The Rich Fool

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

All of us have a weakness. We do everything we can—and often even resort to unlawful means—to acquire material goods. If you observe carefully, you will see how people rush about trying to secure their lives and, as I said, often pay no heed and even transgress the law of God. A person prefers to put something aside, build something, save something, because he thinks this will make him secure.

He needs something to hold on to. But this is a mistake, because he does not believe that he may depart this life at any moment. The remembrance of death safeguards a person and keeps him within the proper bounds. He should never burden his conscience, for one day it will have to give an account before God. If he trusted God, he would be content with what he needs and would place more of his trust in God. You know how people look for someone or something to lean on. If they have no relatives, they have acquaintances; and if they have neither, they have money. They regard these as assets and feel secure beside them. Yet death often comes without warning and takes a person away from his relatives, from the powerful, and from his money. Then he finds himself empty-handed. In the end, a sensible person never puts his trust in such things, nor even in the people around him. The trust of a sensible person should be placed in God. For even when others wish to help us, many times they cannot. Something may happen to us that lies beyond their power to remedy.

I take myself as an example: something may happen to me, and no one can help me. If at the same time I have not placed my trust in God, even my faith may be shaken; I may deny God and even blaspheme. This is self-evident. Pitiful are those who strive—even, as I tell you, by unlawful means—to build up a material estate around themselves. They regard it as a fortress within which they can live in comfort. But there the will of God draws them out and strips them of their shelter. For I believe we have already stressed that we are only stewards of the things of this world.

We are not their conquerors; we do not truly possess them. We merely administer them. We say, “Mine” and “yours,” simply shifting the pronouns back and forth. But that means nothing. First of all, they are neither yours nor mine; they belong to Him. They are His. When you place this truth within the human spirit and see everything according to this perspective, you will view the world more clearly. You will live more freely and with fewer cares. Otherwise, the larger the field becomes, the greater the worries become as well. We have a simple proverb filled with light and truth: how can a traveler journey better and more comfortably—with a heavy load, or carrying nothing even in his hands?

Do not imagine that those who possess little have more entanglements than those who are heavily burdened with possessions. The latter have very many indeed. They cannot even make use of everything they have; it is never exhausted. And death comes every day. While we are still arranging our affairs, death often finds us in the midst of it all. This is especially true today, in an age when there are so many different ways of dying, ways unknown in former times. Entire families are wiped out, whole groups of friends and whole traveling parties perish through modern means of transportation—cars, airplanes, and so forth. Today above all, the Christian ought to pay attention to these things. Yet people calculate everything and put their trust, not in God, but in their own power.

“We will build everything; we will accomplish everything ourselves.” Yet the heart does not beat by its own power, nor can a mother make it beat; it beats because God gives His blessing. And, I say again, death finds people unprepared. We behave as though God’s patience has run out and we have been left on our own. But a person must prepare himself. He must be made ready like a bride—not merely in material matters, but above all spiritually—so that he may stand within the bridal chamber. His soul must be cleansed, without stain, spot, or wrinkle, so that he may stand before the Lamb.

Nevertheless, many times we set even the Church aside, and we set Holy Communion aside, for the sake of material and fleshly things in this world. Once a mother was speaking with her child about various matters of faith. The child loved learning about such things, listening to them, and reading about them. At one point he said to his mother, “Mama, will you go to Paradise? What do you think?” She answered wisely: “I am making an effort, and if the Lord counts me worthy to go, I want to go. If I do not go, I will have failed; it would have been better if I had never been born.” “And I will come too, Mama,” he said.

“I will come to Paradise too; I too will go to Paradise. But Papa does not want to go.” “Why, my child? Do you have some proof of that?” “Because Papa has the shop and never has any time. How will Papa go to Paradise? He has the shop and never has any time.” In his childish innocence, the little boy judged his father’s situation very accurately. His father never had time to attend church, to go to Holy Confession, to receive Holy Communion—no time for any of it. And what can we say of a person who has no time here and now for the things he must put in order? Should we expect those left behind to arrange everything through memorial services? That has nothing to do with it. Therefore, let us not place our trust in our material possessions.

Let us not trust in our health, which we may lose very soon. Let us not trust in powerful acquaintances and friends with political or other influence, who may ultimately be unable to help us. Do not put your trust in human princes or look to them for your salvation. For material things are precisely what drag a person down, weigh heavily upon him, and toss him about.

Material things! What do people call progress? Acquiring more and more. Let us move on from this point so that I may speak about what remains. Because of these things, some imagine that if they have money, they will also perform good works: they will help orphans, support this or that cause, build churches, and so forth. They think that in this way they will manage to secure their salvation.

But it is not so. A person’s salvation does not depend on his material possessions or on the plans he devises, but on how he believes and how he approaches the Mysteries of the Lord—the Mysteries of the Lord. For a person is saved by loving Christ, receiving Holy Communion, and living in communion with Him. That is the foundation. If these are absent, everything else is of no avail. Good works belong to the life of those who are struggling spiritually. A person will perform them, but he must not believe that they themselves will save him. He must not trust in the thought, “Because I did these things, I will receive my reward.” It is your duty to do them. You are obliged to offer your small contribution and to do whatever good you can.

Christians are called to place this life at the service of other people—our presence, our abilities, our very person, and our care. Everything should be placed, as it ought to be, at the service of our fellow human beings. With this in mind, and especially concerning material goods—for which some people labor anxiously, imagining that through what they possess they can succeed and live happily, and hoping to prolong their lives by means of them—Christ told a parable. If you ever read the Scriptures—and if you do not, begin reading them—you will see that the Lord reveals the true state of things and the right direction: how a person should think and how he should conduct his life. There would be no unanswered questions, nor would a person find himself at a difficult crossroads asking, “What should I do? What should I think?” It would not be so if he were willing to read.

As Christ related concerning those who asked about the life to come, Abraham said, “They have Moses and the prophets; let them hear them.” And when the rich man answered Abraham, he said that someone should rise from among the dead and go to them. But they have the Scriptures to read. There they can see their own destination—what they are made for and what awaits them in the future. This is indeed a profound question for every person, something that occupies his thoughts: whether there is life beyond this world, whether we have a destination, whether there is a Resurrection and something more. From this hope he draws the courage to rise above the evil of this world. For if there is nothing beyond this life, we might as well cast off our cassocks now and be done with it. Holy Scripture, the Ascension, the Resurrection, the Kingdom of Heaven, the Second Coming, the Theotokos, the Entry of the Theotokos into the Temple—all these teach us where we are going.

Why, then, should we be left with doubts? It is because we do not read. Christ told a strange and striking parable in which a person should see clearly that neither his life here—whether it continues or comes to an end—nor his life in the age to come depends upon his possessions, not even upon things acquired lawfully. Our societies even drive people to acquire things unlawfully, because we place such great trust in the idea that possessions will prolong our life here in this world. Yet look at the well-known people of our own age who tried to prolong their lives, though they possessed not merely a few goods, but great wealth.

Let us come now to the parable I mentioned: the parable of the rich fool, the senseless rich man. There are foolish rich people, just as there are foolish poor people. They have intelligence enough to build a house, but they do not have nous, the spiritual intellect. They are fools. The parable is found, if you wish to read it, in the twelfth chapter of Luke, from verse sixteen onward. Listen to what it says: “And He spoke a parable to them”—to those who imagined that their life depended upon the abundance of their possessions.

“The land of a certain rich man brought forth plentifully. And he reasoned within himself, saying, ‘What shall I do, since I have nowhere to gather my crops?’” The rich man’s land had produced abundantly: his grain, his harvest, and all the yield of his fields had multiplied. This became a cause of great anxiety for him, because he did not know what to do with it or where to store it. Such a large harvest had never entered into his calculations. He might have needed four great jars, four cellars, four barrels—whatever the case may have been—but he had not foreseen it. This did not lead him to profound reflection, but it did trouble him deeply and cost him his sleep. He walked along the road talking to himself.

This often happens to people in difficult circumstances—financial hardship, some reversal, or some unexpected event. You can see it in their eyes, and sometimes they are even weeping, absorbed in their troubles. You may find yourself asking, “What has happened to you? Is there any way I can stand by you, think of something, or offer some advice? What is wrong?” And then you hear the whole story. But imagine seeing this man pale and lost in thought. “What is the matter? What have you lost? What has happened to you?” Perhaps he walked down the road muttering and sighing because he had produced so much and had nowhere to put it. He looked utterly miserable—not as a Christian, but simply as a man. “Oh, what am I going to do? Where will I arrange it all? Where will I put it? Where will I gather it?”

“I have nowhere to put it.” There truly are people like this. But someone may ask, “Do you not see partiality here? Scripture says, ‘The land of a certain rich man brought forth plentifully.’ Does God, then, show partiality? Did He give even more to the one who already had plenty? Why did He not give it to the poor nearby, who had children and were in need?” Who would not think this way, as we do? Yet God was seeking to overcome evil with good. What was the evil? It is evident that this man was hardhearted, miserly, and stingy. He was not compassionate; he shared nothing and had never tasted the sweetness of hearing another person say, “Thank you.” For, you know, within yourself you feel...

...a certain quiet satisfaction when you are given the opportunity and the means to remove the iron ring that is choking another person. You feel something within. If you are walking along the road and find a goat tangled up and in danger of dying, you feel satisfaction when you free it, because you have saved an animal—how much more when you help a human being. What does Christ place within us? He gives us this joy so that it may help us become generous toward others and bring joy to them. Along with the other person’s joy and relief, we too experience joy. But this man, being spiritually hardhearted, could see nothing beyond himself. Christ desired his salvation. “What shall I do with him now? If I lay him low with illness, he will begin to blaspheme. What shall I do with him?”

“I will give him so much that he has nowhere to put it. Then he will be compelled to hear the grandmother’s ‘thank you,’ the widow’s ‘thank you,’ the orphan’s ‘thank you,’ and the gratitude of the large family. Perhaps in this way he too will make a beginning.” And he could indeed have begun, while his land continued to yield even more abundantly. Christ would hold him to account from that day onward. He would not be able to say, “What could I have done? I had nothing.” “I gave you so much that you had nowhere to put it, so that circumstances themselves would compel you to become merciful, yet you did not.” You know, many people accuse God—so many accuse Him! But a person’s heart is not hardened because of God or because of the divine uncreated energies; it is hardened because of the kind of person he has become. Take an example: here we have a flame. We place a candle over it, and you see the candle melt in the heat.

We take away the wax and put a lump of clay in its place, and you see it contract and grow harder. Who is to blame? Who is to blame? The material itself. One melts, while the other hardens. So it is with people. Through the divine uncreated energies of God, through His forbearance and His goodness, some dissolve into tears and feel deeply indebted before God.

It is not a question of whether some ate here with golden spoons while others ate with their hands, or had nothing at all. That is perfectly clear. These distinctions exist only in our own eyes. The purpose of Christ’s action is to soften this man, so that he might become generous. But the man did not understand. God creates opportunities, and blessed is the person who understands this. After much anxiety, distress, and many sleepless nights, this rich man suddenly leapt up, thinking he had found the answer. “I have found it!” he said. “This is what I will do: I will pull down my barns and build larger ones, and there I will gather all my crops and all my goods.” But is that really a solution? Now you must find craftsmen to tear the barns down, and then, if you please, build larger ones.

If the coming year does not give you another abundant harvest, you will weep because you tore them down. What you have will not be enough even to carry you through the year. And when the next harvest comes, the good God may send you something again. Are there no storehouses already waiting? Are there no empty stomachs? Are there no people in need? Could they not make use of your surplus, while your own needs remain supplied and they are helped through you? Then you would hear them say, “Thank you,” and, “May you be blessed in memory of your departed loved ones,” and so many other things. This is the foolish man. Such people fail even to discern that they have a soul. They think they are nothing but flesh, concerned only with eating, sleeping, and living comfortably. This is the human condition.

