Third Sunday of Luke

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Here on top I find a note from someone asking a question which, as I see it, has to do with a superstition. “When a relative dies,” it says, “is it all right to make and offer sweets?” People who believe in superstitions, imagining that they can somehow make it difficult for the so-called Grim Reaper to pass through the house, say that you must not make sweets. Otherwise, he may acquire a taste for them and come back. That is precisely why they do not serve anything sweet: so that he will be left with a bitter taste and say, “I am not treated well here; they do not look after me. I will not come this way again; I will go elsewhere.” How many such customs have arisen! But he—

that iron-faced fellow—is moved by nothing. Whether you refuse to make sweets, turn the pictures upside down, break a plate, or follow any other superstition you please, none of it matters. These things are lies of our own making.

Our home should not change its appearance at all. It should remain as it was; no change should be made in the house to advertise that something has happened there. If you can make your home look different for a joyful occasion, then do so; but never for a sorrowful one, because this has an echo in heaven.

The departed person now belongs to Christ. Are we then to blame Christ, who has laid His hand upon our household, and protest by refusing ever to bake sweets again, for example? This is wrong, my dear friends. See to it that you free yourselves from these superstitions. We must understand that death is a blessing for the human person. The issue is not that we shall die; the issue is how we shall die. That is what matters. When we are ready to die, death is welcome; death is a small incident. Death is like a chick inside its shell: it breaks the shell, the shell remains on the ground, and the little bird comes out and walks and runs and flies. The soul stands in precisely this relationship to the body. But because our record is stained and we fear being called to account, we therefore try—

to put supposed obstacles in the way, to make it difficult for death to pass through our neighborhood or our home again. It is pure superstition—and, indeed, women’s superstition, because men do not occupy themselves with such things. Women know everything, these know-it-alls; they know it all. They have even settled all the questions concerning Paradise; they know everything. That is why they got us thrown out, and that is why they insist on keeping us from getting back in. Do you understand? So do not listen to such things. Make some sweets, provided you do not have diabetes. I say that because I am bitter about it: I have diabetes, so I can only admire them from a distance. Well then, this evening, with God’s help, I intended to speak to you about matters somewhat related to death.

The Apostle and Evangelist Luke, in one of his chapters—specifically chapter seven, from verse eleven onward—speaks about the death of a young man, the son of a widow. You will remember the story even from your schooldays. It is the widow of Nain’s son, whom Christ met as He was entering Nain and whom He raised from the dead.

I had already chosen this incident for this evening, quite on my own—not because that note raised the subject of death and so forth. This was the incident I had intended to speak about when I came here to address you. Listen to what it says: “And it came to pass afterward, that He went into a city called Nain.” Nain means “city of fragrances.” That village, that small town of Nain, still exists today. It lies to the right of Mount Tabor. When returning from Tabor toward Jerusalem, we leave it on our left. It is about one and a half to two kilometers from the main road. I was not counted worthy to go all the way there, but I did see it, and I also saw the sign pointing the way to Nain. “And many of His disciples went with Him, and a great multitude.”

The disciples, it says, were with Christ, as well as a great crowd. We might describe it as a large company, with Christ at its head, the Apostles as His attendants, if you like, and many other people besides. They were making their way toward that small town of Nain. “And when He came near to the gate of the city”—in those days cities were surrounded by walls. Even in Athens, although our walls no longer remain, we still have Hadrian’s Gate and the gate of the marketplace, through which people used to enter. And Jerusalem, for example, does it not have eight gates? Is not the city enclosed within walls? Nain was evidently the same.

When He reached the city gate, “behold, a dead man was being carried out.” The procession was coming out because in those days the burial grounds—the cemeteries, as we unfortunately call them today—were outside the city. A dead person was considered unclean, and anyone who handled a corpse, carried it, or buried it had to go to the Temple to be cleansed, washed, and sprinkled with hyssop and with the kind of blessing of water they had at that time, so that he might be considered clean. Today, since Christ has come, things have changed. He sanctified everything, and so cemeteries—resting places—may now be located even within a city, as you can see. At that time, then, “a dead man was being carried out of the city, the only son of his mother; and she was a widow.” These few words tell us about the mother. She is presented as a widow and as having no other child. You can understand her pain and her condition, especially in an age when no one knew whether there was a Resurrection or life beyond the grave. And you understand that even today, when we have tangible assurance that there is life beyond the grave and that there is a Resurrection—

you still cannot console someone when a loved one is taken from his embrace, his home, and his company. How much less could anyone have stopped that woman’s tears then? In any case, the people accompanying the dead child were there partly to honor the dead and partly to console his widowed mother, because we usually stand beside those who suffer. This is human; and today, of course, it is also Christian: “Rejoice with those who rejoice, and weep with those who weep.” Even then, people felt this obligation to stand beside that grieving mother. So one company was proceeding from inside the city outward—

with a dead man at its head, with death at its head, we might say. Another company was approaching the city from the opposite direction, with life—Christ—at its head. And there, precisely at the boundary of the city, life meets death. And life conquers death, as the account goes on to show. If one wished to speak somewhat poetically, as we say, Nain means “city of fragrances,” a city of joy. We go to Rhodes, for example, to see the butterflies or whatever else there is to see. Everything there is joy; mourning has no place, death has no place, black garments have no place. Yet even this joy is—

interwoven with sorrow. It changes. See, even from within this city of fragrances a dead man is carried out. Death, therefore, has a share in every human condition. However much we may want life always to be joyful, one day we too shall put on black. Death belongs to the lot of the human person, as we used to say. Because of what mankind did back at the source, through the disobedience of Adam and Eve, humanity has death. God did not create death, nor did He create the human person to die. Man committed suicide by his own act: he stretched out his own hand and ate what God had told him not to eat, and so brought about his own death. In any case, I say this so that we do not imagine that everything will always be rosy for us.

Just when everything is rosy, when there is health, laughter, joy, and celebration, you may suddenly see a squall arise and sweep it all away. A single force of nature, something insignificant, can sweep everything away, and within one day we may be dressed in black. A person must always be ready for the other side of the coin. For, as that most beautiful and concise saying puts it, “What pleasure in life remains untouched by sorrow?” This is profound wisdom from the funeral Evlogitaria of the Church. “What pleasure in life”—what good life, what financial comfort, what glory—remains untouched by affliction? None.

“What glory on earth stands unchanged?” What glory is permanent? None. “All are weaker than a shadow, all more deceptive than dreams; in one moment death succeeds them all.” Behold kings in the grave, magnates in the grave, satraps in the grave; behold Napoleon, Hitler, Stalin—one after another. Do you understand? This is what the passage teaches us here: death comes out from the city of fragrances. I once told you a story that was both beautiful and sad. A man had returned from America, where he had worked for fifty or sixty years and saved a little money. He wanted to spend it here in his old age and live comfortably, keeping every thought of death far away.

He did not want death even to cross his mind. I do not know whether you are familiar with the mentality of the world. You know that there are people who do not want anyone to speak to them about death, because they do not want to die. They want to live and consume everything they have. Do you know that there is a special law in Athens forbidding funeral homes around the Hilton? Did you know that? No funeral procession is to pass there, so that those fine gentlemen will not see one and become frightened. Did you know this? And yet that is how it is. You have to go up toward Ampelokipoi to find a funeral home. There is no funeral home in that district. Those who go there go to live, not to die. Do you understand that mentality? So this poor man came back from America. I do not know how many dishes he had washed over fifty-five years to save a few pennies, and he too came here to spend them, not to die.

He went to Omonia, rented a room in a hotel, and settled in. Across the way, on Ionos Street or Dorou Street, there was a funeral home. He had arrived at night, and when morning came and he saw the funeral home opposite, he realized that he would be looking at it from his room and would constantly be reminded of death. So he packed his things that very morning, took a taxi, and left for Kifisia. When the hotel owner saw that this respectable American guest was leaving, he was beside himself and wanted to know why. Had one of the employees offended him? Was it this, or that, or something else? He could not get a word out of him. “May I leave?” the man asked. “You may,” the owner replied, “but I would like to know why.” “You cannot know.”

So he went to a hotel in Kifisia. He stayed there from ten in the morning until evening. He had a pleasant sleep in the cool of the afternoon, but at night he could not sleep. At about two o’clock he got up and paced around the hotel veranda. Across the way he saw some lights and an illuminated sign reading, “The office remains open all night.” What sort of office stays open all night here in Greece? He grew curious to discover what kind of office it was. In the morning he ate breakfast and walked over to investigate. He saw that it was a funeral home. The next day he booked a ticket back to America. On the third day he packed his things—

and went to the ocean liner Queen Frederica. He boarded it the day before departure. Although the ship was not due to leave until the following afternoon, he went aboard the Queen Frederica a day early. That very night, before the ship sailed, he died of a heart attack on board. The matter of death contains profound wisdom. Let us learn it, then. If we understand that joy is interwoven with sorrow, life with death, and death with the Resurrection, we shall face this serious matter rather differently—not as we unfortunately face it today, especially we Orthodox Christians. The way we deal with this reality is grievous. In any case, the account continues:

“She was a widow, and many people from the city were with her. And when the Lord saw her, He had compassion on her and said to her, ‘Do not weep.’” You know, it is a difficult thing to tell someone not to weep—especially this particular person. If someone still has another person left behind as a companion and support, you might perhaps tell him not to weep. But how can you say it to this woman, who is making this journey to the cemetery for the second time? And the second time is more sorrowful—

than the first. The first time, she accompanied her husband. Her relatives and friends must surely have told her, “May your fine young son be well. In your child you will see your husband.” And if the boy had also been given his father’s name, she would have found even greater consolation. So there had been some moral support, some basis on which a person might console this woman, stop her tears, and tell her not to weep. But what could anyone say to her now? Now her child too is leaving her. Her child is going, and she will return home utterly alone, like a solitary bird. Neither husband nor child remains. Who, then, could console this soul now and tell her not to weep?

Out of love and compassion, we try to keep such people company. We tell them a few comforting things that are not really true; we take them with us to the countryside for a few days, to the theater, or out somewhere for a meal, so that they may forget for an hour or two. But when they return and are left alone again, their sorrow is twice as great, their tears twice as many, and their mourning many times deeper. So I take this opportunity to tell you: no one—absolutely no one—can truly console a human being except Christianity. Christ alone can console a person. And if a person

is to receive consolation but does not believe in Christ, does not believe His teaching, and does not believe in life beyond the grave, he remains inconsolable. No one can comfort him. Christ told the widow not to weep, and then He showed her why she should not weep. He showed her why. Christ alone can console the human person. So if someone refuses to hear Christ’s words—that a human being does not die but falls asleep; that the place where we lay him is not merely a burial ground but a place of sleep; that the grave is not an end but the beginning of another life, a life without end—then that person

will never be consoled, whatever you may tell him. You may speak many true words about these eternal matters, but if the other person has no shelf on which to place them, all those words remain suspended in the air. But when someone has spiritual substance, firm foundations, a Christian grounding, faith in Christ, and deep conviction, then he is consoled. Then he understands that the soul is in the hands of Christ. Where could it be better? When God takes my child, that child is in the palace. Should I remain behind in anguish? And not merely in a palace, but in the true Kingdom, the true palace. Why should I grieve here below because God has taken him?

