using. For, you know, it is above all we Orthodox who are under attack. Those who speak about Christ and so forth—all those others are as numerous as ants; there are people working day and night, and there is no opposition to what they are doing. “These women,” it says, “feared God more than...” They were summoned to give an account. “What did I tell you to do?” They offered the following explanation:

“The Hebrew women, sir”—or whatever they called him—“are not like the Egyptian women. The Hebrew women are strong and give birth before the midwives can reach them. We do not arrive in time; before we get there, they have already given birth. They do not need our help. So how can we take the child from their arms and kill it, as you commanded?” Of course, they lied. But this was a blessed lie, one of those lies of ours. It was a blessed lie, because there are also blessed lies. If a drunken man comes along saying, “Where is that Most Holy Theotokos of his? Let me find her,” or whatever he might say, what will you tell him? “She is here—go and slaughter her”? You will say, “She did not pass this way; she is not here.” Saint Dionysios did the same when a man had murdered his brother.

He told the police, “No, no one passed this way.” Yet the murderer was inside, hidden by Saint Dionysios himself, the brother of the man who had been killed. God sees a person’s intention. In this case, He protected these women, and their names, Shiphrah and Puah, have remained in blessed remembrance. By contrast, the names of people today and of others—I do not know—will remain in eternal remembrance in Hell because of the harm they do to God’s creation. A husband and wife are co-workers with God, bringing human beings into existence for eternity. When I wrote the book I mentioned, I remember that I sent it to almost all

the physicians and obstetricians in Greece—about twelve hundred of them—free of charge. I obtained their addresses from the Medical Association and sent it to them. And God, it says, dealt well with the midwives. He helped them, and the people multiplied and grew exceedingly strong. Because the midwives feared God, He established households for them; that is, God protected these women, who had not dared to lay hands on a single child and destroy it. But Pharaoh commanded all his people, saying, “Every male child who is born you shall cast into the river, but every female child you shall allow to live.” He did not stop.

When the midwives would not help him, he issued a general command: whenever you see that a male Hebrew child has been born, seize him and throw him into the river, so that he may drown in the Nile. If it is a girl, let her live. Now there was a man from the tribe of Levi who took as his wife one of the daughters of Levi. You see? He was from the tribe of Levi, and so was she. God does not desire the religiously mixed unions we see today, and many people will find themselves bound by them. An Orthodox Christian is forbidden to marry someone of another confession unless that person becomes Orthodox.

We are not living in the time of Adam and Eve, when people had to marry their own siblings in order for mankind to multiply. Today there are millions of women and millions of men, so a person can find someone without setting himself against the law of God. Yet for carnal or self-interested reasons—especially now that borders have been leveled and both Europe and the other continents are only hours away—we see people coming here who have no connection with our faith, while our own young men and women go abroad and are absorbed into heresies. But you should understand that God does not forgive such things. Each of us must think about this,

take it seriously, and resist these things as far as possible. If a man or woman does enter into Holy Matrimony with someone of another confession, the children must be baptized into the Orthodox faith. If that will not happen, the wedding must not take place. One day that person will find himself in grave trouble before God. Remember this. I am not presenting something new to you; I am simply repeating it. This is what is written in the law of God. Here we see someone from Levi joined to someone from Levi. The woman conceived and bore a son. When she saw that he was beautiful, she looked at the little child she had borne and saw, as we say, a little angel—a beautiful baby. She did not go and throw him into the river. Instead, she hid him!

She hid him for three months. But how long could she keep him hidden? Even managing to conceal him for three months was remarkable. When she realized that she could hide him no longer, she devised a plan. She made a basket and coated the inside with pitch and bitumen so that it would withstand the water. Perhaps she placed some little clothes inside—I do not know what she put there—and then laid the baby in it. She sent the basket with the little girl, his older sister. As the Nile flowed past, she placed the little basket near the bank, left it there, and told the girl to hide somewhere and watch what would happen. Perhaps a fisherman or someone else would pass by and take him.

Would a wild beast eat him? What would happen? In any case, the mother left the little girl there. The girl, of course, was his sister. Since the mother could no longer hide him, she took a basket made of reeds, coated it with bitumen and pitch, as I told you, placed the child inside, and set it among the reeds by the riverbank. His sister watched from a distance to see what would happen to him. And, as it happened, Pharaoh’s daughter, the princess, came down to bathe in the river. She came, of course, with her attendants and maidservants. Her maidservants walked along the riverbank.

The young lady was taking her bath while they strolled about; they were young girls, after all. One of them saw the basket among the reeds, and Pharaoh’s daughter sent her maidservant to bring it. When she opened it, she saw the child, and the child was crying. The princess had compassion on him and said, “This is one of the Hebrews’ children.” Clearly, this was one of the children whom her father had ordered to be thrown into the river. Then suddenly the little girl stepped forward. His sister said to Pharaoh’s daughter, “Would you like me to go and call a nursing woman from among the Hebrews

to nurse this little child for you? What will you do with him? Would you like me to go to the Hebrews and ask, ‘Is there a woman who can take care of him?’” Pharaoh’s daughter said to her, “Go.” So the girl went and called the child’s own mother. Now his mother appeared before them as though she were a stranger. This was God’s providential ordering. God arranges these things: put him there, you go over there, you step forward, ask the question, bring her back, and so on. An invisible hand is behind it all. We imagine that everything is random, a coincidence. That is foolishness. It is the Providence of God, the hand of God. There is no such thing as luck. I remember a blind man in Piraeus when I was still a small child. At that time, I too thought in the usual way about luck, fate, and all the rest, because that was what I heard from others. This blind man sold lottery tickets.

He held them in his hand and walked with his cane. I stopped him to buy a ticket and said, “Wait, Uncle Dionysis, let me buy a lucky one.” As soon as I said “lucky,” he put his hand behind his back, hid the tickets, and refused to offer me one. He stood there with both hands behind him, holding the tickets and his walking stick, and said, “I cannot see you with my bodily eyes. But with my spiritual eyes I imagine that you must be a gentleman who needs to learn a few things. And here is what you need to learn.” “Go on,” I said. “You must learn that there is no such thing as luck.”

I was astonished. “Then what is there, Uncle Dionysis?” “There is faith, God, and hope. Believe and place your hope in God, not in luck, not in fate, not in that abstract notion.” “This is the first time I have heard such things,” I told him. “Now, if you want a ticket, take one; if not, go with God’s blessing.” That was his answer. Later, when God granted that a few scales should fall from my eyes so that I too could see, I understood that there is no such thing as luck or coincidence. It is the invisible hand of God that providentially guides every person according to that person’s intention. The more each person prepares himself, and the more he desires God, the more God reveals Himself to him and helps him. In any case, the result was this:

Pharaoh’s daughter accepted this as the solution. “Take this child and nurse him for me, and I will pay you your wages.” So the woman took the child and nursed him. He grew until he was old enough to live in the palace. Surely she could not have kept a three-month-old infant there. Perhaps he was five, six, seven, eight, or ten years old—I do not know. How old was he when they finally took him to the palace? Pharaoh’s daughter regarded him as her own son, and she now began to have him taught letters and, at the same time, the wisdom of the Egyptians, so that he might become what was fitting for a man of the palace: a well-educated man.

The child grew, and she brought him to Pharaoh’s daughter, and he became her son. She named him Moses. After all that had happened, Pharaoh’s daughter gave Moses this name because of the way he had been rescued. In Hebrew, Moses means “drawn out,” taken out of the water. One who is drawn up from the water is called Moses: “Because I drew him out of the water.” So the name was given by Pharaoh’s daughter. He was called Moses because he had been drawn from the water, where he would otherwise have died. And from then on, he grew up in the palace.

For forty years. Of course, to say that he remained there for forty years is not quite accurate, because we do not know how old he was when his mother took him back. In any case, he remained there until he was forty years old. One day, now a prince, he went out to see his brethren below. Listen to the words: “In those days, when Moses had grown, he went out to his brethren.” He had not forgotten them. As he watched them bearing their burdens and saw what they were suffering, he saw an Egyptian striking a Hebrew.

“He looked this way and that,” to make sure no one was there, “and when he saw that there was no one, he struck the Egyptian.” He killed him and hid him in the sand. But what moved this young nobleman, this prince, to go and help those people laboring down there? The text even calls them his brethren.

His mother had done this work in him. During the few years she had him with her, she steeped him in this truth. She put it into his very blood, so that he would never forget, wherever he might find himself and however high he might rise, that he was a Hebrew child, a member of God’s chosen people. What mother today perseveres in this? Thank you.

Does she make her child Greek, and truly Greek? Many mothers scold their children because they do not speak a foreign language. You know, when Queen Frederica was here, she forbade people in the palace to converse or speak in Greek. They had to speak German.

And foreigners act the same way. Suppose, for example, that I were a shipowner—God forbid—and found myself in England. An English office would never learn Greek. I would be obliged to learn English. Even if the work required them to know Greek, they would consider it beneath them to learn it.

They place the burden on me to learn English!

We are ashamed, my dear friends, to say that we are Greeks. Do you realize this? We are ashamed; we feel inferior, even though we possess something no one else has: the right faith in God, Christ, the Most Holy Theotokos, and the Saints. Moses’ mother, then, had done this work in him. Today I hear many mothers complaining that they have lost their children. “He used to be in the sanctuary,” one says, “serving as an altar boy and so on. How did he turn into a little devil now? Now he does not want to listen or do anything. He wants nothing to do with the Church or with…” Why? Because you never planted anything within that child, so that he might truly live what he was doing. That is why, at the first worldly shock from outside—whether it was carnal,

ideological, or whatever else it may have been—he came crashing down. Why should he be assimilated by evil? If he had been good, why should he not instead have transformed the evil around him? Is evil stronger than good? Is the devil stronger than God? God is stronger. Why, then, did he not transform what was around him? Because the proper work had never been done. Mothers who want and aspire for their children to remain honorable, moral, and Christian, and to establish sound families, do not labor in the way Moses’ mother did. She formed him so deeply that later he cast the palace aside, cared nothing for any of it, and departed. The prince became a shepherd.

He became a chief shepherd—a shepherd for forty years, tending his father-in-law’s sheep. Do you understand? He cared nothing for what he had left behind, because within himself he preserved the treasure of his Hebrew faith and of the one true God. That was what formed him. That gave him courage. That was what he carried within himself. And his mother had planted it there during the five or six years she held him in her care. Perhaps she had him for seven years, or eight. If you wish, perhaps she had him for ten.