What he considered a solution was no solution at all; it would only create even more cares for him. Nevertheless, this was the solution he found. “There I will gather,” he says, “all my crops and all my goods.” Yours, are they? The One who caused the rich harvest to grow, who sent the rain at the proper season, who gave you the seed and the land, and who gave you so many workers and the strength of their hands—He receives nothing! Yet you call them yours? As I told you earlier, you are stewards of the things of God.

We regard these things as our own, but they belong to Him. In a monastery, I once saw these words written in a cell: “My cell: mine today, yours tomorrow, never anyone’s.” It is mine today; tomorrow it will no longer be mine but will pass to someone else. It truly belongs to no one. People merely pass through and make use of it, just as many tenants have passed through rented houses and offices during their lives, while the buildings remained behind. It is exactly the same with the goods God has placed in this world. We brought nothing into it, and we shall take nothing away—not even the things we have reshaped. We took God’s lime, bricks, and iron and built apartment blocks and skyscrapers. We did not bring these materials here. He had already placed them here, and here they will remain. Others will come after us, and still others, until the consummation of the age, when He will gather everything up and return it to where it was before it came here.

In any case, the man then begins a conversation with himself and says, “Now I will gather everything I have acquired, and I will speak to my soul. ‘Soul, you have many goods laid up for many years; take your ease, eat, drink, and be merry.’” But what kind of soul is it that can eat these goods? Will the soul grow fat on them? Is the soul nourished by the corn, oil, wheat, wine, and bales produced by your fields? Have you learned what nourishes the soul? The soul has its own food. These things may serve the body, but why speak of them to the soul? The soul is distinct and has its own distinct nourishment.

The material body needs material food, but the spiritual part of man—the soul—needs spiritual food. How many people fail to discern this, either in themselves or in their young children! That is why we do not baptize them early and bring them into communion with Christ through Holy Communion. After the Baptism, the godmother may take the child to receive Holy Communion two or three times, and then who knows when she will take the child again. And when the nanny takes the little lamb to receive Holy Communion, she herself does not receive. From that point on, you understand how many dangers surround the child. How can this child, this human being, truly live as a human being while the soul remains far from the Body and Blood of Christ and from Holy Scripture?

Satan sows every kind of germ through various thoughts and in various ways. This cannot be overcome in such a state. Such a person has not properly discerned the purpose of human life and has not distinguished matter from spirit. Material things are good when kept within measure, and we must not deprive ourselves of necessities for the sake of someone else. That is a serious matter and a great injustice, and it must be weighed carefully. But the soul is something distinct, and you must not speak to it only about corn and wheat. Who can truly preserve his life merely because he has plenty to eat for many years and lacks nothing? Things are very different from that.

I have begun to speak about this, so let me add one more thing. A person should always say these few words: “If God wills; if we live to see tomorrow; if He grants us another day.” If you go to the Holy Mountain, you will hear that they say nothing, promise nothing, and plan no undertaking without placing the Most Holy Theotokos at the center. “If the Most Holy Theotokos wills, we shall see one another. If the Most Holy Theotokos wills, we shall live to see tomorrow.” The Most Holy Theotokos comes first. Let us see what she will say. She is always at the center, because there they regard her as the mistress of the household. It is her garden; the people there are under her protection, and they make everything depend upon the will and blessing of the Most Holy Theotokos.

This is a serious matter, and I would like to point you to what James, the Brother of the Lord, says in his epistle. Entire books could be written about Christianity, Christian conduct, and the Christian way of thinking. Yet in their brief epistles, the Apostles address certain fundamental matters. In this epistle of only five chapters, James raises the following complaint: people make their own plans and say, “We shall go to this city, engage in business, remain there for a year or two, make money, and then return and accomplish this, that, and the other.” Yet they do not say, “If God wills.”

Do you understand how serious it is for a person to make everything depend upon God? God’s will always seeks what is beneficial for the human person, both materially and spiritually, and above all spiritually. If material things are also needed, God will bless them, but only to the point that they truly serve the person—not so much that they burden him. For if the burden becomes too great, its weight may bend him down. Money and material possessions have weight. They turn a person aside, bend him down, and harden him. They make him think differently. Great courage is needed to preserve your balance and integrity and to remain an honest,

good steward of these goods. It is difficult not to believe that they are your own. It is difficult to recognize that whatever is left over belongs to God. He preserved me from illness. He gave me a profitable workshop, knowledge, and the strength to work harder. He gave me the opportunity to sell at a higher price and to achieve some success. All these things come from God. It is difficult for a person to discern this and say, “These things are not for me. Perhaps God gave them to me for someone else.” Then that other person will come—anonymous and unknown, or perhaps known to you but entirely unexpected—and knock at your door, call you on the telephone, or write you a letter,

asking for those things God has entrusted to your stewardship. Take the matter into prayer. But know this: if you make the sign of the Cross and say that you fear God, then you are God’s steward. Unfortunately, this man did not understand that. And he heard the words, “Fool! This night your soul is required of you.” Who requires it, Lord? Certainly, the Lord does not say, “I require your soul.” No, He says, “They require it of you.” Others will come to take your soul—those commonly pictured with horns and tails—because it was they whom you served and for whom you labored.

“Your soul is required of you; and the things you have prepared, whose will they be?” To whom will you leave all these things now, together with that soul to which you promised many years of life? Do you realize what it means for a person to decide for himself how long he will live? The rich man said, “My soul, you have many goods laid up for many years.” Suppose there is enough for five years: eat, drink, and be merry. Yes, but the years of your life do not depend on how much you possess. Even immensely wealthy people have died. That is why Christ called him a fool, a man without understanding. And we have already explained what it means to lack understanding. Every person is foolish

whom we may call sensible, intelligent, learned, or even a brilliant mind, if he shows no concern for his soul. Such a person is without understanding. Do you know what Trikoupis—the man from whom the expression “a mind like Trikoupis” arose—is said to have done? I have mentioned this before. During a fasting season, he was served fasting foods and a drink for a toast. He said, “I do not fast for a Jew. I will not fast for a Jew.” A short time later, he fell ill and the hour of his death approached. The priest came

with the Holy Chalice to offer him, at the final moment, the provision for his journey. Though he was in his death agony and hardly conscious, he found the strength to raise himself on his pillow and say, “Out, Nazarene!” The priest turned and departed with the Holy Chalice in his hands. To us, he was a brilliant mind, but regarding his own soul he was a fool. These are lessons drawn from life. To us, he seemed brilliant—a marvel, a great politician, everything admirable. But regarding himself, he was foolish. Anyone who does not first secure the well-being of his soul is without understanding; he is a fool. Yet we applaud such people.

Our life looks only outward and never inward.

Thank you. A person imagines that he will go on living and that he still has plenty of time, though he holds nothing in his own hands. Such a person is a fool, and besides ourselves, we see many fools around us. Even today, people fail to make proper use of the time and opportunities God gives them. A parent becomes anxious and says, “Your performance dropped this month. I saw your grades this semester, this term.”

But when Katerina declines morally, you say nothing. Katerina’s grades have fallen. Of course, it is not good for her grades to fall if she has the ability to do better. God gives knowledge and grace to the person who receives them. But Katerina has also fallen away from the Church. Katerina does not attend church. Katerina does not fast. Katerina does not receive Holy Communion.

Katerina does not go to Holy Confession. Katerina slams the door in your face. Katerina has no respect for the priest. She has not fallen only in her grades; she has fallen disastrously in every other respect as well. Many people do not even consider the other side of the matter: that a child is not merely flesh and acquired knowledge, but also an immortal soul. They look no further and often neither demand accountability nor take any initiative to help in this area, because they regard it as secondary. They think everything can be settled by lighting a candle, or by going to Church at Pascha and standing outside to receive the light of the Resurrection in a merely formal and perfunctory way. They imagine that this settles everything. Such a parent, in any case, is also a fool.

We were called to the school to discuss the children. Ahead of me walked a lady, a well-dressed lady, at least outwardly. The teacher was there in front of her, and the mother asked, “How is little Michael doing?” “Unfortunately, I must tell you, not at all well.” “What do you mean? Why are you prejudiced against the child? He studies; he will graduate with top marks. I examine him myself before he leaves the house.” “I am not speaking to you about his lessons. I am speaking about his character, about the child himself, not about his schoolwork.” “Did I not send him here? I sent him here to learn his lessons. That is all. Nothing else concerns me.” That was the answer she gave, right in front of me.

Is that mother foolish or not? What did God give her? Did He give her five kilos of flesh? He gave her a person, a body, and an immortal soul. Even if she wants to keep the child, she cannot; the soul will be taken, and the dust she brought forth will remain in her hands. “And the spirit shall return to God who gave it,” says Ecclesiastes. Is she foolish or not? It is not only that rich man who was foolish; we too are foolish in many areas of life. Today the system has brought television into our homes, for example. It is a tool, a machine before which, as a human achievement, one must take off one’s hat.

But when this machine is misused, it immediately becomes harmful. How wise is the father who brings it into his home—and even goes into debt to buy it? Is that father wise or foolish? Let progress go forward; let it. But do not surrender yourself to those who control it. Do you know that Jews do not have television in their homes? Do you know that, gentlemen? They do not, for two reasons. The first is this: “Our children have no time for television. Our children will be educated and become leading doctors, engineers, and so forth.” And the second is: “What are we to hear on television, and what can they show us? The very programs we ourselves produce for other audiences? We do not make them for ourselves.”

So, my friends, is man foolish or not? “What am I to do?” Ask God what you should do. Ask God what you should do. I do not know what you should do. “But,” someone says, “television also has good things.” Who will select the good, cast away the bad, and offer only what is good? After all, our people lived here for thousands of years without television. Did we have no wise people? No educated people? No outstanding students? What remarkable people Greece produced without television—and what specimens it produces now with television! Ask parents whose children’s grades fell from the moment television entered the home. The children changed, became confused, and grew unruly.

They might see and hear such things outside, but they did not have them inside the home, available to watch and hear whenever they wished. We are ruining ourselves with our own hands. Are we foolish or not? We are. What is a person who remains far from Christ, who does not go to Confession or receive Holy Communion? Is he wise or foolish? He is foolish. And why is he foolish? Because these things cost him nothing. He needs no tax stamps, no notary, no witnesses, no promissory notes, no debt—nothing at all. We pay for everything else with our sweat. We go into debt, and circumstances often leave us unable to fulfill our obligations and promises. Then we take another street to avoid people. We are ashamed; we see those who helped us, and now we cannot even say good morning to them.

But this matter requires none of those things. Human egoism thinks it knows everything. Human egoism says that it has no need of God, and that God and the Church are the least important things of all. Yet this foolish person will not escape from the hands of God. He certainly will not escape Him. If there were no death, very well—I would have no objection. But since, whether I want to or not, I shall come face to face with death, and since I can put my affairs in order so freely, why do I not do so? You say there is nothing after death? Very well. Even if I do not tell you there is a billion-to-one chance, but only a single chance that there is something, tell me: what have you gained by refusing to believe,

and what have I lost by believing? I went to bed early, at least, and did not end up disgracing myself in bed with my girlfriends. Such, for the most part, are the results of that way of life. And I am not an inmate of a nursing home, am I? Why did all those people live in dissipation, far from God, taking no account of Him? The Psalmist—though I do not know whether you have noticed it—used this very word before Christ came into the world, the same word Christ uses in the parable: “Fool, this night.” A thousand years before Christ, Christ Himself spoke through David: “The fool has said in his heart, ‘There is no God.’” The person who refuses to acknowledge that God exists, that there is another life, that there is death, and that there is Judgment, is senseless and mad. Let us also see how Christ speaks in the parable of the Prodigal Son.