But did God take him, or did he depart through his own actions? That is something else we ought to consider. Do you know how many people bring about their own deaths? I do not know to what extent you would call this suicide. Today we buried someone—I have just come from the funeral—and if you ask what he died from, the answer is overeating. Another man, a friend of mine and my best man—what did he die from? Overeating. They burst like balloons in a fraction of a second. What are we to say? Did God cause their deaths? Did God take them? Most of us dig our own graves, and most of us ourselves

shorten our lives. I will give you an example, and I want you to pay attention to it. Remember it for yourselves and tell it to others as well. Do you see this glass full of water here before me? Imagine that it is filled with oil and that you light a little vigil lamp upon it. This is your life; this is your glass. Take care not to spill this glass full of oil, because if you spill it, the lamp will burn out sooner. Leave it as it is. Guard it as Christ gave it to you, so that the whole span of your life may burn. If you were given a hundred years, let them be a hundred. Be careful: if you spill some of the oil, those years will become forty, fifty, or thirty. If you spill all of it, you will die now. God has given each person a certain span of life.

He has given each of us a lamp filled with life, filled with oil. But a person behaves recklessly in life and consequently spills the oil, and so the lamp goes out sooner. This is what most people do. Why are there so many deaths from heart disease? Why are there so many deaths from other causes? Why? Because of what we do with our own hands—because of the anxiety we create, the food we eat, or the kind of life we lead. It is not God. We ourselves create this condition. Why are there so many psychiatric hospitals today? Why? Who has filled them all? We ourselves have. And in this way a person’s life is shortened. God is not to blame; we are. That is why I tell you this.

Pay attention, because this is how matters truly stand. In any case, this woman is making that journey for the second time, and because it is her second time, no one—absolutely no one—can say to her, “Do not weep,” except Christ. And now we see Him appear at the right moment and say quite plainly, “Do not weep.” Then He came forward and touched the bier. Those carrying it stood still—the men who held and bore him, surely with eight hands and eight feet joined together, just as they will one day be joined together for us. They were taking this young man there, though perhaps he did not wish to go. Indeed! In the same way, we too will go; they will take us where we do not wish to go. They will take us.

Many people fear death, but those who fear death will also die. Everyone born into this world will die. God became man and died. The Mother of God, who gave birth to God, died. Death is a debt we owe to the earth, and we shall pay it. But we must know that beyond it lies the Resurrection. Since there is a Resurrection, everything is set right. We shall remain down there for a few years, like the seed we sow in autumn, which remains beneath the frost, beneath the stones and snow, and then rises in spring. So we too shall remain there for a few years, but afterward we shall rise, whether we believe it or not.

“I say to you, arise.” I say it to you. Here the Lord of Life reveals Himself: “I say to you.” All those who had raised the dead before then did so in the name of God. The Prophet Elijah, for example, raised the son of the widow of Zarephath in Sidon, the woman in whose house he was staying. The Prophet Elisha likewise raised the son of the Shunammite woman who had given him lodging. All of them prayed to God that the soul might return, and the soul returned. But here stands God Himself, and He says, “I say to you.” In other words, “I command you,” speaking by His own sovereign authority.

“I command you, arise.” And He did not do this only here. He did it with Lazarus as well: “Lazarus, come forth.” He also did it with the daughter of Jairus: “Child, arise.” These are commands. He is Life itself, the immortal King who has authority over both the dead and the living. Here He shows what the Prophet had foretold: “When you see Me open your graves, then you will know that I am the Lord, that I am God.” This is the prophecy the Church reads to us at night when we return from the procession of the Epitaphios. If you have a service book, find there the prophecy of Ezekiel appointed for the return from the procession of the Epitaphios.

Read the prophecy there, and you will see: “When I open your graves,” He says, “then you shall know that I am the Lord.” That is, the Lord has come; the Master has come; the Lord of life and death has come. He holds them in His hands, and death is but a plaything in the hands of God. In any case, He commands the young man to rise, and the dead man sat up. As soon as He gave the command, the young man rose and sat up in his bier. He began to speak, and Christ gave him back to his mother. Death had taken him from her, and now Life—Christ Himself—returns the child to his mother.

He takes the young man from death and gives him back to his mother. You understand, then, that her tears stopped, because the intended purpose had been fulfilled. She had been weeping over her loss, over his death. Now she cannot weep when she sees her child raised and speaking, and afterward being given food and so forth. As I said, there was a real result. Fear seized them all, and they glorified God, saying, “A great Prophet has arisen among us,” and, “God has visited His people.” And this report about Him spread throughout all Judea and the surrounding region. Christ Himself said nothing. He performed the miracle.

He restored the child and stopped her tears, just as He had said, “Do not weep.” He did not merely offer words such as, “I will come; be at peace”—which would really mean, “Remain troubled, because I only speak and do nothing.” He put His word into action and departed without waiting for thanks, applause, praise, or anything else. We are the ones who do such things, because whatever we do, we do to be seen by others and to satisfy our egoism. Whatever Christ does, He does for the glory of the Father. He does not do it for His own glory. Blessed are we if, for one reason or another, we can understand this and act so that the left hand does not know what the right hand is doing. In any case, we now come to the matter...

of life and death. My dear friends, we have not become accustomed, so to speak, to the reality of death. Death is not discussed in the home. It is not preached about. Parents do not teach their children about it, because they themselves were not taught by their own parents, and death is regarded as something evil and ominous. We believe that we came into the world simply to live and that death is something alien. Unfortunately, what we call death has become bound up with the human condition. Since man disobeyed and died, human beings will continue to die until the end of the age. A person must therefore set his course accordingly.

He must be ready. Those whom Christ loves—that is, those who surrender themselves to Him and whom He loves—are always given an inner assurance that leads them to think about death. This man was young. Humanly speaking, he had every reason not to think about it at all: “I have plenty of time.” Yet he had no time. If you go to the cemeteries, you will see that many young men and women have departed from this world. Out of a hundred who departed, perhaps only one, two, or five left with their souls in order. The others departed immersed in sin from head to toe. Christ has guaranteed no one either the manner or the time of death.

When Paul wrote his Epistle to the Thessalonians—especially the passage we read at funerals—he said, “We who are alive, who remain until the Second Coming of the Lord.” The emphasis is on “we.” Not you at some later time; the Second Coming of the Lord could happen now. From that time onward, Christians awaited the Second Coming. A person does not know where he will die. The Lord has told him neither the manner nor the time. He has not told me, “You will die of cancer,” nor, “You will die at such and such a time.” It has been left undefined. I am obliged, living beneath the sword of Damocles that is death, to be ready at every moment. And when He calls me, I should be able to say, “Behold, here I am, Lord. I was waiting for You.” A person must always remain in this condition. This is why those who live far from the Church

and from her Mysteries are exposed to great danger. The unscheduled trains departing for Heaven are far more numerous than the regularly scheduled ones—far more numerous. Most people did not depart at an age foreseen either by themselves, by their attending physicians, or by anyone else. I believe there is a professor here in Athens, a cardiologist whose name I do not remember, who had a heart concern and went to Paris to consult a distinguished cardiologist about his case. The professor told him, “Do not even think about...”

“...heart disease. There is absolutely nothing wrong with you. If anyone told you that you have a heart condition, he was mistaken. Go back to Greece and return to your work. Something else may trouble you, but your heart will not.” They said their farewells—one professor returning to Greece and the other remaining in Paris—and wished each other good night. The Greek professor went out into the hall to leave and died there, in the Paris professor’s hallway, from a heart attack. Do you understand? It is not simply a matter of becoming ill and then dying, because death is already hanging over us. There was also a priest named Father Gervasios. Some of you may have known him, a humble monk of Petraki Monastery, though earlier he had been married and had children.

He was a nuclear scientist and so forth, but later he became a monk. He died, of course. Yet for thirty years his heart had beaten like an iron bell, and still he lived to the age of ninety-seven. One thing does not necessarily determine the other. A person, however, is obliged always to keep his ticket in his pocket—not merely to have obtained it and left it at home. Many people have not even begun to obtain a ticket for Heaven, yet they say, “We will live, we will do this and that, we will expand our affairs, we will marry, we will travel,” and so on. A person must always have the ticket already issued and carry it on him. It is no use saying, “I will go and fetch it; I have already bought it, but it is at home.” Keep it with you. You know neither the hour nor the moment.

This is the rational person, the prudent person, the one worthy of life. The other is not worthy of life; he might as well die beforehand and depart. There is no purpose in his continuing to live, since he squanders the time granted by the goodness and longsuffering of God.

You approach people and ask them, “How are you doing spiritually?” “Oh, don’t ask. We are bound for Hell.” And what are you doing about it? Last year you were bound for Hell; the year before, you were bound for Hell; the year before that, you were bound for Hell; and this year you are still bound for Hell. Well then, when will you be bound for Paradise? Why should God leave you here to eat eggplants and okra, or pork and beef steaks? Why should He leave you? He might as well take you.

We do not reflect deeply on this matter. Yet it is the most serious matter that should concern a human being. To two people, God...

...once told them to set their households in order because they were going to die. Set your affairs in order. He sent the Prophet Isaiah to King Hezekiah and said to him, “Thus says the Lord: Set your house in order, for you shall die.” This is a very serious matter.

Leave nothing unsettled. Make your will. Decide now how everything is to be distributed—justly and properly, according to your own judgment. Do not let anyone pressure you. Do not give more to one person and less to another. Be fair, so that after you die they do not curse you. Do not leave behind court cases, false oaths, and all kinds of trouble on your account.

Things will come to a head, and they will trample upon you while you, even where you are then, will still suffer because of it. For many people depart this life...

...leaving these matters unsettled because of superstition. Satan tells them that if they put their will and other affairs in order, they will die. “What do you take me for—a dying man?” “Really? What else should I take you for? A man who will live forever? Are you meant to live forever? Who guarantees you life? Do I have the power to put you to death? Neither do I have the power to keep you alive.” Both life and death belong to human nature and to the course of human life. Either one may come to pass. Why, then, remain unprepared? Why not have your ticket ready and your affairs in order? Do you ever set out on a journey without obtaining your ticket beforehand? Until you arrive, your heart pounds: “Will I find a seat? Will I find a ticket? Will I find what I need? Will I get a good seat?” And so on.

But if you have planned ahead and secured the date, the seat, and everything else, you are calm and at peace. You take your luggage, arrive at the proper time, travel comfortably, and claim the seat you arranged in advance. It is much the same with these matters. Death may come on a day that is not wintry at all, but perfectly fair: springtime in your home, springtime at work, springtime in your health and youth—springtime everywhere. Yet you may suddenly see death appear before you. It comes down the chimney. We must be ready. We must speak with our children and tell them, “My child, you may study...”

“...you may succeed, travel, and become wealthy—but you may also die. I cannot tell you what will happen. I wish you a million years of life. I do not want to take anything away from you, but I am obliged to speak to you about this side of life as well.” People do a grave wrong when they speak only of butterflies and dreams and never speak of this other side.