I do not think Pharaoh’s daughter left him with his mother any longer than that. She must have taken him to the palace, because his education had to begin. The young woman, Pharaoh’s daughter, aspired to educate him. A child of her own could not be inferior in wisdom and knowledge. He would not have been able to take his place in the palace unless she formed him as she wished. Therefore, I am inclined to believe that she took him even younger. Yet today we have many mothers and many parents who mourn because they lose their children as soon as they go out—not even far away, but as soon as…

As soon as they go a hundred yards from home, as soon as they move on and enter secondary school, that is it—the children are lost. Why? Because they have no foundation at all from home. You may ask, what sort of foundation? You visit supposedly respectable homes, whose parents aspire to preserve their children and raise them properly, and you find no fasting. Well, when that child grows up, he will throw his slipper at your head. They do not bring him to Holy Communion. He goes to Church, but eats inside the sanctuary and steals the priest’s offering bread. That is what he does. His mother thinks her child is a saint because he is inside the sanctuary, while he steals the priest’s offering bread before it is blessed and perhaps even plays ball with the other boys inside the sanctuary. She considers this something lofty. She never took the trouble to teach him to pray, to teach him not to lie,

to fast, to receive Holy Communion frequently, to speak to him about self-restraint and such things, to catechize him, to teach him the right faith and explain how things truly are, and not to let him be swept away by fashions, whether the child is a girl or a boy. Then, at the slightest breeze from the outside world and its corruption, the child is lost and can never be brought back, because there was never any foundation. Moses, however, was now forty years old and an educated man, yet the text says that he went out to see his brethren. And when he saw the Egyptian striking his brother, his fellow Hebrew, he killed him. He struck him and buried him there. Someone may ask, “He committed murder, and yet he is Moses?” The Law did not yet exist. The commandment, “You shall not kill,” was given later. God gave it through Moses himself. At that time, it had not yet been given. The law was the right of the stronger.

That was the law. And where there is no law, as you know, there can be no charge. That is how it was. In any case, I want to tell you this so that you may know it. The next day, he went out again. He went again to see how his own people were faring in their suffering. Sometimes, when we manage to rise a little, when circumstances help us escape somewhat from hardship, toil, and the life we once lived, and we find ourselves a little higher, we forget those left behind. We forget that we too were once in the same frying pan. We forget; we are unmindful. Moses did not forget, even though he had risen very high. He went to the place where they were making bricks, and he felt compassion for them. In any case, he went out the following day.

This time, two Hebrew men were quarreling.

He spoke to the one who was in the wrong—he weighed the matter, saw who was at fault, turned to the man committing the injustice, and said, “Why are you striking your neighbor?” But the man answered him, “Who made you a ruler and a judge over us?” He did not know who Moses was. “Do you intend to kill me, as you killed the Egyptian?” Someone had seen him. When Moses heard this, he was afraid and said, “The matter has become known.” Consequently, he could no longer remain in the palace. When Pharaoh heard of the matter, he sought to put Moses to death.

Moses fled from Pharaoh and settled in the land of Midian. There he sat down beside a well. Do you know where he went? To Sinai. Those of you who have been to Sinai will have seen that the well remains there to this day, just as the Bush remains there to this day—the Bush he saw burning yet not consumed. Now the priest of Midian, of the village there, was named Jethro. He had seven daughters, who came and drew water and filled the troughs to water their father’s sheep. There are troughs, channels into which they draw and pour water from the well, and then the sheep come and drink.

But because they were young women, other young men also came there to water their flocks. Since the women were weaker, the men pushed them aside. “You can wait until later,” they said. The men watered their flocks first, and the young women would not return home until the middle of the night. The shepherds came and drove them away. But when Moses saw this, he rose and helped them; he intervened. He was a man of justice. He could not endure the Egyptian’s injustice, nor could he endure the injustice between the Hebrews. And here too, when he saw the injustice of these young men wrongly pushing the women aside, he intervened, helped them, and watered their sheep.

So that evening the young women returned quickly and went to their father. He said to them, “Why have you come back so early this evening?” They replied, “An Egyptian delivered us from the hands of the shepherds.” And more than that: he did not merely tell the men, “Stand aside; you are in the wrong, and these women must water their flocks first.” He also took the bucket himself, as we would say. “He even drew water for us and watered the sheep.” In other words, he intervened actively, not merely in contemplation, but in deed. When their father heard this, he said, “And where is this man? Why did you leave him there? Call him, so that he may eat bread. Bring him with you and offer the man hospitality.” And Moses was pleased to accept.

They brought him to live with the man. Moses liked the household he had entered. This man, Jethro, gave his daughter Zipporah to Moses as his wife. He gave him one of his seven daughters and made Moses his son-in-law. She bore a son, and Moses named him Gershom, saying, “I am a sojourner in a foreign land.” If someone follows the course of his life—where it led him and how everything unfolded—he will see the hand of God and how God orders all things for him in every circumstance. Yet Moses adapts to every condition. He does not say, “Am I to leave my comfort, I who was a nobleman and a prince, and now go and mix with these mud-covered Hebrews…”

“Those very people!” Yet for us—this is not our concern. Who among us makes such sacrifices for similar causes? If our own interests are not affected, we do not intervene. We let other matters take their course, even when they are unjust. Moses, however, leaves us here a lesson that leads a person even to sacrifice. You must sacrifice yourself for what is right, because Moses himself suffered for what was right. When he was wronged by the Egyptian decree, God saved him from the water. Later, when a Hebrew was wronged by an Egyptian, Moses intervened and punished the Egyptian forcefully—he killed him. Then, when he tried to uphold justice between the two Hebrews, he was driven away.

Now, in this case, he intervenes and helps the daughters of Jethro, the priest, and he is rewarded with hospitality and a place to stay. For he had fled from the palace into the unknown. Where could he go? To relatives? To an inn? Have you been to Mount Sinai and seen what that place is like? Where could he go? And yet he immediately finds a home, a wife to marry, and a settled life. But he too accepts all this humbly: those hands once accustomed to luxury now hold a shepherd’s staff; the man who had been so delicately cared for during his forty years in the palace now has rough, cracked heels, and surely carries a little bag of coarse bread—I do not know what they had there in those days—as he walks among the sheep. He does not care. He seeks what is right.

We do not uphold justice either toward ourselves or toward others. You may ask, “How can I uphold justice toward myself?” You have a soul, and you do not treat it justly. The soul too has its rightful claims upon your life, yet you prefer the things of the flesh rather than what the soul desires, what it is capable of, and what it needs. Yes, we act unjustly. We are not just. We do not give the better things, as Basil the Great says. For if you compare soul and body, the body should scarcely count at all; beside the soul it is one against nine hundred and ninety-nine. The soul can exist by itself, whereas the body cannot. Once they are separated, we bury the body at once. If only we gave the soul as much care as we give the body! We feed and warm the body, tend to it, arrange checkups and everything else, lest anything happen to it, even if the slightest symptom appears. If only we gave the same care to the soul, the human person would be very far advanced.

So we wrong our own soul, and at the same time we wrong ourselves. That is what I mean. After a long time, Holy Scripture says, the king died—

the king of Egypt. And the children of Israel groaned because of their bondage and cried out, and their cry rose up to God because of their bondage. God heard their groaning and remembered His covenant with Abraham, Isaac, and Jacob. God looked upon the children of Israel and had mercy on them. Here the chapter changes, and in the third chapter of Exodus it begins to show us how God now sets His plan in motion, carrying it out through Moses. Moses is the one He uses: forty years in the palace and forty years as a shepherd, formed in worldly wisdom—

and in ascetic wisdom. This man is now to be used by the providence of God. But we shall stop here for this evening and continue in our next talk.

Πολλούς από εμάς ίσως βλεπόμεθα για πρώτη φορά. Βλέπω όμως μεταξύ μας ένα μεγάλο ποσοστό κυρίων και κυριών που γνωριζόμαστε από άλλες συναντήσεις, από άλλες εκδηλώσεις. Θα ξέρουν ασφαλώς ότι πάντοτε μιλώ σε απλή γλώσσα, να μπορεί και ο πιο χαμηλά ακόμη χριστιανός να παρακολουθήσει. Διότι είμαι των αρχών της εξής: όταν ένα κήρυγμα προσφέρεται στον συνάνθρωπο σε γλώσσα υψηλή, που λέμε, ίσως να το τιμά το κήρυγμα αυτό με τη γλώσσα αυτή. Εγώ το παρομοιάζω:

ένα δεμάτι χόρτο που το προσφέρεις σε ένα πρόβατο, αλλά του το κρεμάς ψηλά και δεν το φτάνει να το φάει. Απλώς το βλέπει. Έτσι είναι. Θα πρέπει να κατεβαίνει το κήρυγμα στη νοημοσύνη του καθενός, ει δυνατόν. Κι όταν κατορθώσει, με τη χάριν του Θεού, ο ομιλητής να κατέβει στην ψυχούλα του αδυνάτου, πιάνει και τον νοήμονα, τον μεγάλο, εφόσον, εάν θελήσει να σταθεί ψηλά δήθεν, χάνει τον μικρόν. Όταν πρωτοκήρυξαν οι Απόστολοι, σε 18 γλώσσες, λέγει, εκήρυξαν και σε διαλέκτους. Έτσι λέει στις Πράξεις των Αποστόλων.