“But when he came to himself”—because before that he had been beside himself. As we sometimes say when something happens to someone, or when a person becomes furious, “He was beside himself.” He had no self-control; he was outside himself, meaning that he had reached the borders of madness. To come to oneself, then, is to become sensible. God has given man every possibility, if he so chooses: everything he needs to live quietly and peacefully in this world, with a conscience at rest, and also to live in the world to come. “This very night,” He says, “they demand your soul from you.” For truly, if a person does not live wisely near Christ...

someone else will claim him. A human being cannot remain empty. It is like a hollow space: when you remove what is inside, air immediately takes its place. So it is with man: he will be either with God or with the devil. If you are not with Christ, you will be with the devil; if you are not with the devil, you will be with Christ. There is no possibility of saying, “I belong to neither; I am in a third state.” There is no third state. “He who is not with Me is against Me,” Christ says. And so it is. Everyone who places his faith outside God believes in something else, something suggested by Satan. Consequently, when he departs this world, the companion whose voice he listened to here and whom he took as his counselor claims his company. And as we know from the Gospel reading of the Judgment...

there are two conditions: one blessed and the other accursed. Either, “Come into that which My Father prepared from the foundation of the world,” or, “Depart to the devil and his angels, into the fire prepared for the devil and his angels.” Why does God address so many words of exhortation to the Israelites? He says, “Israelites, why should you perish? What reason is there for you to perish? Everything is helping you toward salvation, if only you lay aside your ego. Why should you perish for nothing? So many sacrifices have been made. God became man and offered Himself in sacrifice. Why should you perish?” When a person hears these words, he regains a certain balance and says, “Yes, that is true,” but then...

he says, “We will put that matter in order too,” and gives himself time that he does not possess. Does a person hold time in his own hands? Does he know when he will depart from this world, or when death will come and knock at the most unexpected hour? Could that rich man have imagined, just as he had found his grand solution and thought he had secured the patent for it, that the horned one would come knocking from outside and say, “The others are coming to take you”? This is a grave matter. Many people who placed their trust in material things have suddenly been left with nothing. There was one such case in 1952, here in the Kolonaki district of Athens. A man worked for the Piraeus Port Authority.

He was an employee. I do not know what salary he received. He was unmarried.

Apartment buildings and flats had just begun to appear, scattered here and there. I do not know how much he had in savings, but he found a contractor who asked him for ninety or a hundred thousand—I do not remember exactly how much. In return, the contractor would build him a luxurious two-bedroom apartment.

He would hand him the key. They agreed and signed the contract. Prices were stable then; they did not rise and fall. The man kept saying, “On Saturday evening I shall receive my key.” He arranged for friends and others to come on Sunday to congratulate him on his new home. But the man was far from the Church...

and far from everything spiritual. He wanted to start a family and was of marriageable age, but he had neither married nor had children. He lived the life of a bachelor, with all the consequences of the Fall and moral decline. Yet he was delighted. During those days he was also dieting because his stomach was troubling him, and every evening he ate a small yogurt. They had indeed arranged to meet at the office. He went there and, after paying the remaining balance, received the key to the apartment. Then he stopped at the dairy shop, bought his customary little yogurt, and went to the apartment. He put the key into the door and died of heart failure outside.

He did not manage to step inside. The yogurt was found overturned beside him, with his head resting on the container. “Fool, this very moment”—he never entered. Do you know how many people are like this, deceived by material possessions and remaining far from God? There was also that incident I once told you about in Patissia. A man was listening from the balcony on the floor below while I was speaking upstairs. When we came face to face, I asked him, “Why do you not come inside?” “I am building a house now,” he told me. “Are you building it with stolen money? With money gained through injustice? What are you building it with, that prevents you from coming in? And how will you live inside such a house?”

If it is built from theft and injustice, do you then expect Christ to come there? Christ will not come and dwell with you when the house has been built through injustice. You are afraid because, in order to build it, you are resorting to crooked dealings; and afterward you expect Christ to enter a house built for Satan? He will not enter. Do you understand? That is the end of it. In general, a person is foolish when he does not consider the other side of the matter—relationships, possessions, achievements, and so forth. That young woman who went and became entangled in what happened yesterday—whether she believed it or not, she was in the cemetery today. Was she ready to give an account to God? Will she not give an account? She will. However much her mother and father, if they are alive, may beat their breasts, and however much others may mourn, she has gone to render her account. Were her books in order? Could she endure having them examined today?

Is that not foolishness? And how can you willingly go to be killed? If the event was accidental, I have no objection; anything can happen. But when it was not accidental and you could have avoided it, you are foolish. And whoever gave in and made it easier for you to go is also foolish. For God is not a policeman who comes demanding an account; He is, however, the Judge who will require one. He undertakes to help and protect beforehand those who have the fear of God. But all who have no fear of God and look for other ways are left to themselves. “I never harmed anyone.” It would have been better to harm everyone else than to do this harm to yourself. “But what harm have I done to myself?” You have kept yourself far from the Church and far from the Mysteries. You have isolated yourself and put yourself to death. You have no relationship with Christ, no living, organic bond with Christ. That is the greatest crime.

In every other matter, you still have time to say, “Forgive me.” In this one, you may have no time. Someone who takes his own life, who coldly executes his own soul and kills himself—what can he manage to say or do? In any case, for every Christian whose life is in good order, things are simple, beautiful, and rightly arranged. But those who have tangled everything up should see to untangling it while there is still time. If a person begins to think that there may be no time, he loses his bearings. For when He says, “This very night”—tonight, not tomorrow—tell me how you will respond if you have only two hours. What will you do? Everything will remain there. The birds will eat it; people who never labored for it will reap it. You will neither reap, nor gather, nor store anything.

“He takes no account of me.” Woe to those who are ungrateful—ungrateful! Ingratitude is a deadly sin, one of the gravest sins one can name. Who once expressed sorrow after healing ten lepers? “Were not the ten cleansed? But where are the nine?” Where are the others, that they might come, say thank you, and then depart? Only this foreigner returned. The others, My own people, My cherished ones—Christians, as we might say today—where are they? What is lacking in the world today? With how many sets of false teeth do people eat today? Yet most of them do not even make the sign of the Cross. Thank you.

An old grandmother in Karlovasi on Samos made quite a pronouncement. After eating her green beans on a Wednesday, she stood up to make the sign of the Cross. Some young men sitting with their girlfriends, eating souvlaki and drinking beer and Coca-Cola, began laughing at her. “What is that you’re doing there, Grandma?” one of them asked. And she answered, “My child, it is what distinguishes donkeys from human beings.” Yes, yes, that is exactly what it is. People neither acknowledge God nor take Him into account. They say, “I have food; my refrigerator is full.” But if God gives you two illnesses with conflicting dietary restrictions, let us see what you will do. You will only be able to look at all that food from a distance. Are we fools or are we not? Are we senseless or are we not? I ought to give thanks. What am I doing with all my goods? Where did you obtain them, as I said earlier? Who gave you your mind? Who gave you the people around you?

Who gave you the trust people place in you, so that they extend you credit or provide you with guarantees, and so forth? Who sets all this in motion? As the rabbi says, “He is the One who makes us known, the One who commends us to others, and the One who shelters us on every side.” And then, if I fall into the void... In any case, let us be attentive and be edified by these things.

Όλοι οι άνθρωποι έχουμε μία αδυναμία. Φροντίζουμε όσο μπορούμε και πολλές φορές και με αθέμιτα μέσα να δημιουργήσουμε υλικά αγαθά. Αν προσέξει κανείς, ο άνθρωπος τρέχει, εξασφαλίζει τη ζωή του και πολλές φορές, όπως είπα, δεν προσέχει και καταπατεί και τον νόμο του Θεού. Προτιμά να βάλει κάτι στην άκρη, να φτιάξει κάτι, να αποταμιεύσει κάτι, γιατί νομίζει ότι έτσι εξασφαλίζεται.

Από κάπου κρατιέται, από κάπου. Είναι βέβαια λάθος αυτό, γιατί ο άνθρωπος δεν πιστεύει ότι υπάρχει εκδοχή από τη μια στιγμή να φύγει. Η μνήμη και του θανάτου τον άνθρωπο τον φυλάει, τον οδηγεί στα σωστά όρια. Ποτέ να μην επιβαρύνει τη συνείδησή του, η οποία θα βρεθεί να δώσει λόγο μια μέρα στον Θεό. Αν θα είχε εμπιστοσύνη στον Θεό, θα αρκείτο σ’ αυτά που του χρειάζονται και θα είχε περισσότερο την εμπιστοσύνη του στον Θεό. Γνωρίζετε ότι οι άνθρωποι κοιτάζουν σε ποιους να ακουμπήσουν. Αν δεν έχουν συγγενείς, έχουν γνωστούς· αν δεν έχουν, χρήματα. Τα θεωρούν σαν κεφάλαια αυτά και νιώθουν μια ασφάλεια κοντά τους. Όμως πολλές φορές ο θάνατος έρχεται απρόοπτα και τον άνθρωπο τον παίρνει μέσα από τους συγγενείς και από τους δυνατούς και από τα χρήματά του. Βρίσκεται ο άνθρωπος κενός. Ποτέ ο καλομυαλωμένος άνθρωπος δεν εμπιστεύεται, εν τέλει, αυτά τα πράγματα, ούτε τους ανθρώπους που τον περιβάλλουν. Η εμπιστοσύνη που θα πρέπει ο καλομυαλωμένος άνθρωπος να έχει είναι μάλλον προς τον Θεό. Διότι πολλές φορές και να θέλουν να μας βοηθήσουν, δεν μπορούν να μας βοηθήσουν. Μας συμβαίνει κάτι που δεν μπορούν να μας βοηθήσουν.

Φέρνω σαν παράδειγμα εγώ, και δεν μπορεί να με βοηθήσει κανένας. Εάν ταυτόχρονα δεν έχω την εμπιστοσύνη μου εις τον Θεό, μπορεί να κλονιστεί και η πίστη μου ακόμη και να αρνηθώ τον Θεό και να βλασφημήσω ακόμη. Αυταπόδεικτο στοιχείο αυτό. Αξιολύπητοι είναι οι άνθρωποι οι οποίοι φροντίζουν, σας λέγω, και με αθέμιτα ακόμη μέσα, να δημιουργήσουν μια υλική κατάσταση γύρω τους, που τη θεωρούν σαν ένα φρούριο, που μπορούν να κινηθούν μέσα άνετα. Εκεί τους βγάζει η βουλή του Θεού και τους ξεφωλιάζει. Γιατί νομίζω ότι το έχουμε τονίσει ότι είμαστε διαχειριστές των πραγμάτων του κόσμου τούτου.

τα κατακτητές, δεν τα κατέχουμε αυτά, τα διαχειριζόμετρα αυτά. Ευχήμαστε, Ιωσοφέ. Δικά μας, μετάθεση των αντωνυμιών από «σου», «μου». Αυτό δεν λέει τίποτα! Πρώτα απ’ όλα δεν είναι ούτε σου ούτε μου, αλλά είναι Εκείνου· δικά σου! Όταν το βάλεις στο πνεύμα του ανθρώπου μέσα σε αυτό το πλάνο, καλύτερα θα δεις τον κόσμο αυτόν. Πιο άνετα, πιο ξένοιαστα. Πόσο διαφορετικά, όσο μεγαλώνει το χωράφι, τόσο μεγαλώνουν και οι σκοτούρες. Έχουμε μια απλή παροιμία που έχει πολύ φως μέσα, πολλή αλήθεια. Πώς μπορεί να ταξιδέψει καλύτερα και ανετότερα; Να είναι πολύ φορτωμένος ή να μην κρατάει ούτε στο χέρι του;

Μην νομίζετε ότι τα κουβάρια είναι λιγότερα από εκείνα που είναι πολύ φορτωμένα. Πολύ πολλά! Μέχρι τώρα δεν μπορούμε να τα χρησιμοποιήσουμε, δεν αδειάζονται. Κι έρχεται καθημερινώς· ο Θεός μάς ξεγελάει, όσα θέλουν, και μας βρίσκει ο θάνατος πολλές φορές απ’ το ξέστημά τους. Και μάλιστα σήμερα, στην εποχή αυτή που είναι τόσο παντοειδείς οι τρόποι θανάτου, τους οποίους δεν τους ξέραμε παλαιότερα. Βέβαια, ολόκληρες οικογένειες ξεκληρίζουν, ολόκληρες συντροφιές ξεκληρίζουν, ολόκληρες συνοδείες ξεκληρίζουν με τα συγκοινωνιακά μέσα, των αυτοκινήτων, των αεροπλάνων και ούτως καθεξής. Κατεξοχήν σήμερα ο Χριστιανός θα έπρεπε αυτά να τα προσέξει. Σε αυτή τη φορά οι άνθρωποι, διότι μετρούν και έχουν όχι εμπιστοσύνη προς τον Θεό αλλά στη δύναμή μας.