For afterward, people are utterly shocked and may even reach the point of denying Christ, because they never expected that following Christ might mean putting on mourning clothes. They saw everything in bright colors; they wanted none of the black. They wanted no mourning, and afterward they regard Him as a criminal. “This? Listen to what God has done to us! We are Christians, better than the others, and so on. Those others, after all they have done, are enjoying themselves, while we are going from one hardship to another.” And so they conclude that no one should follow Christ.

And there are countless other things as well. Then the devil comes and says, “When you were close to me, everything was beautiful. Now that you have come over here, everything is going wrong. Why did you leave?” Try dealing with that then. These matters have many sides to them. Therefore, let us give thanks to Christ, who has ordered all things so beautifully.

If a person so desires, he can have all his affairs settled. For when someone believes that death is real, he will not become so wicked. He will never become a criminal or deal unjustly with another, because death is what brings a person back into balance.

A person knows that he may not live to see the morning, or may not live to see the evening. This stops many sins before they are committed. John Chrysostom says that the remembrance of death is a brake: it restrains a person. I once heard an elder being cursed by a young man from the neighborhood, and the elder said, “Go in peace, my child.”

“I do not have time left to answer you.” Do you understand? I stopped and reflected on what the elder had said. “I am advanced in years; I have little time left. Why should I begin settling accounts with you now? Go with God’s blessing. Thank you,” he told him, “for what you have said to me. I have no time left for this.”

Thank you. Of course, he said this because of his age. But do I know that I have more time, even if I am perhaps ten years younger than he was? Does anyone else know? You read in the newspapers yesterday about those five little children who unexpectedly fell into a pit—five children. What account will those parents have to give? How can they bear such a thing? Did they expect that this morning they would be burying their children, five, eight, or ten years old? They did not expect it, and yet death was lurking there. We know neither the hour nor the moment when we shall meet Christ. For there are two ways. Whether we want it or not, whether we believe it or not, we shall meet Christ, our Creator.

Either He will come in full glory at the Second Coming—the Parousia—and catch us like a trap closing upon birds from below, or we shall die and go to meet Him ourselves. In one of these two ways, we shall certainly meet Him. We know neither when He will come nor when we shall depart.

Since a person has no time at his disposal, pay attention to the reasoning I am giving you. If a person truly understood that time is not in his hands, he would tremble like a reed and would not keep postponing things from day to day and week to week...

...and from month to month and year to year.

There is no present. A person is suspended upon an invisible line between the past and the future. The present does not exist. Whatever I am saying already belongs to the past. Whatever I am about to say belongs to the future. The present does not exist. Who can tell me—or any of us—that God will not turn the switch at this very moment and take me or take you? This is why a person should tremble. He knows neither the hour nor the moment. There is no present. The Apostle Paul said this clearly, but we do not pay attention to such things. Paul says one thing:

“Forgetting what lies behind and reaching forward to what lies ahead, I press on toward the upward call.” I forget the past and look toward what I must do in the future. He says nothing here about today, because does today belong to you? Does this present moment belong to you? How do you know? In a fraction of a second, you may depart from this world. Is that not so? And yet a person acts so sluggishly, so sleepily, and so foolishly that he can hardly even be called human. And for what reason? If there were some serious reason—if you said, “I do not do it for this reason”—I could understand. But here you are dealing with body and soul. Weigh them against each other.

You are rational, educated, a person of the twentieth century. Here you have a soul, an immortal spirit, and here you have a body. Which of the two is higher? Is it the body? Take the soul away and try to stand the body upright.

The soul is higher. Say whatever you like; protest all you want—the soul is higher. Since the soul is higher, how is it that you, an educated, rational, advanced, accomplished person, do not care for “the better part,” as Basil the Great calls it, but care instead for a sack of earth? How can that be? Why are you so concerned about the body? “I have no time; I am too busy; I have work to do.” Why are you working, and for whom? For this flesh, is that it? Does not the other—the soul, your true mistress—deserve more? Where is your reason, and how will you justify yourself before God? In a homily on the soul and the body, Basil the Great says, “Listen: if you are unwilling...”

“...to be just and give the better part what is due to it, then at least give the two equal care.” The body is one percent, and the soul ninety-nine percent. Yet where is your care for it? Your irrationality leaves nothing for it. The body is entitled to one percent of your care and the soul to ninety-nine percent, but you reverse the proportions. You bring your soul to Church at Christmas; at Pascha you stand outside, take the light, and rush off for the magiritsa soup; at Theophany you come for the blessing of water; perhaps you light a candle outside—and that is all.

And for whom do you do even that? For your immortal soul. What about everything else? It all goes to the flesh—one hundred percent. “Unjust man,” he says, “will you not care for, tend, and watch over the soul, which is worth so much? If you will not give it what is due, at least give it equal care.” As much care as you devote to your interests, your houses, worldly affairs, business, the cinema, and money, give at least as much to your soul, though even then you would still be unjust. These are reasonable arguments, not theological subtleties. The soul can live by itself; the body cannot. When the soul is separated from the body, the body begins to stink. Remember what Lazarus’s sister said: “Lord, he has already been dead four days; there is a stench.” His body had begun to decompose.

“Lazarus, come forth,” He says—and believe. It is a command for the soul to return to the body. When the soul returns, the body comes back to life. But Lazarus lying there by himself—even his sister does not want to look at him. That is the truth. So long as all our nurture, comfort, and care are centered on our flesh, the world, and our own interests—so long as we apportion our care in this way...

...we will be inconsistent, not to say foolish. We are not doing what we ought to do. Then the hour of death will overtake us, and we will be lost, even though God waits for us, bears with us, shows us longsuffering, and gives us time. You have seen children flying kites on Clean Monday, letting out the spool of string.

And you have seen what fishermen do when they catch a large fish: they let out the line and give it room to run. In the same way, God bears with us, shows longsuffering, and waits for each person to return. But will that person make good use of God’s longsuffering and kindness? For one day the whole world will stand before God at the judgment seat. That judgment has been foretold and prophesied. People have seen it: Isaiah saw it, Daniel saw it, and John the Theologian saw it in the Apocalypse. Who has not seen it? Enoch, the seventh from Adam, saw it. Who has not spoken of that day of judgment? The Scriptures tell us everything, warn us about everything, and remind us of everything. What are we doing? That is the question before us. Let each person take heed.

Let each of us give careful thought to death, which we will taste whether we want to or not.

Επάνω βρίσκω ένα σημείωμα που κάποια ψυχή ρωτάει, που, όπως βλέπω, έχει σχέση με μια πρόληψη. «Όταν πεθάνει», λέει, «κάποιο συγγενειακό πρόσωπο, κάνει να φτιάχνουμε και να προσφέρουμε γλυκά;» Ο κόσμος ο οποίος πιστεύει σε δεισιδαιμονίες, ότι μπορεί δήθεν να δυσκολέψει τον λεγόμενο Χάρο να περάσει από το σπίτι, λέγει ότι δεν επιτρέπεται να κάνει γλυκά. Μήπως γλυκαθεί και ξανάρθει. Γι' αυτό ακριβώς δεν σερβίρουνε γλυκό, για να πικραθεί, σου λέει, «δεν περνάω καλά εδώ, δεν με περιποιούνται, δεν ξαναπερνάω από εκεί, θα πάω παρακάτω». Πόσα τέτοια έχουν γίνει! Όμως αυτός,

σιδηροπρόσωπος, δεν συγκινείται από τίποτα. Όχι γλυκά να μη φτιάξεις, όχι τα κάδρα να γυρίσεις ανάποδα, όχι το πιάτο να σπάσεις· ό,τι δεισιδαιμονία θέλεις κάνε. Αυτά είναι δικά μας ψέματα.

Το σπίτι μας δεν πρέπει να αλλάζει καθόλου μορφήν. Όπως ήτο, ουδεμία αλλαγή πρέπει να γίνεται στο σπίτι που να παρουσιάζει ότι κάτι εδώ έγινε. Αν μπορείς επί το ευχάριστον να το παρουσιάσεις στο σπίτι σου, να το παρουσιάσεις· επί το δυσάρεστον όμως ποτέ, διότι έχει αντίκτυπο στον ουρανό.

Ο κεκοιμημένος έχει σχέση με τον Χριστό. Και τώρα θα κατηγορηθεί ο Χριστός, ο οποίος έβαλε το χέρι του στο σπίτι μας, και έτσι εμείς διαμαρτυρόμεθα, δεν ξαναψήνουμε γλυκό, παραδείγματος χάριν. Είναι λάθος, αγαπητοί μου. Φροντίσετε να απελευθερωθείτε από αυτές τις δεισιδαιμονίες. Ο θάνατος, ας το μάθουμε, είναι ευεργεσία για τον άνθρωπο και το θέμα μας δεν είναι ότι θα πεθάνουμε· το θέμα μας είναι το πώς θα αποθάνουμε. Αυτό είναι. Και όταν είμεθα έτοιμοι να αποθάνουμε, ο θάνατος είναι ευχάριστος, ο θάνατος είναι μικροεπεισόδιο, ο θάνατος είναι όπως το κλωσσόπουλο μέσα στο τσόφλι. Σπάει το τσόφλι, μένει κάτω και το πουλάκι βγαίνει και περπατάει και τρέχει και πετάει. Έτσι ακριβώς είναι η ψυχή εν σχέσει με το σώμα. Αλλά εμείς, διότι τα έχουμε λερωμένα και φοβούμεθα τον έλεγχο, γι' αυτό ακριβώς τα

κοιτάζουμε να παρεμβάλλουμε δήθεν, να δυσκολεύσουμε να ξαναπεράσει ο θάνατος από τη γειτονιά μας ή από το σπιτικό μας. Είναι καθαρά δεισιδαιμονία και μάλιστα γυναικεία δεισιδαιμονία, γιατί οι άντρες δεν καταπιάνονται με αυτά τα πράγματα. Γυναίκες τα ξέρουν όλα, αυτές οι πολυξερούσες, αυτές τα ξέρουν όλα. Αυτές τα έχουν λελυμένα τα θέματα μέσα από τον Παράδεισο, τα ξέρουν όλα. Γι' αυτό μας βγάλανε, γι' αυτό επιμένουν να μη μας αφήσουν να ξαναμπούμε μέσα. Καταλάβατε; Λοιπόν, μην το ακούτε αυτό το πράγμα. Φτιάχνετε κανένα γλυκό, άμα δεν έχετε ζάχαρο. Το λέω εγώ γιατί είμαι πικραμένος· εγώ έχω ζάχαρο και τα βλέπω από μακριά, γι' αυτό. Λοιπόν, απόψε το βράδυ, με τη βοήθεια του Θεού, κάτι παρεμφερή θα σας έλεγα γύρω από τον θάνατο.

Ο Απόστολος και Ευαγγελιστής Λουκάς, σε ένα του κεφάλαιο, συγκεκριμένως στο ζήτα κεφάλαιό του, στίχος 11 και κατωτέρω, ομιλεί για τον θάνατο ενός νέου και συγκεκριμένως μιας χήρας γυναικός. Θα θυμόσαστε από το σχολείο ακόμη, είναι εκείνο το παιδί της χήρας της Ναΐν, το οποίο συνάντησε ο Χριστός μας εισερχόμενος εις τη Ναΐν και το ανέστησε.