Δεν κήρυξαν, φερ' ειπείν, ελληνικά όπως τα λέγαμε· κήρυξαν και στη γλώσσα την ιδιωματική των Ελλήνων. Είναι οι Ρουμελιώτες, παραδείγματος χάριν, που είναι Έλληνες, αλλά άμα του πεις «όφις», ξέρεις, «όφις εξηγέλασε τον Αδάμ και την Εύα», έτσι το λέει. Οι Απόστολοι, λέει, κατέβηκαν και μίλησαν

18 γλώσσες και διαλέκτους, ώστε ο καθένας, λέει, άκουσε την υπόθεση του Χριστού και του Ευαγγελίου στη γλώσσα του και έφυγε και πήγε και έγινε ένας μικρός ή μεγάλος κήρυκας, Απόστολος στην πατρίδα του. Αυτό πρέπει να είναι πάντοτε σε γλώσσα καταληπτή. Ο Θείος Χρυσόστομος ήταν καταληπτός, γι' αυτό ευχάριστος, και μέχρι σήμερα τα συγγράμματά του είναι γι' αυτόν τον λόγο. Διότι κατόρθωσε το Ευαγγέλιο να το κατεβάσει στη ζωή του κάθε ανθρώπου, να το πάει στην επιχείρηση, να το πάει στο σπίτι, να το βάλει στην εκκλησία, να το βάλει στο άτομο, στις κοινωνίες, τα πάντα. Γι' αυτό και ήταν ευχάριστος και αγαπητός. Και είναι μέχρι σήμερα. Όσοι διαβάζετε του Θείου Χρυσοστόμου τα έργα,

ικανοποιείσθε, διότι βρίσκετε μέσα εκεί τον εαυτό σας. Ο λόγος, άλλωστε, του Θεού είναι τέτοιος που μιλεί για όλους τους ανθρώπους, για όλα τα στρώματα, και τους διανοούμενους και μη, και για τους μορφωμένους και όχι, και για όλες τις τάξεις των ανθρώπων. Λοιπόν, ομιλούμε κι εμείς με τη χάρη του Θεού. Ίσως δεν ξέρουμε και καλύτερα. Ίσως να είναι και αγαθό αυτό. Σε μια απλή γλώσσα, που να μπορεί ο καθένας να καταλάβει κάτι τι περισσότερο από εκείνα που θέλουμε να πούμε. Ένα βιβλίο από τα δύο βιβλία που για πολλούς ανθρώπους είναι και καλυμμένο, δηλαδή μεταξύ Παλαιάς και Καινής Διαθήκης ομιλώ, είναι η Παλαιά Διαθήκη, το βιβλίο της Παλαιάς Διαθήκης. Υπάρχουν πολλά νοήματα και πολύπτυχη διδασκαλία και δογματική στην Παλαιά Διαθήκη. Και είναι βιβλίο και κλεισμένο και καλυμμένο.

Δεν ξέρουν πού να ξεκινάνε ορισμένοι, τι λέει μέσα, τι διδάσκει, τι υπενθυμίζει. Σκέφτηκα, λοιπόν, να έκανα μια σειρά ομιλιών, όσο επιτρέψει ο Θεός, από την Παλαιάν Διαθήκη και συγκεκριμένως από το βιβλίο της Εξόδου. Ένα βιβλίο με περιπέτεια. Ένα βιβλίο που έχει βάσεις, που και σήμερα, εάν ταξιδεύσεις κάτω εκεί στους τόπους αυτούς, τόσο του Ισραήλ όσο και της Χερσονήσου Σινά, θα βρεις αυτή την κίνηση, με τι τρόπο ο Ισραηλιτικός τότε λαός εκινήθη και πώς, διά του Μωυσέως, τον διετήρησε αυτόν τον λαόν, τον οποίον χρησιμοποίησε εκ των υστέρων. Να μου επιτρέψετε, λοιπόν, να ομιλήσω μια σειρά αφιερωμένη

στην Έξοδο, που έχει σχέση με τον Μωυσή, και μάλιστα πριν γεννηθεί ακόμη. Όσοι έχετε Παλαιά Διαθήκη και τυχόν έχετε διαβάσει, ή αν δεν έχετε διαβάσει, διαβάστε, θα βρείτε τον Ιακώβ στην Αίγυπτο. Πώς ο Ιακώβ επήγε στην Αίγυπτο; Είναι αυτό ένα ερώτημα σε πολλούς. Πώς οι Εβραίοι βρεθήκανε στην Αίγυπτο και τι δουλειά είχαν από την Παλαιστίνη στην Αίγυπτο; Ο Ιακώβ ήταν η αιτία, και ακόμη όχι ο Ιακώβ, ο Ιωσήφ, και ακόμη όχι ο Ιωσήφ, η κακία των αδελφών του Ιωσήφ, που πούλησαν τον Ιωσήφ και βρέθηκε στην Αίγυπτο, πουλημένος εκεί πέρα, και έγινε υπουργός των Οικονομικών.

Τα όνειρα ενθυμείσθε από το σχολείο, του Φαραώ, που επρόκειτο να γίνουν 7 χρόνια πείνα, πόσο γρηγορότερα θα γίνονταν 7 χρόνια ευφορία. Και ερμηνεύοντας αυτός τα επτά χρόνια της πείνας, σύναξε τα επτά χρόνια της ευφορίας και έτσι είχε όχι η Αίγυπτος να φάει, αλλά και πολύς κόσμος, και έθρεψε και την οικογένειά του ακόμη. Το θυμόσαστε αυτό το περιστατικό από το σχολείο. Όταν έπειτα γνωρίστηκαν μεταξύ των, απεκάλυψε το πρόσωπό του ο Ιωσήφ στους αδελφούς του και έμαθε ότι ο γέρων πατέρας ζει και, βλέποντας ότι μπροστά του είναι ακόμη χρόνια πείνας, ενδιαφέρθηκε να έρθει και ο πατέρας με την οικογένεια την υπόλοιπη να ζήσουν στην Αίγυπτο, να μην πεθάνουν από την πείνα. Και πράγματι, παρότι δεν έβλεπε καλά, τον πήρανε τα παιδιά, τα υπόλοιπα που ήσαν εκεί, και κατέβηκαν στην Αίγυπτο. Ο βασιλεύς, ο Φαραώ εκείνος που ήταν επί ημερών Ιωσήφ, διότι τον είχε εξυπηρετήσει και τον αγαπούσε ξεχωριστά τον Ιωσήφ, «Όποιο μέρος θέλει ο πατέρας σου ή εσύ που νομίζεις ότι ο πατέρας σου και οι συν αυτώ μπορούν να ζήσουν, διαλέξτε εις την Αίγυπτον και να πάνε να ζήσουν». Ελευθέρας χείρας, που λέμε, του έδωσε, του γέροντα Ιακώβ, μαζί με την οικογένειά του. Κατεβήκανε δε τότε εβδομήντα πρόσωπα. Δηλαδή κατέβη, όπως λέγει εδώ, ο Ρουβήν

μετά της οικογενείας του. Έκαστος μετά της οικογενείας αυτού εισήλθεν: Ρουβήν, Συμεών, Λευί και Ιούδας, Ισσάχαρ, Ζαβουλών και Βενιαμίν, Δαν, Νεφθαλίμ, Γαδ, Ασήρ. Πάσαι ψυχαί, εξελιθούσαι εκ του μηρού του Ιακώβ, γιατί ο Ιακώβ ήταν αιτία των παιδιών, ψυχαί εβδομήκοντα. Ο δε Ιωσήφ ήτο ήδη εν Αιγύπτω· δεν τον βάζει μέσα τον Ιωσήφ. Αυτοί οι 70 που κατεβήκαν εκεί, έπειτα από 430 χρόνια, γιατί τόσα χρόνια έμεινε ο Ισραηλιτικός λαός εκεί πέρα, έγιναν περίπου 3 εκατομμύρια. Και όταν έπειτα ήρθε επί σκηνής ο Μωυσής να ηγηθεί αυτού του λαού, να φύγει πλέον από την Αίγυπτο και να έρθει διά της Ερυθράς θαλάσσης στη γη της Επαγγελίας,

τρία εκατομμύρια κόσμος. Συγκεκριμένως, ήσαν 600.000 άντρες δυνάμενοι να φέρουν όπλα. Οι υπόλοιποι ήσαν γυναικόπαιδα και γέροντες. Αδιαφόρως αν από τις 600.000 δύο μόνον κατόρθωσαν να εισέλθουν στη γη της Επαγγελίας. Οι υπόλοιποι, λόγω της σκληροκαρδίας των, άφησαν τα κῶλα εν τη ερήμω, που το λέμε καμιά φορά εμείς αστεϊζόμενοι. Κῶλα ξέρετε τι πάει να πει· εδώ πάει να πει δέματα, τα κόλλα. Πόσα κόλλα έχεις, πόσα δέματα έχεις, έτσι λένε στα τελωνεία και λοιπά. Κῶλα είναι τα χοντρά κόκκαλα του μηρού· αυτά τα άφησαν εν τη ερήμω. Δύο μόνον κατόρθωσαν να εισέλθουν στη γη της Επαγγελίας:

Ιησούς του Ναυή και ένας Χάλευ ονόματι. Ούτε ο Μωυσής ηξιώθη να μπει στη γη της Επαγγελίας. Και ο Μωυσής παρήκουσε του Θεού και ετιμωρήθη καθ' οδόν και δεν τον άφησε να μπει στη γη της Επαγγελίας. Το ξέρετε ότι ο Μωυσής δεν μπήκε στη γη της Επαγγελίας. Και σκέπτομαι καμιά φορά και λέγω: «Ο Μωυσής ο Θεόπτης δεν μπήκε στη γη της Επαγγελίας· θα μπω εγώ;». Και αυτός μίαν παρακοήν έκαμε, μια φορά παρήκουσε, και τον έπιασε από τ' αυτί και του λέει: «Δεν θα μπεις μέσα». Και εμείς που παρανομούμε καθημερινώς, πόσο είναι δύσκολα τα πράγματα! Αλλά δεν θέλουμε να μιλήσουμε με την πραγματικότητα. Δεν θέλουμε να μιλήσουμε. Αν μιλούσαμε με την πραγματικότητα, τα πράγματα θα ήσαν πολύ διαφορετικά και θα προσέχαμε, εν πάση περιπτώσει. Το αποτέλεσμα είναι...