Εμείς θα τα φτιάξουμε, εμείς θα τα κατακτήσουμε. Δεν κινεί η καρδούλα, δεν κινεί η μάνα τώρα ο άλλος, αλλά δίνει ευλογία ο Θεός και όλους τους ανθρώπους, λέγω, επαναλαμβάνω, τους βρίσκει απροετοίμαστους ο Θεός. Ερώτησα ότι αυτή η πίστωση του Θεού τελείωσε και πάμε και μόνοι για να ετοιμαστεί ο άνθρωπος. Πρέπει να ετοιμαστεί σαν νύμφη, όχι μόνο τα υλικά αλλά κυρίως πνευματικά να ετοιμαστεί, να μπορεί να σταθεί την παστάδα εκεί στον νυμφικό θάλαμο. Πρέπει με τον ίδιο θείο ή με τη μη μου λες από εκείνον τον Ιουδαίο, που δεν πρέπει να έχει εδώ ούτε κηλίδα, σπίλο ούτε ρυτίδα. Πρέπει να είναι ανέκδοτος στην ψυχή του ανθρώπου για να μπορέσει να σταθεί απέναντι εκείνου του Αρνίου που λέει «βλέπω κάτι».

Εν τούτοις, πολλές φορές εμείς και αυτή την Εκκλησία την αφήνουμε στην άκρη και αυτή τη Θεία Κοινωνία την αφήνουμε στην άκρη για υλικά, για σαρκικά πράγματα στον κόσμο αυτόν. Μιλούσε κάποτε μια μητέρα με το παιδί της διάφορα θρησκευτικά πράγματα. Ήταν ένα παιδί το οποίο του άρεσε να μαθαίνει τέτοια και να ακούει και να διαβάζει. Και είπε σε μια στιγμή στη μητέρα, λέγει: «Μαμά, θα πας στον Παράδεισο; Τι λες;» Αυτή μίλησε μυαλωμένα, απήντησε ότι «Εγώ κάνω, λέει, μια προσπάθεια κι αν με αξιώσει, λέει, ο Κύριος να πάω, θέλω να πάω. Θα αποτύχω αν δεν πάω· καλύτερα να μην είχα γεννηθεί». «Και εγώ, λέει, μαμά, θα έρθω.

Εγώ, λέει, θα έρθω στον Παράδεισο, θα πάω και εγώ στον Παράδεισο. Ο μπαμπάς όμως δεν θέλει να πάει». «Γιατί, παιδί μου, έχεις καμιά απόδειξη;» «Γιατί έχει το μαγαζί ο μπαμπάς, δεν αδειάζει. Πώς θα πάει στον Παράδεισο ο μπαμπάς; Έχει το μαγαζί, δεν αδειάζει». Μικρός ζύγισε πολύ σωστά, με αυτή την αφέλεια, την υπόθεση του μπαμπά, ο οποίος δεν αδειάζει ο μπαμπάς ούτε να εκκλησιαστεί, ούτε να εξομολογηθεί, ούτε να κοινωνήσει, ούτε, ούτε, ούτε. Κι ο άνθρωπος που δεν αδειάζει για τα πράγματα εκείνα που πρέπει να τα φτιάξει από δω, τι λέμε τώρα; Να περιμένουμε να τα τακτοποιήσουν εκείνοι που θα μείνουν κοντά, με τα μνημόσυνα; Αυτά είναι άσχετα. Μην έχουμε, λοιπόν, εμπιστοσύνη στα υλικά μας αγαθά.

Μην έχουμε εμπιστοσύνη στην υγεία μας, την οποία μπορεί σε λίγο να μην την έχουμε. έχουμε εμπιστοσύνη τους δυνατούς κοινωθούς μας και τους φίλους σε μέσα πολιτικά ή άλλα, που μπορεί να μη βάθουμε. Μην πτήχατε επάνθοντας στους φιλούς ανθρώπων και στη σωτηρία λόγου αυτούς μας. Γιατί ξοκίνεται εκείνο που παρασύρει τον άνθρωπο και τον κάνει βαρύ και του πηγαίνει πάνω και προς τα κάτω, είναι τα εινικά πράγματα.

Υλικά. Τι είναι η πρόοδος; Θα κατακτήσουμε περισσότερα. Για να περάσουμε ένα τέτοιο, για να σας ευχαριστήσω υπόλοιπο. Και εξαιτίας αυτών, ορισμένοι νομίζουν ότι αν έχουν χρήματα, ταυτόχρονα θα κάνουν και καλά έργα, θα βοηθήσουν ορφανά, θα βοηθήσουν εκεί, θα κτίσουν εκκλησίες κλπ., και διά αυτού του τρόπου ότι θα κατορθώσουν να εξασφαλίσουν.

Όμως δεν είναι έτσι. Η σωτηρία του ανθρώπου δεν εξαρτάται από τα υλικά του αγαθά, από το πώς θα φανταστεί, αλλά το πώς θα πιστέψει και πώς θα διατεθεί έναντι των μυστηρίων του Κυρίου. Έναντι των μυστηρίων του Κυρίου. Διότι ο άνθρωπος σώζεται αγαπώντας και κοινωνώντας, επικοινωνώντας με τον Χριστό. Εκεί είναι η βάση. Αν αυτά λείπουνε, όλα τα άλλα δεν χρειάζονται. Τα έργα είναι για τους αγωνιζόμενους ανθρώπους. Θα κάνει ο άνθρωπος, αλλά δεν θα πιστεύει ότι θα τον σώσει αυτό, δεν θα έχει εμπιστοσύνη: «Γιατί εγώ έκανα αυτά, θα πάρω τον μισθό μου». Υποχρέωση να το κάνεις αυτό. Να προσφέρεις με τον οβολό σου, υποχρεωμένος να κάνεις το καλό όπως το αισθάνεσαι.

Οι Χριστιανοί θέλουν αυτή τη ζωή στην υπηρεσία του ανθρώπου. Και το πρόσωπό μας, και οι μορφές μας, και οι προσωπικότητές μας, και η προσοχή μας. Τα πάντα, καθώς πρέπει, στην υπηρεσία του ανθρώπου. Επάνω σ’ αυτή τη σκέψη και κατεξοχήν για τα υλικά αγαθά, που κόπτονται ορισμένοι νομίζοντας ότι μπορεί διά αυτού του τρόπου, όσα έχουν, να επιτύχουν και να ζήσουν ευτυχισμένοι, και γι’ αυτούς που περιμένουν τον χρόνο και προσπαθούν πολύ ευθεία από αυτό, έχει πει μία παραβολή ο Χριστός. Εάν διαβάζετε ποτέ τις Γραφές —και αν δεν διαβάζετε, να αρχίσετε να διαβάζετε— γιατί βγάζει ο Κύριος το τι γίνονται, την κατεύθυνση τη σωστή, πώς πρέπει να σκέπτεται ο άνθρωπος, πώς πρέπει να πολιτεύεται. Δεν θα υπήρχαν ερωτηματικά ούτε θα βρισκόταν ο άνθρωπος σε δύσκολο σταυροδρόμι: «Ποιο να κάνω, ποιο να σκεφτώ;» Και να μην είναι έτσι, αν ήθελε να διαβάζει.

Όπως είπε ο Χριστός με αυτά τα δικά Του, που θα ρωτούσανε για θέματα άλλης ζωής, ο Αβραάμ: «Έχουσι Μωυσέα και τους προφήτας· ἀκουσάτωσαν αὐτῶν». Και όταν ο πλούσιος, διά μέσου του Αβραάμ, απήντησε ότι έπρεπε να σηκωθεί ένας προφήτης από τους κάτω, από τους θανάτους. Έχουνε Γραφές να διαβάσουνε, να ιδούνε μέσα και αυτόν τον προορισμό τους, για πού προορίζονται και τι μέλλει να κάνουμε μελλοντικώς. Διότι για τον άνθρωπο είναι πράγματι πρόβλημα, αλλά και ένα που τον συλλογίζει: αν υπάρχει ζωή πέρα από δω, αν έχουμε προορισμό, αν υπάρχει Ανάσταση και κάτι άλλο. Γιατί από εκεί αντλεί και του κάνει κουράγιο να μπορέσει να έρθει έξω στην κακία του κόσμου τούτου. Διότι αν δεν υπάρχει τίποτα από εκεί, τότε θα πετάξουν τα ράσα από τώρα και θα ησυχάσουν. Αγία Γραφή, Ανάληψη, Ανάσταση, Βασιλεία Ουρανών, Δευτέρα Παρουσία, Θεοτόκος, Εισόδια της Θεοτόκου.

Τι πρέπει να έχουμε ερωτηματικά; Είναι διότι είμαστε αδιάβαστοι. Έχει, τι λέτε λοιπόν, μια παραβολή, η οποία είναι και παράξενη παραβολή, στην οποία καθαρά πρέπει να φαίνεται ο άνθρωπος, και δεν εξαρτάται ούτε η εδώ ζωή του, να μείνει, να περάσει, ούτε η εκεί ζωή του από τα υπάρχοντά του. Από αυτά που θα κατακτήσει, έστω και νόμιμα. Οι κοινωνίες μας προωθούν παράνομα να κατακτήσουν, γιατί έχουμε μεγάλη εμπιστοσύνη ότι αυτά θα μας παρατείνουν τη ζωή εδώ, δηλαδή στον κόσμο τούτον. Και όσοι πηγαίνετε και σε αυτούς τους γνωστούς της εποχής μας, που κατορθώνουν να παρατείνουν τη ζωή τους, όσοι είχανε όχι λίγα και πολλά αγαθά.

Να φτάσουμε εδώ, κύριε Ιδάρη, μες στο χέρι σας, και να ενδιαφέρουμε και δεν κατόρθωθα να εξηγήσω. Η παραβολή που λέγω είναι του άφρονος πλουσίου, του άμυαλου πλουσίου. Ότι υπάρχουν πλούσιοι άμυαλοι· και πλούσιοι και πτωχοί υπάρχουν άμυαλοι. Δεν έχουν μυαλό. Μυαλό έχουνε να φτιάξουν ένα σπίτι. Νου δεν έχουνε. Άφρονες. Το αναφέρει, δεν ξέρω αν το διαβάζετε, στο δωδέκατο κεφάλαιο ο Λουκάς, από στίχο 16 και κατωτέρω. Ακούτε τι λέγει: «Εἶπε δὲ παραβολὴν πρὸς αὐτούς», αυτούς που ενόμιζαν ότι η ζωή τους εξαρτάται από τα περισσεύματά τους. Και ευχαριστώ που με βοηθάτε εκεί, να, τα οποία έχετε προσεγγίσει χθες.

ανθρώπου κοινός πλουσίου τεφόρεσαν η χώρα και διαλογίζεται με αυτό λέγον τι πείθε ότι ουκ εχω που συμμάξω τους καρπούς μου. Εγώ είμαι η πλουσίου, αφόρησα Νικόρα, δηλαδή τα κοράκια του, τα μπέμπα του, τα γυνήματα του, τα σιτήρα του, φυσάδεσαν και αυτό έγινε αιτία να βάλεις ένα τριβέλι που να τα κάνει, που να τα αποθηκεύσει. Τον βρήκε αυτή η μεγάλη εισόδια από την αιτίνα του σε ακοσίχες. Δεν είχε καταγράψει ποτέ του ότι μπορεί να κάνει τέτοια Θα του χρειαζόταν, παραδείγματος χάριν, τέσσερα πιθάρια, τέσσερα κελάρια, δεν ξέρω τι, τέσσερα βαρέλια, και αυτό δεν το είχε προβλέψει. Αυτό δεν τον έβαλε σε έναν βαθύ, αλλά σε έναν προβληματισμό και με σκέψη έχασε τον ύπνο του. Περπατούσε στον δρόμο και μονολογούσε.