Το περιστατικό ήθελα απόψε αφ' εαυτού μου, όχι διότι μου έθεσε θέμα θανάτου εκεί κλπ., αλλά αυτό το περιστατικό ήθελα απόψε και γι' αυτό ερχόμουν να μιλήσω στην αγάπη σας. Ακούστε τι λέγει. «Εγένετο εν τω εξής, επορεύετο εις πόλιν καλουμένην Ναΐν». Ναΐν ερμηνεύεται πόλις αρωμάτων. Υπάρχει το χωριό αυτό, η κωμόπολις αυτή, η Ναΐν, μέχρι σήμερα. Είναι δεξιά του Θαβώρ. Επιστρέφοντας από το Θαβώρ για τα Ιεροσόλυμα, το αφήνουμε στο αριστερό μας χέρι. Είναι περίπου ενάμισι με δύο χιλιόμετρα από τη δημοσία οδόν. Δεν ηξιώθην να πάω μέχρι εκεί, το είδα όμως και είδα και την ταμπέλα η οποία δείχνει και οδηγεί προς τη Ναΐν. «Και συνεπορεύοντο αυτώ οι μαθηταί αυτού ικανοί και όχλος πολύς».

Μαθητές, λέει, ήσαν μαζί με τον Χριστό και πολύς όχλος, δηλαδή θα λέγαμε μια συντροφιά μεγάλη, με επικεφαλής τον Χριστό, με υπασπιστάς, θέλετε να βάλουμε, τους Αποστόλους, και άλλος κόσμος. Επορεύοντο, είχαν βάλει πλώρη, όπως θα λέγαμε, για την κωμόπολη αυτή, τη Ναΐν. «Ως δε ήγγισε τη πύλη της πόλεως» — τότε οι πόλεις ήσαν περιτειχισμένες. Όπως και η Αθήνα, ενώ δεν έχουμε τείχη, να, έχουμε την πύλη του Αδριανού, την πύλη της αγοράς, που εισήρχοντο οι άνθρωποι. Τα Ιεροσόλυμα, παραδείγματος χάριν, η Ιερουσαλήμ, δεν έχει οκτώ πύλες; Δεν είναι το μέσα κλεισμένο σε τείχη; Έτσι ακριβώς ήτο προφανώς και η Ναΐν.

Όταν έφτασε στην πύλη της πόλεως, «εξεκομίζετο τεθνηκώς», ήρχετο προς τα έξω, γιατί τότε τα κοιμητήρια, τα νεκροταφεία, όπως τα λέμε σήμερα δυστυχώς εμείς, ήσαν έξω της πόλεως, διότι ο τεθνηκώς, ο νεκρός, εθεωρείτο ακάθαρτος και όποιος καταπιανότανε να πιάσει νεκρόν, να μεταφέρει νεκρόν, να ενταφιάσει νεκρόν, θα έπρεπε να πάει στον Ναόν να καθαριστεί, να πλυθεί, να ραντιστεί με ύσσωπο και με αγιασμό που είχανε του καιρού εκείνου, για να θεωρείται καθαρός. Σήμερα, από τότε που ήρθε ο Χριστός μας, τα πράγματα άλλαξαν, τα πάντα τα αγίασε και επιτρέπεται σήμερα και μέσα εις την πόλη, όπως βλέπετε, να υπάρχουν νεκροταφεία, κοιμητήρια. Τότε λοιπόν «εξεκομίζετο έξω της πόλεως τεθνηκώς, υιός μονογενής τη μητρί αυτού, και αύτη ην χήρα». Συνοπτικά στοιχεία γύρω από το πρόσωπο της μητέρας. Τη μητέρα την παρουσιάζει ως χήρα, την παρουσιάζει ότι δεν έχει άλλο παιδί, και καταλαβαίνετε τον πόνο της και την κατάστασή της, και μάλιστα τότε που κανένας δεν ήξερε αν υπάρχει Ανάσταση, αν υπάρχει ζωή πέραν του τάφου. Και καταλαβαίνετε, αν σήμερα που έχουμε χειροπιαστές πληροφορίες ότι υπάρχει ζωή πέραν του τάφου, ότι υπάρχει Ανάσταση,

πάλι δεν μπορείς να παρηγορήσεις έναν άνθρωπο που του φεύγει ένας άλλος μέσα από την αγκαλιά του, από το σπιτικό του, από τη συντροφιά του, πολύ μάλλον τότε αν ήταν δυνατόν να σταματήσεις τα δάκρυα της γυναικός εκείνης. Πάντως ο κόσμος που συντρόφευε το νεκρό παιδί, αφενός τιμής ένεκεν προς τον νεκρό, αφετέρου να παρηγορήσει τη χήρα μητέρα, διότι παραστεκόμεθα στον πόνο συνήθως. Έτσι είναι ανθρώπινο, σήμερα βέβαια είναι και χριστιανικό, «χαίρειν μετά χαιρόντων και κλαίειν μετά κλαιόντων». Όμως και τότε οι άνθρωποι αισθάνονταν αυτή την υποχρέωση, να παρασταθούν στην πονεμένη αυτή μητέρα. Μια συντροφιά λοιπόν μέσα από την πόλη προς τα έξω,

με επικεφαλής έναν νεκρόν, με επικεφαλής τον θάνατον, όπως θα λέγαμε. Μια συντροφιά από το άλλο μέρος προς την πόλη, με επικεφαλής τη ζωή, τον Χριστό. Και συναντάται στα όρια ακριβώς της πόλεως αυτής η ζωή με τον θάνατο. Και νικάει η ζωή τον θάνατον, όπως παρουσιάζεται στη συνέχεια. Ακόμη, αν θα ήθελε κανείς έτσι να μιλήσει και λίγο φιλολογικά, όπως λέμε, Ναΐν ερμηνεύεται πόλις αρωμάτων, πόλις χαράς. Πάμε στη Ρόδο, λέγει, παραδείγματος χάριν, τις πεταλούδες, δεν ξέρω τι θα πάμε να δούμε. Όλο χαρά εκεί, δεν έχει θέση το πένθος, δεν έχει θέση ο θάνατος, δεν έχουν θέση τα μαύρα εκεί. Όμως και αυτή η χαρά είναι

συνυφασμένη με τη λύπη. Μετατρέπεται. Να, και από εκεί μέσα, από την πόλη αυτή των αρωμάτων, να που βγαίνει και από εκεί νεκρός. Άρα ο θάνατος έχει μερίδιο σε όλες τις καταστάσεις. Όσο και να θέλουμε να το κάνουμε εμείς να είναι πάντοτε χαρά, θα τα φορέσουμε και τα μαύρα κάποια μέρα. Είναι μέσα στη μοίρα, όπως τα λέγαμε, του ανθρώπου. Όπως τα έκαμε ο άνθρωπος πίσω εκεί στην πηγή, με την παρακοή του Αδάμ και της Εύας, έχει τον θάνατο. Ο Θεός δεν έφτιαξε θάνατο, ούτε έφτιαξε τον άνθρωπο να πεθαίνει, αλλά μόνος του ο άνθρωπος αυτοκτόνησε, μόνος του έβαλε το χέρι του και έφαγε από εκείνο που ο Θεός τού είπε να μη φάει και επέτυχε τον θάνατό του. Εν πάση περιπτώσει, το λέγω αυτό για να μη νομίζουμε ότι πάντοτε θα μας είναι ρόδινα τα πράγματα.

Εκεί που είναι ρόδινα, εκεί που υπάρχει υγεία, που υπάρχουν γέλια, που υπάρχουν χαρές, που υπάρχουν γλέντια, μπορείς αμέσως να δεις μπουρίνι να έρθει, μπουρίνι και να τα κάνει σάρωμα. Σάρωμα μπορεί να τα κάνει, μια φύση, τίποτα. Και να ντυθούμε στα μαύρα μέσα σε μια μέρα. Ο άνθρωπος πρέπει να είναι πάντοτε έτοιμος και για την άλλη πλευρά του νομίσματος. Διότι, πώς λέγει ωραιότατα και επιγραμματικότατα, «ποία του βίου τρυφή διαμένει λύπης αμέτοχος;» Φιλοσοφία μεγάλη αυτή στο ευλογητάριο της Εκκλησίας. «Ποία του βίου τρυφή», ποια καλή ζωή, ποια άνεση χρημάτων, ποια δόξα, μένει θλίψεως αμέτοχος; Ουδεμία.

«Ποία δόξα έστηκεν επί γης αμετάθετος», που είναι μόνιμος; Ουδεμία. «Μία ροπή, και ταύτα πάντα θάνατος διαδέχεται». Νά σου βασιλείς στον τάφο, νά σου μεγιστάνες στον τάφο, νά σου σατράπες στον τάφο, νά σου Ναπολέων, νά σου Χίτλερ, νά σου Στάλιν, νά σου, νά σου, νά σου. Καταλαβαίνετε τώρα; Αυτό διδάσκει εδώ. Από την πόλη των αρωμάτων να βγαίνει ο θάνατος. Σας είχα πει μια φορά ένα ωραίο και θλιβερό ταυτόχρονα. Είχε έρθει ένας εξ Αμερικής, ο οποίος είχε εργαστεί 50-60 χρόνια εκεί πέρα και είχε κάνει κάτι λεφτουδάκια και ήθελε εδώ πέρα να τα φάει στα γεροντάματά του και να ζήσει μια ζωή άνετη, έξω από τη σκέψη του θανάτου.

Να μην περνάει, ούτε να περνάει από τη σκέψη του. Δεν ξέρω εάν ξέρετε τη νοοτροπία του κόσμου. Ξέρετε ότι υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι δεν θέλουν να τους κάνει συζήτηση κανείς περί θανάτου, διότι αυτοί δεν θέλουν να πεθάνουν, θέλουν να ζήσουν, να φάνε ό,τι έχουν. Ξέρετε ότι υπάρχει ειδικός νόμος της Αθήνας, γύρω στο Χίλτον, να μη γίνεται γραφείο κηδειών; Το ξέρετε; Να μην περνάει κηδεία, να μη βλέπουν οι κύριοι αυτοί κηδεία και φοβούνται. Το ξέρετε αυτό; Και εν τούτοις έτσι είναι. Γραφείο κηδειών θα πας από τους Αμπελοκήπους απάνω να βρεις. Δεν υπάρχει γραφείο κηδειών εκεί. Κι όσοι πάνε, πάνε να ζήσουν, δεν πάνε να πεθάνουν. Καταλαβαίνετε νοοτροπία; Ήρθε λοιπόν ένας καημένος από εκεί πέρα, ο οποίος δεν ξέρω πόσα πιάτα θα έπλυνε στα 55 χρόνια για να μαζέψει πέντε δεκάρες, και ήρθε κι αυτός εδώ πέρα να τα φάει, όχι να πεθάνει.