«Ετελεύτησε», λέει, «ο Ιωσήφ». Πέθανε ο Ιωσήφ. Όταν πέθανε ο Ιωσήφ, τα πράγματα άλλαξαν. Ταυτόχρονα δε παρουσιάστηκε νέος βασιλιάς στην κυβέρνηση και άρχισε διωγμός εναντίον των Ισραηλιτών. Αυτοί που ήσαν στα χάδια εξαιτίας του Ιωσήφ που υπήρχε και του πρώτου βασιλέως, ο οποίος ανεγνώριζε υποχρέωση στον Ιωσήφ για το καλό που έκανε στην Αίγυπτον, τώρα τα πράγματα άλλαξαν. «Νέος βασιλεύς», λέγει, «επί την Αίγυπτον, όστις δεν εγνώριζε», λέει, «τον Ιωσήφ», ούτε τον πατέρα του ούτε τους άλλους, «και είπε προς τον λαόν αυτού», είπε στους Αιγυπτίους αυτός, εναντίον των Ισραηλιτών: «Ο λαός», λέει, «των υιών Ισραήλ είναι πολύ πλήθος,

ισχυρότερος ημών. Προσέξετε, έλθετε και ας σοφιστώμεν κατ' αυτού, να σκεφτούμε πώς θα γλιτώσουμε. Γιατί πολλαπλασιάζονται αυτοί, μυρμηγκιά εγένετο εν σχέσει με τους Αιγυπτίους, διότι δεν είχαν τότε αποφυγή τεκνογονίας κτλ., κτλ. και μείνει η οικογένεια σε Ισραηλίτες. Δείτε, ούτε σήμερα έχουν αυτά που διδάσκουν με την προπαγάνδα τους και με το διεθνές φαρμακοεμπόριον, με τα χάπια, τα αντισυλληπτικά κλπ., που είναι όλα δικά τους. Δεν τα εφαρμόζουν καθόλου αυτοί, δεν έχουν καμιά σχέση με το σπίτι το δικό τους και με τη θρησκεία τη δικιά τους και με την οικογένεια τη δικιά τους. Έλθετε, λοιπόν, και ας σοφιστώμεν κατ' αυτού, για να μην πολλαπλασιασθώσιν, ώστε αν συμβεί πόλεμος ενωθώσι και αυτοί μετά των εχθρών ημών,

πολεμήσωσιν ημάς και αναχωρήσωσιν εκ του τόπου. Λοιπόν, πρέπει να βρούμε έναν τρόπο να μην πολλαπλασιαστούν. Κατέστησαν, λοιπόν, επ' αυτούς επιστάτας των εργασιών, διά να καταθλίβωσιν αυτούς με τα βάρη αυτών, και ωκοδόμησαν εις τον Φαραώ πόλεις αποθηκών, την Πιθώμ και τη Ραμεσσή. Δηλαδή άρχισαν να τους βάζουνε βαριές δουλειές, ώστε να αποκάμουν, να μην έχουν καθόλου σκέψη για αντρόγυνο, για συζυγία, για έναν πολλαπλασιασμό παιδιών. «Πώς θα τα ζήσουμε τώρα που είμαστε εδώ στην ξενιτιά;» κτλ. Για να αναγκαστούν φυσιολογικά, λόγω των δεινών και της πολλής εργασίας, να σταματήσουν την παιδοποιία. Αυτό ήταν το πρώτο μέτρο εναντίον του πολλαπλασιασμού των Εβραίων.

Όσο όμως, εδώ το μυστικό, κατέθλιβον αυτούς οι Αιγύπτιοι, τόσο μάλλον επληθύνοντο και ηυξάνοντο. Αυτό είναι το θέμα. Η Εκκλησία όσο διώκεται, τόσο ριζώνει. Ίσως όχι σε ποσότητα, αλλά σε ποιότητα. Στη Ρωσία, παραδείγματι, σήμερα γίνεται Εκκλησία. Διότι οι Ρώσοι δεν έχυσαν αίμα για να πάρουν την Εκκλησία. Τους δόθηκε με το τριαντάφυλλο. Την απεμπόλησαν την Εκκλησία. Και τώρα γίνεται Εκκλησία. Τώρα που διώκεται η Εκκλησία στη Ρωσία, τώρα γίνεται Εκκλησία. Τώρα γίνονται μάρτυρες. Τώρα ριζώνει η Εκκλησία. Και θεριεύει η Εκκλησία. Η Εκκλησία θέλει διωγμόν. Ευχαριστώ.

Τα φυσάει περισσότερο ο καιρός, τόσο βαθύτερα πηγαίνουν οι ρίζες τους. Έτσι είναι. Αυτοί, λοιπόν, όσο κατεθλίβοντο, τόσο μάλλον επληθύνοντο. Ένα πράγμα ανάποδο. Και οι Αιγύπτιοι απεστρέφοντο τους υιούς Ισραήλ. Τους έκαναν και πόλεμο φυλετικό, δηλαδή. Τους είχαν σε δευτερεύουσα θέση. «Και κατεδυνάστευαν οι Αιγύπτιοι τους υιούς Ισραήλ αυστηρώς και κατεπίκραιναν την ζωήν αυτών διά της σκληράς δουλείας. Εις τον πηλόν και εις τας πλίνθους». Τους έβαζαν και έκοβαν πλίθες, που λέμε, χωματένιες. Όσοι έχετε πάει κάτω εκεί θα έχετε δει και στα μέρη της Παλαιστίνης τα σπίτια με πλίθες, πράγμα το οποίο συμβαίνει και στην Αίγυπτο.

Αυτά τα δούλευαν άνθρωποι, κουράζοντο, δηλαδή πηγαίναν πεθαμένοι. Είχε δε επιστάτη στο κεφάλι, τον ανάγκαζε να κόψει ορισμένον αριθμόν πλίθων. Δεν μπορούσε να κόψει λιγότερο. «Δεν μπορώ». Δεν μπορούσε· δεν παίρνανε εκεί πέρα το «δεν μπορώ». «Θα κάνεις τόσες». Κατά συνέπεια πηγαίνανε ρετάλια το βράδυ στο σπίτι τους. Και εις πάσαν εργασίαν, στων πεδιάδων μέσα, που έσκαβαν, που έκαναν δουλειές χειρωνακτικές. Πάσαι αι εργασίαι αυτών, με τας οποίας κατεδυνάστευαν αυτούς, ήσαν αυστηραί. «Και ελάλησεν ο βασιλεύς των Αιγυπτίων», μια δευτέρα τώρα μέθοδος, «προς τας μαίας των Εβραίων». Εκάλεσε τις μαίες των Εβραίων, εκ των οποίων η μία ονομάζεται Σεπφώρα και η άλλη Φουά. Και είπε:

«Όταν μαιεύητε τας Εβραίας, όταν σας καλούνε να ξεγεννήσετε μια Εβραία, και ίδητε αυτάς επί της γέννας, εάν μεν είναι αρσενικόν, θανατούτε αυτό. Εάν δε είναι θηλυκόν, αφήνετέ το να ζει». Κατ' αυτήν την έννοια πίστευαν ότι μπορούν να εμποδίσουν τους Ισραηλίτες στην αύξηση, ώστε να μην έχουν να κάνουν με αρσενικούς αύριο, με στρατό δηλαδή. Οι γυναίκες είναι αζήμιες, οι γυναίκες. Έδωσαν εντολή οι Αιγύπτιοι, τα αφεντικά δηλαδή, στις Εβραίες μαίες να τα πνίγουν, κατά το λεγόμενον, τα παιδιά την ώρα που πήγαν να ξεγεννήσουν τις Εβραίες. «Εφοβήθησαν δε αι μαίαι τον Θεόν».

Βρεθήκανε μεταξύ του Φαραώ και του Θεού και «εφοβήθησαν αι μαίαι τον Θεόν» μάλλον παρά τον κατακτητή και «δεν έκαμνον όσα είπεν προς αυτάς ο βασιλεύς Αιγύπτου, αλλά άφηναν ζώντα τα αρσενικά». Δηλαδή αυτό, βέβαια, ήτο με κεφαλήν επί πίνακι. Παίζανε κορώνα γράμματα το κεφάλι τους. Όμως, κάτω από τον σεβασμό προς τον Θεό, δεν το έκαναν. Δεν μάτωσαν τα χέρια τους, όπως θα λέγαμε. Εν αντιθέσει με τις δικές μας σήμερα, οι οποίες πληρώνονται. Δεν εκβιάζονται από κανέναν, δεν τους επιβάλλει κανείς. Πληρώνονται τόσο οι μαίες όσο και οι μαίευτρες. Και σκοτώνουν εν ψυχρώ υπάρξεις, για τις οποίες θα δώσουν λόγον φρικτόν μίαν ημέρα. Τόσο αυτοί οι κύριοι, οι οποίοι ορκίστηκαν να υπερασπίσουν τη ζωή ως ιατροί, ως επιστήμονες, εκτός των γονέων, τόσο της μητρός όσο και του πατρός. Τώρα, βέβαια, ορισμένοι ή από τη μία πλευρά ή από την άλλη μπορούν να διαμαρτυρηθούν και να πούνε ότι «εγώ το ήθελα, αυτός δεν το ήθελε. Αυτός με έστειλε», ή να πει «εγώ το ήθελα, ο πατέρας και η μητέρα δεν το ήθελε, αυτή επήγε». Αλλά δεν πήγες εσύ στον εισαγγελέα, όμως, εν τω μεταξύ. Την άφησες την υπόθεση έτσι. Θα μπορούσες να πας στον εισαγγελέα για να γλιτώσεις τον επάνω Εισαγγελέα. Διότι δεν πρόκειται να τον γλιτώσεις τον επάνω Εισαγγελέα· θα τον συναντήσεις μιαν ημέρα. Διότι αυτά θα φωνάζουνε μιαν ημέρα και θα ζητούνε το αίμα τους. Εδώ στας Αθήνας ξέρετε τι έγινε;

Στα πολλά που έχουν γίνει, έγινε το εξής: μία μητέρα, δι' έκτην φοράν, είχε πάει σε γυναικολογική κλινική και είχε σκοτώσει το έκτο της παιδί. Είχε κάνει άμβλωση, δηλαδή. Αυτοί που νομιμοποιούν σήμερα, αυτοί οι παράφρονες! Διότι είναι παραφροσύνη να τα βάνεις με τον Θεό. Μεγάλη υπόθεση είναι, κουτουλιά μεγάλη αυτή. Εν πάση περιπτώσει, ο Θεός να τους φωτίσει και αυτούς και μας. Σε μια στιγμή χτυπάει το κουδούνι δαιμονιωδώς, να έρθει η νοσοκόμα. Έρχεται, λοιπόν, η νοσοκόμα. «Τι θέλετε;» λέει. «Να διώξετε αυτά τα κουτάβια από το... Τι κλινική είναι αυτή με κουτάβια; Έξι κουτάβια ήσαν στο τζάμι και γρύλιζαν και χτυπούσαν το τζάμι». Αυτή, όπως έβλεπε από εδώ, μόνη στο δωμάτιο, προς τα εκεί ζήτησε να το... «Λοιπόν, ποια κουτάβια;» λέει. Τίποτα. Φωνάζουν, λοιπόν, αυτά με φωνή ανθρωπίνη,

λένε: «Μητέρα, δεν είμαστε κουτάβια. Είναι τα παιδιά σου που μας έχεις σκοτώσει, για τα οποία θα δώσεις λόγο μια μέρα. Έπρεπε», λέει, «να μας βαφτίσεις, εφόσον είχες υπόψη να μας σκοτώσεις, κι έπειτα να μας σκοτώσεις βαφτισμένα, να πάμε στον Παράδεισο. Γιατί μας έκλεισες έξω; Δεν είμαστε κουτάβια». Λοιπόν, θύμωσε αυτή και λοιπά· έκαμε τρεις ημέρες να συνέλθει. Εδώ στας Αθήνας αυτό. Αλλά δεν ξέρω πόσα μπορώ να σας πω, τα οποία μάλιστα μου έχει δοθεί ευκαιρία παλαιότερα και έχω γράψει σε ένα βιβλίο, το οποίο υπονομάζω «Θανάσιμο αμάρτημα η αποφυγή της τεκνογονίας».