Συμβαίνει πολλές φορές με ανθρώπους που βρίσκονται σε δύσκολες στιγμές, οικονομικές, κάποια αναποδιά, κάποιο συμβάν, να τους αντιλαμβάνεσαι από το βλέμμα ή και να κλαίνε ακόμη, να απασχολούνται, και βρίσκεσαι πολλές φορές να τους ρωτήσεις: «Τι σου συμβαίνει; Μήπως μπορώ να σου βρεθώ, να σου σκεφτώ, να σου πω τίποτα; Τι σου συμβαίνει;» Και μπορείς να ακούσεις όλα αυτά τα πράγματα. Έπρεπε να τον βλέπαμε πιο χλωμό και πιο συλλογισμένο. «Και το θέμα; Τι έχασα ή έπαθα;» Και πρέπει αυτός ίσως να μονολογεί και να φυσάει στον δρόμο. Διότι έκανε πολλά και δεν είχε πού να τα βάλει. Αυτός θα ήταν βρεγμένη γάτα. Όχι σαν Χριστιανός, αλλά σαν άνθρωπος. Δεν είχε άλλη... «Ωχ! Τι να κάνω; Πού να τα τακτοποιήσω, πού να τα βάλω, πού να τα μαζώξω;»

Δεν έχω πού να τα βάλω. Και υπάρχουν άνθρωποι τέτοιοι. Δεν έχει πει κανείς: «Δεν βλέπεις εδώ μια μεροληψία;» Λέγει: «Πλουσίου τινὸς εὐφόρησεν ἡ χώρα». Άρα και ο Θεός μεροληπτεί; Πήγε και τα έδωσε σ’ αυτόν που είχε. Δεν τα έδινε στους άλλους, τους πτωχούς εκεί πέρα, που είχαν παιδιά, που είχαν ανάγκη; Ποιος δεν σκέπτεται εδώ όπως σκεπτόμεθα εμείς; Και φροντίζει να νικήσει εν τω αγαθώ το κακό. Ποιο είναι το κακό; Εμφανισμένο ότι αυτός προφανώς ο άνθρωπος ήταν σκληρός, σπάγκος, τσιγκούνης. Δεν ήταν ευσπλαχνικός, δεν μετέδιδε, δεν ένιωσε ποτέ του τη γλύκα, που ευχαριστώ να του πει ο άλλος. Γιατί, ξέρετε, μέσα σου νιώθεις

υποσυνείδητα κάποια ικανοποίηση όταν σου δίδεται η ευκαιρία και η δύναμη να βγάλεις έναν χαλκά που έχει στον λαιμό του ένας άλλος. Νιώθεις μέσα σου κάτι. Πηγαίνεις στον δρόμο και μια κατσίκα βρίσκεται περικυκλωμένη εκεί, που μπορεί να ψοφήσει, και όταν την ξεμπλέξεις νιώθεις μια ικανοποίηση, γιατί έσωσες ένα ζώο, πολλώ μάλλον έναν άνθρωπο. Τι βάζει μέσα μας ο Χριστός; Αυτή την ευχαρίστηση, για να μας βοηθάει να γίνουμε μεταδοτικοί προς τους άλλους και να κάνουμε χαρά, που λέμε, στον άλλον. Μαζί με τη χαρά και την ανακούφιση του άλλου νιώσουμε και εμείς μια χαρά. Αυτός, λοιπόν, ως πνευματικώς σκληρός άνθρωπος, δεν έβλεπε πέρα από τον εαυτό του. Ο Χριστός θέλει τη σωτηρία του. «Τι θα τον κάνω τώρα αυτόν; Να του πω, να τον βάλω στο κρεβάτι, θα αρχίσει να βλασφημάει. Τι θα τον κάνω;»

«Θα του δώσω τόσα που να μην έχει πού να τα βάλει, για να αναγκαστεί αυτός να ακούσει το “ευχαριστώ” της γιαγιάς, το “ευχαριστώ” της χήρας, του ορφανού, το “ευχαριστώ” της πολυμελούς οικογένειας, να μπορέσει να ξεκινήσει κι αυτός». Κι αυτός θα μπορούσε να ξεκινήσει, θα ευφορούσε πιο πολύ. Λέει, από εκείνη την ημέρα ο Χριστός θα του ζητήσει τον λόγο. Δεν του πει: «Γιατί ήσουν έτσι;» «Μα τι να κάνω; Δεν είχα». «Εγώ σου έδωσα τόσα, να μην έχεις πού να τα βάλεις, να αναγκάζεσαι εκ των πραγμάτων να γίνεις ελεήμων, και εσύ δεν έγινες». Γιατί, ξέρετε, πολλοί κατηγορούν τον Θεό. Πόσοι κατηγορούν τον Θεό! Δεν σκληρύνεται η καρδία του ανθρώπου εξαιτίας του Θεού, των ενεργειών του Θεού, διότι ήταν τέτοια υπόσταση. Πάμε παράδειγμα: έχουμε εδώ ένα καμινέτο με φωτιά και βάζουμε ένα κερί επάνω και το βλέπετε ότι έχει τελειώσει η φωτιά.

Βγάζουμε το κερί και βάζουμε έναν βόλο και τον βλέπετε ότι συσφίγγεται και γίνεται πιο σκληρός. Ποιος φταίει; Ποιος φταίει; Η ύλη φταίει. Το ένα να λιώνει, το άλλο να συσφίγγεται. Έτσι είναι οι άνθρωποι. Με τις ενέργειες του Θεού και με τη μακροθυμία του Θεού και με τη χρηστότητα του Θεού, άλλοι αναλύονται σε δάκρυα και σε υποχρέωση ενώπιον του Θεού.

Όχι αν άλλοι έφαγαν με χρυσά κουτάλια εδώ και άλλοι έφαγαν με τα χέρια ή ήταν ακόμη με τα χέρια. Είναι ολοφάνερο. Αυτά είναι απλώς στα μάτια τα δικά μας. Η αξία, η ενέργεια του Χριστού μας είναι να τον εκμαλάξει αυτόν, να μπορέσει να τον κάνει μεταδοτικό. Όμως αυτός δεν το κατάλαβε αυτό το πράγμα. Ευκαιρίες δημιουργεί, λέγει, ο Θεός και χαρά στον άνθρωπο ο οποίος θα το καταλάβει αυτό το πράγμα. Αυτός ο πλούσιος, έπειτα από πολύ πονοκέφαλο και από πολλές στενοχώριες και πολλές αγρυπνίες, σε μια στιγμή πετάχθηκε ότι το βρήκε. «Εὕρηκα!» Και είπε: «Είπα τι θα κάνω: Καθελῶ μου τὰς ἀποθήκας καὶ μείζονας οἰκοδομήσω, καὶ συνάξω ἐκεῖ πάντα τὰ γεννήματά μου καὶ τὰ ἀγαθά μου». Και αυτό είναι λύση; Με πας να βρεις μαστόρους να γκρεμίσεις. Παρακαλώ, πάμε να φτιάξεις μεγαλύτερες.

Αν ο χρόνος σου δεν σου δώσει περισσότερα, θα κλαις που τις γκρέμισες. Δεν σε φτάνουνε. Δεν σε φτάνουν να περάσεις τη χρονιά σου. Και η άλλη σοδειά πάλι, έχει ο καλός Θεός να σου στείλει κάτι. Δεν υπάρχουν έτοιμες αποθήκες; Δεν υπάρχουν στομάχια άδεια; Δεν υπάρχουν άνθρωποι με ανάγκες; Αυτοί δεν μπορούν τα περισσεύματά σου να τα χρησιμοποιήσουνε, και εσύ να έχεις γεμάτα τα δικά σου και αυτοί να ικανοποιηθούν διαμέσου σου, για να ακούς τη λέξη «ευχαριστώ» και «να χαρείς τα πεθαμένα σου» και τόσα άλλα πράγματα που θα σου πούνε; Αυτός είναι ο άμυαλος άνθρωπος. Και μάλιστα οι άνθρωποι αυτοί είναι εκείνοι που δεν διακρίνουν ότι έχουν ψυχή· νομίζουν ότι είναι μόνο σάρκα και θέμα φαγητού και ύπνου και καλοπέρασης. Αυτή είναι η ανθρώπινη.

Που δεν ήταν λύση, που του δημιουργούσε ό,τι μάλλον φροντίδα, αυτό βρήκε ως λύση αυτός, εν πάση περιπτώσει. Σε αυτήν θα συνάξω, λέει, πάντα τα γεννήματά μου και τα αγαθά μου. Δικά σου, έτσι; Αυτός που φύτρωσε τους πλούσιους καρπούς, αυτός που έριξε τη βροχή στην κατάλληλη εποχή, στην κατάλληλη εποχή, αυτός που σου έδωσε το σπόρο, αυτός που σου έδωσε τη γη, αυτός που σου έδωσε τόσους ανθρώπους και τα χέρια, αυτός τίποτα! Δικά σου, ε; Όπως σας είπα γρηγορότερα, είσθε διαχειριστές των πραγμάτων του Θεού!

Τα θεωρούμε δικά μας, είναι δικά Του. Σε ένα μοναστήρι βέβαια είδα σ' ένα κελί γραμμένο: «Κελίον μου, σήμερον εμού, αύριον σου, ουδέποτε τινός». Αύριο είναι σήμερα δικό μου, αύριο θα είναι ούτε δικό του, θα πάει σε έναν άλλον, δεν είναι κανενός. Καθώς θα περάσουν να κάνουν χρήση, όπως πολλά σπίτια που ενοικιάζονται ή και πολλά γραφεία που έχουνε περάσει μέσα στη ζωή τους οι ενοικιαστές, έμειναν εδώ. Έτσι ακριβώς είναι αυτά τα αγαθά που έχει ο Θεός στον κόσμο τούτο. Εμείς ούτε φέραμε, ούτε θα πάρουμε. Ακόμα και όσα τροποποιήσαμε. Πήραμε τον ασβέστη, τα τούβλα και τα σίδερα του Θεού και φτιάξαμε πολυκατοικίες και ουρανοξύστες. Δεν τα φέραμε εμείς, εδώ τα είχε Αυτός και εδώ θα μείνουν. Θα έρθουν άλλοι, άλλοι, μέχρι της συντελείας των αιώνων, που θα τα μαζέψει και θα τα πάει εκεί που ξανά τα είχε πριν έρθουν εδώ.

Εν πάση περιπτώσει, ο άνθρωπος αυτός στη συνέχεια κάνει μια συζήτηση και λέγει: «Τώρα θα μαζέψω αυτά που βρήκα, θα κάνω και τη συζήτηση προς την ψυχή μου και θα μιλήσω στην ψυχή μου. Ψυχή, έχεις πολλά αγαθά κείμενα εις έτη πολλά· αναπαύου, φάγε, πίε, ευφραίνου». Καλά, τι είναι αυτή η ψυχή που θα φάει από τα αγαθά αυτά; Θα παχύνει αυτή η ψυχή; Η ψυχή τρέφεται με τα καλαμπόκια, με τα λάδια, με τα σιτάρια, με τα κρασιά που έβγαλες απ' τα χωράφια σου, τις μπάλες; Έχεις μάθει ότι τρέφεται η ψυχή; Η ψυχή έχει δικιά της τροφή. Θα κάνει για το σώμα, λέγε τα στην ψυχή; Η ψυχή είναι ξεχωριστό πράγμα που έχει την ξεχωριστή τροφή.