Πήγε στην Ομόνοια, σε ένα ξενοδοχείο, και νοίκιασε ένα δωμάτιο. Απέναντι, επί της οδού εκεί Ίωνος ή Δώρου, υπάρχει ένα γραφείο κηδειών και όταν το είδε το πρωί που ξημέρωσε —ήρθε βράδυ— ότι απέναντι υπάρχει γραφείο κηδειών και από το δωμάτιό του θα βλέπει το γραφείο κηδειών, θα του υπενθυμίζει τον θάνατον, τα μάζεψε το πρωί, πήρε ένα ταξί και έφυγε για την Κηφισιά. Όταν είδε ο επιχειρηματίας ότι φεύγει ο πελάτης, σοβαρός Αμερικάνος κλπ., έσχισε τα ιμάτιά του και ήθελε να μάθει γιατί φεύγει. Μήπως κανένας από τους υπαλλήλους τον επίκρανε, μήπως, μήπως, μήπως. Δεν κατόρθωσε να του πάρει λαλιά. «Μπορώ», του λέει, «να φύγω;» «Μπορείτε», λέει, «αλλά να μάθαινα κι εγώ». «Δεν μπορείτε να μάθετε».

Και πήγε στην Κηφισιά, σε ένα ξενοδοχείο εκεί. Και έμεινε από τις δέκα το πρωί μέχρι το βράδυ. Κοιμήθηκε το απόγευμα όμορφα, δροσερά, και τη νύχτα δεν είχε ύπνο. Και κάτι στις δύο σηκώθηκε και έκανε κάτι βόλτες στη βεράντα του ξενοδοχείου. Βλέπει απέναντι κάτι φώτα και έγραφε μια φωτεινή επιγραφή: «Το γραφείο διανυκτερεύει». Τι γραφείο είναι αυτό που διανυκτερεύει εδώ στην Ελλάδα; Του κάθισε περιέργεια τι γραφείο είναι αυτό. Και το πρωί πήρε το πρωινό του και κατέβηκε να πάει μια βόλτα προς τα εκεί, να δει τι είδους γραφείο είναι αυτό. Και βλέπει ότι ήταν γραφείο κηδειών. Την άλλη μέρα βγάζει εισιτήριο να φύγει για την Αμερική. Τα μαζεύει την τρίτη ημέρα,

το «Βασίλισσα Φρειδερίκη», το υπερωκεάνιο. Επήγε και μπήκε από την προηγουμένη ημέρα. Παρόλο που το καράβι θα έφευγε την άλλη μέρα το απόγευμα, αυτός μπήκε από την προηγουμένη ημέρα μέσα στο «Βασίλισσα Φρειδερίκη». Το ίδιο βράδυ, πριν φύγει, πέθανε από συγκοπή μέσα στο καράβι. Μεγάλη φιλοσοφία η υπόθεση του θανάτου. Ας το μάθουμε λοιπόν, διότι αν το μάθουμε ότι είναι συνυφασμένη η χαρά με τη λύπη, η ζωή με τον θάνατο, ο θάνατος με την Ανάσταση, κάπως αλλιώς θα το αντιμετωπίσουμε αυτό το σοβαρό θέμα και όχι όπως το αντιμετωπίζουμε σήμερα εμείς, δυστυχώς, και δη οι Ορθόδοξοι Χριστιανοί. Είναι θλιβερό το πώς εμείς αντιμετωπίζουμε την κατάσταση αυτή. Εν πάση περιπτώσει, συνεχίζει και λέγει:

«Αύτη ην χήρα, και όχλος της πόλεως ικανός ην συν αυτή. Και ιδών αυτήν ο Κύριος, εσπλαχνίσθη επ' αυτή, και είπε αυτή· μη κλαίε». Ξέρετε, είναι δύσκολο πράγμα να πεις του άλλου να μην κλαίει. Και μάλιστα αυτού του ανθρώπου· να πεις σε έναν άνθρωπο που, τέλος πάντων, του μένει και κάποιος πίσω, συντροφιά, αποκούμπι, να μην κλαίει, κάτι πάει κι έρχεται. Αλλά να λες τώρα σε αυτή τη γυναίκα να μην κλαίει, η οποία αυτόν τον δρόμο προς το νεκροταφείο τον κάνει για δεύτερη φορά. Και η δευτέρα φορά είναι πιο πένθιμη

εν σχέσει με την πρώτη φορά. Στην πρώτη φορά συνόδευσε τον σύζυγον. Ασφαλώς τα συγγενειακά πρόσωπα, τα φιλικά κλπ. θα της είπανε: «Ας είναι καλά ο λεβέντης σου. Εν τω προσώπω του παιδιού σου θα βλέπεις τον άντρα σου». Και αν μάλιστα είχε τύχει να έχουν βγάλει και το όνομά του, θα παρηγορείτο έτι μάλλον. Λοιπόν, υπήρχε ένα ηθικό έρεισμα να την παρηγορήσει κάποιος αυτή τη γυναίκα, να της σταματήσει τα δάκρυά της, να της πει να μην κλαίει. Τώρα όμως τι να της πει; Τώρα φεύγει και το παιδί. Πηγαίνει και το παιδί και θα γυρίσει μόνη στο σπίτι, ένας κούκος. Ούτε σύζυγος ούτε τέκνον. Ποιος μπορεί λοιπόν τώρα να παρηγορήσει αυτή την ψυχή και να της πει να μην κλαίει;

Από αγάπη, από συμπάθεια, σε τέτοιους ανθρώπους φροντίζουμε να τους κρατήσουμε μια συντροφιά, να τους πούμε μερικά ψέματα για να τους παρηγορήσουμε, φροντίζουμε να τους πάρουμε μαζί μας στην εξοχή για λίγες μέρες, να τους πάρουμε σε ένα θέατρο, να τους πάμε κάπου να φάμε μαζί έξω και λοιπά, μια-δυο ώρες να ξεχάσουν. Αλλά όταν γυρίζουν αυτοί και ξαναμένουν μόνοι τους, λυπούνται διπλά και κλαίνε διπλά και πενθούν πολλαπλά. Δράττομαι λοιπόν της ευκαιρίας να σας πω: κανένας, μα κανένας, δεν είναι ικανός να παρηγορήσει άνθρωπον εκτός του Χριστιανισμού. Μόνο ο Χριστός είναι αυτός που μπορεί να παρηγορήσει άνθρωπον. Και αν ο άνθρωπος

μένει να παρηγορηθεί, δεν πιστεύει στον Χριστό, δεν πιστεύει στη διδασκαλία Του, δεν πιστεύει στη ζωή πέραν του τάφου, μένει απαρηγόρητος. Δεν μπορεί κανένας να τον παρηγορήσει. Ο Χριστός μας της είπε να μην κλαίει και στη συνέχεια της απέδειξε γιατί να μην κλαίει. Της απέδειξε γιατί να μην κλαίει. Ο μόνος που μπορεί να παρηγορήσει τον άνθρωπο είναι ο Χριστός. Αν λοιπόν ο άνθρωπος δεν θέλει να ακούσει τα λόγια του Χριστού, ότι ο άνθρωπος δεν πεθαίνει αλλά κοιμάται, εκεί που τον βάζουν δεν είναι νεκροταφείο αλλά κοιμητήριο, ο άνθρωπος που δεν θέλει να ακούσει ότι ο τάφος δεν είναι τέρμα αλλά αρχή μιας άλλης ζωής, εις ουκ έστι τέλος, ο άνθρωπος αυτός

δεν πρόκειται να παρηγορηθεί ποτέ, οτιδήποτε και αν του πεις. Διότι μπορεί να λες πολλά λόγια γύρω από τα θέματα αυτά τα αιώνια και να είναι αλήθεια, αλλά όταν ο άλλος δεν έχει καν ράφι να τα βάλει, στον αέρα είναι όλα αυτά τα πράγματα. Όταν όμως ο άλλος έχει περιεχόμενο, έχει βάσεις, έχει φόντα χριστιανικά, έχει πίστη στον Χριστό και πεποίθηση, τότε παρηγορείται. Τότε καταλαβαίνει ότι η ψυχή βρίσκεται στα χέρια του Χριστού. Πού καλύτερα; Όταν το παιδί μου θα το πάρει ο Θεός, είναι στο παλάτι. Θα στενοχωριέμαι εγώ πίσω; Διότι δεν είναι απλώς στο παλάτι, είναι στο πραγματικό βασίλειο, στο πραγματικό παλάτι. Γιατί να στενοχωριούμαι πίσω; Που τον πήρε ο Θεός;

Τον πήρε ο Θεός ή έφυγε μόνος του; Λέμε κι αυτό κάτι. Ξέρετε πόσοι άνθρωποι αποθνήσκουν μόνοι τους; Δεν ξέρω πόσο θα το χαρακτηρίσετε αυτό αυτοκτονία. Σήμερα κηδέψαμε —έρχομαι τώρα από μια κηδεία— έναν που, αν ρωτήσετε «από τι πέθανε αυτός;», από πολυφαγία. Ένας άλλος φίλος μου και κουμπάρος μου, από τι πέθανε; Από πολυφαγία. Έσκασαν σαν μπαλόνια μέσα σε κλάσμα δευτερολέπτων. Τι είναι; Τους πέθανε ο Θεός; Τους πήρε ο Θεός; Μόνοι μας φτιάχνουμε οι περισσότεροι τον τάφο μας και μόνοι μας οι περισσότεροι

σμικρύνουμε τη ζωή μας. Θα σας φέρω ένα παράδειγμα και προσέξτε το. Να το ξέρετε κι εσείς για τον εαυτό σας και να το λέτε και σε άλλους. Βλέπετε αυτό το ποτήρι, το γεμάτο με νερό, μπροστά εδώ; Πείτε ότι είναι γεμάτο με λάδι και ανάψετε επάνω το καντηλάκι σας. Αυτή είναι η ζωή σας, αυτό το ποτήρι σας. Προσέξτε το, το ποτήρι αυτό με το λάδι το γεμάτο, να μην το χύσετε, γιατί άμα το χύσετε θα καεί γρηγορότερα. Αφήστε το, προσέξτε το όπως σας το έδωσε ο Χριστός, να καεί όλη η ζωή. Σου είχε εκατό χρόνια, να είναι εκατό. Πρόσεχε, αν το χύσεις εδώ, θα καεί, θα γίνει σαράντα, θα γίνει πενήντα, θα γίνει τριάντα. Αν το χύσεις όλο, θα πεθάνεις τώρα. Ο Θεός του καθενός τού έχει δώσει ένα περιθώριο ζωής.

Έχει δώσει ένα καντήλι γεμάτο ζωή, γεμάτο λάδι. Αυτός όμως κάνει τρέλες στη ζωή του και, κατά συνέπεια, το χύνει το λάδι και έτσι σβήνει γρηγορότερα το καντήλι. Αυτό κάνουν οι περισσότεροι. Από τι τόσοι θάνατοι από καρδιά; Από τι τόσοι θάνατοι από τόσα άλλα θέματα; Από τι; Τα ίδια μας τα χέρια, από το άγχος που δημιουργούμε ή από το φαΐ που τρώμε ή από τη ζωή που κάνουμε. Όχι ο Θεός. Μόνοι μας δημιουργούμε την κατάσταση αυτή. Προς τι τόσα τρελοκομεία έγιναν σήμερα; Γιατί; Ποιος είναι εκείνος που τα γέμισε όλα αυτά; Εμείς μόνοι μας. Και έτσι κονταίνει η ζωή του ανθρώπου. Δε φταίει ο Θεός, εμείς φταίμε. Γι' αυτό λοιπόν.