περιπτώσει.

Εδώ βλέπεις ανθρώπους, σε μια στιγμή που το κεφάλι τους είναι επί πίνακι, να συντάσσονται με τον Θεό και να αδιαφορούν, και ανθρώπους σήμερα, οι οποίοι δεν έχουν κανένα λόγο,

να κάνουν το τελείως αντίθετο, εν ψυχρώ. Μιλούσα κάποτε στα Πατήσια και περνούσα από ένα σπίτι, εκεί στην οδό Καυταντζόγλου, έτσι μου φαίνεται λέγεται, το οποίο ήταν κατακόκκινο απ' έξω. Ερώτησα από περιέργεια. Λέω: «Τι είναι;». Αν ήταν τώρα, θα λέγαμε είναι του συρμού το κόκκινο. Αλλά ήταν μια υπόθεση το 1955. Λέει: «Είναι μιας μαίας». «Α», λέω, «δικαιολογημένα. Να το έχει φτιάξει ωραίο σπίτι, αλλά να το έχει κόκκινο. Ασφαλώς με αίμα το έχει φτιάξει αυτό η μαία». Ήσαν δύο αδελφές, ανύπαντρες και οι δύο, η μία μαία. Παιδιά δεν είχανε, ούτε σκυλιά ούτε γατιά. Τι άνθρωποι είναι; Τίποτα.

Ούτε μίαν σχέση με τον Θεόν, ούτε μίαν σχέση με την Εκκλησία. Πώς θα έρθουμε σε επαφή; Δεν υπάρχει ένας τρόπος να βρεθούμε. Κάποτε ήμαστε γείτονες. Και βρέθηκε κάποτε να βρεθώ αντιμέτωπος με αυτή τη μαία. Λέγω: «Ασφαλώς θα έχετε σταθεί συνεπής στον όρκο σας». «Σε ποιον όρκο;» μου λέει. «Το ότι ορκιστήκατε να υπερασπίζετε τη ζωή». Μου λέει: «Όχι πάντοτε». Λέω: «Γιατί;». «Βλέπετε», μου λέει, «δεν έχουμε δουλειές». Δηλαδή, εφόσον τα σκοτώνετε και παίρνετε 500 δραχμές τότε, σήμερα παίρνουν 5, 10, 15, κατ' αναλογία του εκβιασμού, ποια θα είναι η δεσποινίς ή ποια θα είναι η κυρία την οποία θα χαράξουνε αυτοί οι χασάπηδες. Λοιπόν, εφόσον, λέω, τα σκοτώνετε

και παίρνετε 500 δραχμές, πώς είναι δυνατόν να φτάσει να γεννηθεί αυτό, να έρθει στην κλινική σας, να πάρετε 2-2.500 δραχμές; Συστήστε που δεν έχετε δουλειά, καταλάβατε; Δεν είχαν δουλειές και σκοτώναν τα παιδιά για να έχουν δουλειές. «Γι' αυτό», λέω, «το έχετε και με κόκκινο το σπίτι». Και έβαλε το κεφάλι κάτω. «Ε, εσείς όλα», λέει, «τα φτιάχνετε. Έχω μάθει», λέει, «ότι είσαστε τσουκαλάς. Βάζετε δηλαδή όπου θέλετε το χέρι από το τσουκάλι», καταλάβατε; Και σε λίγο καιρό πέθανε. Τη βρήκανε στο σπίτι μέσα, δεν ξέρω πόσες μέρες πεθαμένη. Πήγε σαν το σκυλί στ' αμπέλι. Εν πάση περιπτώσει, δεν είναι το μοναδικό αυτό το οποίο σας λέγω. Έχει πολλή έννοια αυτή η υπόθεση και είναι πολύ σήμερα άσχημο για μας τους Ορθοδόξους.

Είμαστε μια χούφτα άνθρωποι, που εμείς σε 20 χρόνια, όπως πηγαίνουμε, θα είμαστε 9-9,5 εκατομμύρια και οι Τούρκοι, όπως πηγαίνουν, θα είναι 70 εκατομμύρια. Καταλάβατε; Είναι μαθηματικώς υπολογισμένα με τον τρόπο που εμείς βαδίζουμε και με τις μεθόδους τις οποίες χρησιμοποιούμε. Γιατί, ξέρετε, μόνον κατ' εξοχήν εμείς οι Ορθόδοξοι πολεμούμεθα. Να μη... Όσοι μιλάνε για Χριστό και λοιπά, αυτοί όλοι οι άλλοι, μύρμηκες και λοιπά, υπάρχουν κόσμος δουλειάς μέρα νύχτα, δεν υπάρχει αντίθεση στην υπόθεση. «Φοβήθησαν», λοιπόν, λέει, «οι γυναίκες αυτές μάλλον τον Θεόν», παρά... Εκλήθησαν εις απολογίαν. «Τι σας είπα;». Αυτές είπαν, δικαιολογήθησαν και είπαν το εξής: ότι

Εβραίες, κύριε τάδε, ξέρω εγώ πώς τους κάλεσε, Εβραίες, δεν είναι ως αι γυναίκες αι Αιγύπτιαι. Διότι είναι εύρωστες οι Εβραίες και γεννώσι πριν εισέλθωσι προς αυτάς αι μαίαι. Δεν προλαμβάνουμε να πάμε και πριν πάμε εμείς έχουν γεννήσει. Δεν θέλουν τη βοήθειά μας και, κατά συνέπεια, τώρα πώς να τους το πάρουμε από το χέρι να τους το σκοτώσουμε, που έχετε πει εσείς; Βέβαια είπε ψέμα. Ευλογημένο ψέμα αυτό. Από εκείνα τα ψέματα τα δικά μας. Είναι ψέμα ευλογημένο. Γιατί υπάρχουν και ψέματα ευλογημένα. Όταν έρχεται ο άλλος μεθυσμένος από εδώ και λέει «Πού είναι η Παναγία της, να την βρω», ξέρω εγώ, τι θα της πεις; «Εδώ είναι, πήγαινε σφάξ' την»; Θα πεις «Δεν πέρασε από εδώ, δεν είναι από εδώ». Όπως είπε και ο Άγιος Διονύσιος, που του είχαν σφάξει τον αδερφό του.

Του λέει, λέει, της αστυνομίας: «Δεν, δεν πέρασε κανείς από εδώ». Και αυτός ήταν μέσα, και σκεπασμένος από τον ίδιο τον αδερφό του φονευθέντος. Και ο Θεός βλέπει την πρόθεση του ανθρώπου. Εδώ, στην περίπτωση αυτή, εσκέπασε τις γυναίκες αυτές, έμειναν τα ονόματά τους εις μνημόσυνον, Σεπφώρα και Φουά, εν αντιθέσει εις μνημόσυνον αιώνιον, που θα είναι των συγχρόνων ή άλλων, δεν ξέρω, που θα είναι εις κόλασιν αιώνιον τα ονόματά τους για τις ζημιές που κάνουν εναντίον της δημιουργίας του Θεού. Διότι το αντρόγυνο είναι συνεργός του Θεού και δημιουργεί ανθρώπους για την αιωνιότητα. Όταν είχα γράψει αυτό το βιβλίο που σας έλεγα, ενθυμούμαι, είχα στείλει σχεδόν σε όλους

τους ιατρούς, τους μαιευτήρας της Ελλάδος, σε 1.200 περίπου, δωρεάν. Είχα πάρει από τον Ιατρικό Σύλλογο τις διευθύνσεις τους και τους είχα στείλει. Ο δε Θεός, λέγει, αγαθοποίει τας μαίας. Τις βοηθούσε και επληθύνετο ο λαός και ίσχυε σφόδρα. Και επειδή αι μαίαι εφοβούντο τον Θεόν, έκαμε εις αυτάς οίκους, δηλαδή τις προστάτεψε ο Θεός αυτές τις γυναίκες, οι οποίες δεν ετόλμησαν να βάλουν το χέρι τους να χαλάσουνε κανένα παιδί. Ο δε Φαραώ προσέταξε παντί τω λαώ αυτού λέγων: «Παν αρσενικόν, το οποίον γεννηθή, εις τον ποταμόν ρίπτετε αυτό, παν δε θηλυκόν αφήνετε να ζει». Δεν σταμάτησε.

Δεν βρήκε βοήθεια από τις μαίες, έδωσε γενικότερα εντολή. Όταν δείτε και γεννηθεί αρσενικό παιδί, Εβραιόπουλο, θα το αρπάζετε, να το πετάτε στο ποτάμι, να πνιγεί στον Νείλο. Αν είναι κορίτσι, αφήστε το. Υπήρχε ένας άνθρωπος από τη φυλή του Λεβί, που έλαβε μία γυναίκα εκ των θυγατέρων του Λεβί. Βλέπετε; Από του Λευή τη φυλή αυτός, από του Λευή τη φυλή αυτή. Αυτά τα ετερόκλητα, τα σημερινά, δεν τα θέλει ο Θεός. Και θα βρεθούνε πολλοί δεσμευμένοι άνθρωποι. Ορθόδοξος χριστιανός απαγορεύεται να πάρει ετερόδοξον, εκτός και γίνει ορθόδοξος.