Το υλικό σώμα έχει υλική τροφή, πνευματικό μέρος όμως, η ψυχή, έχει πνευματική τροφή. Πόσοι δεν το διακρίνουν αυτό ούτε από τα μικρά παιδιά τους, ούτε στον εαυτό τους, ούτε στα μικρά παιδιά τους. Γι' αυτό και δεν τα βαφτίζουμε νωρίς, για να τα φέρουμε σε επαφή με τον Χριστό, με τη Θεία Κοινωνία. Γι' αυτό έπειτα απλώς από τη βάπτιση πηγαίνει η νονά δυο-τρεις φορές να τα κοινωνήσει και έπειτα δεν ξέρω πότε θα ξαναπάει να κοινωνήσει. Και γι' αυτό και η παραμάνα, όταν πάει το αρνί να το κοινωνήσει, η παραμάνα δεν κοινωνεί. Και από εκεί και πέρα καταλαβαίνετε τι περικυκλωμένους που έχετε, και αν είναι δυνατόν αυτό το παιδί, αυτός ο άνθρωπος, να λέγεται άνθρωπος και να έχει την ψυχή του μακριά από το Σώμα και το Αίμα του Χριστού, και είναι ηλικιωμένη στην Αγία Γραφή.

Όλα τα μικρόβια τα οποία ρίχνει ο σατανάς, με διάφορες σκέψεις, με διαφόρους τρόπους. Δεν είναι δυνατόν. Αυτός δεν έχει διακρίνει εντάξει τον προορισμό του ανθρώπου και δεν έχει ξεχωρίσει την ύλη από το πνεύμα. Τα υλικά όλα θα είναι καλά, και αυτά εν μέτρω, και δεν είναι δυνατό να στερηθούμε για την ανάγκη κάποιου άλλου. Αυτό είναι μεγάλο θέμα, μεγάλη αδικία και λαμβάνεται σοβαρώς υπόψη στην Ελλάδα. Και λέει: η ψυχή είναι ξεχωριστό πράγμα και δεν πρέπει να μιλάς για καλαμπόκια και για στάρια όλη την ψυχή της. Ποιος πραγματικά μπορεί να διατηρηθεί διότι έχει πολλά να φάει ή επί χρόνια να φάει και δεν του λείπει τίποτα; Τα πράγματα είναι πολύ διαφορετικά.

Ο Ρωσούνας και έχω ξεκινήσει ο πρόσφυγας, θα κάνω, ας πω, κι αυτό. Θα το κάνει αυτό, πως ο άνθρωπος πάντοτε πρέπει να λέγει αυτά τα λίγα λόγια: «Αν θελήσει ο Θεός, αν ξημερώσουμε, αν μας αφήσει να ξημερώσουμε». Αν πάτε στο Άγιον Όρος, θα ακούσετε, εκεί δεν λένε τίποτα, ούτε υπόσχονται τίποτα, ούτε σκέπτονται να κάνουν πράξη τίποτα, εάν δεν βάλουν την Παναγία στη μέση. «Αν θέλει η Παναγία και ιδωθούμε. Αν θέλει η Παναγία και ξημερώσουμε». Πρώτα η Παναγία. Να δούμε τι θα πει εκεί η Παναγία. Στη μέση, πάντα. Γιατί εκεί, βλέπετε, την έχουν για νοικοκυρά. Είναι το περιβόλι της, είναι υπό την προστασία της ο κόσμος εκεί, και τα πάντα τα εξαρτούν από το θέλημα και την υπογραφή της Παναγίας.

Σοβαρό δε θέμα είναι αυτό και θα ήθελα να σας το δακτυλοδείξω, όπου ο Αδελφόθεος Ιάκωβος, στην επιστολή του, τι θέματα μπορεί να βγάλει κανείς γύρω από τον Χριστιανισμό και από τη διαγωγή και από τον τρόπο του σκέπτεσθαι του Χριστιανού, που έφερε στα βιβλία ολόκληρη η ανθρωπότητα. Όμως οι Απόστολοι θίγουν, στις ολιγοσέλιδες, ορισμένα βασικά θέματα. Και μέσα στην επιστολή αυτή των πέντε κεφαλαίων μας φέρει το εξής παράπονο: οι άνθρωποι, λέει, λογαριάζουν μόνοι τους και λένε ότι θα πάμε σε αυτή την πόλη, θα εμπορευτούμε, θα μείνουμε εκεί ένα-δύο χρόνια, θα κάνουμε χρήματα και θα έρθουμε να φτιάξουμε τούτο, το άλλο και λοιπά. Και δεν λένε: «Αν θελήσει ο Θεός».

Καταλαβαίνετε πόσο σοβαρό θέμα είναι να το εξαρτά ο άνθρωπος το καθετί από τον Θεό; Γιατί το θέλημα του Θεού είναι πάντοτε το συμφέρον και το υλικό και το πνευματικό του ανθρώπου. Κατ' εξοχήν είναι το πνευματικό. Αν όμως χρειάζεται και το υλικό, θα το ευλογήσει και το υλικό μέχρι του σημείου που εξυπηρετείται ο άνθρωπος. Όχι να τον φορτώσει πιο πολύ, διότι, αν τον φορτώσει πιο πολύ, υπάρχει εκδοχή εκ του βάρους να καμφθεί. Το χρήμα, τα υλικά αγαθά έχουν βάρος και τον άνθρωπο τον γυρίζουν, τον λυγίζουν, τον σκληραίνουν τον άνθρωπο. Τον κάνουν να σκέφτεται διαφορετικά. Χρειάζεται μεγάλη παλικαριά για να κατορθώσεις να κρατήσεις την ισορροπία σου και την ακεραιότητά σου και να είσαι ένας τίμιος,

χρηστός διαχειριστής των αγαθών. Είναι δύσκολο να μην πιστέψεις ότι είναι δικά σου. Δύσκολο πράγμα, αλλά ότι είναι του Θεού αυτό που περίσσευσε. Δεν επέτρεψε να αρρωστήσω. Μου έδωσε εργαστήριο επικερδές, μου έδωσε γνώση, μου έδωσε δυνάμεις να μπορέσω να εργαστώ παραπάνω. Μου έδωσε ευχέρεια να πουλήσω ακριβότερα, να επιτύχω κάποια κατάκτηση. Αυτά είναι από τον Θεό. Και εκεί είναι δύσκολο ο άνθρωπος να κάνει διάκριση, να το δει αυτό και να πει: «Αυτά δεν είναι για μένα. Μου τα έδωσε ίσως για κάποιον άλλο». Και θα έρθει ο άλλος, ανώνυμο πρόσωπο, άγνωστο πρόσωπο ή και γνωστό, μα που δεν το περίμενες όμως ποτέ, και θα σου χτυπήσει την πόρτα και θα σε πάρει στο τηλέφωνο, θα σου γράψει την επιστολή,

για εκείνα που έχει ο Θεός εκεί πέρα να τα διαχειριστείς. Πάρε την προσευχή σου. Όμως γνώριζε, αν κάνεις ένα σταυρό και λες ότι φοβάσαι Θεό, ότι είσαι διαχειριστής του Θεού. Δυστυχώς ο άνθρωπος αυτός, αυτό δεν το πρόσεξε. Και άκουσε και του είπε: «Άφρον, ταύτη τη νυκτί την ψυχή σου απαιτούσιν από σου». Ποιος την απαιτεί, Κύριε; Εγώ πάντως δεν την απαιτώ. Δεν είπε «την ψυχή σου απαιτώ». Όχι, «απαιτούσιν από σου». Είναι άλλοι που θα την πάρουν την ψυχή τη δικιά σου, γραφτοί με τα κερατάκια και με την ουρά, γιατί αυτούς εδούλεψες, γι' αυτούς εργάστηκες.

«Την ψυχή σου απαιτούσιν από σου· α δε ητοίμασας, τίνι έσται;» Σε ποιον θα τα αφήσεις τώρα αυτά, με αυτή την ψυχή που έλεγε, που της έταξες ότι θα ζήσεις σε έτη πολλά; Ξέρετε τι θα πει να κανονίζει ο άνθρωπος πόσο θα ζήσει; Βέβαια αυτός είπε: «Ψυχή μου, έχεις πολλά αγαθά κείμενα εις έτη πολλά». Πέντε χρόνια να φάγουν, λοιπόν· φάγε, πίε, ευφραίνου. Ναι, αλλά τα χρόνια δεν εξαρτώνται από αυτά που έχεις. Ζάμπλουτοι άνθρωποι απέθαναν, και τον είπε άφρονα, άμυαλο. Και είπαμε γρηγορότερα τι θα πει άμυαλος. Κάθε άνθρωπος είναι άμυαλος.

Τον λέμε μυαλωμένο, θα τον λέμε έξυπνο, θα τον λέμε ότι γνώση, κεφάλι τρικουπικό κλπ. Εφόσον για την ψυχή του δεν ενδιαφέρεται, είναι άμυαλος. Ξέρετε τι είπε ο Τρικούπης, που λέμε «τρικουπικό κεφάλι», αυτό όπως το έλεγε ο κόσμος; Λέγεται ότι είναι αυτός ο οποίος παρέλαβε το νηστήσιμο της Κορυφής, το έχω πει κάποτε άλλο, και ήταν περίοδος νηστείας. Και παρουσίασαν εδέσματα νηστήσιμα και κάποιο ποτό να ευχηθούν. Και αυτός είπε ότι: «Εγώ δεν νηστεύω για έναν Εβραίο. Δεν νηστεύω εγώ για έναν Εβραίο». Έπειτα από λίγο καιρό αρρώστησε και ήρθε η ώρα του θανάτου. Και πήγε ο ιερεύς

με το Άγιο Ποτήριο να του προσφέρει το εισιτήριο την τελευταία στιγμή και, παρότι ψυχορραγούσε, δεν γνώριζε τίποτα, βρήκε τη δύναμη να ανασηκωθεί στο προσκέφαλο και να πει: «Έξω, Ναζωραίε!» Και γύρισε ο ιερεύς και έφυγε με το Άγιο Ποτήριο στα χέρια του. Τρικουπικό κεφάλι για μας, για τον εαυτόν του όμως ήταν άφρων. Αυτά απ' τη ζωή. Για μας ήτανε τρικουπικό κεφάλι, πράγματα, θαύματα, πολιτικοί, όλα, άγια. Για τον εαυτόν του όμως ήταν άφρων. Και ο άνθρωπος ο οποίος δεν εξασφαλίζει την ψυχή του πρώτα είναι άμυαλος, είναι άφρων. Εμείς τους χειροκροτούμε τους ανθρώπους.

Η ζωή μας όπως βλέπει προς τα έξω μόνον και δεν βλέπει προς τα μέσα.

Ευχαριστώ. Θα ζει και θα έχει περιθώριο δεν ξέρω πόσο, παρότι δεν κρατάει τίποτα στα χέρια του. Ο άνθρωπος αυτός είναι άφρων και έχουμε πολλούς άφρονες, εκτός από τους εαυτούς μας, στο περιβάλλον μας και βλέπουμε μέχρι σήμερα ότι δεν γίνεται ορθή εκμετάλλευση του χρόνου και του τρόπου του Θεού, με τον γονιό να κόπτεται: «Έπεσες κατ' αυτόν τον μήνα, είδα τους βαθμούς σου το εξάμηνο αυτό, το τρίμηνο αυτό».

Έπεσε στην ηθική η Κατίνα, δεν μας λες τίποτα. Έπεσε στους βαθμούς η Κατίνα. Κακό βέβαια είναι και στους βαθμούς να πέσει, εφόσον έχει φόντα για κάτι το καλύτερο. Ο Θεός έδωσε γνώση και χάρη στον άνθρωπο που την παίρνει. Αλλά η Κατίνα έχει πέσει και στην Εκκλησία. Δεν εκκλησιάζεται η Κατίνα. Δεν νηστεύει η Κατίνα. Δεν κοινωνεί η Κατίνα.

Δεν εξομολογείται η Κατίνα. Σου χτυπάει την πόρτα στα μούτρα η Κατίνα. Τον παπά δεν τον λογαριάζει η Κατίνα. Δεν έπεσε μόνον η Κατίνα στους βαθμούς, έχει πέσει παταγωδώς σε όλα τα άλλα. Και πολλοί άνθρωποι, οι οποίοι ούτε καν λογαριάζουν την άλλη πλευρά, ότι το παιδί, φερ' ειπείν, δεν είναι μόνο σάρκα και γνώσεις, είναι και ψυχή αθάνατη, στέκονται μέχρι εκεί και δεν ζητούν πολλές φορές ευθύνες ούτε αναλαμβάνουν κάποια έτσι πρωτοβουλία να βοηθήσουν σε αυτή την πλευρά, γιατί αυτό το θεωρούν δευτερεύον. Τίποτα, τακτοποιείται με ένα κερί, τακτοποιείται κάπως, που θα πάμε το Πάσχα στην Εκκλησία και θα πάρουμε το φως της Αναστάσεως απ' έξω εκεί, τυπικά, υποτυπωδώς, και νομίζει ότι ελύθη. Κι αυτός ο γονεύς είναι άφρων εν πάση περιπτώσει.