Προσέξετέ το, διότι έτσι έχει το θέμα. Η γυναίκα, εν πάση περιπτώσει, αυτή πηγαίνει για δεύτερη φορά εκεί και, εφόσον πηγαίνει για δεύτερη φορά εκεί, δεν μπορεί κανένας, μα κανένας, να της πει «μη κλαίε». Ειμή ο Χριστός. Και βλέπουμε, στην κατάλληλη στιγμή τώρα παρουσιάζεται και έτσι λέγει εν ψυχρώ «μη κλαίε» και προσελθών ήψατο της σορού. Οι δε βαστάζοντες έστησαν, αυτοί οι οποίοι τον κρατούσαν, τον μετέφεραν, γιατί ασφαλώς είχαν ενωθεί οκτώ χέρια και οκτώ πόδια, όπως θα ενωθούνε και σε εμάς. Και τον πήγαινε βέβαια κι αυτόν τον νέο εκεί, πιθανόν δεν ήθελε να πάει. Ωραία! Όπως εμείς θα πάμε, θα μας πάνε εκεί που δεν θέλουμε να πάμε. Θα μας πάνε.

Πολλοί άνθρωποι φοβούνται τον θάνατο και αυτοί που φοβούνται τον θάνατο, και αυτοί θα αποθάνουν. Όλος ο κόσμος που θα γεννηθεί θα αποθάνει. Ο Θεός έγινε άνθρωπος, πέθανε. Η μητέρα του Θεού, που γέννησε τον Θεό, πέθανε. Ένα γραμμάτιο το οποίο οφείλουμε στη γη, το οποίο θα πληρώσουμε. Όμως πρέπει να ξέρουμε ότι πίσω από εκεί υπάρχει Ανάσταση. Εφόσον υπάρχει Ανάσταση, όλα τακτοποιούνται. Θα καθίσουμε μερικά χρόνια κάτω εκεί, όπως κάθεται ο σπόρος που τον ρίχνουμε το φθινόπωρο και μένει κάτω από τον παγετώνα, μπαίνει κάτω από τις πέτρες, κάτω από τα χιόνια, και βγαίνει την άνοιξη επάνω. Έτσι και εμείς θα μείνουμε μερικά χρόνια εκεί, αλλά θα βγούμε εκ των υστέρων επάνω, είτε το πιστεύουμε είτε όχι.

Σοι λέγω, εγέρθητι. Εγώ σοι λέγω. Παρουσιάζεται ο Κύριος της Ζωής. Εγώ σοι λέγω. Όλοι αυτοί οι οποίοι ανέστησαν μέχρι τώρα, ανέστησαν στο όνομα του Θεού. Ο προφήτης Ηλίας, παραδείγματι, που ανέστησε το παιδί της χήρας των Σαρεπτών της Σιδώνος, δηλαδή της σπιτονοικοκυράς. Ο προφήτης Ελισαίος, ο οποίος ανέστησε και αυτός το παιδί της σπιτονοικοκυράς, της Σουναμίτιδος. Όλοι αυτοί προσευχήθησαν στον Θεό να επιστρέψει η ψυχή και επέστρεψε η ψυχή. Εδώ είναι ο ίδιος ο Θεός και λέγει «εγώ σοι λέγω». Σε διατάσσω, αυθεντικά δηλαδή.

Διατάσσω, εγέρθητι. Και δεν το έκανε μόνο εδώ, το έκανε και στον Λάζαρο. «Λάζαρε, δεύρο έξω». Το έκανε και στην κόρη του Ιαείρου. «Σήκω επάνω, η παις, εγείρου». Διαταγές. Είναι η αυτοζωή. Ο και νεκρών και ζώντων την εξουσίαν έχων, ως αθάνατος βασιλεύς. Και δείχνει εδώ, όπως είχε πει ο προφήτης, ότι «όταν δείτε και ανοίγω τους τάφους σας, τότε να καταλάβετε ότι εγώ είμαι ο Κύριος, ότι εγώ είμαι ο Θεός». Και είναι αυτή η προφητεία η οποία μας λέγει η Εκκλησία τη νύχτα, όταν επιστρέφουμε από την περιφορά του Επιταφίου. Αν έχετε εγκόλπιο, βρείτε εκεί την προφητεία του Ιεζεκιήλ, άμα τη επιστροφή της περιφοράς του Επιταφίου.

Διαβάστε εκεί την προφητεία και θα δείτε: «Εν τω ανοίξαί με τους τάφους σας», λέγει, «τότε γνώσεσθε ότι εγώ είμαι Κύριος», ότι ήρθε δηλαδή ο Κύριος, ήρθε το αφεντικό, ήρθε ο Κύριος της ζωής και του θανάτου. Τα έχει στα χέρια Του και ο θάνατος είναι παιχνίδι στα χέρια του Θεού. Εν πάση περιπτώσει, τον διατάσσει να σηκωθεί και ανεκάθισε ο νεκρός. Όπως είπε το «κάτω», σηκώθηκε και ανεκάθισε μέσα στο φέρετρό του και ήρξατο λαλείν και άρχισε να ομιλεί και έδωκεν αυτόν τη μητρί αυτού. Της τον είχε πάρει ο θάνατος και η ζωή τώρα, ο Χριστός, επιστρέφει το παιδί στη μητέρα.

Παίρνει από τον θάνατο και το ξαναδίδει στη μητέρα. Καταλαβαίνετε λοιπόν ότι τα δάκρυα σταμάτησαν, διότι ο αντικειμενικός σκοπός επραγματοποιήθηκε. Έκλαιε επί τη απωλεία, επί τω θανάτω. Τώρα δεν μπορεί να κλαίει, όταν βλέπει το παιδί αναστημένο και ομιλεί και, εν συνεχεία, του δίνουν και φαγητό κλπ. Είπα, αποτέλεσμα. Έλαβε δε φόβος πάντας και δόξαζαν τον Θεόν, λέγοντες ότι «Προφήτης μέγας εγήγερται εν ημίν» και ότι «Επεσκέψατο ο Θεός τον λαόν αυτού». Και εξήλθεν ο λόγος ούτος εν όλη τη Ιουδαία περί αυτού και εν πάση τη περιχώρω. Αυτός δεν είπε τίποτε. Έκαμε το θαύμα.

Το παιδί, σταμάτησε τα δάκρυα όπως είπε «μη κλαίε», όχι με λόγια, «εγώ θα έρθω, μένε ήσυχη», αντί να της πει «μένε ανήσυχη, γιατί εγώ απλώς λέγω αλλά δεν κάνω τίποτα». Το έκαμε πράξη και έφυγε χωρίς να περιμένει ούτε ευχαριστώ, ούτε χειροκροτήματα, ούτε επαίνους, ούτε, ούτε, ούτε. Πράγματα τα οποία κάνουμε εμείς. Διότι ό,τι κάνουμε εμείς το κάνουμε για το θεαθήναι τοις ανθρώποις και για την ικανοποίηση του εγωισμού μας. Ό,τι κάνει ο Χριστός το κάνει για τη δόξα του Πατέρα. Δεν το κάνει για τη δόξα τη δικιά Του. Και χαρά σε εμάς εάν, για τον Α ή Β λόγο, μπορούσαμε αυτό να το καταλάβουμε και ό,τι θα κάνει το δεξιό να μην το μαθαίνει το αριστερό. Εν πάση περιπτώσει, η υπόθεση τώρα...

Ζωής και θανάτου. Δεν έχουμε, αγαπητοί μου, εγκλιματιστεί, όπως θα λέγαμε, επάνω στο θέμα του θανάτου. Ο θάνατος δεν συζητείται μέσα στο σπίτι. Δεν κηρύσσεται. Δεν γίνεται διδασκαλία εκ μέρους των γονέων προς τα τέκνα, διότι και οι γονείς δεν εδιδάχθησαν από τους δικούς τους, και θεωρείται σαν κάτι το κακό, σαν δυσοίωνο πράγμα. Εμείς πιστεύουμε ότι ήρθαμε να ζήσουμε. Ο θάνατος είναι ξένο πράγμα. Δυστυχώς είναι συνυφασμένο με τον άνθρωπο αυτό που λέγεται θάνατος. Και εφόσον ο άνθρωπος παρήκουσε και επέθανε, τότε θα πεθαίνει μέχρι της συντελείας των αιώνων. Πρέπει λοιπόν να προσανατολισθεί.

Να είναι έτοιμος. Τους ανθρώπους που αγαπά ο Χριστός, που Του παραδίδονται δηλαδή και τους αγαπά, πάντοτε τους πληροφορεί μέσα τους να σκέφτονται γύρω από το θέμα του θανάτου. Νέος ήτο αυτός. Είχε λόγους, κατά το ανθρώπινον, να μη σκέφτεται τίποτα. «Έχω καιρό». Και εντούτοις καιρό δεν είχε. Και αν πάτε, αν θελήσετε να πάτε στα κοιμητήρια, θα δείτε πολλούς νεαρούς και πολλές νεαρές να έχουν φύγει του κόσμου τούτου. Όταν έφυγαν εκατό, ζήτημα αν ένας, δύο, πέντε εξ αυτών έφυγαν τακτοποιημένοι. Οι άλλοι έφυγαν εν αμαρτία από το κεφάλι μέχρι τα νύχια. Σε κανέναν δεν εγγυήθη ο Χριστός ούτε τρόπον ούτε χρόνον θανάτου.

Ο Παύλος, όταν έγραφε την προς Θεσσαλονικείς επιστολή, και μάλιστα εκείνο το κομμάτι το οποίο βάζουμε εμείς στις κηδείες, λέγει: «Ημείς οι ζώντες, οι περιλειπόμενοι εις την παρουσίαν του Κυρίου». Και το «ημείς» το έχουμε με ήτα. Όχι εσείς αργότερα· τώρα μπορεί να γίνει η παρουσία του Κυρίου. Από τότε περίμεναν τη Δευτέρα Παρουσία. Γιατί ο άνθρωπος δεν ξέρει πού θα πεθάνει. Ο Κύριος δεν του έχει πει ούτε τρόπο ούτε χρόνο. Ούτε «θα πεθάνω από καρκίνο» μου έχει πει εμένα, ούτε «θα πεθάνω τότε». Έχει μείνει φλου. Εγώ είμαι υποχρεωμένος, ζω κάτω από τη δαμόκλειο σπάθη του θανάτου, ανά πάσαν στιγμή να είμαι έτοιμος. Και όταν με καλέσει, να μπορώ να Του πω: «Ιδού εγώ, Κύριε. Σε περίμενα». Σε αυτή την κατάσταση πρέπει να είναι ο άνθρωπος πάντοτε. Γι' αυτό οι άνθρωποι οι οποίοι ζουν μακριά από την Εκκλησία.