Δεν βρισκόμεθα σήμερα στην εποχή του Αδάμ και της Εύας, να πάρουμε τα αδέρφια μας για να πολλαπλασιαστούμε. Σήμερα είναι εκατομμύρια γυναίκες και εκατομμύρια άντρες, που θα μπορεί ο άνθρωπος να βρει τον άνθρωπο που δεν θα είναι αντιμέτωπος του νόμου του Θεού. Και εν τούτοις, για λόγους σαρκικούς, για λόγους συμφεροντολογικούς, μάλιστα όταν τα σύνορά μας ισοπεδώθησαν και ζήτημα ωρών σήμερα είναι τόσον η Ευρώπη όσον και οι άλλες ήπειροι, βλέπουμε και μας έρχονται εδώ φρούτα που δεν έχουν καμιά σχέση ή πηγαίνουν δικοί μας από εδώ, είτε αγόρια είτε κορίτσια, και αφομοιώνονται εκεί στις αιρέσεις. Μα έχετε υπόψη σας ότι αυτά δεν τα συγχωρεί ο Θεός. Είναι ανάγκη ο καθένας μας να το σκεφτεί,

να το υπολογίσει και όσο μπορεί να αντιδρά στα θέματα αυτά. Αν ποτέ φτάσει αντρόγυνο να γίνει με έναν ετερόδοξον κάποιος ή κάποια, πρέπει τα παιδιά να βαφτίζονται κατά το ορθόδοξον. Εάν δεν γίνει αυτό, δεν πρέπει να γίνεται ο γάμος. Θα βρεθεί μπερδεμένος μια ημέρα με τον Θεό. Να το θυμόσαστε. Σας το επαναλαμβάνω, δεν σας το λέγω, απλώς σας το επαναλαμβάνω. Έτσι είναι στα χαρτιά του νόμου του Θεού. Εδώ βλέπουμε Λευή από Λευή. Και συνέλαβεν η γυνή και γέννησε υιόν. Ιδούσα δε αυτόν ότι ήταν εύμορφος, η γυναίκα είδε το παιδάκι που γέννησε και είδε ένα αγγελούδι, που λέμε, όμορφο παιδάκι. Δεν πήγε να το πετάξει στο ποτάμι. Το έκρυψε δε ταυτόχρονα!

Το έκρυψε τρεις μήνες. Αλλά πόσο θα το κρύψει; Και τρεις μήνες που κατάφερε να το κρύψει, πολλοί ήτανε. Όταν κατάλαβε, λοιπόν, ότι δεν μπορεί πλέον να το κρύψει, σκέφτηκε ένα τέχνασμα. Έφτιαξε ένα καλάθι, το οποίο καλάθι μέσα το άλειψε με πίσσα, με άσφαλτο, ώστε να αντέχει στο νερό. Τώρα έβαλε τίποτα ρουχαλάκια μέσα, δεν ξέρω τι έβαλε, και το έβαλε μέσα το μωρό και το έστειλε με την κοπελίτσα, την αδερφούλα την άλλη, που είχε ένα άλλο κοριτσάκι, και όπως κατέβαινε ο Νείλος, σε μια άκρη εκεί το έβαλε αυτό το καλαθάκι και το άφησε εκεί και είπε στην κοπελίτσα να κρυφτεί κάπου να δει τι θα γίνει. Θα περάσει κανένας ψαράς, θα περάσει κανένας να το πάρει.

Θηρίο θα το φάει, τι θα γίνει εν πάση περιπτώσει. Η μάνα άφησε το κοριτσάκι. Βέβαια το κοριτσάκι ήταν η αδερφούλα του. Μη δυναμένη, λοιπόν, να το κρύπτει πλέον, έλαβε δι' αυτόν κιβώτιον σπάρτινον και κατέχρισε αυτό με άσφαλτον και πίσσαν, όπως σας είπα, και ενέβαλε το παιδίον εις αυτό και έθεσε αυτό εις ελώδες μέρος παρά το χείλος του ποταμού. Η αδελφή δε αυτού παραμόνευε μακρόθεν για να ιδεί το αποβησόμενον, τι θα γίνει με αυτό. Και κατά συγκυρίαν κατέβη η θυγάτηρ του Φαραώ, η βασιλοπούλα, για να λουστεί στο ποταμό, να πάρει το μπάνιο της στο ποτάμι. Κατέβηκε, βέβαια, με υπηρεσίες μαζί, με θεράπαινες μαζί. Αι δε θεράπαιναι αυτής περιεπάτουν περί την όχθην του ποταμού.

Καθινόρα... η δεσποινίς έπαιρνε το μπάνιο της, αυτές κάναν καμιά βόλτα, παιδάκια, κοπέλες ήσαν. Και είδε το κιβώτιον μια από αυτές στο ελώδες μέρος και έστειλε την παιδίσκην αυτής και έλαβε αυτό. Και ανοίξασα βλέπει το παιδίον, και το παιδίον έκλαιγε. Και ελυπήθη αυτό η βασιλοπούλα, λέγουσα: «Εκ των παιδίων των Εβραίων είναι τούτο». Ασφαλώς είναι από αυτά τα παιδιά που είναι η εντολή από τον πατέρα μου να πέφτουν στο ποτάμι. Τότε, να σου η μικρή πετάγεται στη μέση. Η αδελφή αυτού είπε προς τη θυγατέρα του Φαραώ: «Θέλεις να υπάγω να καλέσω σε εσάς μια γυναίκα θηλάζουσα εκ των Εβραίων,

να σου θηλάσει το παιδίο, το μικράκι αυτό; Αυτό τι θα το κάνεις; Πώς θα ήθελες να πάω σε αυτούς τους Εβραίους να πω “Υπάρχει καμιά γυναίκα να το αναλάβει;”» Και είπε προς αυτήν η θυγάτηρ του Φαραώ: «Ύπαγε». Και πήγε το κοράσιον και εκάλεσε τη μητέρα του παιδίου. Παρουσιάζεται η μητέρα τώρα ως ξένη. Θα είναι οικονομία του Θεού. Ο Θεός τα οικονομεί αυτά τα πράγματα. Βάλ' το εκεί, πήγαινε εσύ, πετάξου εσύ, ρώτησε αυτό, φέρ' την και τα τι αυτά. Είναι ένα αόρατο χέρι πίσω. Εμείς τα νομίζουμε όλα τυχαία, σύμπτωση. Αστεία αυτά. Πρόνοια Θεού, χέρι Θεού. Τύχη δεν υπάρχει. Θυμούμαι έναν τυφλόν στον Πειραιά, όταν ήμουν μικρό παιδί ακόμη και νόμιζα κι εγώ ότι έτσι είναι, τύχη, ειμαρμένη και τα συνηθισμένα, όπως άκουγα τους άλλους, ο οποίος πωλούσε λαχεία, τυφλός.

Κρατούσε στο χέρι του και με το ραβδί του περπατούσε. Τον εσταμάτησα, λοιπόν, κι εγώ να πάρω λαχείο και του λέω: «Στάσου, μπαρμπα-Διονύση, να πάρω ένα τυχερό». Και με το «τυχερό» που του είπα, το βάζει το χέρι του πίσω και το κρύβει και δεν μου προσέφερε να πάρω λαχείο. Και στέκεται κατ' αυτή την έννοια με τα χέρια πίσω, με τα λαχεία πίσω και με το μαγκούρι του πίσω, και μου λέει: «Δεν σας βλέπω με τα σωματικά μου μάτια. Σας φαντάζομαι, όμως, με τα πνευματικά μου μάτια ότι θα πρόκειται περί ενός κυρίου που πρέπει να μάθει ορισμένα πράγματα. Και τα πράγματα εν προκειμένω είναι τα εξής». «Επιλέξατε», λέγω. «Θα πρέπει να μάθετε ότι τύχη δεν υπάρχει».

Έπεφτα από τα σύννεφα. «Τότε τι υπάρχει, μπαρμπα-Διονύση;» «Υπάρχει πίστις, Θεός, ελπίς. Να πιστεύεις και να ελπίζεις στον Θεό και όχι στην τύχη, όχι στην ειμαρμένη, στην αφηρημένη αυτή έννοια». «Πρώτη φορά τα ακούω», του λέω. «Τώρα, εάν θέλεις παίρνεις, δεν θέλεις πήγαινε στην ευχή του Θεού». Αυτή ήταν η απάντηση. Και έπειτα, που επέτρεψε ο Θεός να πέσουν λίγα λέπια από τα μάτια μου και να δω κι εγώ, είδα ότι δεν υπάρχει τύχη, σύμπτωσις δεν υπάρχει. Αόρατο είναι το χέρι του Θεού, το οποίο οικονομεί όλους τους ανθρώπους κατά αναλογίαν προθέσεως ενός εκάστου. Γιατί όσο ετοιμάζει ο καθένας, όσο ο άνθρωπος θέλει τον Θεό, τόσο ο Θεός του παρουσιάζεται και τον βοηθάει. Εν πάση περιπτώσει, το αποτέλεσμα είναι...

Το έδωσε, το εθεώρησε σαν λύση αυτό η θυγάτηρ του Φαραώ. «Λάβε το παιδίον τούτο και θήλασόν μοι αυτό, κι εγώ θέλω σοι δώσει τον μισθόν σου». Έλαβε δε η γυνή το παιδίον και εθήλαζεν αυτό. Και μεγάλωσε, μέχρι που θα μπορούσε να σταθεί στο ανάκτορο. Αν μπορούσε να έχει ένα παιδάκι τριών μηνών, ακριβώς θα έγινε, ξέρω εγώ, πέντε, έξι, επτά, οκτώ, δέκα ετών. Πόσο θα έγινε που το πήρανε έπειτα στο ανάκτορο; Το έχει για παιδί της, σαν παιδί της, η κόρη του Φαραώ και αρχίζει τώρα να του μαθαίνει τα γράμματα, ταυτόχρονα δε τη σοφία την Αιγυπτιακή, να το κάνει όπως αξίζει έναν άνθρωπο του παλατιού, μορφωμένον.

Εμεγάλωσε το παιδίον, έφερε αυτό προς τη θυγατέρα του Φαραώ και έγινε υιός αυτής και εκάλεσε το όνομα αυτού Μωσήν. Το Μωσής, με όλη αυτή τη διαδικασία, λέγουσα, το όνομα τού το έβαλε η θυγάτηρ του Φαραώ, του Μωσή, εξαιτίας του περιστατικού της διασώσεώς του. Μωσής, καθ' εβραϊκόν, πάει να πει ανασυρμένος, βγαλμένος από το νερό. Αυτός που βγαίνει επάνω λέγεται Μωσής. «Ότι εκ του ύδατος αυτόν ανειλόμην». Το όνομα, λοιπόν, εδόθη από τη θυγατέρα του Φαραώ. Και λέγεται Μωσής διότι ανεσύρθη από το νερό, που θα απέθνησκε. Εμεγάλωσε, όμως, εις το παλάτι πλέον.