Μας καλούσαν στο σχολείο να δούμε για τα παιδιά. Μπροστά μου πήγαινε μια κυρία, καλοντυμένη εξωτερικώς κυρία. Η διδασκάλισσα ήταν μπροστά. Τη ρώτησε λοιπόν: «Πώς πάτε με το Μιχαλάκη;» «Δυστυχώς βρίσκομαι στην ανάγκη να σας πω, καθόλου καλά». «Και τι; Πώς εννοείτε; Γιατί είστε προκατειλημμένοι με το παιδί; Το παιδί διαβάζει, το παιδί θα βγει αριστούχο, εγώ το εξετάζω πριν φύγει από το σπίτι». «Δεν σας ομιλώ για τα μαθήματα, σας ομιλώ για το χαρακτήρα του, για το παιδί, όχι για τα γράμματά του». «Εγώ δεν σας το έστειλα εδώ πέρα; Σας το έστειλα εδώ για να μάθει γράμματα. Αυτά. Τώρα εμένα δεν με ενδιαφέρουν». Ήτο η απάντηση μπροστά μου, και μάλιστα.

Άφρων αυτή η μητέρα ή δεν είναι; Τι της έδωσε ο Θεός; Πέντε κιλά κρέας της έδωσε; Της έδωσε προσωπικότητα, σώμα, ψυχή αθάνατη, που αν θέλει να το κρατήσει, άλλο δεν μπορεί, για να της πάρει την ψυχή και να της μείνει το χώμα στο χέρι, αυτό που προσέφερε αυτή. «Το δε πνεύμα θα επιστρέψει εις τον Θεό, ως έδωκεν αυτό», αυτό λέγει ο Εκκλησιαστής. Είναι άφρων ή δεν είναι άφρων; Δεν είναι μόνον άφρων αυτός ο πλούσιος, αλλά και εμείς είμαστε άφρονες σε πολλές εκδηλώσεις. Το σύστημα σήμερα μας έφερε στο σπίτι την τηλεόραση, παραδείγματος χάριν. Ένα εργαλείο, ένα μηχάνημα που ο άνθρωπος πρέπει να βγάζει το καπέλο του μπροστά.

Εφόσον γίνεται κακή χρήση αυτού του μηχανήματος, γίνεται αυτομάτως κακό. Πόσο μυαλωμένος πατέρας θα το βάλει μέσα στο σπίτι του αυτό ή πώς το έβαλε και χρεώθηκε μάλιστα να το βάλει; Είναι μυαλωμένος ή είναι άφρων ο πατέρας; Θα πάει παρακάτω. Να πάει. Εσύ να μην το δώσεις στον ηγετήριο. Το ξέρετε ότι οι Εβραίοι δεν έχουν τηλεβίζιο στο σπίτι τους; Το ξέρετε, κύριοι; Οι Εβραίοι δεν έχουν. Με δύο σκέψεις. Η μία σκέψη είναι: «Τα παιδιά μας δεν αδειάζουν για το τηλεβίζιο. Τα παιδιά μας θα μορφωθούν για να διοικήσουν τον κόσμο. Όλοι οι γιατροί, όλοι οι μηχανικοί, οι μεγάλοι και λοιπά, είναι Εβραίοι». Το πρώτο, αυτού. Και το δεύτερο: «Τι να ακούσουμε από το τηλεβίζιο και τι να μας δείξουν; Εκείνα που φτιάχνουμε εμείς για να διαφθείρουμε το λαό; Αν τα βάζουμε εμείς, εμείς θα φτιάχνουμε τα προγράμματα για τους άλλους. Δεν τα φτιάχνουμε για τον εαυτό μας».

Άτομα, είναι άμυαλος λοιπόν ο άνθρωπος ή δεν είναι; Τι να κάνω; Ρώτησε τον Θεό τι θα κάνεις, ρώτησε τον Θεό τι θα κάνεις. Δεν ξέρω τι θα κάνεις. Πάντως εγώ νομίζω, μα έχει και καλά. Ποιος θα τα διαλέξει τα καλά, για να πετάξει τα κακά και να προσφέρει τα καλά; Και άλλωστε εδώ ο λαός μας έζησε χιλιάδες χρόνια χωρίς τηλεβίζιο. Δεν είχαμε σοφούς; Δεν είχαμε μορφωμένους; Δεν είχαμε αριστούχους; Τι έχει βγάλει αυτή η Ελλάδα χωρίς τηλεβίζιο! Και τι κελεπούρια βγάζει τώρα με το τηλεβίζιο! Ρωτήστε γονείς, ότι έπεσαν οι βαθμοί των παιδιών τους από τη στιγμή που μπήκε η τηλεόραση στο σπίτι. Άλλαξαν, τα έχασαν, αγρίεψαν.

Έβλεπαν, άκουγαν έξω, δεν τα είχαν μέσα στο σπίτι όμως, να τα βλέπουν, να τα ακούν ό,τι ώρα θέλουν. Μόνοι μας χαλάμε. Είμεθα άμυαλοι ή δεν είμεθα; Είμεθα. Ένας άνθρωπος που μένει μακριά από τον Χριστό, που δεν εξομολογείται, δεν κοινωνεί, τι είναι; Μυαλωμένος είναι ή άμυαλος; Είναι άμυαλος. Και γιατί είναι άμυαλος; Διότι είναι ένα πράγμα που δεν του κοστίζει. Δεν χρειάζεται χαρτόσημα, δεν χρειάζεται συμβολαιογράφο, δεν χρειάζεται μάρτυρες, δεν χρειάζεται γραμμάτια, δεν χρειάζεται χρέος, δεν χρειάζεται τίποτα. Γιατί όλα τα πληρώνουμε με ιδρώτα. Χρεωνόμεθα και πολλές φορές έρχονται περιστάσεις και δεν είμεθα συνεπείς στις υποχρεώσεις μας, στις υποσχέσεις μας. Και περνάμε από άλλο δρόμο. Ντρεπόμαστε, βλέπουμε τους ανθρώπους μας που μας ευεργέτησαν και δεν μπορούμε να τους πούμε την καλημέρα τώρα.

Αυτό το θέμα δεν χρειάζεται τέτοια πράγματα. Ο εγωισμός του ανθρώπου τα ξέρει όλα. Ο εγωισμός του ανθρώπου λέει ότι δεν του χρειάζεται ο Θεός και είναι τελευταίος τροχός ο Θεός και η Εκκλησία κλπ. Ο άμυαλος αυτός άνθρωπος, που δεν πρόκειται να ξεφύγει από τα χέρια του Θεού, πάντως δεν πρόκειται να Του ξεφύγει. Αν δεν υπήρχε θάνατος, εντάξει, δεν έχω καμιά αντίρρηση. Εφόσον, είτε το θέλω είτε όχι, θα βρεθώ αντιμέτωπός του και εφόσον τόσο δωρεάν μπορώ να τακτοποιήσω τα θέματά μου, γιατί δεν τακτοποιώ; Δεν υπάρχει τίποτα; Σύμφωνοι. Αν υπάρχει, δεν σου λέω ένα δισεκατομμύριο φορές, δεν υπάρχει τίποτα, και μία μονάδα υπάρχει, πες μου τι κέρδισες εσύ ο οποίος δεν εδέχθης,

τι έχασα εγώ που εδέχθηκα; Για κοιμήθηκα από νωρίς και δεν μου άδειασαν τα έντερα πάνω στις φιλενάδες μου το κρεβάτι. Τέτοια, ως επί το πλείστον, είναι τα αποτελέσματα. Δεν είμαι τρόφιμος του γηροκομείου, ε; Γιατί όλοι οι άνθρωποι που έζησαν στην ασωτία, μακριά από τον Θεό, δεν λογάριασαν τον Θεό; Γιατί ο Ψαλμωδός, δεν ξέρω αν το έχετε προσέξει, αυτή τη λέξη την έχει χρησιμοποιήσει πριν έρθει ο Χριστός στον κόσμο, αυτή που λέγει ο Χριστός στην παραβολή του: «Άφρον, ταύτην τη νυκτί». Την έχει πει χίλια χρόνια προ Χριστού, διά του Δαβίδ πάλι ο Χριστός: «Είπεν άφρων εν καρδία αυτού· ουκ έστι Θεός». Είναι άμυαλος ο άνθρωπος, ο οποίος είναι τρελός, ο οποίος δεν παραδέχεται ότι υπάρχει Θεός, ότι υπάρχει άλλη ζωή, ότι υπάρχει θάνατος, ότι υπάρχει Κρίση. Να δούμε ακόμη πώς ομιλεί στην παραβολή του Ασώτου.

Αυτόν δε ελθόν εις εαυτόν, που ήταν γρηγορότερα εκτός εαυτού —πώς λέμε καμιά φορά, κάποιου ανθρώπου τού συνέβη κάτι ή, καμιά φορά που θυμώνουμε, ήταν, λέει, εκτός εαυτού— δεν κυριαρχούσε, ήταν εκτός εαυτού, δηλαδή είχε εγγίσει τα όρια της τρέλας. Αυτό πάει να πει: αυτός, μυαλωμένος άνθρωπος. Ο Θεός έδωσε όλα τα φόντα στον άνθρωπο, αν θελήσει, όλα τα φόντα, και να ζήσει και σε αυτόν τον κόσμο ήσυχα και ειρηνικά και με συνείδηση αναπαυμένη, και σε εκείνον τον κόσμο. «Σ' αυτήν τη νύχτα», λέει, «απαιτούσιν από σου». Γιατί πράγματι, αν ο άνθρωπος δεν ζήσει μυαλωμένα κοντά στον Χριστό...

θα διεκδικήσει ένας. Δεν μένει ο άνθρωπος, όπως μία οπή: όταν βγάλεις αυτό που υπάρχει μέσα, αμέσως αντικαθίσταται με αέρα. Έτσι ακριβώς: ή με Θεό θα είναι ή με διάβολο. Δεν είσαι με τον Χριστό, θα είσαι με τον διάβολο· δεν είσαι με τον διάβολο, θα είσαι με τον Χριστό. Με κανέναν, δεν υπάρχει εκδοχή να πει «εγώ είμαι τρίτη κατάσταση». Δεν υπάρχει τρίτη κατάσταση. «Όστις δεν είναι μετ' εμού, κατ' εμού εστι», τι λέει ο Χριστός. Κι έτσι είναι. Κάθε άνθρωπος που πιστεύει έξω από τον Θεό πιστεύει σε κάτι άλλο, το οποίο υποδεικνύει ο σατανάς. Κατά συνέπεια, διεκδικεί από τον κόσμο τούτον τη συντροφιά του με εκείνο το λεγάμενο που άκουγε εδώ, που τον είχε ως συμβουλάτορα. Και, όπως ξέρουμε από το Ευαγγέλιο της Κρίσεως...

δύο καταστάσεις είναι: η μία ευλογημένη και η άλλη κατηραμένη. «Ελάτε σε αυτά που έφτιαξε ο Πατέρας μου από καταβολής κόσμου» ή «πορεύεσθε τω διαβόλω και τοις αγγέλοις αυτού, στο πυρ το ητοιμασμένον τω διαβόλω και τοις αγγέλοις αυτού». Για ποιο λόγο έχει πολύ παροτρυντικά λόγια στους Ισραηλίτες; Γιατί λέει: «Ισραηλίτες, γιατί να χαθείτε; Ποιος είναι ο λόγος να χαθείτε; Τα πάντα σάς βοηθούν, εάν καταθέσετε το εγώ σας, να σωθείτε. Γιατί να χαθείτε δωρεάν; Εδώ έγιναν τόσες θυσίες. Ένας Θεός έγινε άνθρωπος και θυσιάστηκε. Γιατί να χαθείτε;» Όταν ακούγονται αυτά τα λόγια, ο άνθρωπος έρχεται σε κάποια ισορροπία και λέει: «Ναι, έτσι είναι», με άλλα...