Από τα μυστήρια αυτής, είναι εκτεθειμένοι σε μεγάλο κίνδυνο. Οι έκτακτες αμαξοστοιχίες που φεύγουν για τον ουρανό είναι πολύ περισσότερες των κανονικών. Πολύ περισσότερες. Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν έφυγαν σε ηλικία που επροβλέπετο είτε από αυτούς είτε από τους θεράποντας ιατρούς των, είτε, είτε, είτε, είτε. Εδώ νομίζω είναι ο καθηγητής εδώ στας Αθήνας, αυτός ο καρδιολόγος, δεν θυμάμαι το όνομά του, ο οποίος είχε πρόβλημα καρδιάς και είχε πάει στο Παρίσι σε έναν καρδιολόγο μεγάλο να δει την περίπτωσή του και του είπε ο καθηγητής: «Ούτε καν να σκεφτείς...»

«...καρδιάς. Ούτε καν έχεις τίποτα. Αν κάποιος σου είπε ότι υπάρχει θέμα καρδιάς, έχει λάθος. Να πας στην Ελλάδα, να πας στη δουλειά σου. Άλλο μπορεί να σε απασχολήσει, καρδιά δεν θα σε απασχολήσει». Χαιρετηθήκανε, καθηγητής και ο ένας στην Ελλάδα, καθηγητής και ο άλλος στο Παρίσι, και καληνυχτιστήκανε να φύγει. Βγήκε λοιπόν έξω στο χολ για να φύγει και πέθανε μέσα στο χολ του καθηγητού των Παρισίων από καρδιά. Καταλάβατε; Δεν είναι θέμα τώρα ότι ησθένησα και ότι θα πεθάνω, γιατί είναι κιόλας από πάνω. Πέθανε ένας πατήρ Γερβάσιος ονόματι. Ορισμένοι μπορεί να τον ξέρουν, ένα καλογεράκι της Μονής Πετράκη, έγγαμος αυτός με παιδιά.

Ατομικός επιστήμων και λοιπά. Αλλά αυτός έπειτα έγινε μοναχός. Πέθανε. Και η καρδιά του από τριάντα χρόνια κουνιότανε σαν καμπάνα, σίδερο. Και εντούτοις έζησε ενενήντα επτά χρόνια. Έτερον εκάτερον. Ο άνθρωπος όμως είναι υποχρεωμένος πάντοτε να έχει το εισιτήριο στην τσέπη. Όχι βγαλμένο και στο σπίτι, που πολλοί ούτε έχουν καταπιαστεί καν να βγάλουν εισιτήριο για τον Ουρανό και κάνουν συζήτηση: «Θα ζήσουμε, θα κάνουμε, θα επεκταθούμε, θα παντρευτούμε, θα ταξιδέψουμε» και, Ο άνθρωπος πρέπει να έχει πάντοτε το εισιτήριο βγαλμένο και στην τσέπη του επάνω. Όχι «να πάω να το πάρω, το έχω βγαλμένο, το έχω σπίτι». Επάνω. Δεν ξέρεις ούτε την ώρα ούτε τη στιγμή.

Αυτός είναι ο λογικός άνθρωπος, αυτός είναι ο σώφρων άνθρωπος, αυτός αξίζει να ζήσει. Ο άλλος δεν αξίζει να ζήσει, πρέπει να πεθάνει προκαταβολικώς, να φύγει. Δεν του χρειάζεται να ζήσει, αφού σπαταλά τον χρόνο της χρηστότητος και της μακροθυμίας του Θεού.

Πλησιάζετε ανθρώπους και τους ρωτάτε: «Πώς πας ψυχικά;» «Άστα, άστα. Είμαστε για την κόλαση». Και τι κάνεις; Πέρσι ήσουν για την κόλαση, προπέρσι ήσουν για την κόλαση, την άλλη ήσουν για την κόλαση, φέτος είσαι για την κόλαση. Ε, πότε εσύ για τον Παράδεισο θα είσαι; Γιατί λοιπόν να σε αφήσει να τρως τις μελιτζάνες και τις μπάμιες ή να τρως τις μπριζόλες, τις χοιρινές και τις μοσχαρίσιες; Γιατί να σε αφήσει; Ας σε πάρει.

Δεν το φιλοσοφούμε αυτό το θέμα. Είναι το σοβαρότερο θέμα που πρέπει να απασχολεί τον άνθρωπο. Σε δύο ανθρώπους ο Θεός...

Είπε παλιότερα να τακτοποιήσουν τα του οίκου των, αποθνήσκοντες. Τακτοποίησέ τα. Στον Εζεκία τον βασιλέα στέλνει τον προφήτη τον Ησαΐα και του λέγει: «Τάδε λέγει Κύριος· ετοίμασε τα του οίκου σου, αποθνήσκεις». Μεγάλο πράγμα αυτό.

Μην αφήσεις εκκρεμότητα. Κάμε τη διαθήκη σου. Διέθεσέ τα από τώρα, δίκαια, σωστά, όπως στον νου σου. Μην εκβιαστείς από κανέναν. Μην δώσεις περισσότερα στον τάδε και λιγότερα στον άλλον. Να είσαι δίκαιος, ώστε όταν πεθάνεις να μην σε βρίζουν από πάνω. Να μη δημιουργηθούν δικαστήρια. Μην πάνε και ορκιστούν. Μη δημιουργηθούν καταστάσεις στο κεφάλι σου.

Θα έρθουν κοντά τα πράγματα και θα σε πατούν και θα πηγαίνεις ακόμη μέσα από εκεί που θα είσαι. Γιατί πολλοί άνθρωποι φεύγουν...

Αφήνοντας ατακτοποίητα αυτά, κάτω από τη δυσιδαιμονία. Σου λέει ο σατανάς ότι, αν τακτοποιήσουν τα της διαθήκης των κλπ., κλπ., θα πεθάνουνε. «Μα για θάνατο με έχεις;» «Σοβαρά; Αν για τι σε έχω; Για ζωή σε έχω. Εσύ είσαι για ζωή; Ποιος σου εγγυάται τη ζωή; Που αν έχω τη δύναμη να σε πεθάνω; Ούτε τη δύναμη να σε βάλω να ζήσεις». Όμως μέσα στην ανθρωπίνη φύση και στη ζωή του ανθρώπου είναι και η ζωή και ο θάνατος. Και τα δύο εξίσου. Μπορεί και το ένα να συμβεί και το άλλο να μη γίνει. Γιατί λοιπόν να μένεις ανασφαλισμένος; Γιατί να μην έχεις βγάλει το εισιτήριό σου και να είσαι τακτοποιημένος; Πας ποτέ να ταξιδέψεις χωρίς να έχεις βγάλει εκ των προτέρων εισιτήριο; Μέχρι να πας εκεί πέρα, χτυπάει η καρδιά σου έτσι. «Θα βρω θέση; Θα βρω εισιτήριο; Θα βρω τούτο; Θα βρω καλή θέση;» Τι, τι και λοιπά.

Όμως έχεις προβλέψει από νωρίτερα και έχεις εξασφαλίσει την ημερομηνία, τη θέση κλπ., κλπ., είσαι ήρεμος, ήσυχος, παίρνεις τας αποσκευάς σου και πας την κανονική σου ώρα και ταξιδεύεις άνετος και διεκδικείς τη θέση σου, για την οποία νωρίτερα εφρόντισες. Έτσι περίπου είναι και στα θέματα αυτά. Αυτός λοιπόν ο συσχετισμός, ότι ο θάνατος μπορεί να επισέλθει και μέσα σε μια ημέρα που είναι όχι χειμωνιάτικη αλλά είναι πλήρης ευδία. Άνοιξη στο σπίτι, άνοιξη στη δουλειά, άνοιξη στην υγεία, άνοιξη στα νιάτα, άνοιξη κλπ. Μπορεί να τον δεις τον κύριο Χάρο να σου παρουσιαστεί κάπου. Από το φουγάρο κατεβαίνει αυτός. Είμαστε υποχρεωμένοι να είμαστε έτοιμοι, να συζητούμε με τα παιδιά μας και λοιπά και να τους λέμε: «Παιδί μου, μπορεί να σπουδάσεις...»

«...να επιτύχεις, μπορεί να ταξιδέψεις, μπορεί να γίνεις πλούσιος, αλλά μπορεί και να πεθάνεις όμως. Δεν ξέρω να σου πω. Εγώ σου εύχομαι να ζεις ένα εκατομμύριο χρόνια. Εγώ δεν σου παίρνω τίποτα, όμως είμαι υποχρεωμένος να σου μιλήσω και γι' αυτή την πλευρά». Και κάνουν πολύ άσχημα οι άνθρωποι οι οποίοι ομιλούν πάντοτε για πεταλούδες ή για όνειρα και δεν ομιλούν και γι' αυτή την όψη.

Γιατί πέφτουν από τα σύννεφα έπειτα οι άνθρωποι και φτάνουν μέχρι αρνήσεως του Χριστού, διότι δεν περίμεναν ποτέ κοντά στον Χριστό να βάλουν μαύρα. Τα βλέπαν όλα κόκκινα. Τα μαύρα δεν τα θέλανε. Δεν θέλανε το πένθος και Τον έχουν για κακούργο έπειτα. «Αυτό; Ακούστε τι Του κάνουμε του Θεού. Και εμείς είμαστε χριστιανοί και καλύτεροι από τους άλλους και λοιπά, και οι άλλοι να γλεντάνε που έχουν κάνει αυτά τα πράγματα και εμείς πάμε από το Φιλόπιτο Κέρι». Γι' αυτό λοιπόν ακριβώς, να μην πάει κανείς με τον Χριστό.

Και χίλια δυο άλλα πράγματα. Έρχεται και ο διάβολος. «Όταν ήσουν κοντά σε μένα, ήσαν όμορφα. Τώρα που ήρθες από εδώ, σου πάνε ανάποδα. Γιατί έφυγες;» Άντε να τα βγάλεις πέρα τότε. Είναι πολλές πλευρές μέσα στα θέματα αυτά. Γι' αυτό να ευχαριστούμε τον Χριστό, ο οποίος τα έχει έτσι τόσο όμορφα κανονίσει.

Ο άνθρωπος, αν θέλει, να έχει λελυμένα όλα του τα θέματα. Διότι όταν ο άνθρωπος πιστεύει και σε θάνατο, δεν θα γίνει και τόσο κακός, δεν θα γίνει ποτέ εγκληματίας, δεν θα αδικήσει ποτέ τον άλλον, διότι ο θάνατος είναι εκείνος που τον άνθρωπο τον φέρνει σε ισορροπία.

Ο άνθρωπος ότι μπορεί να μην ξημερώσει ή μπορεί να μην βραδιάσει. Πολλά αμαρτήματα... Τα προλαβαίνει. Η μνήμη του θανάτου, λέει ο θείος Χρυσόστομος, είναι τροχοπέδη. Τον άνθρωπο τον φρενάρει. Άκουσα έναν γέροντα που τον έβριζε ένα παιδί άλλο εκεί στη γειτονιά και είπε ο γέρων: «Πήγαινε, παιδί μου, στο καλό σου».