Σαράντα χρόνια. Όχι, βέβαια, έμεινε, είναι ατυχής η έκφραση και ο χαρακτηρισμός ατυχής, διότι δεν ξέρουμε πόσο χρόνο ήταν που τον πήγε η μητέρα του. Πάντως έμεινε μέχρι σαράντα ετών, που ήτο σαράντα ετών. Βγήκε κάποια μέρα, σαν βασιλόπουλο πλέον, να ιδεί κάτω τους αδελφούς του. Ακούτε, λέω λόγια: «Κατά δε τας ημέρας εκείνας, αφού δε Μωσής εμεγάλωσε, εξήλθε προς τους αδελφούς αυτού». Δεν το ξέχασε. Και παρατηρών τα βάρη αυτών, το τι υπέφεραν, βλέπει άνθρωπον Αιγύπτιον τύπτοντα Εβραίον, και χτυπούσε έναν Εβραίον.

«Περιβλέψας δε εδώ και εκεί», κοιτάζει μην είναι κανείς, «και ιδών ότι ουδείς εστιν, επάταξε τον Αιγύπτιον». Τον εφόνευσε και τον έκρυψεν εν τη άμμω. Από πού και ως πού κινείται τώρα ένα αρχοντόπουλο, ένα πριγκιπόπουλο, να πάει να βοηθήσει τώρα μερικούς εκεί κάτω που κόβανε; Τού λέει δε ταυτόχρονα αδελφούς του.

Την έκανε αυτή την εργασίαν η μητέρα του. Εκείνα τα λίγα χρόνια που το είχε μαζί της, το πότισε κατ' αυτή την έννοια. Του έβαλε μέσα στο αίμα του, ώστε να μην ξεχάσει ποτέ, οπουδήποτε κι αν βρεθεί, όσο ψηλά κι αν πάει, ότι είναι Εβραιόπουλο, ότι είναι από τον εκλεκτόν λαόν του Θεού. Ποια μάνα σήμερα εμμένει; Ευχαριστώ.

Κάνει το παιδί της Ελληνόπουλο και μόνον Ελληνόπουλο; Πολλά παιδιά τα παρατηρούν οι μητέρες γιατί δεν μιλούνε ξένη γλώσσα. Ξέρετε, η βασίλισσα Φρειδερίκη, όταν ήταν εδώ, απαγόρευε να συζητήσουν και να μιλήσουν ελληνικά στο παλάτι. Γερμανικά.

Και οι ξένοι, δεν ξέρω αν ξέρει, παραδείγματι εγώ είμαι εφοπλιστής, έτσι, μη γένοιτο, και βρεθώ στην Αγγλία. Ένα γραφείο αγγλικό ουδέποτε μαθαίνει ελληνικά. Είμαι υποχρεωμένος εγώ να μάθω αγγλικά. Παρότι για τη δουλειά του ήταν ανάγκη να ξέρει ελληνικά, δεν καταδέχεται να μάθει ελληνικά.

Χρεώνει εμένα να μάθω αγγλικά!

Εμείς ντρεπόμαστε, αγαπητοί μου, να πούμε ότι είμαστε Έλληνες. Το ξέρετε αυτό το πράγμα; Ντρεπόμαστε, νιώθουμε μειονεκτικά, παρότι έχουμε κάτι εμείς που δεν το έχει κανένας: την ορθήν πίστην του Θεού, τον Χριστό, την Παναγία, τους Αγίους, που δεν το έχει κανείς. Αυτή, λοιπόν, την εργασία την έκανε η μητέρα. Ακούω σήμερα πολλές μητέρες οι οποίες παραπονούνται ότι έχασαν τα παιδιά τους. «Αυτό», λέει, «το είχα, ήταν μέσα στο ιερό και λοιπά, παπαδάκι και λοιπά. Καλά, τώρα πώς έγινε διαβολάκι; Να, τώρα», λέει, «δεν θέλει να ακούει, δεν θέλει να κάνει, ούτε εκκλησία ούτε...» Γιατί; Ουδέποτε του έβαλες μέσα του, αυτού του παιδιού, ώστε αυτό που κάνει να το ζει. Γι' αυτό με τον πρώτο σεισμό τον κοσμικό απ' έξω, είτε σαρκικός λέγεται,

ιδεολογικός λέγεται, είτε δεν ξέρω τι λέγεται, εκκρημνίστηκε. Γιατί να αφομοιωθεί από το κακό και να μην αφομοιώσει, αν ήταν καλό, το κακό; Είναι δυνατότερο το κακό από το καλό; Είναι δυνατότερος ο διάβολος από τον Θεό; Ο Θεός είναι δυνατότερος. Γιατί δεν αφομοίωσε; Διότι ουδέποτε έγινε δουλειά σωστή. Μητέρες που θέλουν και φιλοδοξούν τα παιδιά τους να μείνουν τίμια, ηθικά, χριστιανά, να κάνουν οικογένειες σοβαρές κλπ., δεν εργάζονται κατ' αυτή την έννοια που εργάστηκε η μητέρα του Μωσέως. Και το έκανε σε μια κατάσταση τέτοια, που εκ των υστέρων το πέταξε το παλάτι στην άκρη, αδιαφόρησε για τα πάντα και έφυγε. Και βρέθηκε το βασιλόπουλο τσοπάνος.

Τσέλιγκας, ήταν τσέλιγκας. Κατάλαβες; Τσοπάνος σαράντα χρόνια, στου πεθερού του τα πρόβατα. Αδιαφόρησε, κρατώντας μέσα του τον θησαυρόν του Εβραϊσμού και του μοναδικού Θεού. Αυτό τον έκανε. Αυτό του έκανε κουράγιο. Αυτό κρατούσε μέσα του. Και του το έχει βάλει η μάνα του μέσα στα πέντε-έξι χρόνια που το είχε στο χέρι της. Ας το είχε επτά, ας το είχε οκτώ. Θέλετε να το είχε δέκα; Ας το είχε δέκα.

Δεν νομίζω παραπάνω να το άφησε στη μητέρα. Θα το πήρε στο παλάτι, γιατί άρχισαν τα γράμματα. Αυτή φιλοδοξούσε, η κοπέλα, η κόρη του Φαραώ, να το μορφώσει. Παιδί δικό της δεν μπορεί να είναι κατώτερο σε σοφία και σε γνώση και θα μπορούσε να σταθεί στο παλάτι, εάν δεν ήτανε και αν δεν το έκανε όπως το ήθελε. Κατά συνέπεια, θέλω να πιστεύω ότι το πήρε και μικρότερο. Και έχουμε σήμερα πολλές μητέρες που θρηνούν, πολλοί γονείς θρηνούν, που χάνουν τα παιδιά τους μόλις βγούνε, όχι να πάνε παραέξω, μόλις...

Μόλις βγουν εκατό μέτρα, πάνε παρακάτω, περάσουν στο γυμνάσιο, πάει, χαθήκαν τα παιδιά. Γιατί δεν έχουν καθόλου φόντα από το σπίτι. Θα μου πείτε, ποια είναι τα φόντα; Πας σε θεωρούμενα σπίτια, που φιλοδοξούν να διατηρήσουν παιδιά και να βγάλουν, και δεν βρίσκεις νηστεία. Ε, το παιδί, όταν μεγαλώσει, θα σου φέρει την παντόφλα στο κεφάλι, άμα μεγαλώσει. Δεν το κοινωνεί. Εκκλησιάζεται και τρώει μέσα στο ιερό, κλέβει την προσφορά του παπά. Στη δουλειά κάνει. Αυτή νομίζει το παιδί της είναι άγιο που είναι μέσα, και αυτός κλέβει την προσφορά του παπά πριν την αγιάσει και παίζει ίσως και τις μπάλες με τους άλλους μέσα στο ιερό. Και αυτό το νομίζει ότι είναι ψηλό πράγμα. Δεν καταπιάστηκε ποτέ εκεί επάνω να το μάθει να προσεύχεται, να το μάθει να μην ψεύδεται,

να νηστεύει, να το κοινωνεί συχνά, να του μιλήσει περί εγκράτειας, να του μιλήσει για τέτοια πράγματα, να το κατηχήσει, να του μιλήσει για τη σωστή πίστη, πώς έχουν τα πράγματα, να μην το αφήσει να παρασυρθεί στα θέματα της μόδας, αν είναι κοπέλα, αν είναι αγόρι κλπ. Και μόλις βγήκε στο παραμικρό αεράκι του κόσμου έξω και της διαφθοράς, χάθηκε και δεν μαζεύεται ποτέ. Γιατί δεν είχε ποτέ φόντα. Αυτός τώρα, σαράντα χρονών, μορφωμένος άνθρωπος, μέσα του, λέει, πήγε να ιδεί τους αδελφούς του. Και όταν είδε ότι ο Αιγύπτιος τού χτυπούσε τον αδελφό του, το δικό του τον Εβραίο, τον σκότωσε. Του δίνει γροθιά και τον έθαψε μέσα. Θα πει κανείς, έκανε φόνο και είναι ο Μωσής; Δεν υπήρχε νόμος τότε. Έπειτα εδόθη το «ου φονεύσεις». Δι' αυτού έδωσε ο Θεός. Τότε δεν υπήρχε. Ήτανε το δίκαιο του ισχυροτέρου.

Υπήρχε νόμος. Και όπου δεν υπάρχει νόμος, όπως ξέρετε, δεν υπάρχει κατηγορία. Έτσι. Εν πάση περιπτώσει, αυτό θέλω να σας το πω. Να το ξέρετε. Εξήλθε και την άλλη μέρα. Ξαναβγήκε να δει πώς περνάνε οι δικοί του που υποφέρουν. Εμείς, καμιά φορά, άμα φύγουμε λιγάκι, μας βοηθήσουν τα πράγματα, φύγουμε λιγάκι από την ανάγκη, από την αγκομαχιά και από τη ζωή που ζούμε και είμαστε λιγάκι παραπάνω, ξεχνάμε τους πίσω, ότι ήμαστε κι εμείς στο ίδιο τηγάνι κάποτε. Ξεχνάμε, είμαστε επιλήσμονες. Αυτός δεν εξέχασε, παρότι έφτασε πολύ ψηλά. Εκεί επήγαινε που κόβαν πλίνθες και τους συμπονούσε. Εν πάση περιπτώσει, εξήλθε την ακόλουθον ημέρα.

Δύο άντρες Εβραίοι τώρα διαπληκτίζοντο.