«Το τακτοποιήσουμε και αυτό», και αφήνει χρόνο, τον οποίον δεν έχει. Έχει ο άνθρωπος τον χρόνο στο χέρι του; Ξέρει πότε θα φύγει από του κόσμου τούτου, πότε έρχεται αυτός και χτυπάει την ώρα την απίθανη; Μπορούσε να φανταστεί, επάνω που πήρε το δίπλωμα της ευρεσιτεχνίας, αυτός βρήκε τι θα κάνει; Μπορείς να φανταστείς ότι θα έρθει ο κερατάς απ' έξω για να χτυπήσει την πόρτα και να του πει «έρχονται οι άλλοι να σε πάρουν»; Μεγάλο πράγμα αυτό. Και πολλοί άνθρωποι τέτοιοι, που έδωσαν την εμπιστοσύνη τους στην ύλη, έμειναν ξαφνικά. Υπάρχει μια περίπτωση η οποία χρονολογείται από το 1952, στην Αθήνα, εδώ στο Κολωνάκι. Ήταν ένας ο οποίος εργαζόταν στον Οργανισμό Λιμένος Πειραιώς.

Υπάλληλος. Δεν ξέρω τι μισθό έπαιρνε ο άνθρωπος. Άγαμος.

Είχαν αρχίσει να γίνονται οι πολυκατοικίες και τα διαμερίσματα, αραιά αραιά. Δεν ξέρω πώς τις είχε τις οικονομίες του και είχε βρει έναν εργολάβο, ο οποίος του ζήτησε τότε 90.000, 100.000, δεν ξέρω πόσο. Θα του έκανε ένα τριάρι διαμέρισμα, λουξ.

Θα του έδινε το κλειδί. Συμφωνήσανε, υπογράψανε. Οι τιμές ήταν σταθερές τότε, δεν είχαν αυξομειώσεις, και πράγματι το συζητούσε ότι «το Σάββατο το βράδυ παίρνω το κλειδί μου». Είχε κλείσει ραντεβού με φίλους και λοιπά, οι οποίοι θα έρχονταν την Κυριακή να πούνε τα καλορίζικα. Ο άνθρωπος μακριά από την Εκκλησία...

μακριά από τα πάντα. Οικογένεια ήθελε να κάνει, ήταν σε ηλικία, δεν είχε παντρευτεί να κάνει παιδιά ούτε γυναίκα να πάρει. Ζούσε μια ζωή ενός μπεκιάρη ανθρώπου, με όλες τις συνέπειες της πτώσεως και της καταπτώσεως. Όμως εχαίρετο. Τις ημέρες εκείνες έκανε και δίαιτα, διότι το στομάχι του τον είχε πειράξει, και ένα γιαούρτι έτρωγε κάθε βράδυ. Είχανε πράγματι κλείσει ραντεβού στο γραφείο. Πήγε στο γραφείο, πήρε το κλειδί, αφού έδωσε το υπόλοιπο, επήρε το κλειδί του διαμερίσματος, πέρασε από το γαλακτοπωλείο και πήρε το καθιερωμένο γιαουρτάκι αυτό και πήγε στο διαμέρισμα. Έβαλε το κλειδί στο διαμέρισμά του και απέθανε από συγκοπή απ' έξω.

Δεν πρόλαβε να μπει μέσα. Το γιαούρτι βρέθηκε αναποδογυρισμένο δίπλα εκεί και ακουμπισμένο το κεφάλι του επάνω στο κεσεδάκι με το γιαούρτι. Άφρον, ταύτη τη στιγμή, δεν εμπήκε μέσα. Ξέρετε πόσοι τέτοιοι άνθρωποι υπάρχουν, που, γελασμένοι από τα υλικά αγαθά, μένουν μακριά; Μα, όπως ήταν ένα περιστατικό που σας έλεγα στα Πατήσια, άκουγε ο άλλος —εγώ μιλούσα επάνω— και άκουγε από το κάτω πάτωμα, από τον εξώστη. Και όταν ήρθαμε αντιμέτωποι, του είπα: «Γιατί δεν μπαίνεις μέσα;» «Φτιάχνω σπίτι», μου λέει, «τώρα». «Από κλεμμένα το φτιάχνεις το σπίτι; Από αδικημένα; Από τι το φτιάχνεις το σπίτι, που σε δυσκολεύει; Και πώς θα καθίσεις μέσα σε αυτό το σπίτι;»

Τα κλεμμένα και τα αδικημένα, έπειτα, και απαιτείς του Χριστού να έρθει εκεί; Δεν έρχεται ο Χριστός να καθίσει μαζί σου, εφόσον θα είναι αδικημένα αυτά. Και σε φοβίζει που κάνεις σπίτι, κάνεις κομπίνες δηλαδή για να το κάνεις το σπίτι αυτό, και αξιώνεις ο Χριστός έπειτα να μπει μέσα σε ένα τέτοιο, στου σατανά σπίτι χτισμένο; Δεν θα μπει, καταλάβατε; Τελείωσε. Έτσι. Σε γενικές γραμμές, όμως, ο άνθρωπος είναι άφρων όταν δεν σκέφτεται για την άλλη πλευρά του νομίσματος: προσχέσεις, πράγματα, θαύματα κ.λπ. Εάν η κοπελίτσα η άλλη πήγε, έμπλεξε κάτω εκεί εχθές, ή δεν το πίστευε, ή δεν το πίστευε στο νεκροταφείο σήμερα, ήταν εντάξει να δώσει λογαριασμό στον Θεό; Δεν θα δώσει λογαριασμό; Λογαριασμό. Όσο να χτυπιέται η μάνα, ο πατέρας, αν υπάρχουν, και λοιπά, δεν ξέρω, όσο να θρηνούνε άλλοι και λοιπά, πήγε για λογαριασμό. Είχε εντάξει τα κατάστιχα; Άντεχε στον λογαριασμό σήμερα να δεχτεί έλεγχο;

Αμυαλιά αυτή, δεν είναι αμυαλιά; Και πώς πας θελοντής να σκοτωθείς; Αν είναι τυχαίο το γεγονός, δεν έχω καμία αντίρρηση, όλα μπορούν να γίνουν. Αλλά όταν δεν είναι τυχαίο το γεγονός και μπορούσες να το αποφύγεις, είσαι άφρων, και κάποιος που ενέδωσε να σε διευκολύνει να πας είναι άφρων. Διότι ο Θεός δεν είναι χωροφύλακας να ζητήσει· είναι κριτής, όμως, να ζητήσει. Αναλαμβάνει να βοηθήσει και να προλάβει τους ανθρώπους οι οποίοι έχουν τον φόβο του Θεού. Αλλά είναι εγκαταλελειμμένοι όλοι εκείνοι οι οποίοι δεν έχουν τον φόβο του Θεού και κοιτάζουν με άλλους τρόπους. «Εγώ δεν έκανα σε κανέναν κακό». Καλύτερα να έκανες σε όλους κακό και να μην είχες κάνει στον εαυτό σου. «Μα τι κακό να κάνω στον εαυτό μου;» Ότι τον έχεις μακριά από την Εκκλησία, μακριά από τα μυστήρια, ότι τον έχεις απομονώσει, ότι τον έχεις νεκρώσει τον εαυτό σου, δεν τον έχεις σε σχέση με τον Χριστό, σε σχέση οργανική με τον Χριστό. Είναι το μεγαλύτερο έγκλημα.

Σε όλα έχεις περιθώριο να πεις «συγγνώμη»· σε αυτό δεν έχεις περιθώριο. Ένας που αυτοκτονεί, ένας που εν ψυχρώ εκτελεί την ψυχή του, εκτελεί τον εαυτό του, τι να προλάβει να πει και τι να κάνει; Πάντως, τα πράγματα για κάθε χριστιανό καλοβαλμένο είναι εύκολα, ωραία, ταξινομημένα. Για τους άλλους όμως, που τα έχουν μπλέξει, ας φροντίσουν να τα ξεμπλέξουν όσο υπάρχει καιρός. Αν ο άνθρωπος σκεφτεί ότι μπορεί να μην υπάρχει καιρός, αρχίζει να τα χάνει. Γιατί όταν λέγει «ταύτη τη νυχτί», απόψε, όχι αύριο, στο δίωρο περιθώριο, πες μου πώς θα αντιδράσεις, τι θα κάνεις. Θα μείνουν εκεί, θα τα φάνε τα πουλιά, θα τα τρυγήσουν οι άνθρωποι οι οποίοι δεν έχουν κοπιάσει. Εσύ ούτε θα τρυγήσεις, ούτε θα συλλέξεις, ούτε θα αποθηκεύσεις.

«Εμένα δεν με λογαριάζει». Αλίμονο στους ανθρώπους οι οποίοι είναι αχάριστοι, αχάριστοι. Η αχαριστία είναι μια αμαρτία πολύ θανάσιμη, στο ύψιστο βαθμό που μπορείς να τη χαρακτηρίσεις. Ποιος μας παραπονέθηκε κάποτε όταν θεράπευσε δέκα λεπρούς; «Ουχί οι δέκα εκαθαρίσθησαν; Οι δε εννέα πού;» Πού είναι οι άλλοι να έρθουν, ένα ευχαριστώ να πούνε και να φύγουν; Αυτός, ο αλλοεθνής, αυτός ήρθε μόνον. Οι άλλοι, δικοί μου, οι κανακάρηδες, χριστιανοί παραδείγματος χάριν, όπως θα λέγαμε σήμερα, πού είναι; Τι δεν υπάρχει σήμερα στον κόσμο; Με πόσες μασέλες δεν τρώνε οι άνθρωποι σήμερα; Ούτε τον σταυρό τους οι περισσότεροι δεν κάνουν. Ευχαριστώ.

Βεδογμάτισε μια... γιαγιά στο Καρλόβασι της Σάμου, όταν σηκώθηκε να κάνει τον σταυρό της, που έφαγε τα φασολάκια την Τετάρτη, τη γελούσανε κάτι νεαροί με τις φιλενάδες τους, που τρώγανε τα σουβλάκια τους και πίνανε την μπίρα τους και την Κόκα-Κόλα τους. «Αυτό, γιαγιά», λέει, «που κάνεις εκεί;» Και πήραν την απάντηση: «Παιδάκι μου, είναι αυτό που διακρίνει τα γαϊδούρια από τους ανθρώπους», είπε η απάντηση. Ναι, ναι, αυτό είναι. Δεν Τον λογαριάζουν, δεν Τον υπολογίζουν. Οι μεθαυριανοί, μεθαύριο: «Έχω, έχω το ψυγείο». Σου δώσει δύο αλληλοσυγκρουόμενες ασθένειες, να δω τι θα κάνεις· θα τα βλέπεις από μακριά. Είμαστε ή δεν είμαστε άφρονες; Είμαστε ή δεν είμαστε άμυαλοι; Να ευχαριστώ. Τι κάνω τα αγαθά μου; Πού τα βρήκες, όπως είπα γρηγορότερα; Ποιος σου έδωσε το μυαλό; Ποιος σου έδωσε τους ανθρώπους;

Σου έδωσε την εμπιστοσύνη να σου έχουν οι άνθρωποι και να σε πιστώνουν ή να σου δίνουν εγγυήσεις κ.λπ. Ποιος κινεί αυτό το πράγμα; Λέει ο ραββίνος: «Αυτός είναι που μας γνωρίζει, αυτός είναι που μας συσταίνει, αυτός είναι που μας σκεπάζει σε όλες τις κατευθύνσεις». Ύστερα, λοιπόν, αν έπεσα στο κενό... Πάντως, ας προσέξουμε και ας ωφεληθούμε από αυτά.