«Δεν έχω περιθώριο εγώ για να σου απαντήσω». Καταλάβατε; Στάθηκα λοιπόν και το φιλοσόφησα αυτό που είπε ο γέροντας. «Εγώ μπήκα στα χρόνια, λίγα είναι τα ψωμιά μου. Τι να κάτσω τώρα να σου ανοίξω σένα λογαριασμούς; Πήγαινε στην ευχή του Θεού. Σε ευχαριστώ», του λέγει, «γι' αυτά που μου είπες. Δεν έχω περιθώριο εγώ».

Ευχαριστώ. Το έβγαζε βέβαια από τα χρόνια του. Αλλά μήπως εγώ ξέρω ότι έχω περιθώριο, που έχω δέκα χρόνια ίσως λιγότερο από εκείνον ή άλλοι; Τα παιδάκια αυτά, πέντε, χθες διαβάσατε στις εφημερίδες, πέσανε σε έναν ανύποπτο χρόνο μέσα στο λάκκο, πέντε παιδιά. Τι λόγο θα δώσουν αυτοί οι γονείς; Πώς θα γίνει αυτό το θέμα; Περίμεναν ότι σήμερα το πρωί θα κηδέψουν τα παιδάκια, 5, 8, 10 χρονών; Δεν το περίμεναν. Και εντούτοις εμφώλευε εκεί πέρα. Δεν ξέρουμε λοιπόν ούτε την ώρα ούτε τη στιγμή που θα συναντηθούμε. Διότι υπάρχουν δύο τρόποι. Είτε το θέλουμε είτε όχι, είτε το πιστεύουμε είτε όχι, θα συναντηθούμε με τον Χριστό, με τον Δημιουργό.

Θα έρθει Αυτός εν πλήρει δόξη. Παρουσία, και θα μας πιάσει σαν την παγίδα που πιάνει τα πουλιά από κάτω, ή θα πεθάνουμε και θα πάμε εμείς στη συνάντησή Του. Με έναν από τους δύο τρόπους θα συναντηθούμε οπωσδήποτε. Ούτε τον ερχομό Του ξέρουμε ούτε τον πηγαιμό μας γνωρίζουμε.

Εφόσον για τον άνθρωπο δεν υπάρχει χρόνος, προσέξτε τον συλλογισμό που σας λέγω. Γιατί ο άνθρωπος, αν είχε φιλοσοφήσει ότι δεν υπάρχει χρόνος στα χέρια του, θα έπρεπε να τρέμει σαν φυλλοκάλαμο και να μην αναβάλλει από ημέρα σε ημέρα και από εβδομάδα σε εβδομάδα.

Και από μήνα σε μήνα και από χρόνο σε χρόνο.

Δεν υπάρχει παρόν. Ο άνθρωπος αιωρείται σε μια νοητή γραμμή, τοποθετημένος μεταξύ παρελθόντος και μέλλοντος. Παρόν δεν υπάρχει. Ό,τι λέγω ανήκει στο παρελθόν. Ό,τι θα πω ανήκει στο μέλλον. Παρόν δεν υπάρχει. Ποιος μου λέει εμένα τώρα, ή ποιος λέει σε μας, ότι δεν στρίβει το κουμπί και με παίρνει ή σας παίρνει; Γι' αυτό ο άνθρωπος πρέπει να τρέμει. Δεν ξέρει ούτε την ώρα ούτε τη στιγμή. Δεν υπάρχει παρόν. Ο Παύλος το έχει πει σαφώς, αλλά δεν τα προσέχουμε αυτά τα πράγματα. Ο Παύλος λέγει ένα πράγμα:

«Των όπισθεν επιλανθανόμενος, τοις έμπροσθεν επεκτεινόμενος, τρέχω για την άνω κλήση». Τα παλιά τα ξεχνώ και κοιτάζω τι θα κάνουμε στο μέλλον. Δεν λέει εδώ για σήμερα, γιατί η σήμερα είναι δική σου; Το τώρα είναι δικό σου; Πού ξέρεις; Σε κλάσμα δευτερολέπτου φεύγεις από τον κόσμο αυτόν. Έτσι δεν είναι; Και εντούτοις ο άνθρωπος ενεργεί τόσο μουδιασμένα, τόσο κοιμισμένα, τόσο ανόητα, που δεν μπορεί να λέγεται καν άνθρωπος. Για ποιο λόγο άλλωστε; Να υπήρχε κάποιος λόγος σοβαρός, ότι δεν το κάνω γι' αυτόν τον λόγο, το καταλαβαίνω. Εδώ έχεις να κάνεις με σώμα και ψυχή. Βάλτε κάτι.

Λογικός είσαι, μορφωμένος είσαι, άνθρωπος του 20ού αιώνα είσαι. Εδώ έχεις ψυχή, πνεύμα αθάνατον, και εδώ έχεις σώμα. Ποιο είναι ανώτερο από τα δύο; Είναι το σώμα; Βγάλε την ψυχή από τη μέση και στήσ' το όρθιο το σώμα.

Η ψυχή ανωτέρα. Ό,τι θέλεις λέγε. Χτυπήσου κάτω, η ψυχή είναι ανωτέρα. Εφόσον είναι ανωτέρα η ψυχή, πώς εσύ που είσαι μορφωμένος, που είσαι λογικός, που είσαι προχωρημένος, που είσαι φτασμένος, δεν ενδιαφέρεσαι διά την κρείττονα, που λέει ο Μέγας Βασίλειος, αλλά για ένα τσουβάλι χώμα; Πώς; Πώς, πώς κόπτεσαι για το σώμα; Δεν έχω καιρό, δεν ευκαιρώ, δουλεύω, κάνω. Γιατί και ποιον δουλεύεις; Για ποιον κάνεις; Για τη σάρκα αυτή, ε; Αφού δεν αξίζει περισσότερο η άλλη, η κυρία; Πού είναι η λογική σου και πώς θα δικαιωθείς ενώπιον του Θεού; Ο Μέγας Βασίλειος, σε έναν λόγο του επάνω στα δύο αυτά, λέγει: «Άκουσε, λέει, εάν δεν θέλεις...»

να δώσεις ως δίκαιος τῇ κρείττονι τα πρέποντα, τουλάχιστον τα ίσα». Το σώμα είναι ένα εκατοστόν και η ψυχή 99 εκατοστών. Πού είναι; Τίποτα ο παραλογισμός σας κάνει. Δικαιούται λοιπόν το σώμα το 1% των φροντίδων σου και η ψυχή το 99% των φροντίδων σου, και εσύ αντιστρέφεις τους όρους και την ψυχή σου την παρουσιάζεις τα Χριστούγεννα στην Εκκλησία, απ' έξω το Πάσχα, και παίρνεις το φως και πετάς για τη μαγειρίτσα, τον αγιασμό από των Φώτων, απ' έξω ένα κερί, και αυτό είναι όλο.

Για ποιον; Για την αθάνατη ψυχή σου. Και τα υπόλοιπα; Για το 100% της σάρκας. Δεν θέλεις, λέγει... Άδικε άνθρωπε, να δώσεις και να περιποιηθείς και να προσέξεις αυτή που τόσο της αξίζει; Δεν θες να δώσεις τα πρέποντα; Δώσε τουλάχιστον τα ίσα. Όσο ενδιαφέρεσαι για τα συμφέροντα, για τα σπίτια, για τον κόσμο, για τις επιχειρήσεις, για τα σινεμά, για το χρήμα, δώσε για την ψυχή το ίδιο τουλάχιστον, παρότι είσαι άδικος. Είναι λογικά αυτά τα επιχειρήματα. Δεν είναι θεολογικά. Είναι λογικά τα επιχειρήματα αυτά. Η ψυχή μόνη της ζει. Το σώμα μόνο του δεν ζει. Όταν χωριστεί η ψυχή εκ του σώματος, το σώμα θα αρχίσει να βρωμάει. Είδατε τι είπε η αδελφή του Λαζάρου; «Κύριε, λέει, ήδη τεταρταίος εστί, όζει, βρωμάει». Άρχισε να αποσυντίθεται.

«Λάζαρε, δεῦρο ἔξω», λέει, και να πιστεύεις. Διαταγή να επιστρέψει η ψυχή στο σώμα. Επιστρέφοντας η ψυχή στο σώμα, ζωντανεύει το σώμα. Έξω ο Λάζαρος μόνος του, ούτε η αδελφή του δεν θέλει να τον δει. Αυτή είναι η αλήθεια. Όσο λοιπόν εμείς ανατρεφόμαστε και θαλπόμαστε και προσεχόμαστε γύρω από τη σάρκα μας και τον κόσμο και τα συμφέροντά μας, από τις μοιεύσεις μας...

θα είμαστε ανακόλουθοι, να μην πω θα είμαστε ανόητοι. Δεν κάνουμε ό,τι πρέπει να κάνουμε, και έτσι θα μας βρει η ώρα του θανάτου και θα πάμε χαμένοι, παρότι ο Θεός μάς περιμένει, παρότι ο Θεός μάς ανέχεται, παρότι ο Θεός μακροθυμεί, παρότι ο Θεός δίδει χρόνον. Δηλαδή, έχετε δει τα μικρά που αμολάνε τον αετό την Καθαρά Δευτέρα, που λένε καλούμπα.

Έχετε δει αυτούς που ψαρεύουνε, όταν πιάσουν κάνα μεγάλο ψάρι, τι κάνουνε; Του ρίχνουνε μέσα, του δίνουνε τράτο. Έτσι ανέχεται ο Θεός, μακροθυμεί ο Θεός και περιμένει τον άνθρωπο να επιστρέψει. Θα κάνει όμως καλή χρήση ο άνθρωπος της μακροθυμίας αυτής και της χρηστότητος του Θεού; Διότι μια μέρα θα βρεθούμε στο κριτήριο ενώπιον του Θεού, όλος ο κόσμος, και γι' αυτό το κριτήριο έχουν γίνει προβλέψεις, έχουν γίνει προφητείες. Το έχουνε δει άνθρωποι, το έχει δει ο Ησαΐας, το έχει δει ο Δανιήλ, το είδε ο Ιωάννης ο Θεολόγος στην Αποκάλυψη. Ποιοι δεν το έχουν δει; Το έχει δει ο Ενώχ, έβδομος από Αδάμ, και ποιος δεν το έχει δει και ποιος δεν έχει πει γι' αυτή την ημέρα της κρίσεως; Αι Γραφαί τα πάντα μάς ομιλούν, τα πάντα μάς φοβερίζουν, τα πάντα μάς υπενθυμίζουν. Εμείς τι κάνουμε; Αυτό είναι το θέμα το δικό μας. Και ο καθένας ας φροντίσει.

Ας προσέξει γύρω από την υπόθεση αυτή του θανάτου, τον οποίον θα γευτούμε είτε το θέλουμε είτε όχι. Εύχομαι λοιπόν ο Θεός, Αυτός που μακροθύμησε μέχρι σήμερα, να μακροθυμήσει έτι μάλλον, αλλά και εμείς να κάνουμε καλή χρήση αυτής της μακροθυμίας, ώστε να κερδίσουμε εκείνον τον κόσμο, τον οποίο εύχομαι εις αλλήλους και εις πάντας. Αμήν.