Λέγει προς τον αδικούντα —αυτός εζύγισε, είδε ποιος φταίει και γυρίζει σε αυτόν που έκανε την αδικία— και του λέγει: «Διατί τύπτεις τον πλησίον σου;» Ο δε είπε, του απαντά αυτός: «Τις σε κατέστησεν άρχοντα και κριτήν εφ’ ημάς;» Δεν ξέρει ποιος είναι. «Μήπως θέλεις να με φονεύσεις, καθώς εφόνευσας τον Αιγύπτιον;» Τον είχε δει το μάτι. Όταν άκουσε αυτό ο Μωσής, εφοβήθη και είπε: «Το πράγμα έγινε γνωστό» και, κατά συνέπεια, δεν μπορεί να σταθεί και στο παλάτι. Ακούσας δε ο Φαραώ το πράγμα τούτο, εζήτει να θανατώσει τον Μωσήν.

Ο Μωσής έφυγεν από προσώπου του Φαραώ και κατώκησεν εις γην Μαδιάμ. Εκάθισε δε πλησίον του φρέατος. Ξέρετε πού πήγε; Στο Σινά. Όσοι έχετε πάει στο Σινά, θα έχετε δει ότι το φρέαρ υπάρχει ακόμη εκεί μέχρι τη σήμερον, όπως και η Βάτος υπάρχει εκεί μέχρι τη σήμερον, την οποία είδε φλεγομένη και μη κατακαιομένη. Ο δε ιερεύς Μαδιάμ, του χωριού εκεί, Ιοθόρ ονόματι, είχε επτά θυγατέρας, αίτινες ελθούσαι ήντλησαν ύδωρ και γέμισαν τις ποτίστρες, για να ποτίσωσι τα πρόβατα του πατρός αυτών. Υπάρχουν ποτίστρες, αυλάκια, και βγάζουν νερό από το πηγάδι και

το ρίχνουν μέσα και πηγαίνουν τα πρόβατα και πίνουν. Αλλά, σαν κοπέλες που ήσαν, εκεί επήγαιναν και άλλα αγόρια και πότιζαν. Και οι κοπέλες, αδυνατότερες, τις έβγαζαν από πάνω τους στην άκρη. «Περιμένετε εσείς έπειτα». Και πότιζαν αυτοί πρώτα και τα κορίτσια πήγαιναν βαθιά μεσάνυχτα στο σπίτι. Ελθόντες δε οι ποιμένες, έδιωξαν αυτάς. Αλλά, όταν είδε ο Μωσής, σηκωθείς ο Μωσής, εβοήθησε αυτάς, μπήκε στη μέση. Δηλαδή ήταν ο άνθρωπος δικαιοσύνης. Ούτε την περίπτωση του Αιγυπτίου μπορούσε να ανθέξει, ούτε την περίπτωση των Εβραίων μπορούσε να ανθέξει, γιατί έβλεπε την αδικία, ούτε εδώ, όταν είδε την αδικία, ότι αυτοί οι νεαροί απωθούν τις κοπέλες κακώς. Μπήκε στη μέση και βοήθησε αυτάς και επότισαν τα πρόβατα αυτών.

Γυρίζουν οι κοπέλες γρήγορα τώρα, απόψε, όπως τα λέγαμε, και πηγαίνουν στον πατέρα αυτών. Είπε προς αυτάς: «Διατί τόσο ταχέως ήλθατε απόψε;» Αι δε είπον: «Άνθρωπος Αιγύπτιος ελύτρωσεν ημάς εκ των χειρών των ποιμένων». Και προσέτι, όχι μόνο τους είπε «στην άκρη, δεν έχετε δίκιο, αυτές θα ποτίσουν πρώτα», αλλά προσέτι πήρε μόνος του το κουβά, λέγαμε, προσέτι ήντλησεν ημίν ύδωρ και επότισε τα πρόβατα. Δηλαδή ενεργώς μπήκε στη μέση, όχι με θεωρία, ενεργώς. Όταν άκουσε ο πατέρας αυτό, είπε: «Και πού είναι ο άνθρωπος αυτός; Διατί αφήκατε τον άνθρωπο; Καλέσετε αυτόν να φάει άρτον και να τον πάρετε μαζί σας, να ξενισθεί ο άνθρωπος». Και ευχαριστήθη ο Μωσής.

Τον πήραν να κατοικεί μετά του ανθρώπου. Του άρεσε εκεί, στην οικογένεια που πήγε. Όστις άνθρωπος αυτός, ο Ιοθόρ, έδωσε εις τον Μωσήν εις γυναίκα Σεπφώραν, τη θυγατέρα αυτού. Μια από τις επτά τού έδωσε γυναίκα και τον έκαμε γαμπρό. Και γέννησε υιόν και εκάλεσε το όνομα αυτού Γηρσάμ, λέγων: «Πάροικος ειμί εν ξένη γη». Αν παρακολουθήσει κανείς τη ζωή, πού ’φε, πώς και λοιπά, θα ιδεί το χέρι του Θεού, πώς τον οικονομεί σε όλες τις περιπτώσεις. Όμως αυτός προσαρμόζεται σε όλα τα κλίματα. Δεν έρχεται να πει: «Να αφήσω εγώ το χουζούρι μου, από αρχοντόπουλο τώρα, από βασιλόπουλο, να πάω να μπλεχτώ με αυτούς τους λασπωμένους, τους Εβραίους,

τους αυτούς!» Εδώ εμείς... Δουλειά μας δεν το έκανε. Ποιος από εμάς κάνει τέτοιες θυσίες για παρεμφερή πράγματα; Αν θίγονται τα δικά μας, δεν επεμβαίνουμε εμείς. Τα αφήνουμε να εξελιχθούν, έστω και άδικα, τα άλλα πράγματα. Εφόσον δεν είναι έτσι, εδώ αφήνει μια διδασκαλία η οποία τον άνθρωπο τον φέρει μέχρι θυσίας. Θα θυσιαστείς για το δίκαιο, διότι για το δίκαιο αυτός υπέφερε. Αδικηθείς από το νόμο του Αιγυπτίου, τον εγλύτωσε ο Θεός από το νερό. Αδικηθείς έπειτα ο Εβραίος από τον Αιγύπτιο, επεμβαίνει και τον τιμωρεί δυναμικά, τον φονεύει. Έπειτα, θέλοντας να αποδώσει δικαιοσύνη και μεταξύ αυτών των Εβραίων, διώκεται.

Τώρα, στην περίπτωση αυτή, επεμβαίνει, βοηθάει τις κοπέλες του Ιοθόρ, του ιερέως αυτού, και αμείβεται να φιλοξενηθεί, να μείνει εκεί, γιατί αυτός έφυγε από το παλάτι στο άγνωστον. Πού πηγαίνει; Στους συγγενείς του πηγαίνει; Στο ξενοδοχείο πηγαίνει; Έχετε πάει στο όρος Σινά να δείτε τι είναι εκεί πέρα; Πού πηγαίνει; Και εν τούτοις ευρίσκει και σπίτι μπροστά και γυναίκα και να παντρευτεί και να είναι συμμαζεμένος πλέον. Αλλά κι αυτός ταπεινά, από αβροδίαιτα χέρια τώρα, να έχει την κλίτσα ασφαλώς. Αυτός που ήταν τόσο μαλακά περιποιημένος, λόγω των σαράντα ετών που έζησε εκεί, η φτέρνα του να είναι ξεροψημένη τώρα πίσω και το σακουλάκι ασφαλώς με την μπομπότα —δεν ξέρω τι θα είχαν τότε εκεί πέρα— άρα μαζί με τα πρόβατα. Αδιαφορεί. Δίκαιον ζητάει.

Εμείς ούτε στον εαυτό μας απονέμουμε δικαιοσύνη ούτε στους άλλους. «Στον εαυτό μας», θα πεις, «πώς να απονείμω δικαιοσύνη στον εαυτό μου;» Έχεις και ψυχή και δεν της απονέμεις δικαιοσύνη. Έχει και αυτή δικαιώματα από τη ζωή και προτιμάς τα της σαρκός και όχι αυτά που θέλει αυτή και που μπορεί αυτή και έχει ανάγκη. Ναι, αδικούμε. Δεν είμεθα δίκαιοι. Δεν δίδουμε τα κρείττονα, όπως λέγει ο Μέγας Βασίλειος. Γιατί, αν βάλεις ψυχή και σώμα, το σώμα δεν πρέπει να παρουσιαστεί πουθενά. Είναι ένα προς εννιακόσια ενενήντα εννέα της ψυχής. Διότι η ψυχή μόνη της υπάρχει, εφόσον το σώμα μόνο του δεν υπάρχει. Όταν χωριστεί, αμέσως το θάπτουμε. Τουλάχιστον να δίδαμε όσο ενδιαφερόμεθα για το σώμα. Το τρέφουμε και το θάλπουμε, το περιποιούμε, τσεκ απ, πράγματα και λοιπά, μην πάθει τίποτα. Και δέκατα αν του παρουσιαστούνε. Τουλάχιστον να δίδαμε τα ίδια και στην ψυχή. Θα ήταν πολύ προχωρημένος ο άνθρωπος.

Έτσι αδικούμε την ψυχή μας και ταυτόχρονα αδικούμε τον εαυτό μας. Αυτό θέλω να πω. Μετά πολύ καιρό, λέει η Αγία Γραφή, ετελεύτησε ο βασιλεύς.

Βασιλεύς της Αιγύπτου. Και κατεστέναξαν οι υιοί του Ισραήλ διά την δουλείαν και ανεβόησαν, και ανέβη η βοή αυτών προς τον Θεό εξαιτίας της δουλείας. Και εισήκουσεν ο Θεός των στεναγμών αυτών και ενεθυμήθη ο Θεός την Διαθήκη αυτού προς τον Αβραάμ, τον Ισαάκ και τον Ιακώβ, και επέβλεψεν ο Θεός επί τους υιούς Ισραήλ και ηλέησεν αυτούς ο Θεός. Εδώ αλλάζει το κεφάλαιο και μπαίνει πλέον να μας δείξει, στο τρίτο κεφάλαιο της Εξόδου, το πώς ο Θεός βάζει το πρόγραμμά Του τώρα κάτω, για να το ενεργήσει με βάση τον Μωσή. Αυτόν χρησιμοποιεί, σαράντα χρόνια στο παλάτι και σαράντα χρόνια τσοπάνος, με κοσμική σοφία.

Και με ασκητική σοφία έρχεται τώρα αυτός ο άνθρωπος να χρησιμοποιηθεί από την πρόνοια του Θεού. Θα μείνουμε όμως μέχρι εδώ απόψε το βράδυ και θα συνεχίσουμε στην άλλη μας ομιλία.